# بدر (ب-د-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bedr dolunay demektir

- Harfler: ب - د - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِبَدْرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%8D.md) | بِفَعْلٍ | Bedir | 1 | 1 | [3:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/ayet/3:123.md) |
| [وَبِدَارًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | وَفِعَالًا | Ve acele etmek | 1 | 1 | [4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/ayet/4:6.md) |

## Mücavir kökler — 24 mücavir (35 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Haramdan kaçınırlar
2. [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar
3. [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Omurga kemiğidir
4. [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Rasad” gözetleyici demektir
5. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Nikah
6. [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Aşırı gidenler
7. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
8. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Zeyl etek denektir
9. [كفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Dengi” demektir
10. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biley taşı
11. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tanınan ile
12. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sütle dolu memedir
13. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
14. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İş ayakkabısı
15. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların malları
16. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
17. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
18. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Petekteki baldır
19. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
20. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
21. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
22. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
23. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
24. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بدر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md), [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md), [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [بطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Vaktinden önce veya tam zamanında kemale erme, aniden öne fırlama, dolma |
| Çekirdek Özet 2 | Zaman baskısı altında fırsatı kaçırmamak için erken ve hızlı davranma |
| Çekirdek Özet 3 | Olgunlaşma ve baskın çıkma sürecinde zaman-eylem eşzamanlılığı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yer adına indirgeyip acele etme ve kemale eriş bağlamını yitirmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بد | Bir şeyin ilk defa ortaya çıkması, ayrışması, somutluk ve beden kazanması ([بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md), [بدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B9.md), [بدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%86.md), [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md)) | ر | Ortaya çıkış hareketine süreklilik, hızlı akış ve vaktinden önce ya da tam sınırında öne fırlama dinamizmi eklenmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Belirli bir mahalin içini doldurma, kapalı bir hacimde kemale erme |
| د | Kapı | Bir eşikten geçiş, sınırdan dışarıya açılma ve ani yöneliş |
| ر | İnsan başı | Önde olma, başlangıç noktasını tutma, zirveye ulaşma |
| بدر | Kapalı hacimden eşiği aşarak öne fırlama | Kendi olgunluk sınırına ulaşan bir varlığın zaman eşiğini aşarak diğerlerinden önce belirmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dolunayın ufukta güneş batar batmaz hemen belirmesi, bir şeyin hacimce veya sayıca tam dolması, suyun veya gözyaşının aniden öne fırlayıp taşması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû’l-Müsellem bir beytinde avına veya hedefine rakiplerinden önce ulaşma hamlesini bu kökle tasvir etmiştir: فَيَبْدُرُها شَرائِعَها فَيَرْمي / مَقاتِلَها، فَيَسْقِيها الزُّؤَامَا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer’in Peygamber’in yanına girdiğindeki duygusal anı aktarırken gözyaşlarının aniden boşalmasını فابْتَدَرَتْ عيناي şeklinde ifade etmesi |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde بدر kökü, öncelikle tohum saçma, dağıtma, saçılma ve erkenden fırlayıp ortaya çıkma anlam katmanıyla ilişkilidir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda kök, tohum ekmek, serpmek ve saçmak (b-d-r / bzr) ekseninde şekillenir; bu durum Arapçadaki bezr çekirdeği ile fonetik ve semantik bir akrabalık sergiler. Arapçada kök bir yandan dolunayın gecikmeksizin batış ufkuna karşı doğması gibi kemal ve doluluk mânasını korumuş, diğer yandan zamanından önce davranıp fırsatı yakalama eylemine doğru semantik bir özelleşme yaşamıştır. Akkadca zemininde doğrudan üçlü kök denkliği sınırlı olmakla birlikte, erken dönem Sami tasavvurunda tohumun topraktan aniden fırlaması ile dolunayın gökte parlaması arasındaki ani beliriş ve doluluk semantik matrisi ortaktır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بدر / doluluk ve acele | Dolunayın ufukta tam vaktinde veya erken parlaması ile insanın bir işe rakiplerinden önce atılması arasındaki eşzamanlılık | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice b-d-r / bzr | Tohum saçmak, hızlıca yayılmak ve erken fışkırmak anlamıyla semantik paralellik taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik saçılma / fırlama kökleri | Tohum serpme ve erken doğum / beliriş eksenindeki kimi arkaik kök formları | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بدر | Anlamlı | Erken davranmak, dolunay | Bir şeyin tam dolması veya vaktinden önce öne atılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Soğumak, katılaşmak | Isının düşmesi, bir şeyin sakinleşip keskinliğini yitirmesi | Kur'an'da geçer; zıt dinamizm |
| [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Arka, geri, son | Bir şeyin peşi sıra gitmek, geride kalmak, arkasını dönmek | Kur'an'da geçer; بدر kökünün öne fırlamasına zıt yön |
| [درب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Alışmak, yol | Bir işte tecrübe kazanmak, dar geçit veya yol | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |
| [ربد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AF.md) | Anlamlı | Bir yerde kalmak, renk değişimi | Koyu gri veya bulanık renk almak, çökmek | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |
| [ردب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A8.md) | Anlamlı | Kapanmak, yığmak | Bir deliği veya geçidi taşla örtüp kapamak | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بدر | Merkez | Hız ve öncelik | Fırsat kaçmadan veya sınır dolmadan önce davranıp hamle yapma | Zaman baskısı altında baskın çıkma eylemidir |
| [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) | Komşu | İlerleme ve yarış | Bir hedefe doğru yarışarak başkalarını geride bırakma | Başkasına göre mesafede veya mertebede öne geçmektir |
| [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Hız | Bir işi yaparken zamanı kısaltma, çeviklik gösterme | Eylemin iç temposunun yüksekliğini bildirir |
| [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Vaktinden önce isteme | Vakti gelmemiş bir şeyin hemen olmasını talep etme | Genellikle olgunlaşmadan yapılan aceleciliği içerir |
| [بطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md) | Zıt | Yavaşlık ve gecikme | Eylemi ağırdan alma, gecikme, geride kalma | Hareketteki tembellik ve zamanı ıskalamaktır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بدر | Dolunay olma, aceleyle öne atılma | Kemale erme ve vaktinden önce davranma ikiliğini bir arada taşır | Kesin |
| Latince | Praevenire, anticipare | Önceden davranmak, vaktinden önce gelmek | Sadece zamanlama önceliğini karşılar; doluluk ve kemal anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Anticipate, hasten, preempt | Önceden davranmak, acele etmek | Zaman baskısı altında önce davranmayı karşılar; dolunay/kemal imgesini içermez | Güçlü |
| Almanca | Zuvorkommen, vorauseilen | Önceden yetişmek, erken davranmak | Bir durumun önüne geçme eylemini iyi açıklar; metafizik ve hacimsel doluluğu taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Devancer, anticiper | Öne geçmek, erken davranmak | Karşı tarafın hamlesini boşa çıkaracak erken davranışı verir; bedr doluluğu eksiktir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِبَدْرٍ (İsim / Mekân) | Zafer ve ilahi yardımın tecelli ettiği belirli yer | Müslümanların zayıf ve az sayıda iken ilahi yardımla kemale ve zafere ulaştığı tarihsel dönüm noktası; Âl-i İmrân [3:123](https://lisan.digital/tr/ayet/3:123.md) |
| بِدَارًا (Mastar / Hâl) | Bir sınır aşılmadan önce aceleyle tüketme, erken davranma | Yetim malını, çocuk ergenlik çağına erişip malını geri almadan önce aceleyle yiyip bitirme uyarısı; Nisâ [4:6](https://lisan.digital/tr/ayet/4:6.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ehl-i Bedir fazileti ve ilahi yardım | Bedir gazvesine katılanların bağışlanmışlığı ve ilahi inayet ile meleklerin müdahalesi | Hakkın batıla karşı ilk ve belirleyici kemal galebesi |
| Fıkıh | Yetim mallarının korunması ve velayet | Çocuğun rüşd çağına girmesi öncesinde vasinin yetim malını telaşla harcamasının haramlığı | Hak sahibinin tasarruf hakkı doğmadan önce davranarak malı tüketme yasağı |
| Tefsir | Bedir isminin menşei ve istiâre boyutu | Kelimenin su kuyusunun sahibinin adından mı yoksa dolunay parlaklığından mı geldiği | Mekânın dolunay gibi aydınlanması veya hakkın kemale ermesi temsili |
| Hadis | Hayırlarda yarış ve anlık gaflet | Hayır işlerinde acele davranma tavsiyesi ve öfke anında ağızdan kaçan sözler | Fırsat elden gitmeden önce atılma ve nefsi kontrol etme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi yardım ve kemal | Furkan eşiği | Zayıflıktan izzete ani sıçrama | Hak ile batılın ayrıldığı ilk kesin zafer noktası | Kesin |
| İlmi | Kritik veri eşiği | Öncül gözlem | Olay gerçekleşmeden önce tespit | Süreç tamamlanmadan verinin vaktinde yakalanması | Güçlü |
| Siyasi | Stratejik inisiyatif | Önleyici hamle | Tehdidi vaktinden önce bertaraf etme | Düşmanın toparlanmasına fırsat vermeden meşru üstünlük sağlama | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin devri | Haksız erken tüketim | Malın asıl sahibine intikalini engelleme | Hak doğmadan hemen önce fırsatçılık yaparak sermayeyi tüketme | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve kritik eşik aşımı | Bir sistemin doygunluk noktasına ulaştığı anda aniden durum değiştirmesi veya sinyalin sınır zamandan önce hedefe varması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Önleyici eylem ve fırsatçılık | Sosyal aktörün, yasal bir kısıtlama veya rakip bir güç devreye girmeden hemen önceki dar zaman aralığında baskın hamle yapması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | بدر lafzını yalnızca bir savaşın veya coğrafi kuyunun özel adı sayıp, kökün taşıdığı dolunay, olgunluk ve kritik zamanda erken hamle yapma karakterini unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem zayıf bir topluluğun ilahi inayetle dolunay gibi kemale erdirilmesini hem de ahlaki zaaf içinde bir yetimin hakkına konmak için yapılan telaşlı aceleciliği içine alan çift yönlü bir kritik zaman bilincidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âl-i İmrân 123'teki atfı salt tarihsel bir hatıra olarak okuyup, Nisâ 6'daki ahlaki-iktisadi uyarıyla olan ontolojik zamanlama bağını koparmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman ve kemal anlayışını ortaya koyar; bir eylemin değeri veya cürmü, onun tam vaktinde ve kritik eşik aşılmadan önce yapılmasıyla doğrudan ilişkilidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İslam toplumunun varoluş mücadelesini anlatan cihat ve nusret ayetlerinde ile yetim ve miras hukukuna dair muamelat ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Erken davranmanın her zaman meşru bir yarış olmadığını; hakkı gasbetmek için zamana karşı yarışmanın zeval, hayırda ve adalette erken davranmanın ise zafer getirdiğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dolunayın gecikmeden ufukta parlaması, bir kabın veya sayının tam dolması, suyun hızla fışkırması.
- Soyut anlam: Kritik bir zaman eşiği dolmadan önce inisiyatif alarak öne fırlamak veya bir sürecin kemal noktasına erişmesi.
- Sistematik karşılık: Zaman penceresi kapanmadan veya yeni bir evreye geçilmeden önce gerçekleştirilen önleyici ve belirleyici hamle.
- LaTeX modeli: $$ \Delta t = t_c - t \quad \text{ve} \quad \lim_{t \to t_c^-} \frac{d\Phi}{dt} = \infty \implies \mathcal{B} $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $t_c$ kritik eşik zamanını, $t$ eylemin gerçekleştiği anı, $\Delta t$ eylemcinin önünde kalan daralan zaman aralığını temsil eder. Kritik eşiğe soldan yaklaşırken ($t \to t_c^-$) eylem akışının veya potansiyelin hızla yükselmesi ($d\Phi/dt$), kökün temsil ettiği ani ön alma, erkenden doldurma ve baskın çıkma halini ($\mathcal{B}$) simgeler. Nisâ [4:6](https://lisan.digital/tr/ayet/4:6.md)'da bu durum rüşd çağı eşiğinden önceki haksız tüketim ivmesini, Âl-i İmrân [3:123](https://lisan.digital/tr/ayet/3:123.md)'te ise zayıflıktan zafere sıçrama anını matematiksel olarak izah eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/ayet/3:123.md) — بِبَدْرٍ

وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Andolsun ki siz, düşkün bir durumda iken Bedir’de Allah size kat’i bir zafer vermişti. Allah’tan korkun ki şükretmiş olasınız.

