# بدح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بدح

بدح كمنع  ، بإهمال الدال وإعجامها وبمقلوبهما: إذا  قطع  ، عن أبي عمرو. وأنشد ابن الأعرابي لأبي دواد الإيادي:
  بالصرم من شعثاء وال                      حبل الذي قطعته بدحا قيل: إن بدحا بمعنى قطعا. بدح لسانه بدحا:  شق  . والذال المعجمة لغة فيه. بدح بالعصا وكفح، بدحا وكفحا:  ضرب  بها. والبدح: ضربك بشيء فيه رخاوة، كما تأخذ بطيخة فتبدح بها إنسانا. بدح  فلانا بالأمر  : مثل  بدهه  . بدح  بالسر  : إذا  باح  به. ومنه أخذ البدح بمعنى العلانية، وبه فسر أبو عمرو بيت أبي دواد الإيادي المتقدم. بدحت  المرأة  تبدح بدوحا: إذا  مشت مشية حسنة  أو مشية  فيها تفكك  . وقال الأزهري: هو جنس من مشيتها. وأنشد:
  يبدحن في أسوق خرس خلاخلها  كتبدحت  . قال الأزهري: التبدح: حسن مشية المرأة. وقال غيره: تبدحت الناقة: توسعت وانبسطت. وقيل: كل ما توسع: فقد تبدح. والبدح: عجز الرجل عن حمالة يحملها. وقد بدح الرجل عن حمالته. كذا بدح  البعير  : إذا  عجز عن الحمل  يبدح بدحا. وأنشد:
  إذا حمل الأحمال ليس ببادح قد بدحني  الأمر  : مثل  فدح  . البداح  كسحاب: المتسع من الأرض  جمعه بدح مثل قذال وقذل.  أو  البداح: الأرض  اللينة الواسعة  ، قاله الأصمعي، وضبط غيره الأخير بالكسر.  والبدحة، بالضم  من الدار  : الساحة  .  والبدح، بالكسر: الفضاء الواسع  ، والجمع بدوح وبداح،  كالمبدوح والأبدح  ، والبداح، لما اتسع من الأرض، كما يقال الأبطح والمبطوح. وأنشد لأبي النجم:
  إذا علا دويه المبدوحا

  رواه بالباء. البدح،  بالفتح: نوع من السمك  .  وامرأة بيدح  كصيقل  : بادن  ، أي صاحبة بدن.  وأبو البداح ككتان ابن عاصم  ابن عدي الأنصاري،  تابعي  ، يروي عن أبيه، روي عنه أهل المدينة، مات سنة 117. بديح  كزبير  : اسم  مولى لعبد الله بن جعفر  الطيار  بن أبي طالب  يروي عن سيده، وعنه عيسى ابن عمر بن عيسى؛ كذا في كتاب الثقات لابن حبان. قلت: من ولده أبو بكر أحمد بن محمد بن إسحاق بن إبراهيم بن أسباط الدينوري الحافظ، وحفيده أبو زرعة روح بن محمد بن أبي بكر، ولي قضاء أصبهان. من المجاز بديح: اسم  مغن  سمي به لأنه  كان إذا غنى قطع غناء غيره، لحسن صوته  ، هكذا باللام، وفي أخرى:  بحسن صوته  ، مأخوذ من بدحه: إذا قطعه.  والأبدح: الرجل الطويل، و  عن أبي عمرو: هو  العريض الجنبين من الدواب  . قال الراجز:
  حتى تلاقـي ذات دف أبـدح
  بمرهف النصل رغيب المجرح  والبدحاء  من الدواب:  الواسعة الرفغ  . بدح الشيء بدحا: رماه. و  التبادح: الترامي بشيء رخو  كالبطيخ والرمان عبثا. في حديث بكر بن عبد الله:  وكان الصحابة  -وفي نسخة من بعض الأمهات: كان أصحاب محمد صلى الله عليه وسلم  يتمازحون حتى  ، وفي بعض النسخ: و  يتبادحون  ، بالواو بدل حتى،  بالبطيخ  ، أي يترامون به  فإذا حزبهم أمر  ، وفي بعض الأمهات الحديثية: فإذا جاءت الحقائق  كانوا هم الرجال  ، أي  أصحاب الأمر  . قال الأصمعي في كتابه في الأمثال، يرويه أبو حاتم له: يقال:  أكل ماله بأبدح ودبيدح  ، وكلهم قال:  بفتح الدال الثانية  وضم الأولى. قال الأصمعي: إنما أصله دبيح، ومعناه  أي  أكله  بالباطل  . ورواه ابن السكيت: أخذ ماله بأبدح ودبيدح، يضرب مثلا للأمر الذي يبطل ولا يكون. وأورده الميداني في مجمع الأمثال، وقال: كأن معنى المثل أكل ماله بسهولة من غير أن ناله نصب. نقل الميداني عن الأصمعي أيضا ما نصه:  قال الحجاج  الثقفي  لجبلة  بن الأيهم الغساني:  قل لفلان  ، هكذا بالنون في سائر النسخ التي بأيدينا إلا ما شذ بالحاء بدل النون، نقله شيخنا، وهو تحريف  : أكلت مال الله بأبدح ودبيدح. فقال له جبلة: خواسته  بضم الخاء، وتحريك الواو، وسكون السين المهملة، وبعدها تاء مثناة فوقية مفتوحة، لفظة فارسية. وقد أخطأ في ضبطه ومعناه كثير ممن لا دراية له في اللسان،  إيزد  بكسر الأول، وسكون المثناة التحتية، وفتح الزاي، وسكون الدال المهملة: من أسماء الله تعالى، وقد يكسر الزاي. ومعنى خواسته إيزد، وهو تركيب إضافي، أي ما رضي به الله تعالى وطلبه  بخوردي  بكسر الموحدة، وسكون الخاء المعجمة أي آكله  بلاش ماش  ، بفتح الموحدة، وإعجام الشين فيهما: أي بالحيلة. ووجد في بعض النشخ بالسين المهملة فيهما، وسيأتي في يدح.