### [Nisa 4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/ayet/4:6.md) — وَبِدَارًا

وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا

Meal (IK): Öksüzleri evlenme çağına gelene kadar deneyin. O vakit kendilerinde bir olgunlaşma görürseniz; mallarını kendilerine teslim edin. Büyüyecekler de geri alacaklar diye onları israf edip de tez elden yemeyin. Zengin olan sakınsın. Fakir olan da uygun bir şekilde yesin. Mallarını kendilerine verdiğinizde yanlarında şahid bulundurun. Hesab sorucu olarak Allah kafidir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bedr dolunay demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء والباء معهما
د ر ب، ب ر د، ر ب د، د ب ر، ب د ر مستعملات
درب:
كل مَدْخَلٍ من مَداخِلِ الرُّومِ دَرْبٌ من دُروبها.
والدَّرْبُ باب السِّكَّةِ الواسعة، ورُبَّما كانَ ما بَين.
والدُّربة: عادةٌ وجُرأَةٌ على الحَرْب وكلِّ أمرٍ.
ورجلٌ مُدَرَّبٌ: دَرَّبَته الشَّدائدُ حتى قَوِيَ ومَرَنَ عليها، قال:
ومن يَحْرِصْ على كِبَرٍ فإِنيّ		أنا الكَهْلُ المُدَرَّبُ بالكُلُـومِ
والدَّرَبُ: داءٌ في المَعِدة.
وما زال فلانٌ يعفُو عن فلانٍ حتى اتَّخَذَها دُرْبَةً.
ودَرِبَ الإنسانُ بالشيءِ إذا عَمِلَه حتى بَسَأ به أي أَتقَنَ.
ودرَّبتُ البازي على الصَّيد أي ضَرَّيْتُه.
وشَيْخٌ مُدَرَّبٌ أي مُجَرَّبٌ، والدُّرْبة: كَثرةُ العِبَر حتى يَتَدَرَّب بالذُّنُوب.
البَرَدُ: مَطَرٌ كالجَمْد.
وسَحابٌ بَرِدٌ: ذو قُرٍّ وبَرَدٍ، وقد بُرِدَ القومُ إذا أصابَهم البَرْدُ.
وأما قول اللهِ جلَّ وعزَّ: "ويُنزِلُ من السَّماءِ من جِبالٍ فيها من بَرَدٍ فيصيب به مَن يشاء، ففيه قولانِ: أحدهما: ويُنزِل من السماء من أمثال جبال فيها من بَرَدٍ، والثاني: ويُنزِل من السماء من جبال فيها بَرَدٌ. ومِن صِلةٌ.
والأَبْرَدانِ: الغَداةُ والعَشِيُّ، وبَرَدَ يبرُد بُرودةً.
وبَرَدْتُ الخُبْزَ بالماءِ: صَبَبْتُه عليه فبَلَلتُه، واسمُ ذلك الخبز المَبلُول البَريدُ والمَبْرودُ، تَطعَمُه النِّساءُ للسُّمْنة، وتقول: اسقني شَرْبةً أُبَرِّدُ بها كبدي.
وبَرَدَ القُرُّ، أبرَدوا صاروا في وقت القُرِّ آخر النّهار. وبَرَّدْتُ الماءَ تبريداً.
وبَرَدَ عليه حَقٌ كذا وكذا دِرْهَماً أي لَزِمَه ذلك.
والبَرودُ: كُحْل تُبَرَّدُ به العين من الحَرِّ.
وفي الحديث: "أَبردوا بالظُّهر فإنّ شِدَّةَ الحَرِّ من فَيح جَهَنَّم.
ويقال: جئناكَ مُبْردينَ إذا جاءوا وقد باخ الحَرُّ.
والبرّادةُ: الكَوّازَة.
والبَريد: ستَّة أميال يتِمُّ بها فَرْسخان.
والبَريدُ: الرسولُ المُبْرَد على دَوابِّ البريد، وإِبرادُه وإِرسالُه، وقال الراجز:
رأيتُ للموت رَسُولاً مُبرَدا
ويُرَوى عن النبيِّ صلّى اللهُ عليه وسلم أنه قال: "إذا أَبْرَدْتُم إليَّ بَريداً فاجعَلوه حَسَنَ الوَجْهِ حَسَنَ الاسْمِ".
وقال بعض العربب: الحُمَّى بريد الموت، أراد أنها رسول الموت تُنذر به.
وسِكَكُ البَريد، كل سِكَّةٍ منها اثنا عشر ميلاً، والسَّفَر الذي يجوز فيه قَصْرُ الصلاة أربعة بُرُدٍ، وهي ثمانية وأربعون ميلاً بالأميال الهاشمية التي في طريق مَكَّةَ.
وقيل لدابَّة البريد: بَريدٌ لسَيْرِهِ في البَريد، وقال الشاعر:
إِنّي انُصُّ العِيسَ حتى كأنَّني		عليها بأجواز الفلاة بَـريُد
والبَرْدُ: سَحكُكَ الحديد بالمِبرَدِ أي السُّوهان بالفارسية.
والبُرْدُ: ثَوبٌ من بُرود العَصْب والوَشْي.
والبُرْدد: كِساء مُرَبَّع أَسْوَدُ فيه صِغَرٌ ونحو ذلك تَلتَحِفُ به العربُ.
وقوله تعالى: لا يذوقون فيها بَرْداً ولا شَراباً، يقالُ: نَوْماً.
وبَرَدَى: نَهر دمشقَ، قال حسّان:
يَسْقُون من وَرَدَ البَريصَ عليهم		بَردَى يُصَفِّقُ بالرحيقِ السَّلسَلِ
وضَرَبَه حتى بَرَدَ أي ماتَ.
وبَرَدَ فلانٌ في أيديهم أي صارَ في أيديهم لا يُفْدَى ولا يُطْلَبُ.
وبُرْدا الجَرادِ: جناحاهُ، قال ذو الرّمّة:
إذا تَجاوَبَ من بُرْدَيْهِ ترنيمُ
ربد:
رُبَدُ السَّيفِ فِرِندُه، هُذَليَّة.
والرُّبْدةُ في لَون النَّعامِ قِطعةُ كَدْراءُ، وأُخرَى سوداءُ ونحوها من لونٍ مختلطٍ غير حَسَنٍ.
والأربَدُ: ضَربٌ من الحَيّات خبيث.
وتَرَبَّدَ وجهُهُ من الغَضَب، كأنّه تَسَوَّد منه مواضِع.
وإذا اضَرَعَتِ النّاقةُ قيل: رَبَّدَتْ، وتَرَبَّد ضَرْعُها إذا رأيتَ فيه لُمَعاً من سَوادٍ ببَياضٍ خَفيٍّ، قال:
إِذا والدٌ منها تَرَبَّدَ ضَرْعُـهـا		جَعَلتُ له السِّكِّينَ إحدَى القَلائدِ
وإِنَّما ذَكَّر والد لأنَّ الوَلَدَ في بطنها، فإذا وَضَعَتْ فهي والدة لأنَّ الذَّكَر لايَلِدُ، فكلُّ نَعْتٍ لا يشترك فيه الذَّكَرُ فهو للإِناثِ بغير الهاء إذا اردتَ الاسْمَ، فإِن أرَدْتَ الفِعلَ ألحَقْتَ الهاء.
والمِرْبَد: مُتَّسَعٌ بالبَصرة كان موقِفَ العَرَب ومُتَحَدَّثَهم، وكذلك مِرْبَد المدينة، والمِرْبَدُ: كُلُّ موضعٍ للإبِل، والمِرْبَدُ: شِبهُ حُجْرةٍ في كُلِّ دارٍ مما يلي المَرافِق بمنزلة الدار المُستديرة، ومثل المُتَوَضَّأ وبِئر الماء.
والمِرْبَدُ: الذي يُجْعَلُ فيه التَّمْرُ عند الجَدادِ ليَيبَسَ.
وفي حديث النبيّ صَلّى اللهُ عليه وسَلَّم: أن مسجدَه كانَ مِرْبَداً لِيَتيمَيْنِ في حِجر مُعَوَّذ بنِ عَفراءَ فاشتراه منهما معاذُ بنُ عَفراء فجَعَلَه للمسلمين، فبَناه رسول اللهِ صلّى اللهُ عليه وسلَّم مسجداً.
دبر:
دُبُر كلِّ شيءٍ خلاف قُبُله ما خلا قولهم: جَعَلَ فلانٌ قَولي دَبْرَ أُذُنِه أي خَلْفَ أُذُنه ودُبُرَ أذنه.
ويقال للقوم في الحر: وَلُّوهُم الدُّبُرَ والإِدبار والإدبار التَّوْلِيةُ نفسُها.
وما لهم من مَقْبَلٍ ولا مَدْبَر أي مذهب في إِقبال وإِدبار.
وأَدبارَ السجود أي أواخِر الصَلَواتِ.
وإدبارَ النُّجومِ، عند الصُّبحِ في آخر اللّيل إذا أَدبَرَتْ مُوَلِّيةً نحو المغرب.
والدابِرُ: التابع، ودَبَرَ يَدْبُرُ دَبْراً أي تَبِعَ الأَثَر، وقوله تعالى: "والليلِ إذا أَدْبَرَ" أي وَلَّى ليذهَبَ، ومن قَرَأَ: دَبَرَ أي تَبِعَ النَّهارَ.
وقَطَعَ اللهُ دابِرَهم أي آخِرَ من بَقِيَ منهم.
وجَعَلَ الدَّبْرةَ عليهم أي الهزيمة.
والدَّبُورُ: رِيحٌ من قِبَل القِبْلة دابرة نحو المَشرِق، وجمعُه دُبُر، والدَّبائِرُ أصوَبُ.
والدابرةُ من الظائر اصبعٌ من خَلف وهي للدِّيك، أسفلَ من الصِّيْصية يَطَأُ بها، وبها يضرب البازي.
ودابِرة الحافِرِ: ما وَلِيَ مُؤَخَّر الرُّسْغ، قال:
افنَى دَوابِرَهُنَّ الرَّكْضُ في الأكَمِ
ومَثَلٌ للعرب: "ما يَدري فلانٌ قبيلاً من دَبير"، القَبيل: ما وَلِيَكَ، والدَّبيرُ: ما خالَفَكَ.
ويقال: الدَّبيرُ فَتْلُ الكَتّان والصُّوف، والقَبيل فتل القُطْن.
ودُبارٌ: اسْمُ ليلة الأَربِعاء في الجاهليّة.
والدَّبارُ: الهلاكُ، ودَبَرَ القومُ يدبُرون دِباراً.
ودَبِرَ ظهرُ الدّابّةِ، والاسمُ الدَّبَر، ودابَّةٌ دَبِرة.
وأَدْبَرَ أمرُه أي تَوَلَّى إلى الفساد.
ودابَرْتُه: عادَيتُه.
والمدابِرُ من المنازِل نقيضُ المُقابل.
والدَّبرة: الكُرْدةُ من مَزْرعةٍ ومَبقَلة، وتجمع على دِبار.
والدَّبَرانِ: نجمْ بين الثُرَيّا والجَوْزاء من مَنازل القمر، نَحسٌ من بُرج الثَّور.
والتدبير: عَتقُ المَمْولك بعد الموت.
والتدبير: نَظَرٌ في عَواقِبِ الأمور، وفلانٌ يَتَدَبَّرُ أعجازَ أمورٍ قد وَلَّتْ صدورُها.
واستَدَبَر من أمر ما لم يكن استَقْبَل، أي نظر فيه مُستَدبِراً فعرف ما عاقبة ما لم يعرف من صدره.
واستَدْبَرَ فلان فلاناً من حِينه: أي حين تَوَلَّى تَبِعَ أمرَه.
والدَّبرُ: النَّحُلُ، والجميع الدُّبُور.
والتَّدابُر: المُصارَمة والهِجْران، وهو أن يُوَلِّي الرجل صاحبَه دُبُرَه ويُعرضَ عنه بوَجهه.
بدر:
البَدْر: القَمَر ليلةَ البَدْر وهي أربعَ عشرةَ، وسُمِّيَ بذلك لأنّه يُبادِرُ بالطُّلوع عند غروب الشمس، لأنَّهما يتراقبان في الأفُق صُبحاً.
والبَدْرة كِيسٌ فيه عشر آلاف دِرهمٍ أو ألفٌ والجميع: البُدور، وثلاث بَدَرات.
ويقال: لَمسْكِ السَّخْلة ما دام يرضَع: مَسْكٌ فإذا فُطِمَ فمَسْكُه البَدْرةُ.
والبادِرةُ: ما يبدُرُ من حِدَّةِ الرجل عند الغَضَب، يقال: فلانٌ مَخْشِيٌّ عند البادرة، وأخافُ حِدَّتَه وبادرتَه.
والبادِرتانِ: جانِباً الكِرْكِرَتَيْنِ، ويقال: عِرْقانِ اكتَنَفاها وأنشد:
تَمري بوادِرَها منها فَوارقُها
يَعني فوارقَ الإِبِل وهي التي أخذها المَخاضُ ففَرِقَتْ نادَّةً، فكلَّما أخَذَها وَجَعٌ في بطنها مَرَتْ، أي ضَرَبَت بخُفِّها بادِرةَ كِرْكِرَتِها، وقد تفعَل ذلك عند العطش.
والبَيُدَرُ مجمَعُ الطعام حيث يُداسُ ويُنَقَّى.
وابتَدَرَ القومُ أمراً وتبادرَرُوا أي بادَرَ بعضُهم بعضاً فبَدَرَ بعضُهم فسَبَقَ وغَلَبَ عليهم.
وبَوادِرُ الإنسانِ وغيره: اللَّحْمةُ التي بين المَنكِب والعُنُق، قال:
وجاءَتِ الخَيْلُ مُحمَراً بَوادِرُها

##### Türkçe

**باب الدال والراء والباء معهما**
**د ر ب**، **ب ر د**، **ر ب د**، **د ب ر**، **ب د ر** kullanımdadırlar.

**درب**:
Rûm’un girişlerinden her bir giriş, onun geçitlerinden bir **دَرْب**’tır.
**الدَّرْبُ** geniş sokağın kapısıdır; bazen de arası olan (şey) olur.
**الدُّربة**: bir âdet ve savaşa ve her işe karşı bir cüret (alışkanlık).
Ve **مُدَرَّب** adam: şiddetler onu, güçleninceye ve ona alışıp yumuşayıncaya kadar eğitmiştir; dedi ki:
Ve kim bir büyüklüğe hırs gösterirse, şüphesiz ben		ben yaralarla eğitilmiş yaşlıyım
**الدَّرَبُ**: midede bir hastalıktır.
Falan kimse, falan kimseyi bağışlamaya devam etti; nihayet onu bir **دُرْبَة** edindi.
İnsan, bir şeyle **دَرِبَ** olur: onu yapar da onunla **بَسَأ** oluncaya kadar; yani sağlamlaştırır.
Ve doğanı av üzerine **دَرَّبتُ**; yani onu alıştırdım.
Ve **مُدَرَّب** şeyh: yani **مُجَرَّب**; ve **الدُّرْبة**: ibretlerin çokluğu; ta ki günahlarla **يَتَدَرَّب** oluncaya kadar.

**البَرَدُ**: don gibi bir yağmurdur.
Ve **سَحابٌ بَرِدٌ**: soğuk ve dolu sahibi; ve kavim **بُرِدَ** olmuştur: dolu onlara isabet ettiğinde.
Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: “Ve gökten, içinde doludan dağlar(ın)dan indirir; onunla dilediğine isabet ettirir”; onda iki söz vardır: birincisi: gökten, içinde dolu bulunan dağlar emsali(nden) indirir; ikincisi: gökten, içinde dolu bulunan dağlardan indirir. Ve **مِن** bir sıla(edat)tır.
**الأَبْرَدانِ**: sabah ve akşam; ve **بَرَدَ يبرُد بُرودةً**.
Ve ekmeği su ile **بَرَدْتُ**: onu üzerine döktüm de onu ıslattım; o ıslatılmış ekmeğin adı **البَريدُ** ve **المَبْرودُ**’dur; kadınlar onu şişmanlık için yerler; ve der ki: bana bir yudum içir; onunla ciğerimi **أُبَرِّدُ** edeyim.
Ve soğuk **بَرَدَ**; **أبرَدوا**: günün sonu, soğuk vaktinde oldular. Ve suyu **بَرَّدْتُ**: soğutma ile.
Ve ona şu kadar şu kadar dirhem hak **بَرَدَ**: yani bu ona lâzım geldi.
**البَرودُ**: gözün sıcaktan serinletildiği sürmedir.
Hadiste: “Öğleyi serinletin; çünkü sıcağın şiddeti cehennemin hararetindendir.”
Ve denir: size **مُبْردينَ** geldik: sıcak sönmüşken geldiklerinde.
**البرّادةُ**: testi (kûze).
**والبَريد**: altı mildir; onunla iki fersah tamam olur.
**والبَريدُ**: posta binekleri üzerinde gönderilen elçi; onun **إِبرادُه**’u ve gönderilmesi; ve recez söyleyen dedi ki:
Ölüm için gönderilmiş bir elçi gördüm
Ve Peygamber’den -Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- rivayet olunur ki dedi: “Bana bir **بَريداً** gönderdiğinizde onu güzel yüzlü, güzel isimli yapın.”
Ve bazı Arap dedi: humma, ölümün postasıdır; onunla (humma) ölümün elçisi olduğunu, onunla uyardığını kastetti.
**وسِكَكُ البَريد**: her bir yolu on iki mildir; ve namazın kısaltılmasının caiz olduğu sefer dört **بُرُد**’dür; o, Mekke yolundaki Hâşimî millerle kırk sekiz mildir.
Ve posta hayvanına **بَريدٌ** denildi: **البَريد** içinde yürüyüşü sebebiyle; ve şair dedi ki:
Şüphesiz ben develeri sürerim; ta ki sanki ben		çölün geçitlerinde onların üzerinde bir **بَـريُد**’üm
**والبَرْدُ**: demiri **المِبرَد** ile sürtmen; yani Farsça **السُّوهان**.
**والبُرْدُ**: **العَصْب** ve **الوَشْي** bürdlerinden bir elbisedir.
**والبُرْدد**: kare bir örtüdür; siyah, içinde küçüklük ve bunun benzeri vardır; Arap onunla örtünür.
Ve yüce sözü: “Orada ne bir **بَرْداً** ne de bir içecek tadarlar”; denir ki: uyku.
**وبَرَدَى**: Dımaşk nehri; Hassân dedi ki:
Onlara, üzerlerine **البَريص**’ı varan(ın)dan içirirler		**بَردَى** akıcı şarab ile çırpınır
Ve onu vurdu; ta ki **بَرَدَ**: yani öldü.
Ve falan, onların ellerinde **بَرَدَ**: yani onların ellerinde oldu; fidye verilmez ve aranmaz.
**وبُرْدا الجَرادِ**: onun iki kanadı; Zü’r-Rumme dedi ki:
İki **بُرْد**’ünden terennüm cevaplaştığında

**ربد**:
**رُبَدُ السَّيفِ**: onun **فِرِند**’idir; Hüzeylîce.
Ve devekuşu renginde **الرُّبْدةُ**: kül rengi bir parça; bir başkası siyah; ve bunun benzeri, karışık, güzel olmayan bir renkten.
**والأربَدُ**: kötü bir yılan türüdür.
Ve yüzü öfkeden **تَرَبَّدَ**; sanki ondan yer yer karardı.
Ve deve zayıfladığında denir: **رَبَّدَتْ**; ve memesini, içinde gizli bir beyazlıkla bir siyahlık parıltıları gördüğünde **تَرَبَّد** olur; dedi ki:
Eğer ondan bir yavru, memesini **تَرَبَّدَ** ederse		ona bıçağı gerdanlıkların birine yaptım
Ancak **والد**’ı müzekker getirdi; çünkü yavru onun karnındadır; doğurduğunda o **والدة**’dir; çünkü erkek doğurmaz. Öyleyse, erkekle ortak olmayan her sıfat, isim kastettiğinde **الهاء** olmaksızın dişiler içindir; fiili kastettiğinde **الهاء**’yı eklersin.
**والمِرْبَد**: Basra’da geniş bir yerdi; Arapların durak yeri ve konuşma yeriydi; aynı şekilde Medine’nin **مِرْبَد**’i; ve **المِرْبَدُ**: develer için her yer; ve **المِرْبَدُ**: her evde, tesislere bakan tarafta, yuvarlak ev menzilesinde bir çeşit oda; ve abdestlik ve su kuyusu gibi.
Ve **المِرْبَدُ**: hasat sırasında hurmanın kuruması için içine konulduğu yer.
Peygamber’in -Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- hadisinde: mescidinin, Muavviz b. Afrâ’nın himayesinde iki yetimin **مِرْبَداً**’ı olduğu; Muâz b. Afrâ onu ikisinden satın aldı da onu Müslümanlar için yaptı; böylece Resûlullah -Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- onu mescid olarak bina etti.

**دبر**:
Her şeyin **دُبُر**’ü, onun **قُبُل**’ünün zıddıdır; şu sözleri müstesna: falan, sözümü kulağının **دَبْر**’ü yaptı; yani kulağının arkası ve kulağının **دُبُر**’ü.
Ve sıcakta kavme denir: onlara **الدُّبُرَ**’ü çevirtin; ve **الإِدبار** ve **الإدبار** bizzat yüz çevirtmedir.
Ve onların ne bir **مَقْبَل**’i ne de bir **مَدْبَر**’i vardır: yani gelişte ve gidişte bir gidiş yolu.
Ve **أَدبارَ السجود**: yani namazların sonları.
Ve **إدبارَ النُّجومِ**: sabah vaktinde, gecenin sonunda; batıya doğru yüz çevirerek **أَدبَرَتْ** olduğunda.
**والدابِرُ**: tâbi olan; ve **دَبَرَ يَدْبُرُ دَبْراً**: yani izi tâkip etti; ve yüce sözü: “Ve gece, **أَدْبَرَ** ettiğinde”: yani gitsin diye yüz çevirdi; ve kim **دَبَرَ** diye okursa: yani gündüzü tâkip etti.
Allah onların **دابِر**’ini kesti: yani onlardan kalan(ın) sonunu.
Ve **الدَّبْرة**’yi onların üzerine yaptı: yani bozgunu.
**والدَّبُورُ**: kıble tarafından, doğuya doğru arkadan gelen bir rüzgârdır; çoğulu **دُبُر**; **الدَّبائِرُ** daha doğrudur.
Ve horozun **الظائر**’inden **الدابرة**: arkadan bir parmaktır; **الصِّيْصية**’den aşağıdır; onunla basar; ve doğan onunla vurur.
**ودابِرة الحافِرِ**: bileğin arkasına bitişik olan; dedi ki:
Tepelerde koşu onların **دَوابِر**’ini tüketti
Arap için bir mesel: “Falan, bir **قبيلاً**’ı bir **دَبير**’den bilmez”; **القَبيل**: sana bitişik olan; **الدَّبيرُ**: sana muhalif olan.
Ve denir: **الدَّبيرُ** keten ve yün bükümüdür; **القَبيل** pamuk bükümüdür.
**ودُبارٌ**: cahiliyede çarşamba gecesinin adıdır.
**والدَّبارُ**: helâk; ve kavim **دَبَرَ** eder, **دِباراً**.
Ve binek hayvanının sırtı **دَبِرَ** oldu; adı **الدَّبَر**; ve **دَبِرة** binek.
Ve işi **أَدْبَرَ** etti: yani bozulmaya yöneldi.
Ve onu **دابَرْتُ**: ona düşmanlık ettim.
**والمدابِرُ** menzillerden: **المُقابل**’in zıddı.
**والدَّبرة**: ekinlik ve sebzelikten bir **الكُرْدة**; **دِبار** üzerine cem edilir.
**والدَّبَرانِ**: **الثُرَيّا** ile **الجَوْزاء** arasında, ay menzillerinden bir yıldız; **الثَّور** burcundan uğursuzdur.
**والتدبير**: kölenin ölümden sonra âzat edilmesi.
**والتدبير**: işlerin akıbetlerine bakıştır; ve falan, başları geçmiş olan işlerin sonlarını **يَتَدَبَّرُ** eder.
Ve bir işten, karşılamadığı şeyi **استَدَبَر** etti; yani ona arkadan bakarak baktı da, başından bilmediği şeyin akıbetini bildi.
Ve falan, falanı o andan **استَدْبَرَ** etti: yani yüz çevirdiği vakit onun işini tâkip etti.
**والدَّبرُ**: arıdır; hepsi **الدُّبُور**.
**والتَّدابُر**: kopuş ve terk ediştir; o, adamın arkadaşına **دُبُر**’ünü çevirmesi ve yüzüyle ondan yüz çevirmesidir.

**بدر**:
**البَدْر**: dolunay gecesindeki aydır; o on dörttür; ona bu ad verildi; çünkü güneşin batışında doğmakta acele eder; çünkü ikisi ufukta sabahleyin birbirini gözetler.
**والبَدْرة**: içinde on bin dirhem veya bin olan bir kesedir; çoğulu: **البُدور**; ve üç **بَدَرات**.
Ve emzikli oğlağın miskine, emdiği müddetçe: misk denir; sütten kesilince, onun miski **البَدْرة**’dir.
**والبادِرةُ**: adamın öfke anındaki keskinliğinden taşan şeydir; denir: falan, **البادرة** yanında korkulandır; ve onun keskinliğinden ve **بادرتَه**’sinden korkarım.
**والبادِرتانِ**: iki **الكِرْكِرَتَيْنِ**’in iki yanı; ve denir: onu kuşatan iki damardır; ve şu okundu:
Onun **وادِرَ**’lerini, ondan **فَوارقُها** ovar
Yani develerin **فَوارق**’ları; o, doğum sancısı onu aldığında ürküp kaçan(lar)dır; her ne zaman karnında bir ağrı onu alsa **مَرَتْ**; yani ayağının tabanıyla **كِرْكِرَتِها**’nın **بادِرة**’sine vurdu; ve susuzlukta da bunu yapabilir.
**والبَيُدَرُ**: yiyeceğin toplandığı, çiğnendiği ve ayıklandığı yerdir.
Kavim bir işe **ابتَدَرَ** etti ve **تبادرَرُوا**: yani birbirine acele etti; böylece bazısı acele etti de öne geçti ve onlara galip geldi.
İnsanın ve başkasının **بَوادِرُ**’i: omuz ile boyun arasındaki ettir; dedi ki:
Atlar geldi; onun **بَوادِرُ**’i kızarmış olarak

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَدَرْتُ إلى الشي أَبْدُرُ بُدوراً: أسرعْت إليه، وكذلك بادَرْتُ إليه. وتَبادَرَ القومُ: تسارعوا. وابْتَدَروا السلاحَ: تسارعوا إلى أخْذه. وليلةُ البدرِ: ليلةُ أربعَ عشرةَ. ويسمَّى بَدْراً لمبادرته الشمسَ بالطلوع، كأنَّه يعجِّلها المَغِيبَ. ويقال: سُمِّيَ بَدْراً لتمامه. وأَبْدَرْنا فنحن مُبْدِرونَ، إذا طلع لنا البَدْرُ. والبَدْرَةُ: مَسْكُ السَخْلَةِ، لأنَّها ما دامت تَرضَع فَمسْكُها للّبن شكوة وللسمن عكة فإذا افطمت فمسكها اللبن بَدْرَةٌ، وَللسَمْنِ مِسْأَدٌ. والبَدْرَةُ: عشرة آلاف درهم. وعينٌ بَدْرَةٌ، أي تَبْدُرُ بالنظر، ويقال تامَّةٌ كالبَدْرِ. وقال امرؤ القيس:
وعَيْنٌ لها حَدْرَةٌ بَـدْرَةٌشُقَّتْ مآقيهِما من أُخُرْ
والبادِرَةُ: الحِدَّةُ. يقال: أخشَى عليك بادِرَتَهُ، أي حدَّتَهُ. وبَدَرَتْ منه بَوادِرُ عضبٍ، أي خطأٌ وسقطاتٌ عندما احتَدَّ. والبادِرَةُ: البديهةُ. والبَوادِرُ من الإنسان وغيره: اللحمةُ التي بين الَنكبِ والعُنقِ. ومنه قول الشاعر حاتم:
وجاءَتِ الخَيْلُ مُحْمَرَّاً بَوادِرُهابالماءِ تَسْفَحُ من لَبَّاتِها العَلَقُ