### Türkçe

**بدح** ( **منع** gibi), **الدال**’ın ihmali ve i‘câmı ile ve ikisinin maklûbu ile: “kesti” demektir; Ebû ‘Amr’dan. İbnü’l-A‘râbî, Ebû Duvâd el-İyâdî için şu beyti okudu:
  بالصرم من شعثاء وال
  حبل الذي قطعته **بدحا**
Denildi ki: **بدحا** “kestik” mânâsınadır. **بدح** dilini **بدحا**: yardı. **الذال** mu‘ceme, onda bir lugattır. **بدح** değnekle ve **كفح**; **بدحا** ve **كفحا**: onunla vurdu. **البدح**: içinde yumuşaklık bulunan bir şeyle senin vurmandır; nitekim bir karpuz alırsın da onunla bir insana **تبدح** edersin. **بدح** falanı iş ile: **بدهه** gibidir. **بدح** sır ile: onu açığa vurduğunda. Ondan **البدح** “açıklık/aleniyet” mânâsında alınmıştır; ve onunla Ebû ‘Amr, yukarıda geçen Ebû Duvâd el-İyâdî’nin beytini tefsir etti. **بدحت** kadın **تبدح** **بدوحا**: güzel bir yürüyüşle yürüdüğünde yahut içinde gevşeklik bulunan bir yürüyüşle (yürüdüğünde). Ezherî dedi ki: o, onun yürüyüşünün bir cinsidir. Ve şu beyti okudu:
  يبدحن في أسوق خرس خلاخلها  كتبدحت  .
Ezherî dedi ki: **التبدح**: kadının yürüyüşünün güzelliğidir. Başkası dedi ki: **تبدحت** deve: genişledi ve yayıldı. Ve denildi ki: her ne genişlerse, muhakkak **تبدح** etmiştir. **البدح**: erkeğin taşıdığı bir yükü taşımaktan âciz kalmasıdır. Ve adam, yükünden **بدح** etti. İşte böyle **بدح** deve: yükten âciz kaldığında; **يبدح** **بدحا**. Ve şu beyti okudu:
  إذا حمل الأحمال ليس ببادح
**قد بدحني** iş: **فدح** gibi. **البداح** ( **سحاب** gibi): yerin geniş olanı; cem‘i **بدح**’tır; **قذال** ve **قذل** gibi. Yahut **البداح**: yumuşak geniş yer; bunu Asma‘î söyledi; başkası sonuncuyu kesre ile ضبط etti. **البدحة**, dammadan, evden: avlu/saha. **البدح**, kesre ile: geniş boşluk; cem‘i **بدوح** ve **بداح**; **كالمبدوح والأبدح**; ve **البداح**, yerden genişleyen şey için; nitekim **الأبطح** ve **المبطوح** denir. Ebû’n-Necm için şu beyti okudu:
  إذا علا دويه المبدوحا