##### Türkçe

**بَدَرْتُ** إلى الشي **أَبْدُرُ** **بُدوراً**: Ona acele ettim; yine bunun gibi ona **بادَرْتُ**. Ve **تَبادَرَ** kavim: birbirleriyle acele ettiler. Ve **ابْتَدَروا** silahı: onu almaya acele ettiler. Ve **ليلةُ البدرِ**: on dördüncü gecedir. Ve güneşe doğmakla öne atılmasından dolayı **بَدْراً** diye adlandırılır; sanki ona batışı çabuklaştırıyor gibidir. Ve denilir: tamam olmasından dolayı **بَدْراً** diye adlandırıldı. Ve **أَبْدَرْنا**; biz **مُبْدِرونَ**uz; bize **البَدْرُ** doğduğu zaman. Ve **البَدْرَةُ**: oğlağın tulumu; çünkü o emdiği müddetçe onun tulumu süt için bir **شكوة** ve yağ için bir **عكة**dır; sütten kesilince tulumu süt için **بَدْرَةٌ**, yağ için ise **مِسْأَدٌ** olur. Ve **البَدْرَةُ**: on bin dirhem. Ve **عينٌ بَدْرَةٌ**: yani bakışla **تَبْدُرُ**; ve denilir: **البَدْرِ** gibi tamdır. İmru’ul-Kays dedi ki:
وعَيْنٌ لها حَدْرَةٌ بَـدْرَةٌشُقَّتْ مآقيهِما من أُخُرْ
Ve **البادِرَةُ**: keskinliktir. Denilir: Senin üzerine onun **بادِرَتَهُ**’sinden korkarım; yani onun keskinliğinden. Ve ondan **بَوادِرُ** **عضبٍ** **بَدَرَتْ**: yani keskinleştiği zaman bir hata ve sürçmeler. Ve **البادِرَةُ**: **البديهةُ**. Ve insandan ve başkasından **البَوادِرُ**: kürek kemiği ile boyun arasındaki ettir. Bundan şair Hâtim’in sözü:
وجاءَتِ الخَيْلُ مُحْمَرَّاً بَوادِرُهابالماءِ تَسْفَحُ من لَبَّاتِها العَلَقُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر ب
درب ، دبر ، ربد ، ردب ، برد ، بدر : مستعملات .
درب : قال الليث : الدَّرْبُ بابُ السِّكةِ الواسعةِ ، والدَّرْب كلُّ مَدخل من مداخل الروم دَرْبٌ من دُوربِها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : التَّدْرِيبُ الصَّبر في الْحَرب وقتَ الفِرار يقال : دَرِبَ فلان وَعَرِدَ عَمْرو .
وفي الحديث عن أبي بكر : لا تزالون تَهزِمون الرومَ فإذا صاروا إلى التَّدْرِيبِ وَقَفَتْ الحربُ ، أرادَ الصَّبْرَ .
أبو عبيد عن الأحمر : الدُّرْبَةُ الضَّراوَة ؛ وقد دَرِبَ يَدْرَب .
وقال أبو زيدٍ مِثْلَه ، يقال : دَرِبَ دَرَباً ، ولَهِجَ لَهَجاً ، وضَرِيَ ضَرًى ، إذا اعتاد الشيءَ وأُولِعَ به .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّارِبُ الحاذِق بصناعته ؛ قال : والدَّارِبَةُ العاقِلة ، والدَّارِبةُ أيضاً الطَّبَالَةُ .
وقال الليث : الدُّرْبةُ عَادةٌ وجُرْأَةٌ على حَرْبٍ وكلِّ أمرٍ ؛ وَرَجُلٌ مُدَرَّبٌ قد دَرَّبَته الشَّدائِد حتى مَرَن عليها ، ويقال : ما زال فلانٌ يعفو عن فلان حتى اتَّخذها دُرْبة .
وقال كعب بن زهير :
وفي الحلم إِدْهانٌ وفي العَفْوِ دُرْبَةٌ
وفي الصدق مَنجاةٌ مِن الشر فاصْدُقِ
وتَدْرِيب البازيِّ على الصيْد أي تَضْرِيَتُه ، وشيخ مُدَرَّب أي مُجَرَّب .
ابن الأعرابي : أدْرَبَ إذا صَوَّتَ بِالطَّبْل .
أبو عبيدة عن أبي عمر : الدَّرْوَابُ صوتُ الطَّبْل ، والدَّرْدَبَةُ الخضوع ، ومنه المثل : دَرْدَبَ لَمَّا عَضَّه الثِّقَافُ ، وفي كتاب الليث : داءٌ في المعدة .
قلت : هذا عندي غلط وصوابه : الذّربُ داءٌ في المعدة وقد ذكرته في كتاب الذال .
ردب : ثعلب عن ابن الأعرابي : الرّدْب الطريق الذي لا يَنْفُذُ ، والدربُ الطريق الذي ينفذ .
وفي الحديث : ( مَنَعتِ العِراقُ دِرهَمها وقَفِيزَها ، ومَنعتْ مصرُ إِرْدَبَّها وعُدْتُمُ من حيث بَدَأْتمْ ) ؛ الإرْدَبُّ مِكْيال معروفٌ
لأهل مصرَ ، وقيل : إنهُ يأخذُ أربعةً وعشرين صاعاً من الطعام بصاع النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) والقَنْقَلُ نِصفُ الإرْدَبِّ ، والإرْدَب أربعةٌ وستون مَنّاً بِمَنِّ بلدنا .
ويقال للبالوعة من الخَزَفِ الواسعة : إِرْدَبَّةٌ شُبّهت بالإردب المكيال ؛ ويجمع الإردبُّ أرادِب .
وقال ابن الأعرابي : دَرْبَى فلانٌ فلاناً يُدَرْبِيهِ إذا ألقاه وأنشد :
اعْلَوَّطَا عَمْراً لِيُشْبِيَاهُ
في كل سوءٍ ويُدَرْبِيَاهُ
يُشْبِيَاهُ ويُدَرْبِيَاهُ أي يُلْقِيانِ بِهِ فيما يكره .
برد : في الحديث : ( أصلُ كلِّ داءٍ البَرَدَةَ ) .
سلمة عن الفراء قالت : الدُّبَيْرِيَة : البَرْدَةُ التُّخْمَة وكذلك الطَّنَى والرَّان .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : البَرَدةُ الثِّقْلَةُ على المعِدَة .
وقال غيره : سميت التُّخْمَةُ بَرَدَة لأن التُّخْمَة تُبْرِدُ المعدة فلا تَسْتَمرِىء الطعامَ ، ولا تُنْضِجُه ؛ وأما البَرَدُ بغير هاء فإن الليث زعمَ : أنه مَطَر جامِدٌ وسَحابٌ بَرِدٌ ، ذو قُرَ وَبَرَدٍ ؛ وقد بُرِدَ القومُ إذا أَصابهم البَرَد .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَآءِ مِن جِبَالٍ فِيهَا مِن بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَن يَشَآءُ ) ( النور : 43 ) .
ففيه قولان : أحدهما وينزل من السماء من أَمْثال جبال فيها من بَرَدٍ ، والثاني وينزل من السماء من جبال فيها بَرَدٌ .
ومِن صِلَة .
وقوله جلّ وعزّ : ( ) أَحْقَاباً لاَّ يَذُوقُونَ فِيهَا ) ( النبأ : 24 ) .
قال الفراء رواية عن الكلبي عن ابن عباس قال : لا يذوقون فيها بَرْدَ الشراب ولا الشراب .
قال : وقال بعضهم : ( أَحْقَاباً لاَّ يَذُوقُونَ فِيهَا ( يريد نوماً ، وإن النوم لَيُبرِّد صاحبَه وإن العطشان لينام فَيَبْرُدُ بالنون .
وقال أبو طالب في قولهم : ضُرِب حتى بَرَدَ .
قال : قال الأصمعي : معناه حتى مَات ؛ والبَرْد النوم .
قال أبو زُبَيْدٍ :
بارِزٌ ناجِذَاهُ قد بَرَدَ الموت على مُصْطَلاه أيَّ بُرُود
قال : وأمَّا قولهم : لم يَبْرُد بيدي منه شيء ، فالمعنى : لم يَسْتَقِرَّ ولم يَثْبُتْ وأنشد :
اليومُ يومٌ بارِدٌ سَمُومُه
قال : وأصله من النومِ والقَرارِ ، يقال : بَرد أي نام وأنشد :
فإنْ شِئتُ حرّمتُ النِّساء سِوَاكم
وإن شِئتُ لم أطْعَم نُقَاخاً ولا بَرْداً
فالنُّقَاخ الماءُ العَذْب ، والبَرْدُ النَّوم وأنشد ابن الأعرابي :
أحِبُّ أمّ خَالِدٍ وخَالداً
حُبّاً سَخَاخينَ وحُبّاً بارِداً
قال : سخاخينَ حُب يُؤْذِيني ، وحُبّاً بارداً يَسْكن إليه قلبي .
ويقال : بَرَدَ لي عليه كذا كذا درهماً : أي ثَبَتَ .
وقال ابن الأعرابيّ : البَرْدُ النَّحْتُ .
يقال : بَرَدْتُ الخشبَةَ بالمبرد أبردُها برْداً إذا نَحتَّها .
قال : والبَرْدُ تَبْرِيدُ العين ، والبَرُودُ كُحْل يُبَرِّد العَين ، والبرود من الشراب ما يُبَرِّدُ الغُلّة وأنشد :
ولا يُبَرِّدُ الغَلِيلَ الماءُ
وقال الليث : يقال : بَرَدْتُ الخُبْزَ بالماءِ إذا صَبَبْتَ عليه الماء فبللتَه ، واسم ذلك الخبز المبْلُول : البَرُود والمَبْرُود ؛ ويقال : اسقني سَويقاً أُبرِّد به كَبِدي ، وبرَّدتُ الماءَ تبريداً جَعَلْتَه بارداً .
وفي الحديث : ( أَبْرِدوا بالظُّهْرِ فإن شِدَّة الحر من فَيحِ جهنم ) .
وقال الليث : يقال : جئناك مُبْرِدِين ، إذا جاءوا وقد باخَ الحرُّ .
وقال محمد بن كعب : الإبْرادُ أن تَزِيغَ الشمسُ ، قال : والركْبُ في السفر يقولون : إذا زاغت الشمس قد أَبْردتم فَرُوحوا ، وقال ابن أحمد :
في مَوْكبٍ زَحْلِ الهواجرِ مُبْرد
قلت : لا أعرف محمد بن كعب هذا ، غير أن الذي قاله صحيح من كلام العرب ، وذلك أنهم يَنْزلُون للتَّغْوِير في شدة الحر ، ويَقِيلون ، فإِذا زالت الشمسُ ثاروا إلى رِكابهم ، فَغَيَّرُوا عليها أقتابها ورحالها ، ونادى مُناديهم : ألا قد أَبْرَدْتُمْ فاركبوا .
وقال الليث : يقال أَبْرَدَ القومُ إذا صاروا في وقتِ القُرِّ آخِر القيظِ ، قال : والبَرُود كُحلٌ يبرَّدُ به العينُ من الحر ، والإنسانُ يَتَبَرَّدُ بالماء : يغتَسلُ به ، ويقال : سقيته فأَبْرَدْتُ له إبْراداً إذا سقيتَه بارِداً .
ويُروى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال :
( إذا أَبْرَدْتم إليّ بريداً فاجعلوه حسنَ الوجه حسنَ الاسم ) .
والبَريدُ : الرسولُ وإبرادُه إرسالُه ، وقال الراجز :
رأَيتُ للموتِ بَرِيداً مُبْرَدَا
وقال بعض العرب : الحُمَّى بَريدُ الموت ، أراد أنها رسولُ الموت تُنْذِر به . وسكك البَريدِ كُلُّ سِكَّة منها بريد اثنا عشرَ ميلاً ، والسَّفَر الذي يجوز فيه قَصْر الصلاة أَرْبعةُ
بُرُدٍ ، وهي ثمانية وأربعون ميلاً بالأميال الهاشمية التي في طريق مكة .
وقيل لدابَّة البريد : بَرِيدٌ لسَيْره في البَريد وقال الشاعر :
إني أَنُصُّ العِيسَ حتى كأَنَّنِي
عليها بأَجْوَازِ الفَلاة بريدُ
أبو عبيد عن الفراء : هي لك بَرْدَةُ نَفْسِها ، أي خالصاً ، وهو لي بَرْدَةُ يَميني إذا كان لك مَعْلوماً .
قال ابن شميل : إذا قال : وابَرْدَهُ على الفؤاد إذا أصاب شيئاً هيناً ، وكذلك وابَرْدَاه على الفُؤادِ .
فأما قول الله جلّ وعزّ : ( ) ( يَحْمُومٍ لاَّ بَارِدٍ وَلاَ ) ( الواقعة : 44 ) فإن المنذري أخبرني عن الحراني عن ابن السكيت : أنه قال : عَيشٌ باردٌ أي طَيِّب وأنشده :
قليلة لَحم الناظِرَيْن يَزِينُها
شبابٌ ومَخْفوضٌ مِن العيش بارِدُ
أي طاب لها عيشها ، ومثله قولهم : نسألك الْجَنّة وبَرْدَها أي طيبَها ونَعِيمها .
وقال ابن بُزُرْج : البُرادُ ضَعْفُ القوائم من جوع أو إعياء .
ويقال : به بُراد وقد بَرَد فلان إذا ضَعفتْ قوائمه .
وفي حديث ابن عمر : أنه كان عليه يوم الفتح بُرْدَةٌ فَلُوتٌ .
قال شمر : رأيت أعرابياً بحزَيْمِيَّة وعليه شِبْهُ مِنديل من صوف قد اتَّزَر به فقلت : ما نُسَميه ؟ فقال : بُرْدةٌ ، قُلْتُ : وجمعها بُرَدٌ وهي الشَّملة المُخطَّطةُ .
وقال الليث : البُرْدُ مَعروفٌ من بُرُودِ العَصْب ، والوَشْيِ ، وأما البُرْدَةُ فَكِساءٌ مُرَبَّعٌ فيه صُفْرة ونحو ذلك .
قال ابنُ عمر ، وقال ابن شميل : ثوب بَرُودٌ ليس له زِئْبِرٌ .
وقال أبو عُبيد : يقال بَرَدتُ عينَه بالكُحْل أَبْردُها بَرْداً ، وسقَيْتُه شَرْبةً بَرَدْتُ بها فؤاده وكلاهما من البَرُود . قال : وسحابة بَرَدَة إذا كانت ذات بَرْد .
ويقال : لا تُبَرِّدْ عن فلان بِقَول : أي إن ظلمك فلا تَشْتُمه فَتُنقِص من إثمه ، ويقال : إن أصحابَك لا يُبالون ما بَرَّدوا عليك أي أَثْبَتُوا عليك .
وقال شمر : ثوبٌ بَرُودٌ إذا لم يكن دفِيئاً ولا لَيِّناً من الثياب ، ورجل به بِرْدةٌ وهو تَقْطِيرُ البول ولا يَنْبَسِط إلى النساء ، وبَرَدَى اسم نهر بدمشق قال حسان :
يَسْقُون مَن وَرَدَ الْبَرِيصَ عليهِمُ
بَرَدَى تُصَفِّق بالرَّحيق السَّلْسَلِ
وبُرْدَا الجَراد جناحاه .
وقال ذو الرمة :
إذا تَجَاوَبَ مِن بُرْدَيْهِ تَرْنِيمُ
وقال الكُمَيْتُ يَهْجُو بارِقاً فقال :
تُنَفِّضُ بُرْدَى أمِّ عَوْف ولم يَطِرْ
لنا بارق بخ للوعيد والرهب
وأمُّ عَوْفٍ كُنْيَةُ الجراد .
ابن السكيت : البرْدَان والأبْرَادن الغَدَاةُ والعَشِيُّ وهما الرِّدفان ، والصَّرعان ، والقَرَّتان ، ابن الأعرابي : البارِدَةُ الرَّباحة في التجارة ساعة يشتريها ، والبارِدةُ الغنيمةُ الحاصلةُ بغير تعب ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الصوم في الشتاء الغنيمة الباردة ) لتحصيله الأجر بلا ظمأ في الهَوَاجر .
قال ابن الأعرابيّ : ويقال : أَبْردَ طعامَه وبَرَدَه وبرَّدَه ، والأبارِدُ : النُّمور واحدها أَبْرَدُ ، يقال للنِّمر الأُنْثى : أَبْرَدُ والخَنَيْثَمةُ ، والبُرْدِي ضرب من تَمْرِ الحجاز جَيِّدٌ معروف .
وقال الليث : البَرَّادةُ كَوَّارَةٌ يُبرَّدُ عليها الماء . قلت : ولا أدري أهي من كلام العرب أو من كلام المولدين .
ربد : أبو عبيد : الرُّبَدُ فِرِنْدُ السيف . وقال صخر الغَيّ :
أَبْيَضَ مَهْوٍ في مَتْنِهِ رُبَدْ
أبو عبيد عن أبي عمرو : يقال للظَّلِيم : الأرْبَدُ لِلَوْنه ، والرُّبْدَةُ : الرُّمْدَة شِبهُ الوُرْقة تَضْرِب إلى السواد .
وقال الليث : الأرْبَد ضَربٌ من الحيَّات خبيث . وإذا غَضِبَ الإنسان تَرَبّد وَجهُه كأنه يسودّ منه مواضع . قال : وَإذا أَضْرَعَت الشاةُ قيل : رَبَدَتْ وَتَرَبَّدَ ضَرْعُها إذا رأيتَ فيه لُمَعاً من سَواد بِبَياض خَفِيّ .
وقال أبو زيد : تقول العرب : ربَّدَتِ الشاةُ تَرْبيداً إذا أَضْرَعَتْ قاله أبو زيد ، قال : والرّبْداءُ من المَعْزَى السَّوداءُ المنقَّطة الموسومة مَوضِعَ النِّطاق منها بحُمْرة .
اللِّحياني : في نعامة رَبْداء ورَمْداء أي سوداء .
وقال بعضهم : هي التي في سوادها نُقَطٌ بِيض أو حمر .
الأصمعيّ : ارْبَدَّ وجههُ وأَرْمَدَّ إذا تَغَيَّرَ .
وأنشد الليث : في تَرَبُّد الضَّرع فقال في بيت له :
إذا والد منها تَرَبَّد ضَرعُها
جعلتُ لها السكين إحدى القَلاَئِدِ
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إن مَسجده كان مِرْبداً لِيَتيمين في حِجر معوذ بن عَفْراء فاشتراه منهما معاذ بن عفراء فجعله للمسلمين ، فبناه رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) مَسْجداً ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : المِرْبَد كلُّ شيء حُبِستْ به الإبل ولهذا قيل : مِرْبَدُ النَّعَم الذي بالمدينة وبه سمي مِرْبَدَ البصرة ، إنما كان موضع سُوق الإبل ، وكذلك كل ما كان من غير هذه المواضع أيضاً إذا حُبِستْ به الإبل .
وأنشدنا الأصمعي فقال في شعره :
عَوَاصِيَ إلا ما جَعَلْتُ وراءها
عَصَا مِرْبَدٍ تَغْشى نُحُوراً وأَذْرُعا
قال : يعني بالمِرْبَد ههنا عَصاً جعلها مُعْتَرضةً على الباب تمنع الإبل من الخروج سماها مِرْبداً ، لهذا .
قلت : وقد أنكر غيره ما قال ، وقال : أراد عَصاً مُعترضةً على باب المِربد ، فأضاف العصا المعترضة إلى المِرْبد ، ليس أن العصا مِرْبَدٌ .
قال أبو عبيد : والمِرْبد أيضاً موضع التمر مثل الجَرِين ، فالمِربد بلغة أهل الحجاز ، والجرينُ لهم أيضاً ، والأنْدَرُ لأهل الشام ، والبَيْدَرُ لأهل العراق .
وقال غيره : الربْدُ الحبْس .
وقال ابن الأعرابي : الرَّابِدُ الخازن ، والرّابدةُ الخازنة .
وروى عمرو عن أبيه : رَبدَ الرجلُ إذا كنز التمرَ في الرَّبَائِد وهي الكُراخات .
دبر : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه قال : ثلاثةٌ لا تُقبل لهم صلاةٌ ، رجلٌ أَتى الصلاةَ دِباراً ، ورجل اعْتَبَدَ مُحَرَّراً ، ورجل أمَّ قوماً هم له كارهون ) .
قال الأفريقيُّ وهو الذي روى هذا الحديث : معنى قوله دِباراً بعدما يفوت الوقت .
وقال ابن الأعرابي قوله : دِباراً جمع دَبْر ودَبَر : وهو آخر أوقاتِ الشيء ، الصلاةِ وغيرِها . ومنه الحديث الآخر : ( ولا يأتي الصلاة إلا دَبَرِيّا ) .
قال والعرب تقول : العلم قَبْلِيُّ وليس بالدَّبَرِيِّ .
قال أبو العباس : معناه أن العالِم المُتْقِنَ يُجِيبُك سَريعاً ، والمُتَخَلِّفَ يقول : لي فيها نظر .
وقال الليث : يقال : شرُّ الرَّأي الدَّبَرِيُّ أي شرّه إذا أَدبَر الأمر وفاتَ ، قال : ودُبُر كل شيء خِلاف قُبُله في كل شيء ، ما خلا قولهم : جَعَل فلانٌ قولَك دَبْر أُذنِه أي خَلْفَ أذنه .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( ( ) مُّنتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ ) ( القمر : 45 ) كان هذا يومَ بدر ، وقال : الدُّبُر فوحَّد ولم يقل الأدبار ، وكل جائزٌ صوابٌ ، يقال : ضربنا منهم الرؤوس وضربنا منهم الرأْس ، كما تقول : فلان كثيرُ الدينار والدرهم .
وقال ابن مقبل :
الكاسرينَ القَنَا في عَوْرةِ الدُّبُرِ
وقال في قوله عزّ وجلّ : ( فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ ) ( ق : 40 ) ، ومن قرأ بِفتح الألف جَمع على دبُرٍ وأدبار ، وهما الركعتان بعد المغرب .
وروي ذلك عن عليّ بن أبي طالب قال وأما قوله : ( فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ ) ( الطور : 49 ) في سورة الطور فهما الركعتان قبل الفجر
قال : وتكسران جميعاً وتنصبان جائزان .
وقول الله جلّ وعزّ ) وَالَّيْلِ إِذْ ) ( المدثر : 33 ) قرأها ابن عباس ومجاهد ( والليل إذا دَبَر ) ، وقرأها كثير من الناس : ( والليل إذْ أدبَر .
قال الفراء : وهما لغتان دبَر النهارُ وأَدبر ودبَر الصيفُ وأدبَر ، وكذلك قَبَلَ وأَقْبَل ، فإذا قالوا : أَقْبَل الراكبُ أَو أَدبَر ، لم يقولوا إلاّ بالألف ، وإنهما عندي في المعنى لواحدٌ لا أُبْعد أن يأتي في الرِّجال ما أتى في الأزمنة .
وقال غير الفراء بمَعنى قوله : ( والليل إذا دَبَر ) ، جاء بعد النهار كما تقول خَلَفَ ، يقال : خَلَفني فلان ، وَدَبرني أي جاء بعدي ، ومن قرأ : وَالْقَمَرِ وَالَّيْلِ إِذْ ) ( المدثر : 33 ) فمعناه وَلَّى ليذهب .
وقول الله جلّ وعزّ : ( فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُواْ ) ( الأنعام : 45 ) .
وقال في موضع آخر : ( وَقَضَيْنَآ إِلَيْهِ ذَلِكَ الاَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَاؤُلآْءِ مَقْطُوعٌ ) ( الحجر : 66 ) .
أخبرني المنذريّ عن أبي طالب ابن سلمة قال : قولهم : قَطَعَ الله دابِرَه .
قال الأصمعي وغيره : الدابِرُ الأصل أي أذهب الله أصله .
وأنشد :
فِدًى لكما رِجْلَيَّ أُمِّي وخَالَتي
غَداةَ الكلابِ إذْ تُحَزُّ الدَّوابِرُ
أي يُقتل القومُ فتذهب أصولُهم ولا يبقى لهم أَثرٌ .
وقال ابن بزرج : دابرُ الأمر آخره ، وهو على هذا كأنه يدعو عليه بانْقطاع العَقِب حتى لا يبقى له أحد يَخلُفه ، وعَقِبُ الرجل دابرُه .
ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : الدَّابِرةُ الْمشْؤومةُ ، والدَّابِرةُ الهزيمة ، والدَّابِرةُ صيصيّةُ الدِّيك . قال : والمَدْبُور : الكثير المال ، والمدْبور المجروح .
وقال ابن السكيت : الدَّبْرُ النَّحْل وجَمْعُه دُبُورٌ . قال لبيد :
وأَرْيَ دَبُورٍ شَارَهُ النَّحْلَ عَاسِلُ
قال : والدَّبْر المال الكثير . يقال : مالٌ دَبْر ومالان دَبْرٌ وأموال دَبْرٌ ومثله مال دَثْر .
ويقال : جعل الله عليهم الدَّبَرَةَ : أي الهزيمة ، وجعل لهم الدَّبْرَة عَلَى فلان أي الظَّفَرَةَ والنُّصْرَةَ ، وقال أبو جهل لابن مسعود يوم بدر وهو مُثْبَتٌ جَرِيحٌ : لمنْ الدَّبرَةُ ؟ فقال : لله ولرسوله يا عدُوَّ الله .
أبو عبيد عن أبي عمر : والدِّبارُ ، المَشَارَاتُ واحدتها دَبرَه .
قال الليث : وهي الكُرْدَةُ من المزْرَعة ، وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تَدابَرُوا ولا تَقَاطَعُوا ) .
وقال أبو عبيد : التَّدابر : المصارمة والهِجرانُ ، مأخوذ من أن يُولِّي الرجلُ صاحبَه دُبرَه ويُعْرِضَ عنه بوجهه وأنشد :
أَأَوْصَى أَبو قَيْس بأَن تَتَوصَّلُوا
وأَوْصَى أَبُوكم وَيحْكُمْ أن تَدَابروا
ويقال : إن فلاناً لو استقبلَ من أمره ما استدبره لَهُدِيَ لِوجْهة أمره ، أي لو علم في بَدْءِ أمرِه ما علمه في آخره لاسترشد أمره ، وقال أَكْثَمُ بنُ صَيْفيّ لبنيه : يا بَنيِّ لا تَتَدَبرُوا أعجازَ أُمور قد ولَّتْ صُدورها . يقول : إذا فاتكم الأمْر لم ينفعكم الرأيُ وإن كان مُحْكَماً . والتدْبِيرُ أن يُعْتِق الرجلُ عبدَه بعد موتِه فيقول له : أنت حرٌ بعد موتي ، والتدبير أيضاً أن يُدَبِّرَ الرجلُ أمرَه ويَتَدَبَّرهُ أي ينظر في عواقبه ، والدَّبرانُ نجمٌ بين الثريّا والجوزاء ، ويقال له : التَّابِع والتُّويْبعُ ، وهو من منازل القمر ، سُمي دَبراناً لأنَّه يدْبُرُ الثُّريا أي يَتْبَعُه ، والدَّبُور ريحٌ تَهُبّ من نحو المغرب ، والصَّبا تقابلهما من ناحية المشْرِق .
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نُصِرتُ بالصَّبا وأُهْلِكَتْ عادٌ بالدَّبور ) .
وقال الأصمعيّ : دَبَرَ السهمُ الهدفَ يَدْبُره دَبْراً إذا صار من وراءِ الهَدَفِ ، ودَبِرَ البَعيرُ يَدْبِرُ دَبَراً .
ويقال : ناقة مُقَابلةٌ مُدابَرة : أي كريمة الطرفين من قبل أبيها وأمها ، وغلام مُدَابَرُ مُقابلَ كريم الطرفين ، ويقال : ذهب فلان كما ذهب أمس الدابر ، وهو الماضي لا يرجع أبداً ، ويقال : جعلت كلامه دَبْرَ أُذُنِي أَيْ : أَعْرَضتُ عنه ، ولم أَلْتفِتْ إليه .
وفي حديث النجاشي أنه قال : ما أحِبّ أن لي دَبْراً ذَهَباً وأني آذيتُ رجلاً من المسلمين ، وفُسِّر الدَّبْر بالجَبَل في الحديث ؛ ولا أدري أَعربي هو أم لا ؟
وقال أبو الهيثم : الدَّبْر : الموت يُقال : دَابَر الرجلُ إذا مات .
وقال أمية :
زَعَمَ جُدعَانُ ابْنُ عَمْ
رو أنّني يَوْماً مُدَابرْ
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى أن يُضَحّى بمقَابَلةٍ أو مُدَابَرة .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : المقَابلة أن يُقطعَ من طَرَف أذنها شيءٌ ثم يتركَ مُعَلَّقاً لا يَبينُ كأنه زَنَمَة ، ويقال لمثل ذلك من الإبل : المزَنَّمُ ، ويسمى ذلك المعَلقُ الرَّعُل ، والمدابرةُ أن يُفْعَل ذلك بمؤَخّر الأذن من الشاة .
قال الأصمعيّ : وكذلك إن بَانَ ذلك من الأذن فهي مُقَابَلةٌ ومُدَابَرةٌ ، بعد أَنْ كان قَطْعٌ .
قال ويقال : شَاةٌ ذات إقْبَالةٍ وإدْبَارةٍ إذا شُقّ مُقَدّمُ أُذُنها ومُؤَخّرها وفُتِلَتْ كأنها زنمة .
وفلانٌ مُقَابَلٌ ومُدَابر إذا كان مَحْضاً من أبويه ، قال ويقال : دَبَّرتُ الحديث أي حَدَّثتُ به عن غيري .
قال شمر : دَبَّرتُ الحديثَ ليس بمعروف ، قلت : وقد جاء في الحديث : أما سمعته من معاذ يدَبِّره عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم )
قلت : وقد أنكر أحمد بن يحيى يُدَبِّره بمعنى يُحَدِّثه ، وقال : إنما هو يَذْبُرُهُ بالذال والباء أي يُتْقِنُه ، وأما أبو عبيد فإن أصحابه رووا عنه : يُدَبِّره كما ترى .
وقال الأصمعيّ : الدَّبار الهلاك ، ودَابِرةُ الحافِر مُؤَخّرهُ وجمعها الدّوابر .
وقال أبو زيد : فلان لا يأتي الصلاة إلا دَبَرِيّاً .
قال أبو عبيد : والمُحَدِّثون يقولون : دُبُريّاً يعني في آخر وقتها .
وقال أبو الهيثم : دَبْرِياً بفتح الدال وجزم الباء .
الأصمعي : فلان ما يَدْرِي قَبيلاً من دَبير ، المعنى ما يدري شيئاً .
وقال الليث : القَبيلُ فَتْلُ القُطْن والدّبيرُ فَتْل الكتَّان والصُّوفِ ، ويقالُ : القبيلُ ما وَليَكَ والدّبيرُ ما خَلْفَك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَدْبر الرجلُ إذا عَرَفَ دَبيرهُ من قَبيله .
قال ثعلب : قال الأصمعي : القبيلُ ما أقبلَ به الفَاتل إلى حَقوه ، والدّبيرُ ما أدبر به الفاتِل إلى ركْبتيه .
وقال المفضل : القبيلُ فَوْزُ القِداح في القِمار ، وَالدبير خَيْبَة القِدْح .
وقَال الشيباني : القَبِيلُ طاعةُ الرب ، وَالدَّبيرُ مَعصيتُه .
وقَالَ ابن الأعرابيّ : أدْبر الرجلُ إذا سافر في دبار وهو يوم الأربعاء . قال : وَمَثَّل مجاهدٌ عن يوم النحس فقال : هو أربعاء لا يدور في شهر .
وَقَال ابن الأعرابيّ : أدْبَر الرجلُ إذا مات ، وَأَدْبَر إذا تغافل عن حاجة صديقه ، وَأَدْبرَ صار له دَبْر ، وهو المال الكثير .
وقال الأصمعيّ في قول الهذلي :
فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ
خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا
قال : المُدابِر المولِّي المعرِض عن صاحبه .
وقال أبو عبيد : المُدَابِر الذي يَضرب بالقِداح . وَقيلَ : المُدابِر الذي قُمِر مرةً بعد مرة فعاوَد لِيَقْمُر .
وقال ابن الأعرابي : دَبَرَ ، رد ، ودَبَر تَأَخَّر ، قال : وَأَدْبَرَ إذا انْقَلَبتْ فَتْلَةُ أُذنِ الناقة إذا نُحرَتْ إلى ناحية القَفَا ، وَأَقْبَل إذا صارت هذه الفتلة إلى ناحية الوَجْه .
أبو عبيد : سمعتُ أبا عبيدة يقول : رجل أُدابر لا يقبل قول أحد وَلا يلوي على
شيء . ورَجُلٌ أُباتِرٌ يَبْتُرُ رحمه فيقْطَعُها . ورجلٌ أُخايِلٌ وهو المختال ، وأجارِدٌ اسم موضع ، وكذلك أُجامِرٌ .
بدر : قال الليث : البَدْرُ القمر ليلة أربَعَ عَشْرَة ، وإنما سُمِّي بَدْراً لأنه يُبادِر بالغروب طلوعَ الشَّمس ، لأنهما يتراقبان في الأفق صُبحاً ، قال : والبَدْرَةُ كِيسٌ فيه عَشرةُ آلافِ دِرهمٍ أو ألفٌ . والجَمْعُ البُدُور ، وثَلاثُ بَدراتٍ .
أبو عبيد عن أبي زيد : يقال لِمَسْك السَّخْلَة ما دامتْ تَرْضَع : الشَّكْوةُ ، فإذا فُطِمَ فَمسْكُه : البَدْرَةُ ، فإذا أَجْذَعَ فمسْكُه السِّقَاءُ .
قال : وقال أبو عمرو : والبادِرة من الإنسان وغيرِه اللحمةُ التي بَين المنكِبِ والعُنق وأنشدنا :
وجاءَت الخيلُ مُحْمراً بوادرُها
ثعلب عن ابن الأعرابي : البادِرُ القَمَرُ ، والبادِرَة الكلمةُ العَوْرَاء ، والبادِرَةُ الغَضْبةُ السريعة ، يقال : احذروا بادِرَتَه .
وقال الليث : البادِرتان جانبا الكِرْكِرَة ويقال : هما عرقان اكتنفاها وأنشد :
تَمْرِي بَوادِرَها منها فَوَارِقُها
يعني فَوارقَ الإبلِ وهي التي أَخَذَها المخاضُ فَفَرِقَتْ نَادَّةً فكلما أَخذها وَجَعٌ في بطنها مَرَتْ ، أي ضَرَبَتْ بخُفِّها بادِرَةَ كِرْكِرَتها وقد تفْعَلُ ذلك عند العطش .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَبْدَرَ الرجلُ إذا سَرَى في ليلةِ البدْر ، وأَبْدَرَ الوصِيُّ في مال اليتيم بمعنى بادَرَ كِبْرَهُ وبَدَّرَ مثله ، ويقال : ابْتَدَرَ القومُ أمراً وتَبَادَرُوه : أي بادر بعضُهم بعضاً إليه أيُّهم يَسْبِقُ إليه فَيَغْلِبُ عليه ، وبادر فلانٌ فلاناً مُولِّياً ذاهباً في فِراره .
قال : والبَدْرُ الغلامُ المُبَادِر ، وعَيْنٌ حَدْرَةٌ بدْرة . قال الأصمعيّ : حَدْرَة مُكْتَنِزَةٌ صُلبة ، وبَدْرَةٌ تَبْدُرُ بالنَّظَرِ ، وقال ابن الأعرابي : حَدْرَةٌ واسعةٌ ، وبدْرَةٌ تامَّةٌ ، وقيل : ليلةُ البدرِ لِتمام قَمرِها .
الحَرّاني عن ابن السكيت يقال : غلام بَدْرٌ إذا كان مُمتلِئاً ، وقد أَبْدَرْنَا إذا طلع لنا البَدْرُ وسمي بَدْراً لامتلائِه .