Onu **بالباء** ile rivayet etti. **البدح**, fetha ile: balıktan bir türdür. **امرأة بيدح** ( **صيقل** gibi): şişman; yani beden sahibi. Ve Ebû’l-**بداح** ( **كتان** gibi), ‘Âsım b. ‘Adî el-Ensârî’nin oğludur; tâbiîdir; babasından rivayet eder; Medine ehli ondan rivayet etti; 117 yılında öldü. **بديح** ( **زبير** gibi): ‘Abdullâh b. Ca‘fer et-**الطيار** b. Ebî Tâlib’in mevlâsının adıdır; efendisinden rivayet eder; ondan da ‘Îsâ b. ‘Umer b. ‘Îsâ (rivayet etti); İbn Hibbân’ın **الثقات** kitabında böyledir. Dedim ki: onun zürriyetinden, hâfız Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. İshâk b. İbrâhîm b. Esbât ed-Dîneverî ve onun torunu Ebû Zur‘a Rûh b. Muhammed b. Ebî Bekr vardır; İsfahân kadılığını üstlendi. Mecazdan: **بديح**: bir mugannînin adıdır; ona bu ad verilmiştir; çünkü o, şarkı söylediğinde, sesinin güzelliğinden dolayı başkasının şarkısını keserdi; işte böyle **باللام** ile; başka birinde: **بحسن صوته**; **بدحه**’den alınmıştır: kestiğinde. **الأبدح**: uzun adamdır; ve Ebû ‘Amr’dan: o, hayvanlardan iki yanı geniş olandır. Râciz dedi ki:
  حتى تلاقـي ذات دف أبـدح
  بمرهف النصل رغيب المجرح
**البدحاء** hayvanlardan: kasığı geniş olan. **بدح** şeyi **بدحا**: onu attı. **التبادح**: karpuz ve nar gibi yumuşak bir şeyle oyun olarak birbirine atışmaktır. Bekr b. ‘Abdullâh hadîsinde: Sahâbîler —bazı ana nüshalardan bir nüshada: Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem’in ashabı— şakalaşırlardı, hatta; ve bazı nüshalarda: ve **يتبادحون**; **حتى** yerine **بالواو** ile; karpuzla; yani onunla birbirlerine atarlardı; bir iş onları sıkıştırdığında —ve bazı ana hadîs nüshalarında: hakikatler geldiğinde— onlar erkeklerdi; yani işin sahipleri. Asma‘î, emsâl kitabında, Ebû Hâtim’in ona rivayet ettiği üzere dedi ki: denilir: malını **بأبدح ودبيدح** ile yedi; ve hepsi dedi ki: ikinci **الدال**’ı fetha ile, birincisini damme ile. Asma‘î dedi ki: onun aslı ancak **دبيح**’tir; mânâsı, yani, onu bâtıl ile yemesidir. İbnü’s-Sikkît onu şöyle rivayet etti: malını **بأبدح ودبيدح** ile aldı; bâtıl olan ve vuku bulmayan iş için mesel olarak vurulur. Meydânî onu **مجمع الأمثال**’de zikretti ve dedi ki: sanki meselin mânâsı, malını kolaylıkla, kendisine bir yorgunluk erişmeksizin yemesidir. Meydânî, Asma‘î’den de onun nassını nakletti: Haccâc es-Sekafî, Cebele b. el-Eyhem el-Gassânî’ye dedi ki: “Falana söyle”; işte böyle **بالنون** ile, elimizdeki bütün nüshalarda, **بالحاء** ile **النون** yerine olan şâz olan hariç; şeyhimiz onu nakletti; o bir tahriftir: “Allah’ın malını **بأبدح ودبيدح** ile yedin.” Cebele ona dedi ki: **خواسته**; **الخاء**’ın dammesiyle, **الواو**’nun harekesiyle, ihmâl edilmiş **السين**’in sükûnuyla, ardından fetha ile üstten ikili **تاء**; Farsça bir lafızdır. Onun ضبطında ve mânâsında, lisanda dirayeti olmayanlardan birçok kimse hata etti: **إيزد**; ilkinin kesresiyle, alttan ikili’nin sükûnuyla, **الزاي**’ın fethasıyla, ihmâl edilmiş **الدال**’ın sükûnuyla: Allah Teâlâ’nın isimlerindendir; **الزاي** kesrelenebilir de. **خواسته إيزد**’in mânâsı, izâfî bir terkiptir; yani Allah Teâlâ’nın razı olduğu ve istediği. **بخوردي**; **الموحدة**’nin kesresiyle, mu‘ceme **الخاء**’ın sükûnuyla: yani “yiyenim”. **بلاش ماش**; **الموحدة**’nin fethasıyla ve ikisinde de **الشين**’in i‘câmıyla: yani hile ile. Bazı nüshalarda ikisinde de ihmâl edilmiş **السين** ile bulundu; **يدح**’ta gelecektir.