##### Türkçe

د ر ب
**درب** ، **دبر** ، **ربد** ، **ردب** ، **برد** ، **بدر** : kullanılagelenlerdir.
**درب** : **الليث** dedi: **الدَّرْبُ** geniş sokağın kapısıdır; **الدَّرْب** ise Rum’un girişlerinden her bir giriştir; onların **دُورب**’larından bir **دَرْبٌ**’dur.
**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **التَّدْرِيبُ** savaşta kaçış vaktinde sabırdır; denir ki: falan **دَرِبَ** ve Amr **وَعَرِدَ**.
Ve hadiste Ebû Bekir’den: “Rum’u yenmeye devam edeceksiniz; **التَّدْرِيبِ**’e vardıklarında savaş durdu”; sabrı kastetti.
**أبو عبيد**’den, **الأحمر**’den: **الدُّرْبَةُ** **الضَّراوَة**’dır; ve **دَرِبَ** **يَدْرَب**.
Ve **أبو زيدٍ** de onun benzerini söyledi; denir ki: **دَرِبَ** **دَرَباً**; ve **لَهِجَ** **لَهَجاً**; ve **ضَرِيَ** **ضَرًى**; bir şeyi alışkanlık edindiği ve ona düşkün olduğu zaman.
**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **الدَّارِبُ** sanatıyla mahir olandır; dedi: **الدَّارِبَةُ** akıllı olandır; **الدَّارِبةُ** ayrıca **الطَّبَالَةُ**’dır.
Ve **الليث** dedi: **الدُّرْبةُ** bir âdet ve bir savaşa ve her işe karşı cesarettir; ve **رَجُلٌ مُدَرَّبٌ**: sıkıntılar onu, ona alışıncaya kadar eğitmiştir; ve denir ki: falan, falandan affetmeye devam etti, ta ki onu **دُرْبة** edindi.
Ve Ka‘b b. Zuheyr dedi:
وفي الحلم إِدْهانٌ وفي العَفْوِ دُرْبَةٌ
وفي الصدق مَنجاةٌ مِن الشر فاصْدُقِ
Ve **تَدْرِيب**’i **البازيِّ**’nin av üzerine: yani onun **تَضْرِيَتُه**’si; ve **شيخ مُدَرَّب**: yani **مُجَرَّب**.
**ابن الأعرابي**: **أدْرَبَ**; **الطَّبْل** ile ses çıkardığı zaman.
**أبو عبيدة**’den, **أبو عمر**’dan: **الدَّرْوَابُ** **الطَّبْل**’ün sesidir; ve **الدَّرْدَبَةُ** boyun eğmedir; ondan mesel: **دَرْدَبَ لَمَّا عَضَّه الثِّقَافُ**; ve **الليث**’in kitabında: midede bir hastalıktır.
Dedim: bu, benim yanımda yanlıştır; doğrusu: **الذّربُ** midede bir hastalıktır; onu **الذال** kitabında zikrettim.

**ردب** : **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **الرّدْب** çıkışı olmayan yoldur; **الدرب** ise çıkışı olan yoldur.
Ve hadiste: “Irak dirhemini ve **قَفِيز**’ini menetti; Mısır **إِرْدَبَّ**’ını menetti; ve başladığınız yerden döndünüz”; **الإرْدَبُّ** Mısır halkı için bilinen bir ölçektir; ve denildi ki: Nebî’nin sa‘ı ile (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) yiyecekten yirmi dört sa‘ alır; ve **القَنْقَلُ** **الإرْدَبِّ**’ın yarısıdır; ve **الإرْدَب** bizim beldemizin **مَنّ**’ı ile altmış dört **مَنّ**’dır.
Ve geniş olan, çömlekten yapılmış lağım deliğine: **إِرْدَبَّةٌ** denir; ölçü olan **الإردب**’e benzetilmiştir; ve **الإردبُّ**’un çoğulu **أرادِب**’dir.
Ve **ابن الأعرابي** dedi: falan, falana **دَرْبَى** eder, onu **يُدَرْبِيهِ**; onu attığı zaman; ve inşad etti:
اعْلَوَّطَا عَمْراً لِيُشْبِيَاهُ
في كل سوءٍ ويُدَرْبِيَاهُ
**يُشْبِيَاهُ** ve **يُدَرْبِيَاهُ**: yani onu hoşlanmadığı şeye atarlar.

**برد** : hadiste: “Her hastalığın aslı **البَرَدَةَ**’dır.”
**سلمة**’den, **الفراء**’dan; dedi: **الدُّبَيْرِيَة**: **البَرْدَةُ** **التُّخْمَة**’dır; ve aynı şekilde **الطَّنَى** ve **الرَّان**.
**أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابي**’den; dedi: **البَرَدةُ** mide üzerindeki ağırlıktır.
Ve başkası dedi: **التُّخْمَة**’ya **بَرَدَة** adı verildi; çünkü **التُّخْمَة** mideyi soğutur; böylece yemeği sindirmez ve onu pişirmez; **البَرَدُ** ise **هاء**sız olarak: **الليث** iddia etti ki: o, donmuş yağmur ve **سَحابٌ بَرِدٌ**’dür; **قُرَ** ve **بَرَدٍ** sahibi; ve kavim **بُرِدَ** olur; **البَرَد** onlara isabet ettiği zaman.
Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: “Ve gökten, içinde **بَرَدٍ** bulunan dağlardan indirir; onunla dilediğine isabet ettirir” (النور: 43).
Onda iki söz vardır: birincisi: gökten, içinde **بَرَدٍ** bulunan dağlar emsali şeylerden indirir; ikincisi: gökten, içinde **بَرَدٌ** bulunan dağlardan indirir.
Ve **صِلَة**’dendir.
Ve yüce ve aziz O’nun sözü: “( ) **أَحْقَاباً لاَّ يَذُوقُونَ فِيهَا**” (النبأ: 24).
**الفراء** dedi; **الكلبي**’den, **ابن عباس**’tan rivayetle; dedi: orada içeceğin **بَرْد**’unu da içeceği de tatmazlar.
Dedi: ve bazıları dedi: “**أَحْقَاباً لاَّ يَذُوقُونَ فِيهَا**” (uykuyu kasteder); ve şüphesiz uyku sahibini elbette soğutur; ve şüphesiz susamış kimse uyur da **بالنون** ile **فَيَبْرُدُ** olur.
Ve **أبو طالب** onların “**ضُرِب** حتى **بَرَدَ**” sözünde dedi.
Dedi: **الأصمعي** dedi: manası: ölünceye kadar; ve **البَرْد** uykudur.
**أبو زُبَيْدٍ** dedi:
بارِزٌ ناجِذَاهُ قد بَرَدَ الموت على مُصْطَلاه أيَّ بُرُود
Dedi: “Benden onun hakkında elimde bir şey **لم يَبْرُد**” sözlerine gelince; mana: yerleşmedi ve sabit olmadı; ve inşad etti:
اليومُ يومٌ بارِدٌ سَمُومُه
Dedi: aslı uykudan ve karardan gelir; denir ki: **بَرد**; yani uyudu; ve inşad etti:
فإنْ شِئتُ حرّمتُ النِّساء سِوَاكم
وإن شِئتُ لم أطْعَم نُقَاخاً ولا بَرْداً
Böylece **النُّقَاخ** tatlı sudur; ve **البَرْدُ** uykudur; ve **ابن الأعرابي** inşad etti:
أحِبُّ أمّ خَالِدٍ وخَالداً
حُبّاً سَخَاخينَ وحُبّاً بارِداً
Dedi: **سخاخينَ**: beni inciten bir sevgidir; ve **حُبّاً بارِداً**: kalbim ona sükûn bulur.
Ve denir ki: ona karşı bana şu şu dirhem **بَرَدَ**: yani sabit oldu.
Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: **البَرْدُ** yontmadır.
Denir ki: **بَرَدْتُ** tahtayı **بالمبرد**; onu **أبردُها** **برْداً**; onu yonttuğum zaman.
Dedi: ve **البَرْدُ** gözün soğutulmasıdır; ve **البَرُودُ** gözü soğutan bir sürmedir; ve içecekten **البرود**: harareti soğutan şeydir; ve inşad etti:
ولا يُبَرِّدُ الغَلِيلَ الماءُ
Ve **الليث** dedi: denir ki: ekmeği su ile **بَرَدْتُ**; üzerine su döktüğün zaman, onu ıslattın; o ıslatılmış ekmeğin adı: **البَرُود** ve **المَبْرُود**; ve denir ki: bana, ciğerimi onunla soğutacağım bir **سَويقاً** içir; ve suyu **تبريداً** **برَّدتُ**: onu soğuk yaptım.
Ve hadiste: “Öğleyi **أَبْرِدوا**; çünkü sıcağın şiddeti cehennemin hararetindendir.”
Ve **الليث** dedi: “Size **مُبْرِدِين** geldik” denir; geldikleri vakit sıcak yatışmışsa.
Ve Muhammed b. Ka‘b dedi: **الإبْرادُ** güneşin kaymasıdır; dedi: ve yolculukta kervan der ki: güneş kaydığı zaman: **قد أَبْردتم**; öyleyse gidin; ve **ابن أحمد** dedi:
في مَوْكبٍ زَحْلِ الهواجرِ مُبْرد
Dedim: bu Muhammed b. Ka‘b’ı tanımıyorum; ancak söylediği Arapların sözünden doğrudur; bu da şudur: şiddetli sıcakta **التَّغْوِير** için inerler ve kaylûle yaparlar; güneş zeval bulunca bineklerine doğru kalkarlar; onların üzerine eyerlerini ve yüklerini değiştirirler; ve çağırıcıları seslenir: “Dikkat edin, **أَبْرَدْتُمْ**; binin.”
Ve **الليث** dedi: kavim **أَبْرَدَ** olur; **القُرِّ** vaktine, yaz sıcağının sonuna vardıkları zaman; dedi: ve **البَرُود** gözü sıcaktan soğutulan bir sürmedir; ve insan su ile **يَتَبَرَّدُ**: onunla yıkanır; ve denir ki: ona içirdim de onun için **إبْراداً** **أَبْرَدْتُ**; ona soğuk içirdiğim zaman.
Ve Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olunur ki dedi:
“Bana bir **بريداً** **أَبْرَدْتم**; onu güzel yüzlü, güzel isimli yapın.”
Ve **البَريدُ**: elçidir; onun **إبرادُه**’u: onu göndermektir; ve **الراجز** dedi:
رأَيتُ للموتِ بَرِيداً مُبْرَدَا
Ve bazı Araplar dedi: **الحُمَّى** ölümün **بَريدُ**’idir; onun ölümün elçisi olduğunu, onunla uyardığını kastetti. Ve **البَريدِ** yolları: her bir yolu, on iki mil olan bir **بريد**’dir; ve namazın kısaltılmasının caiz olduğu yolculuk: dört **بُرُدٍ**’dür; ve o, Mekke yolundaki Hâşimî millerle kırk sekiz mildir.
Ve posta hayvanına **بَرِيدٌ** denildi; **البَريد** içinde yürüyüşünden dolayı; ve şair dedi:
إني أَنُصُّ العِيسَ حتى كأَنَّنِي
عليها بأَجْوَازِ الفَلاة بريدُ

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: “O, onun kendi nefsi için **بَرْدَةُ نَفْسِها**’dır”; yani hâlis olarak. Ve “O, benim **بَرْدَةُ يَميني**’mdir” (senin için bilinir olduğu zaman).

İbn Şümeyl dedi: “Eğer şöyle derse: ‘**وابَرْدَهُ على الفؤاد**’ (kolay bir şey elde ettiği zaman); yine ‘**وابَرْدَاه على الفُؤادِ**’ da böyledir.”

Allah’ın aziz ve celîl sözüne gelince: ( ) ( **يَحْمُومٍ لاَّ بَارِدٍ وَلاَ** ) (el-Vâkıa: 44); Münzirî bana el-Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: O şöyle dedi: “**عَيشٌ باردٌ**” yani hoş. Ve şu beyti okuttu:
قليلة لَحم الناظِرَيْن يَزِينُها
شبابٌ ومَخْفوضٌ مِن العيش بارِدُ
Yani yaşayışı ona hoş oldu. Ve bunun benzeri onların sözü: “Senden cenneti ve onun **بَرْدَها**’sını isteriz”; yani onun hoşluğunu ve nimetini.

İbn Büzürc dedi: **البُرادُ**; açlıktan veya yorgunluktan bacakların zayıflığıdır.

Ve denir: onda **بُراد** vardır. Ve “Falan **بَرَد** etti” (bacakları zayıfladığı zaman).

İbn Ömer hadîsinde: fetih günü üzerinde **بُرْدَةٌ فَلُوتٌ** vardı.

Şemmer dedi: Huzeymiyye’de bir bedevî gördüm; üzerinde yünden bir mendile benzer bir şey vardı, onunla kuşanmıştı. Dedim: “Biz buna ne ad veriyoruz?” Dedi: “**بُرْدةٌ**.” Dedim: “Onun çoğulu **بُرَدٌ**’dür; o, çizgili şaldır.”

Leys dedi: **البُرْدُ**; **بُرُودِ العَصْب**’dan ve **الوَشْيِ**’den bilinen bir şeydir. **البُرْدَةُ** ise; içinde sarılık ve buna benzer şey bulunan dört köşe bir örtüdür.

İbn Ömer dedi; İbn Şümeyl de dedi: **ثوب بَرُودٌ**; onun **زِئْبِرٌ**’i yoktur.

Ebû Ubeyd dedi: “Onun gözünü sürmeyle **بَرَدتُ**; onu **أَبْردُها بَرْداً** (serinletirim). Ve ona bir içim içirdim; onunla kalbini **بَرَدْتُ**.” İkisi de **البَرُود**’dandır. Dedi: Ve **سحابة بَرَدَة**; **بَرْد** sahibi olduğu zaman.

Ve denir: “Falan hakkında ‘söz’ ile **لا تُبَرِّدْ**”; yani sana zulmederse ona sövme de günahından eksiltme. Ve denir: “Senin arkadaşların, sana karşı neyi **بَرَّدوا** ettiklerine aldırmazlar”; yani senin aleyhine sabitlediler.

Şemmer dedi: **ثوبٌ بَرُودٌ**; elbiselerden sıcak ve yumuşak olmadığı zaman. Ve “Bir adamda **بِرْدةٌ** vardır”; o, idrarın damlamasıdır ve kadınlara yayılıp açılmaz. Ve **بَرَدَى**; Dımaşk’ta bir nehrin adıdır. Hassân dedi:
يَسْقُون مَن وَرَدَ الْبَرِيصَ عليهِمُ
بَرَدَى تُصَفِّق بالرَّحيق السَّلْسَلِ
Ve **بُرْدَا الجَراد**; çekirgenin iki kanadıdır.

Zü’r-Rumme dedi:
إذا تَجَاوَبَ مِن بُرْدَيْهِ تَرْنِيمُ

Kümeyt, Bârik’i hicvederek dedi:
تُنَفِّضُ بُرْدَى أمِّ عَوْف ولم يَطِرْ
لنا بارق بخ للوعيد والرهب
Ve **أمُّ عَوْفٍ**; çekirgenin künyesidir.

İbnü’s-Sikkît: **البرْدَان** ve **الأبْرَادن**; sabah ve akşamdır; ikisi **الرِّدفان**’dır, **الصَّرعان**’dır, **القَرَّتان**’dır. İbnü’l-A‘râbî: **البارِدَةُ**; ticarette kâr (ribh)tir; onu satın aldığı saat. Ve **البارِدةُ**; zahmetsiz elde edilen ganimettir. Ondandır Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: ( **الصوم في الشتاء الغنيمة الباردة** ); öğle sıcağında susuzluk olmaksızın sevabı elde etmek için.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Ve denir: “Yemeğini **أَبْردَ** etti, **بَرَدَه** etti ve **برَّدَه** etti.” Ve **الأبارِدُ**: kaplanlardır; tekili **أَبْرَدُ**’dür. Dişi kaplana **أَبْرَدُ** denir; ve **الخَنَيْثَمةُ**. Ve **البُرْدِي**; Hicaz hurmasından bir türdür; iyi, bilinen.

Leys dedi: **البَرَّادةُ**; üzerinde suyun soğutulduğu bir kovandır. Dedim: Onun Arapların sözünden mi yoksa müvelledlerin sözünden mi olduğunu bilmiyorum.

**ربد**: Ebû Ubeyd: **الرُّبَدُ**; kılıcın **فِرِنْدُ**’üdür. Sahr el-Ğayy dedi:
أَبْيَضَ مَهْوٍ في مَتْنِهِ رُبَدْ
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: Devekuşuna rengi için **الأرْبَدُ** denir. Ve **الرُّبْدَةُ**: **الرُّمْدَة**; yaprak benzeri, siyahlığa çalan.

Leys dedi: **الأرْبَد**; yılanlardan habis bir türdür. İnsan öfkelendiği zaman yüzü **تَرَبّد** eder; sanki ondan yer yer kararır. Dedi: Koyun memesi sütle dolduğu zaman “**رَبَدَتْ**” denir. Ve memesinde gizli bir beyazlıkla birlikte siyahlıktan parıltılar gördüğün zaman memesi **تَرَبَّدَ** eder.

Ebû Zeyd dedi: Araplar şöyle der: “Koyun **ربَّدَتِ**; **تَرْبيداً**” (memesi sütle dolduğu zaman). Bunu Ebû Zeyd söyledi. Dedi: Ve keçiden **الرّبْداءُ**; siyah, benekli, ondan kuşak yeri kırmızılı olarak damgalı olandır.

el-Lihyânî: Devekuşunda **رَبْداء** ve **رَمْداء**; yani siyah.

Bazıları dedi: O, siyahlığında beyaz veya kırmızı noktalar bulunanıdır.

el-Asma‘î: Yüzü **ارْبَدَّ** etti ve **أَرْمَدَّ** etti; değiştiği zaman.

Leys okuttu: Meme **تَرَبُّد**’u hakkında, bir beytinde şöyle dedi:
إذا والد منها تَرَبَّد ضَرعُها
جعلتُ لها السكين إحدى القَلاَئِدِ

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde: ( “Onun mescidi, Muavviz b. Afrâ’nın himayesinde iki yetimin **مِرْبداً**’sı idi; onu onlardan Muâz b. Afrâ satın aldı da Müslümanlar için yaptı; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) onu mescid olarak bina etti.” ).

Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **المِرْبَد**; develerin onunla hapsedildiği her şeydir. Bunun için Medine’deki **مِرْبَدُ النَّعَم** denildi; ve onunla Basra’nın **مِرْبَد**’i adlandırıldı; o ancak deve pazarı yeriydi. Ve bu yerlerin dışındakilerden de her ne olursa, develer onunla hapsedildiği zaman (böyledir).

Asma‘î bize okuttu; şiirinde şöyle dedi:
عَوَاصِيَ إلا ما جَعَلْتُ وراءها
عَصَا مِرْبَدٍ تَغْشى نُحُوراً وأَذْرُعا
Dedi: Burada **المِرْبَد** ile, kapı üzerine enlemesine koyduğu, develerin çıkmasını engelleyen bir asayı kasteder; ona **مِرْبداً** adını verdi; bundan dolayı.

Dedim: Başkası onun dediğini inkâr etti ve dedi: **المِربد** kapısı üzerine enlemesine bir asayı kastetti; enlemesine asayı **المِرْبد**’e izafe etti; asanın **مِرْبَدٌ** olması değil.

Ebû Ubeyd dedi: **المِرْبد** ayrıca, **الجَرِين** gibi hurma yeridir. **المِربد** Hicaz ehlinin dilinde; **الجرينُ** da onlar içindir. **والأنْدَرُ** Şam ehli içindir; **والبَيْدَرُ** Irak ehli içindir.

Başkası dedi: **الربْدُ**; hapsetmedir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرَّابِدُ**; hazinedardır. **والرّابدةُ**; hazinedardır (kadın).

Amr, babasından rivayet etti: Adam **رَبدَ** etti; hurmayı **الرَّبَائِد** içinde biriktirdiği zaman; onlar **الكُراخات**’tır.

**دبر**: Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: ( “Üç kişiye namaz kabul edilmez: namaza **دِباراً** gelen adam; hür kılınmışı köleleştiren adam; ve kendisinden hoşlanmadıkları halde bir kavme imam olan adam.” ).

Bu hadîsi rivayet eden Afrîkî dedi: Onun “**دِباراً**” sözünün manası; vakit geçtikten sonradır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Onun sözü “**دِباراً**”; **دَبْر** ve **دَبَر**’in cem‘idir; o, şeyin son vakitleridir; namazın ve başkasının. Ondandır diğer hadîs: ( “Ve namaza ancak **دَبَرِيّا** gelmez.” ).

Dedi: Araplar der: “İlim **قَبْلِيُّ**’dir; **بالدَّبَرِيِّ** değildir.”

Ebû’l-Abbâs dedi: Manası: sağlam, muhkem âlim sana çabuk cevap verir; geri kalan ise “onda benim için bir bakış vardır” der.

Leys dedi: Denir: “Görüşün şerri **الدَّبَرِيُّ**’dir”; yani iş geri döndüğü ve geçtiği zaman onun şerri. Dedi: Her şeyin **دُبُر**’ü, her şeyde **قُبُل**’ünün zıddıdır; şu sözleri müstesna: “Falan, senin sözünü kulağının **دَبْر**’ü yaptı”; yani kulağının arkası.

Ferrâ, Allah’ın aziz ve celîl sözü hakkında dedi: ( ( ) **مُّنتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ** ) (el-Kamer: 45); bu Bedir günü idi. Dedi: **الدُّبُر** dedi de tekil yaptı; **الأدبار** demedi. Hepsi câiz, doğru. Denir: “Onlardan başları vurduk” ve “onlardan başı vurduk”; senin “Falan dinar ve dirhemce çoktur” demen gibi.

İbn Mukbil dedi:
الكاسرينَ القَنَا في عَوْرةِ الدُّبُرِ

Ve O, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında dedi: ( **فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ** ) (ق: 40); ve **الألف**’i fetha ile okuyan kimse, **دبُرٍ** ve **أدبار** üzere cem‘ etti; ve ikisi, akşamdan sonra olan iki rek‘attır.

Ve bu, Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet olundu; dedi ki: Amma O’nun sözü: ( **فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ** ) (الطور: 49) Tûr sûresinde; ikisi, fecirden önce olan iki rek‘attır.

Dedi: Ve ikisi de birlikte kesrelenir ve nasb olunur; ikisi de câizdir.

Ve Allah’ın, Celîl ve Azîz olanın sözü: ( **وَالَّيْلِ إِذْ** ) (المدثر: 33); onu İbn Abbâs ve Mücâhid ( **والليل إذا دَبَر** ) diye okudu; ve insanların çoğu onu: ( **والليل إذْ أدبَر** ) diye okudu.

Ferrâ dedi: Ve ikisi iki lugattır: **دبَر** gündüz ve **أَدبر**; ve **دبَر** yaz ve **أدبَر**; ve bunun gibi **قَبَلَ** ve **أَقْبَل**. Artık dedikleri vakit: **أَقْبَل** binekli yahut **أَدبَر**; ancak **الألف** ile söylemezler. Ve ikisi, bende mânâda bir tek şey içindir; zamanlarda gelenin erkeklerde gelmesini uzak görmem.

Ferrâ’dan başkası, O’nun sözü ( **والليل إذا دَبَر** ) mânâsıyla dedi: gündüzden sonra geldi; senin **خَلَفَ** demen gibi. Denilir: falan kimse beni **خَلَفني**; ve beni **وَدَبرني** yani benden sonra geldi. Ve kim okursa: **وَالْقَمَرِ وَالَّيْلِ إِذْ** ) (المدثر: 33); onun mânâsı: dönüp gitti, gitsin diye.

Ve Allah’ın, Celîl ve Azîz olanın sözü: ( **فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُواْ** ) (الأنعام: 45).

Ve başka bir yerde dedi: ( **وَقَضَيْنَآ إِلَيْهِ ذَلِكَ الاَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَاؤُلآْءِ مَقْطُوعٌ** ) (الحجر: 66).

Münzirî bana, Ebû Tâlib İbn Seleme’den haber verdi; dedi ki: onların sözü: **قَطَعَ الله دابِرَه**.

Asma‘î ve başkaları dedi: **الدابِرُ** asıldır; yani Allah onun aslını giderdi.

Ve inşâd etti:
فِدًى لكما رِجْلَيَّ أُمِّي وخَالَتي
غَداةَ الكلابِ إذْ تُحَزُّ الدَّوابِرُ

Yani kavim öldürülür de asılları gider; ve onlara bir iz kalmaz.

İbn Büzerc dedi: **دابرُ الأمر** onun sonudur; ve bu üzere, sanki ona neslin kesilmesiyle beddua eder; ta ki onu ardınca gelecek hiç kimse kalmasın. Ve erkeğin **عَقِبُ**’i onun **دابرُه**’dur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الدَّابِرةُ** uğursuz olan; ve **الدَّابِرةُ** bozgun; ve **الدَّابِرةُ** horozun ibiği. Dedi: ve **المَدْبُور** çok mal sahibi; ve **المدْبور** yaralı.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الدَّبْرُ** arıdır; cem‘i **دُبُورٌ**’dur. Lebîd dedi:
وأَرْيَ دَبُورٍ شَارَهُ النَّحْلَ عَاسِلُ

Dedi: ve **الدَّبْر** çok maldır. Denilir: **مالٌ دَبْر** ve **مالان دَبْرٌ** ve **أموال دَبْرٌ**; ve benzeri **مال دَثْر**.

Ve denilir: Allah onların üzerine **الدَّبَرَةَ** kıldı: yani bozgunu. Ve falana karşı onlara **الدَّبْرَة** kıldı: yani zaferi ve yardımı. Ve Ebû Cehil, Bedir günü, o sabitlenmiş yaralı iken, İbn Mes‘ûd’a dedi: **لمنْ الدَّبرَةُ؟** O dedi: Allah’a ve Resûlü’ne, ey Allah’ın düşmanı.

Ebû Ubeyd, Ebû Ömer’den: ve **الدِّبارُ**; **المَشَارَاتُ**; onun bir tanesi **دَبرَه**’dir.

Leys dedi: ve o, ekinden **الكُرْدَةُ**’dir. Ve Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ( **لا تَدابَرُوا ولا تَقَاطَعُوا** ).

Ebû Ubeyd dedi: **التَّدابر**: kopuş ve terk ediştir; bir erkeğin arkadaşına **دُبرَه**’ini döndürmesi ve yüzüyle ondan yüz çevirmesinden alınmıştır. Ve inşâd etti:
أَأَوْصَى أَبو قَيْس بأَن تَتَوصَّلُوا
وأَوْصَى أَبُوكم وَيحْكُمْ أن تَدَابروا

Ve denilir: filan kimse, işinden, karşısına geleni arkasına bıraktığı gibi karşılasaydı, işinin yönüne hidayet olunurdu; yani işinin başında, sonunda bildiğini bilseydi, işini doğru yola koyardı. Ve Eksem b. Sayfî, oğullarına dedi: ey oğullarım, önleri dönüp gitmiş işlerin arkalarına **تَتَدَبرُوا** etmeyin. Diyor ki: iş size geçip gittiyse, görüş size fayda vermez; her ne kadar sağlamlaştırılmış olsa da. Ve **التدْبِيرُ**, bir erkeğin kölesini ölümünden sonra âzâd etmesidir; ona der ki: sen ölümümden sonra hürsün. Ve **التدبير** ayrıca, erkeğin işini **يُدَبِّرَ** etmesi ve onu **يَتَدَبَّرهُ** etmesidir; yani akıbetlerine bakar. Ve **الدَّبرانُ**, Süreyyâ ile Cevzâ arasında bir yıldızdır; ve ona **التَّابِع** ve **التُّويْبعُ** denilir; ve o, ayın menzillerindendir. Ona **دَبراناً** adı verildi; çünkü o **الثُّريا**’yı **يدْبُرُ** eder; yani onu takip eder. Ve **الدَّبُور** batı tarafından esen bir rüzgârdır; ve **الصَّبا** onlara doğu tarafından karşı gelir.

Ve Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ( **نُصِرتُ بالصَّبا وأُهْلِكَتْ عادٌ بالدَّبور** ).

Asma‘î dedi: **دَبَرَ** ok, hedefi **يَدْبُره** **دَبْراً**; hedefin arkasına geçtiği vakit. Ve **دَبِرَ** deve **يَدْبِرُ** **دَبَراً**.

Ve denilir: **ناقة مُقَابلةٌ مُدابَرة**: yani babası ve anası tarafından iki uçtan da soylu. Ve **غلام مُدَابَرُ مُقابلَ**: iki uçtan da soylu. Ve denilir: filan, dünün **الدابر**’i gibi gitti; o geçmiş olandır, asla geri dönmez. Ve denilir: onun sözünü **دَبْرَ أُذُنِي** kıldım; yani ondan yüz çevirdim ve ona dönüp bakmadım.

Ve Necâşî hadîsinde, onun dediği: benim için **دَبْراً** altın olmasını ve bir Müslüman erkeğe eziyet etmiş olmamı sevmem. Ve hadîste **الدَّبْر**, dağ ile tefsir olundu; ve bilmiyorum, Arapça mıdır değil midir?

Ebû’l-Heysem dedi: **الدَّبْر**: ölümdür; denilir: **دَابَر** adam, öldüğü vakit.

Ümeyye dedi:
زَعَمَ جُدعَانُ ابْنُ عَمْ
رو أنّني يَوْماً مُدَابرْ

Ve Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde: **مقَابَلةٍ** yahut **مُدَابَرة** ile kurban kesilmesini yasakladı.

Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **المقَابلة**; kulağının ucundan bir şey kesilmesidir; sonra asılı bırakılır, görünmez; sanki bir **زَنَمَة** gibidir. Ve develerden bunun benzerine **المزَنَّمُ** denilir. Ve o asılı olana **الرَّعُل** adı verilir. Ve **المدابرةُ**, koyunun kulağının arka tarafında bunun yapılmasıdır.

Asma‘î dedi: ve yine, eğer o kulaktan belirgin olursa, o **مُقَابَلةٌ** ve **مُدَابَرةٌ**’dir; kesme olduktan sonra.

Dedi: ve denilir: **شَاةٌ ذات إقْبَالةٍ وإدْبَارةٍ**; kulağının önü ve arkası yarıldığı ve büküldüğü vakit; sanki bir **زنمة** gibidir.

Ve filan **مُقَابَلٌ** ve **مُدَابر**; ebeveyninden saf olduğu vakit. Dedi: ve denilir: **دَبَّرتُ الحديث**; yani onu başkasından olarak onunla konuştum.

Şemmer dedi: **دَبَّرتُ الحديثَ** bilinen değildir. Dedim: ve hadîste gelmiştir: onu Muâz’dan işitmedin mi, onu Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) **يدَبِّره** ederek?

Dedim: ve Ahmed b. Yahyâ, **يُدَبِّره**’yi **يُحَدِّثه** mânâsıyla inkâr etti; ve dedi: ancak o, **يَذْبُرُهُ**’dur; **الذال** ve **الباء** ile; yani onu sağlamlaştırır. Amma Ebû Ubeyd’e gelince, onun ashabı ondan, gördüğün gibi **يُدَبِّره** diye rivayet ettiler.

Asma‘î dedi: **الدَّبار** helâktir. Ve **دَابِرةُ الحافِر** onun arkasıdır; cem‘i **الدّوابر**’dir.

Ebû Zeyd dedi: filan namaza ancak **دَبَرِيّاً** gelir.

Ebû Ubeyd dedi: ve muhaddisler derler ki: **دُبُريّاً**; yani onun vaktinin sonunda.

Ebû’l-Heysem dedi: **دَبْرِياً**; **الدال**’in fethası ve **الباء**’ın cezmi ile.

Asma‘î: filan, **قَبيلاً**’den **دَبير**’i bilmez; mânâ: hiçbir şey bilmez.

Leys dedi: **القَبيلُ** pamuğun bükümüdür; ve **الدّبيرُ** ketenin ve yünün bükümüdür. Ve denilir: **القبيلُ** sana bitişik olan; ve **الدّبيرُ** senin arkanda olan.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَدْبر** adam; **دَبيرهُ**’ni **قَبيله**’nden bildiği vakit.

Sa‘leb dedi: Asma‘î dedi: **القبيلُ**, bükücünün onu kuşağına doğru getirdiği şeydir; ve **الدّبيرُ**, bükücünün onunla dizlerine doğru geri döndüğü şeydir.

Mufaddal dedi: **القبيلُ**, kumarda okların kazanmasıdır; ve **الدبير** okun kaybetmesidir.

Ve **الشيباني** dedi: **القَبِيلُ** Rabbin itaati, **وَالدَّبيرُ** ise O’na isyandır.

Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: Adam **أدْبر** eder; **دبار** içinde yolculuk ettiğinde; o da Çarşamba günüdür. Dedi: Ve **مجاهدٌ** uğursuz gün hakkında misal verdi de dedi: O, ay içinde dönüp dolaşmayan bir Çarşambadır.

Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: Adam **أدْبَر** eder; öldüğünde; ve **وَأَدْبَر**; dostunun ihtiyacından gaflet ettiğinde; ve **وَأَدْبرَ**; ona **دَبْر** oldu; o da çok maldır.

Ve **الأصمعيّ**, **الهذلي**’nin sözü hakkında (dedi):
فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ
خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا
Dedi: **المُدابِر**; sahibinden yüz çevirip uzaklaşan, yüz çeviren kimsedir.

Ve **أبو عبيد** dedi: **المُدَابِر**; **القِداح** ile vuran kimsedir. Ve denildi: **المُدابِر**; bir defa sonra bir defa kumarda yenilmiş de tekrar yenmek için geri dönmüş kimsedir.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **دَبَرَ**; geri çevirdi; ve **دَبَر**; geri kaldı. Dedi: Ve **وَأَدْبَرَ**; dişi devenin kulağının bükümü, boğazlandığında ense tarafına döndüğünde; ve **وَأَقْبَل**; bu büküm yüz tarafına olduğunda.

**أبو عبيد**: **أبو عبيدة**’yi şöyle derken işittim: **رجل أُدابر**; hiç kimsenin sözünü kabul etmez ve hiçbir şeye dönüp bakmaz. Ve **رَجُلٌ أُباتِرٌ**; akrabalığını koparır da onu keser. Ve **رجلٌ أُخايِلٌ**; o, kibirlenen kimsedir. Ve **أجارِدٌ** bir yer adıdır; bunun gibi **أُجامِرٌ** de (öyledir).

**بدر**: **الليث** dedi: **البَدْرُ**; on dördüncü gece ay’dır. Ancak **بَدْراً** diye adlandırıldı; çünkü güneşin doğuşuna batışla acele eder; zira ikisi ufukta sabahleyin birbirini gözetler. Dedi: Ve **البَدْرَةُ**; içinde on bin dirhem veya bin (dirhem) bulunan bir kesedir. Çoğulu **البُدُور**’dur; ve (denir:) üç **بَدراتٍ**.

**أبو عبيد**’in **أبي زيد**’den (rivayeti): Emdiği müddetçe oğlağın derisini tutmaya **الشَّكْوةُ** denir; sütten kesilince onun derisini tutmaya **البَدْرَةُ**; **أَجْذَعَ** olunca onun derisini tutmaya **السِّقَاءُ**.

Dedi: Ve **أبو عمرو** dedi: **والبادِرة** insandan ve başkasından; kürek kemiği ile boyun arasındaki ettir. Ve bize şu (beyti) okudu:
وجاءَت الخيلُ مُحْمراً بوادرُها

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den (rivayeti): **البادِرُ** ay’dır; **والبادِرَة** ayıp söz’dür; **والبادِرَةُ** hızlı öfke’dir; denir: Onun **بادِرَتَه**’sinden sakının.

Ve **الليث** dedi: **البادِرتان**; **الكِرْكِرَة**’nin iki yanıdır; ve denir: Onu kuşatan iki damardır. Ve şu (beyti) okudu:
تَمْرِي بَوادِرَها منها فَوَارِقُها
Yani develerin **فَوارقَ**’ı; o, doğum sancısı tutmuş da ürküp kaçaklaşmış olanlardır; her ne zaman karnında bir ağrı tutsa **مَرَتْ**; yani toynağıyla **كِرْكِرَتها**’nın **بادِرَةَ**’sine vurdu; susuzlukta da bunu yapabilir.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den (rivayeti): Adam **أَبْدَرَ** eder; **البدْر** gecesinde gece yürüdüğünde. Ve vasi, yetimin malında **أَبْدَرَ** eder; **بادَرَ كِبْرَهُ** manasında; ve **بَدَّرَ** da onun gibidir. Ve denir: Kavim bir işi **ابْتَدَرَ** etti ve onu **تَبَادَرُوه**; yani ona birbirlerine karşı acele ettiler; hangisi ona önce varıp da ona galip gelecek diye. Ve falan, falana **بادر** etti; kaçışında gidip uzaklaşan, arkasını dönmüş olarak.

Dedi: Ve **البَدْرُ**; acele eden delikanlıdır. Ve **عَيْنٌ حَدْرَةٌ بدْرة**. **الأصمعيّ** dedi: **حَدْرَة**; dolgun, serttir; ve **بَدْرَةٌ**; bakışla dışarı fırlar. Ve **ابن الأعرابي** dedi: **حَدْرَةٌ** geniştir; ve **بدْرَةٌ** tamdır. Ve denildi: Ayının tamamlığı sebebiyle **ليلةُ البدرِ**.

**الحَرّاني**’nin **ابن السكيت**’ten (rivayeti): Denir: **غلام بَدْرٌ**; dolgun olduğunda. Ve **أَبْدَرْنَا**; bize **البَدْرُ** doğduğunda. Ve doluluğu sebebiyle **بَدْراً** diye adlandırıldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي)
(بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء.
[أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة بَدْرَة. وهذا محمولٌ على العَدَدِ، كأنّه سُمِّي بذلك لأنّه يسع هذا العدد. ويقولون غُلامٌ بدرٌ، إذا امتلأَ شباباً. فأمّا "بدرٌ" المكانُ فهو ماءٌ معروف، نُسِب إلى رجلٍ اسمه بدر([2]). وأمّا البوادر من الإنسان وغيره فجمع بادرة، وهي اللّحمة التي بَيْنَ المنكب والعُنُق([3])، وهي من الباب لأنها ممتلئة. قال شاعر:
* وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها([4]) *
والأصل الآخر: قولُهم بَدَرت إلى الشيء وبادَرْت. وإنما سمِّي الخطاءُ بادرةً لأنّها تبدُر من الإنسان عند حِدّةٍ وغضب. يُقالُ كانت منه بَوَادِرُ، أي سَقَطاتٌ. ويقال بَدَرَتْ دَمْعتُه وبادرَتْ، إذا سبقَت، فهي بادرة، والجمعُ بوادر. قال كثيِّر:
إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزَّةَ قادني *** إليها الهوى واستعجلتْنِي البوادِرُ
(بدع) الباء والدال والعين أصلان: أحدهما ابتداء الشيء وصنعُه لا عَنْ مِثال، والآخر الانقطاع والكَلال.
فالأول قولهم: أبْدعْتُ الشيءَ قولاً أو فِعلاً، إذا ابتدأتَه لا عن سابق مثال. والله بديعُ السّمواتِ والأرض. والعرب تقول: ابتدَعَ فلان الرَّكِيَّ إذا استنبَطَه. وفلانٌ بِدعٌ في هذا الأمر. قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ﴾ [الأحقاف 9]، أي ما كنتُ أوّل.
والأصل الآخر قولهم: أُبْدِعَتِ الراحلةُ، إذا كَلّت وعَطِبت، وأُبدِع بالرَّجُل، إذا كَلَّتْ رِكابُه أو عَطِبت وبقي مُنْقَطَعاً به. وفي الحديث: "أنّ رجلاً أتاه فقال يا رسول الله، إني أُبْدِعَ بي فاحمِلْني ([5])". ويقال الإبداع لا يكون إلا بظَلْعٍ. ومن بعض ذلك اشتُقّت البِدْعة([6]).
(بدغ) الباء والدال والغين، ليست فيه كلمةٌ أصلية، لأن الدال في أحد أصولها مبدَلة من طاءٍ، وهو قولهم بَدِغَ الرَّجُل إذا تلطّخ بالشَّرّ، وهو بَدِغٌ من الرِّجال. وهذا إنما هو في الأصل طاء، وقد ذكر في بابه (بطغ). وبقيت كلمتان مشكوكٌ فيهما: إحداهما قولهم البَدَغ التزحُّف على الأرض. والأخرى قولهم: إنّ بني فُلانٍ لبَدِغُونَ، إذا كانوا سِماناً حسنةً أحوالُهم. والله أعلمُ بصحّة ذلك.
(بدل) الباء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو قيام الشيءِ مَقامَ الشيءِ الذاهب. يقال هذا بدَلُ الشيءِ وبَدِيلُه. ويقولون بدّلْتُ الشيءَ إذا غيّرتَه وإنْ لم تأتِ له ببَدَلٍ([7]). قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا يَكوُنُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي﴾ [يونس 15]. وأبْدَلْتُه إذا أتيتَ له ببدلٍ. قال الشاعر([8]):
* عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ *
(بدن) الباء والدال والنون أصلٌ واحد، وهو شخص الشيء دون شَوَاه، وشَواهُ أطرافُه. يقال هذا بَدَنُ الإنسان، والجمع الأبدان. وسمي الوَعِل المُسِنُّ بَدَناً مِن هذا. قال الشاعر:
قد ضَمّها والبَدَنَ الحِقَابُ ([9])
جِدِّي لِكُلِّ عاملٍ ثَوابُ
الرأسُ والأكْرُعُ والإهابُ

وإنما سمّي بذلك لأنهم إذا بالَغُوا في نَعْت الشيء([10]) سمَّوهُ باسمِ الجِنْس، كما يقولون للرّجُل المبالَغِ في نعته: هو رجُل، فكذلك الوَعِل الشَّخيص([11])، سُمّي بَدَنا. وكذلك البَدَنَة التي تُهدى للبيت، قالوا: سمّيت بذلك لأنّهم كانوا يستسمنونها. ورجلٌ بَدَنٌ أي مُسِنٌّ. قال الشاعر([12]):
هل لِشبابٍ فَاتَ مِنْ مَطْلَب *** أمْ ما بُكاءُ البَدَنِ الأشْيَبِ
ورجل بادِنٌ وبَدِينٌ، أي عظيم الشَّخصِ والجِسم، يقال منه بَدُن. وفي الحديث: "إني قد بَدُنْتُ([13])". والنّاس قد يروُونه: "بَدَّنتُ". ويقولون: بَدَّنَ إذا أسَنَّ. قال الشاعر([14]):
وكنتُ خِلتُ الشَّيبَ والتَّبدِينا *** والهَمَّ مما يُذْهِلُ القَرِينا
وتسمَّى الدِّرعُ البَدَنَ لأنها تَضُمّ البَدَن.
(بده) الباء والدال والهاء أصلٌ واحد* يدلُّ على أوّل الشيءِ والذي يفاجِئُ منه. يقال بادَهْتُ فُلاناً بالأمر، إذا فاجأتَه. وفلانٌ ذو بَديهة إذا فجِئَهُ الأمْرُ لم يتحيَّر. والبُدَاهة أوّل جَرْي الفرس، قال الأعشى:
إلاّ بُداهَةَ أو عُلا *** لَةَ سابحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ([15])(بدو) الباء والدال والواو أصلٌ واحد، وهو ظُهور الشيء. يقال بدا الشيءُ يَبدُو، إذا ظَهَر، فهو بادٍ. وسُمِّي خلافُ الحَضَر بَدْواً من هذا، لأنّهم في بَرَازٍ من الأرض، وليسوا في قُرىً تستُرُهم أبنِيتُها. والبادية خِلاف الحاضرة. قال الشاعر([16]):
فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ  *** فأيَّ رِجالِ بادِيةٍ تَرَانا
وتقول: بدا لي في هذا الأَمر بَدَاءٌ([17])، أي تغيَّر رأْيي عما كان عليه.
(بدأ) الباء والدال والهمزة من افتتاح الشيء، يقال بدأت بالأمر وابتدأت، من الابتداء. والله تعالى المبْدِئُ والبادئُ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ ويُعِيدُ﴾ [البروج 13]، وقال تعالى: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الخَلْقَ﴾ [العنكبوت 20]. ويقال للأمر العَجَبِ بَدِيٌّ، كأنَّه من عَجَبِه يُبْدَأُ به. قال عَبيد:
* فلا بديٌّ ولا عجيبُ([18]) *
ويقال للسَّيّد البَدْءُ، لأَنّه يُبدَأُ بذكره. قال:
تَرَى ثِنانا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ *** وبدؤُهم إنْ أتانا كان ثُنيانا([19])وتقول: أبدأْت من أرضٍ إلى أُخرى أُبدِئُ إبداءً، إذا خرجتَ منها إلى غيرها. والبُدْأَة النَّصيب، وهو من هذا أيضاً، لأنَّ كلَّ ذي نصيبٍ فهو يُبْدأ بذِكْره دونَ غيره، وهو أهمُّها إليه. قال الشاعر([20]):
فمَنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانحِاً *** والنارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها([21])والبُدُوءُ مفاصل الأصابع،واحدها بَدْءٌ، مثل بَدْع. وأظنّه مما هُمِز وليس أصله الهمز. وإنّما سمّيت بُدُوءاً لبُروزها وظُهورِها، فهي إذاً من الباب الأوّل.
وممّا شذَّ عن هذا الأصل ولا أدري ممّ اشتقاقُه قولهم بُدِئَ فهو مبدوءٌ، إذا جُدِرَ أو حُصِبَ. قال الشاعر([22]):
وكأَنّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه  *** ممّا يُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها
(بدح) الباء والدال والحاء أصلٌ واحدٌ تُرَدُّ إليه فُروعٌ متشابهة، وما بعد ذلك فكلُّه محمولٌ على غيره أو مُبْدَلٌ منه. فأمّا الأصل فاللِّين والرَّخاوَة والسُّهولة. قال الهُذَليّ([23]):
كأنَّ أتِيَّ السَّيْلِ مَدَّ عليهمُ *** إذا دفَعَتْهُ في البَدَاحِ الجَراشِعُ([24])ثم اشتُقّ من هذا قولُهم للمرأة البَادِن الضَّخْمة بَيْدَح([25]). قال الطرمّاح:
أغَارُ على نَفْسِي لسَلْمةَ خالِياً *** ولو عرَضَتْ لي كلُّ بَيضاءَ بَيْدَحِ([26])قال أبو سعيد: البَدْحاء من النِّساء الواسعة الرُّفْغ. قال:
* بَدْحَاء لا يَسْتُرُهُ فَخْذَاها *
يقال بَدَحَتِ المرأةُ [و] تبدَّحَتْ، إذا حسُنَتْ مِشْيتها. قال الشاعر:
يَبْدَحْنَ في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلها  *** مَشْيَ المِهارِ بماءٍ تَتَّقي الوَحَلا([27])وقال آخر:
يَتْبَعْنَ سَدْوَ رَسْلَةٍ تَبدَّحُ([28]) *** يقودُها هادٍ وعينٌ تَلْمَحُ
تَبَدّح: تَبَسَّط. ومن هذا الباب قول الخليل: [البَدْح] ضربُك بشيءٍ فيه رَخاوة، كما تأخذ بِطِّيخة فَتَبْدَح بها إنساناً. وتقول: رأيتهم يَتبادَحُون بالكُرِينَ والرُّمانِ ونحوِ ذلك عبثاً. فهذا الأصل الذي هو عمدة الباب.
وأمّا الكلماتُ الأُخَر فقولهم: بدحَه الأمرُ، وإنما هي حاءٌ مبدلة من هاء، والأصل بدَهَهُ. وكذلك قولهم ابتدحت الشيءَ، إذا ابتدأتَ به من تِلقاءِ نفسك، إنما هو في الأصل ابتدَعْت واختلقْت. قال الشاعر:
يا أيُّها السّائلُ بالجَحْجاحِ *** لَفِي مُرَادٍ غَيْرَ ذِي ابتداحِ
وكذلك البَدْح، وهو العَجْز عن الحَمَالة إذا احتمَلها الإنسان، وكذلك عَجْزُ البعير عن حَمْل حِمْله. قال الشاعر:
وكاين بالمَعن مِن أغَرَّ سَمَيْدَعٍ *** إذا حُمِّل الأثْقالَ ليسَ ببادِح([29])فهذا من العين، وهو الإبداع الذي مضَى ذكره، إذا كلَّ وأعيا. فأمّا قول القائل([30]):
بالهَجر من شعثاءَ والـ *** ـحَبْلِ الذي قَطَعَتْهُ بَدْحَا
فهو من الهاء، كأنها فاجأَتْ به من البديهة، وقد مضى ذكره. وأما الذي حكاه أبو عُبيدٍ مِن قولهم بَدَحْتُه بالعصا، أي ضربتُه بها، فمحمول* على قولهم: بدحْتُه بالرُّمّان وشبهِها، والأصل ذاك.
 ---------------------
([1]) في الأصل "الشفرة". وقد استشهد في المجمل بصدره. وانظر ما سيأتي في (4: 376).
([2]) انظر معجم البلدان (بدر) حيث الخلاف في نسبته.
([3]) في الأصل: "من المنكب والعنق"، صوابه من المجمل واللسان (5: 113).
([4]) لخراشة بن عمرو العبسي، كما في اللسان (بدر). وعجزه:
* زورا وزلت يد الرامي عن الفوق *
([5]) في الأصل: "فاحملني به".
([6]) في المجمل: "لأن قائلها ابتدعها من غير مقال إمام".
([7]) في الأصل: "وإن لما تأت"، صوابه في المجمل.
([8]) هو أبو النجم العجلي الراجز، كما في اللسان (13: 50).
([9]) يصف كلبة اسمها "العقاب" طلبت وعلا مسنا في جبل يدعى "الحقاب". انظر اللسان (حقب، بدن) ومعجم البلدان (الحقاب). وقال ابن بري: "الصواب: وضمها". وقبله:
* قد قلت لما جدت العقاب *
          وفي المجمل:
أقول لما خاتت العقاب  *** وضمها والبدن الحقاب
 ([10])في الأصل: "الشمس".
([11]) الشخيص: العظيم الشخص. وفي الأصل: "الواعل الشخص سمي الشخت بدنا"، وهي عبارة محرفة.
([12]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان (بدن).
([13]) انظر الحدث بتمامه في اللسان (16: 192).
([14]) هو حميد الأرقط،كما في اللسان (بدن).
([15]) ديوان الأعشى 114، واللسان (بده، علل، جزر).
([16]) هو القطامي. انظر ديوانه 58 واللسان (5: 272) وحماسة أبي تمام (1: 129).
([17]) بداء، كسماء. وفي الأصل: "بدء"، تحريف.
([18])صدره كما في ديوان عبيد بن الأبرص 6 والمعلقات 305:
* إن يك حول منها أهلها *
          ويروى:             * إن تك حالت وحول أهلها *
([19]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (بدأ، ثني). ويروى :
* ثنياننا إن أتاهم كان بدأهم *
          وانظر حواشي الحيوان (6: 487).
([20]) هو النمر بن تولب، كما في المجمل واللسان (1: 21).
([21])ضبطت "بدأتها" في الأصل بضم الباء. ويؤيده تعقيب اللسان على البيت. وانظر أيضاً اللسان
(4: 47). ويقال أيضاً "بدأتها" بفتح الباء.
([22]) هو الكميت كما في المجمل واللسان (1: 21).
([23]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدة في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص85.
([24]) في الأصل: "الخراشع" تحريف. والجراشع، كما في اللسان (9: 397): أودية عظام.وأنشد البيت.
([25]) لم يذكرها في اللسان،وجاءت في المجمل والقاموس. وفي القاموس واللسان (بذخ): "امرأة بيذخ أي بادن".
([26]) البيت لم يرو في ديوان الطرماح.
([27]) صدر هذا البيت في اللسان (3: 231).
([28]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (3: 231).
([29]) كذا وردت كلمة "بالمعن".
([30]) هو أبو دواد الإيادي، كما في اللسان (بدح) برواية: "بالصرم". وقبله:
فزجرت أولها وقد *** أبقيت حين خرجن جنحا
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** و**الدال** ve onlardan sonrakiler üçlüde)

(**بدر**) **الباء** ve **الدال** ve **الراء**; iki asıl: birisi şeyin kemali ve doluluğu, diğeri şeye doğru acele etmektir.

[أما] birincisi, onların her tamam olan şey için “**بَدْرٌ**” demeleridir; ve **البدر** onun tamamlığı ve doluluğu sebebiyle **بدراً** diye adlandırıldı. Ve on bin dirheme **بَدْرةٌ** denildi; çünkü o sayının tamamı ve nihayetidir. Ve **عينٌ بَدْرَةٌ** yani dolu*. Bir şair dedi:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])
Ve **مَسْكِ السَّخْلة**’ye **بَدْرَة** denilir. Bu, sayı üzerine hamledilmiştir; sanki bununla adlandırıldı, çünkü bu sayıyı alır. Ve “**غُلامٌ بدرٌ**” derler; gençlikle dolduğunda. Ama “**بدرٌ**” mekânı ise bilinen bir sudur; adı **بدر** olan bir adama nisbet edilmiştir([2]). Ve insandan ve başkasından **البوادر** ise **بادرة**’nin cem‘idir; o, omuz başı ile boyun arasındaki ettir([3]); ve o, kapıdandır, çünkü doludur. Bir şair dedi:
* وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها([4]) *

Diğer asıl: onların “**بَدَرتُ** şeye” ve “**بادَرْتُ**” demeleridir. Hata ancak **بادرة** diye adlandırıldı; çünkü o, insandan keskinlik ve öfke anında fırlar. Denilir: ondan **بَوَادِرُ** oldu; yani sürçmeler. Ve “**بَدَرَتْ** gözyaşı” ve “**بادَرَتْ**” denilir; öne geçtiğinde; o hâlde o **بادرة**’dir; cem‘i **بوادر**’dir. Kesîr dedi:
إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزَّةَ قادني *** إليها الهوى واستعجلتْنِي البوادِرُ

(**بدع**) **الباء** ve **الدال** ve **العين** iki asıl: birisi şeyin başlangıcı ve onu bir örnek üzerine olmaksızın yapmaktır; diğeri kopma ve bitkinliktir.

Birincisi, onların “**أبْدعْتُ** şeyi söz veya fiil olarak” demeleridir; onu önceki bir örnek olmaksızın başlattığında. Ve Allah göklerin ve yerin **بديع**’idir. Ve Araplar der: falan kişi **الرَّكِيَّ**’yi **ابتدَعَ**; onu çıkardığında. Ve falan kişi bu işte **بِدعٌ**’dır. Allah Teâlâ dedi: ﴿قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ﴾ [الأحقاف 9]; yani ben ilk olmadım.

Diğer asıl, onların “**أُبْدِعَتِ** binek” demeleridir; yorulup sakatlandığında; ve “adamla **أُبدِعَ**” denilir; binekleri yorulup sakatlandığında ve onunla kesilmiş kalıp kaldığında. Hadiste: “Bir adam ona geldi de dedi: ey Allah’ın Resûlü, ben **أُبْدِعَ** oldum; öyleyse beni taşı ([5])”. Ve denilir: **الإبداع** ancak **بظَلْعٍ** ile olur. Bunun bir kısmından **البِدْعة** türetildi([6]).

(**بدغ**) **الباء** ve **الدال** ve **الغين**; onda aslî bir kelime yoktur; çünkü **الدال** onun asıllarından birinde **طاء**’dan بدل edilmiştir; o, onların “adam **بَدِغَ**” demeleridir; şer ile bulaştığında; ve o, erkeklerden **بَدِغٌ**’dur. Bu ancak asılda **طاء**’dır; ve onun babında (**بطغ**) zikredildi. Ve iki kelime şüpheli kaldı: birisi onların “**البَدَغ** yerde sürünmedir” demeleridir. Diğeri onların “falanın oğulları elbette **لَبَدِغُونَ**” demeleridir; semiz olup hâlleri güzel olduklarında. Allah bunun sıhhatini daha iyi bilir.

(**بدل**) **الباء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıl: giden şeyin yerine bir şeyin kaim olmasıdır. Denilir: bu, şeyin **بدَلُ**’üdür ve **بَدِيلُه**’dir. Ve “**بدّلْتُ** şeyi” derler; onu değiştirdiğinde, ona bir **بَدَلٍ** getirmesen bile([7]). Allah Teâlâ dedi: ﴿قُلْ مَا يَكوُنُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي﴾ [يونس 15]. Ve “**أبْدَلْتُه**” onu, ona bir بدل getirdiğinde. Şair dedi([8]):
* عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ *

(**بدن**) **الباء** ve **الدال** ve **النون** tek bir asıl: şeyin şahsı, uçları dışında; ve onun uçları **شَواهُ**’dur, yani taraflarıdır. Denilir: bu, insanın **بَدَنُ**’udur; cem‘i **الأبدان**. Ve yaşlı **الوَعِل** bundan **بَدَناً** diye adlandırıldı. Şair dedi:
قد ضَمّها والبَدَنَ الحِقَابُ ([9])
جِدِّي لِكُلِّ عاملٍ ثَوابُ
الرأسُ والأكْرُعُ والإهابُ

Ancak bununla adlandırıldı; çünkü onlar bir şeyin vasfında mübalağa ettiklerinde([10]) onu cins adıyla adlandırırlar; nitekim vasfında mübalağa edilen adama “o, **رَجُل**’dür” derler; işte böylece şahsı büyük **الوَعِل**([11]) **بَدَنا** diye adlandırıldı. Ve Beyt’e hediye edilen **البَدَنَة** de böyledir; dediler: bununla adlandırıldı, çünkü onu semirtirlerdi. Ve **رجلٌ بَدَنٌ** yani yaşlı. Şair dedi([12]):
هل لِشبابٍ فَاتَ مِنْ مَطْلَب *** أمْ ما بُكاءُ البَدَنِ الأشْيَبِ
Ve **رجلٌ بادِنٌ** ve **بَدِينٌ**; yani şahıs ve cisimce büyük; ondan “**بَدُنَ**” denilir. Hadiste: “Ben **بَدُنْتُ**([13])”. Ve insanlar onu “**بَدَّنتُ**” diye rivayet edebilirler. Ve “**بَدَّنَ**” derler; yaşlandığında. Şair dedi([14]):
وكنتُ خِلتُ الشَّيبَ والتَّبدِينا *** والهَمَّ مما يُذْهِلُ القَرِينا
Ve zırha **البَدَن** denilir; çünkü o, **البَدَن**’i sarar.

(**بده**) **الباء** ve **الدال** ve **الهاء** tek bir asıl*; şeyin evveline ve ondan ansızın gelene delalet eder. Denilir: “**بادَهْتُ** falanı işle” onu ansızın yakaladığında. Ve falan kişi **ذو بَديهة**’dir; iş onu ansızın yakaladığında şaşırmaz. Ve **البُدَاهة** atın koşmasının evvelidir. A‘şâ dedi:
إلاّ بُداهَةَ أو عُلا *** لَةَ سابحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ([15])

(**بدو**) **الباء** ve **الدال** ve **الواو** tek bir asıl: şeyin görünmesidir. Denilir: şey **بدا** **يَبدُو**; göründüğünde; o hâlde o **بادٍ**’dir. Ve yerleşik olmanın zıddı **بَدْواً** bununla adlandırıldı; çünkü onlar yerin açıklığında bulunurlar; onları binaları örten köylerde değildirler. Ve **البادية** yerleşik olanın zıddıdır. Şair dedi([16]):
فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ  *** فأيَّ رِجالِ بادِيةٍ تَرَانا
Ve dersin: bu işte bana bir **بَدَاءٌ** göründü([17]); yani görüşüm, üzerinde bulunduğu şeyden değişti.

(**بدأ**) **الباء** ve **الدال** ve **الهمزة** şeyin açılışındandır; denilir: işle başladım ve **ابتدأت**; başlangıçtan. Ve Allah Teâlâ **المبْدِئُ** ve **البادئُ**’dir. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ ويُعِيدُ﴾ [البروج 13]; ve Teâlâ dedi: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الخَلْقَ﴾ [العنكبوت 20]. Ve şaşırtıcı işe **بَدِيٌّ** denilir; sanki onun şaşırtıcılığından dolayı onunla başlanır. Ubeyd dedi:
* فلا بديٌّ ولا عجيبُ([18]) *
Ve efendiye **البَدْءُ** denilir; çünkü onun zikriyle başlanır. Dedi:
تَرَى ثِنانا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ *** وبدؤُهم إنْ أتانا كان ثُنيانا([19])
Ve dersin: bir yerden başka bir yere “**أبدأْتُ**” ederim; “**أُبدِئُ** **إبداءً**”; ondan başkasına çıktığında. Ve **البُدْأَة** nasiptir; bu da bundandır; çünkü her nasip sahibi, başkasından değil, onun zikriyle başlanır; ve o, ona göre daha önemlidir. Şair dedi([20]):
فمَنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانحِاً *** والنارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها([21])
Ve **البُدُوءُ** parmakların eklemleridir; tekili **بَدْءٌ**; **بَدْع** gibi. Ve ben onu hemzelenmiş şeylerden sanıyorum; hemze onun aslı değildir. Ancak **بُدُوءاً** diye adlandırıldı; çıkıntıları ve görünmeleri sebebiyle; o hâlde o, birinci kapıdandır.

Ve bu asıldan şâz olan ve neyin اشتقاقı olduğunu bilmediğim şey: onların “**بُدِئَ**; o hâlde o **مبدوءٌ**” demeleridir; çiçeklendiğinde veya çakıllandığında. Şair dedi([22]):
وكأَنّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه  *** ممّا يُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها

(**بدح**) **الباء** ve **الدال** ve **الحاء** tek bir asıl; ona benzer dallar döndürülür; bundan sonrası ise bütünüyle başkasına hamledilmiş yahut ondan بدل edilmiştir. Asıl ise yumuşaklık, gevşeklik ve kolaylıktır. Hüzeli dedi([23]):
كأنَّ أتِيَّ السَّيْلِ مَدَّ عليهمُ *** إذا دفَعَتْهُ في البَدَاحِ الجَراشِعُ([24])
Sonra bundan, onların iri, büyük **البَادِن** kadına **بَيْدَح** demeleri türetildi([25]). Tırimmâh dedi:
أغَارُ على نَفْسِي لسَلْمةَ خالِياً *** ولو عرَضَتْ لي كلُّ بَيضاءَ بَيْدَحِ([26])
Ebû Saîd dedi: kadınlardan **البَدْحاء** geniş kasıklıdır. Dedi:
* بَدْحَاء لا يَسْتُرُهُ فَخْذَاها *
Denilir: kadın **بَدَحَتْ** [و] **تبدَّحَتْ**; yürüyüşü güzel olduğunda. Şair dedi:
يَبْدَحْنَ في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلها  *** مَشْيَ المِهارِ بماءٍ تَتَّقي الوَحَلا([27])
Bir başkası dedi:
يَتْبَعْنَ سَدْوَ رَسْلَةٍ تَبدَّحُ([28]) *** يقودُها هادٍ وعينٌ تَلْمَحُ
**تَبَدّح**: yayılıp genişledi. Ve bu babdandır Halîl’in sözü: **[البَدْح]** yumuşaklık bulunan bir şeyle vurmandır; nitekim bir karpuz alırsın da onunla bir insana **فَتَبْدَح** edersin. Ve dersin: onları **بالكُرِينَ** ve nar ve bunun benzerleriyle boş yere eğlence olarak **يَتبادَحُون** hâlinde gördüm. İşte bu, babın dayanağı olan asıldır.

Diğer kelimeler ise onların “iş onu **بدحَه**” demeleridir; ancak o, **هاء**’dan بدل edilmiş bir **حاء**’dır; asıl **بدَهَهُ**’dur. Ve onların “şeyi **ابتدحتُ**” demeleri de böyledir; onu kendi tarafından başlattığında; ancak asılda **ابتدَعْتُ** ve **اختلقْتُ**’tır. Şair dedi:
يا أيُّها السّائلُ بالجَحْجاحِ *** لَفِي مُرَادٍ غَيْرَ ذِي ابتداحِ
Ve **البَدْح** da böyledir; insan onu yüklendiğinde yükü taşımaktan aciz kalmasıdır; ve devenin yükünü taşımaktan aczi de böyledir. Şair dedi:
وكاين بالمَعن مِن أغَرَّ سَمَيْدَعٍ *** إذا حُمِّل الأثْقالَ ليسَ ببادِح([29])
Bu, **العين**’dendir; o, zikri geçmiş olan **الإبداع**’dır; yorulup bitkin düştüğünde. Ama söyleyenin sözü([30]):
بالهَجر من شعثاءَ والـ *** ـحَبْلِ الذي قَطَعَتْهُ بَدْحَا
O, **الهاء**’dandır; sanki onu **البديهة**’den ansızın yakaladı; ve onun zikri geçti. Ve Ebû Ubeyd’in onların “onu sopayla **بَدَحْتُه**” demesinden hikâye ettiği şey ise, yani onunla vurdum; “onu narla ve benzerleriyle **بدحْتُه**” demeleri üzerine hamledilmiştir*; asıl odur.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿ولا تأكلوها إسرافا وبدارا﴾ [النساء/6] أي: مسارعة، يقال: بدرت إليه وبادرت، ويعبر عن الخطأ الذي يقع عن حدة: بادرة (قال ابن منظور: والبادرة: الحدة، وهو ما يبدر من حدة الرجل عند غضبه من قول أو فعل). يقال: كانت من فلان بوادر في هذا الأمر، والبدر قيل سمي بذلك لمبادرته الشمس بالطلوع، وقيل: لامتلائه تشبيها بالبدرة (البدرة: كيس فيه ألف أو عشرة آلاف درهم، سميت ببدرة السخلة)، فعلى ما قيل يكون مصدرا في معنى الفاعل، والأقرب عندي أن يجعل البدر أصلا في الباب، ثم تعتبر معانيه التي تظهر منه، فيقال تارة: بدر كذا، أي: طلع طلوع البدر، ويعتبر امتلاؤه تارة فشبه البدرة به. والبيدر: المكان المرشح لجمع الغلة فيه وملئه منه لامتلائه من الطعام. قال تعالى: ﴿ولقد نصركم الله ببدر﴾ [آل عمران/123]، وهو موضع مخصوص بين مكة والمدينة.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ولا تأكلوها إسرافا وبدارا﴾ [النساء/6] yani: acele etme; denir: **بدرت** ona ve **بادرت**; ve keskinlikten meydana gelen hatadan da ifade edilir: **بادرة** (İbn Manzûr dedi ki: **والبادرة**: keskinliktir; ve o, adamın öfkelendiğinde söz veya fiilden keskinliğinden fışkıran şeydir). Denir: Bu işte falandan **بوادر** vardı. Ve **البدر** onunla isimlendirildi denildi; güneşi doğmakla öncelemesinden dolayı; ve denildi: doluluğundan dolayı, **البدرة**’ye benzetme olarak ( **البدرة**: içinde bin veya on bin dirhem bulunan bir kese; **بدرة السخلة** diye isimlendirildi). Şu söylenene göre, fâil mânasında bir mastar olur. Bana daha yakın olan: **البدر**’ün babda asıl kılınmasıdır; sonra ondan görünen mânalarının dikkate alınmasıdır; böylece bazen denir: **بدر** şöyle-böyle; yani: **البدر**’ün doğuşu gibi doğdu. Ve bazen onun doluluğu dikkate alınır; böylece **البدرة** ona benzetildi. Ve **البيدر**: mahsulün orada toplanması ve onunla doldurulması için elverişli kılınmış yer; yiyecekten dolu olmasından dolayı. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ولقد نصركم الله ببدر﴾ [آل عمران/123]; ve o, Mekke ile Medine arasında hususî bir yerdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب د ر
بدر إلى الخير وبادره الغاية وإلى الغاية‏.‏
قال‏:‏ فبادرها ولجات الخمـر وفلان يبادر في أكل مال اليتيم بلوغه بداراً‏.‏
وتبادروا الباع وابتدروها‏.‏
وهو مخشي البادرة وأنا أخاف بادرته وهي ما تبدر منه عند حدته‏.‏
وتقول‏:‏ فلان حار النوادر حاد البوادر‏.‏
وأصابته بادرة السهم وهي طرفه من قبل النصل واحمرت بوادر الخيل وهي اللحمات بيـن المناكب والأعناق‏.‏
قال خراش بن عمرو‏:‏ وجاءت الخيل محمـراً بوادرهـا زوراً وزلت يد الرامي عن الفوق وفلـان يهـب البـدور وينهـب البـدور وهـي البـدر وأبـدر القـوم‏:‏ طلـع عليهـم البـد كمـا يقـال‏:‏ أقمروا وأشرقوا‏:‏ من الشرق بمعنى الشمس‏.‏

##### Türkçe

ب د ر
**بدر** hayra (doğru) acele etti ve onu önceledi; (ve) gayeye ve gayeye (doğru).
Dedi ki: “Onu önceledi; şarap (da) içeri girdi.” Ve falan, yetimin malını yemekte, onun **بداراً** (olarak) bulûğa ermesini öncelemektedir.
Ve (onlar) **الباع**’ı karşılıklı öncelediler ve onu öncelediler.
Ve o, **البادرة**’den korkutulmuştur; ben onun **بادرة**’sinden korkarım; o, onun keskinliği anında ondan ortaya çıkan şeydir.
Ve dersin ki: Falan, **النوادر**’i hararetli, **البوادر**’i keskindir.
Ve ona, okun **بادرة**’si isabet etti; o, temren tarafından olan ucudur. Ve atların **بوادر**’i kızardı; o, omuzlar ile boyunlar arasındaki et parçalarıdır.
Hıraş b. Amr dedi ki: “Ve atlar, **بوادر**’i kızarmış olarak geldi; yalan olarak.” Ve atıcının eli **الفوق**’tan kaydı. Ve falan, **البدور**’u yağmalar ve **البدور**’u talan eder; o, **البدر**’dir. Ve **أبدر** kavim: **البد** onlara doğdu; tıpkı “**أقمروا**” ve “**أشرقوا**” denildiği gibi; **الشرق**’tan, güneş mânâsında.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَدَرْتُ إِلى الشيء أَبْدُرُ بُدُوراً: أَسْرَعْتُ، وكذلك بادَرْتُ إِليه. وتَبادَرَ القومُ: أَسرعوا. وابْتَدَروا السلاحَ: تَبادَرُوا إِلى أَخذه. وبادَرَ الشيءَ مبادَرَةً وبِداراً وابْتَدَرَهُ وبَدَرَ غيرَه إِليه يَبْدُرُه: عاجَلَهُ؛ وقول أَبي المُثَلَّمِ:
فَيَبْدُرُها شَرائِعَها فَيَرْمي
مَقاتِلَها، فَيَسْقِيها الزُّؤَامَا
أَراد إِلى شرائعها فحذف وأَوصل. وبادَرَهُ إِليه: كَبَدَرَهُ. وبَدَرَني الأَمرُ وبَدَرَ إِليَّ: عَجِلَ إِليَّ واستبق. واسْتَبَقْنا البَدَرَى أَي مُبادِرِينَ. وأَبْدَرَ الوصيُّ في مال اليتيم: بمعنى بادَرَ وبَدَرَ. ويقال: ابْتَدَرَ القومُ أَمراً وتَبادَرُوهُ أَي بادَرَ بعضُهم بعضاً إِليه أَيُّهُمْ يَسْبِقُ إِليه فَيَغْلِبُ عليه. وبادَرَ فلانٌ فلاناً مُوَلِّياً ذاهباً في فراره. وفي حديث اعتزال النبي، صلى الله عليه وسلم، نساءَه قال عُمَرُ:
فابْتَدَرَتْ عيناي؛ أَي سالتا بالدموع.
وناقةٌ بَدْرِيَّةٌ: بَدَرَتْ أُمُّها الإِبلَ في النِّتاج فجاءت بها في أَول الزمان، فهو أَغزر لها وأَكرم.
والبادِرَةُ: الحِدَّةُ، وهو ما يَبْدُرُ من حِدَّةِ الرجل عند غضبه من قول أَو فعل. وبادِرَةُ الشَّرِّ: ما يَبْدُرُكَ منه؛ يقال: أَخشى عليك بادِرَتَهُ. وبَدَرَتْ منه بَوادِرُ غضَبٍ أَي خَطَأٌ وسَقَطاتٌ عندما احْتَدَّ. والبادِرَةُ: البَدِيهةُ. والبادِرَةُ من الكلام: التي تَسْبِقُ من الإِنسان في الغضب؛ ومنه قول النابغة:
ولا خَيْرَ في حِلْمٍ، إِذا لم تَكُنْ له
بَوادِرُ تَحْمِي صَفْوَهُ أَنْ يُكَدَّرَا
وبادِرَةُ السيف: شَباتُه. وبادِرَةُ النَّبات: رأْسُه أَوَّل ما يَنْفَطِرُ عنه. وبادِرَةُ الحِنَّاءِ: أَولُ ما يَبْدأُ منه. والبادِرَةُ: أَجْوَدُ الوَرْس وأَحْدَثُه نباتاً.
وعَيْنٌ حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ؛ وحَدْرَةٌ: مكْتَنِزَةٌ صُلْبَةٌ، وبَدْرَةٌ: تَبْدُرُ بالنظر، وقيل: حَدْرَةٌ واسعةٌ وبَدْرَةٌ تامةٌ كالبَدْرِ؛ قال امرؤ القيس:
وعيْنٌ لها حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ،
شُقَّتْ مَآقِيهِما مِنْ أُخُرْ
وقيل: عين بَدْرَةٌ يَبْدُر نظرها نظرَ الخيل؛ عن ابن الأَعرابي، وقيل: هي الحديدة النظر، وقيل: هي المدوّرة العظيمة، والصحيح في ذلك ما قاله ابن الأَعرابي. والبَدْرُ: القَمَرُ إِذا امْتَلأَ، وإِنما سُمِّيَ بَدْراً لأَنه يبادر بالغروب طلوعَ الشمس، وفي المحكم: لأَنه يبادر بطلوعه غروبَ الشمس لأَنهما يَتراقَبانِ في الأُفُقِ صُبْحاً؛ وقال الجوهري: سمي بَدْراً لِمُبادرته الشمس بالطُّلُوع كأَنَّه يُعَجِّلُها المَغِيبَ، وسمي بدراً لتمامه، وسميت ليلةَ البَدْرِ لتمام قمرها. وقوله في الحديث عن جابر: إِن النبي، صلى الله عليه وسلم، أُتيَ ببدر فيه خَضِراتٌ من البُقول؛ قال ابن وهب: يعني بالبَدْرِ الطبقَ، شبه بالبَدْرِ لاستدارته؛ قال الأَزهري: وهو صحيح. قال: وأَحسبه سُمي بَدْراً لأَنه مدوَّر، وجمعُ البَدْر بُدُورٌ.
وأَبْدَرَ القومُ: طلع لهم البَدْرُ؛ ونحن مُبْدِرُونَ. وأَبْدَرَ الرجلُ إِذا سرى في ليلة البَدْرِ، وسمي بَدْراً لامتلائه. وليلةُ البَدْر: ليلةُ أَربع عشرة. وبَدْرُ القومِ: سَيِّدُهم، على التشبيه بالبَدْرِ؛ قال ابن أَحمر:
وَقَدْ نَضْرِبُ البَدْرَ اللَّجُوجَ بِكَفِّه
عَلَيْهِ، ونُعْطِي رَغْبَةَ المُتَودِّدِ
ويروى البَدْءَ. والبادِرُ: القمر. والبادِرَةُ: الكلمةُ العَوْراءُ. والبادِرَةُ: الغَضْبَةُ السَّرِيعَةُ؛ يقال: احذروا بادِرَتَهُ. والبَدْرُ: الغلامُ المبادِر. وغلامٌ بَدْرٌ: ممتلئ. وفي حديث جابر: كنا لا نَبِيعُ الثَّمَرَ حتى يَبْدُرَ أَي يبلغ. يقال: بَدَرَ الغلامُ إِذا تم واستدار، تشبيهاً بالبدر في تمامه وكماله، وقيل: إِذا احمرّ البُسْرُ يقال له: قد أَبْدَرَ.
والبَدْرَةُ: جِلْدُ السَّخْلَة إِذا فُطِمَ، والجمع بُدورٌ وبِدَرٌ؛ قال الفارسي: ولا نظير لبَدْرَةٍ وبِدَر إِلا بَضْعَةٌ وبِضَعٌ وهَضْبَةٌ وهِضَبٌ. الجوهري: والبَدْرَةُ مَسْكُ السَّخْلَةِ لأَنها ما دامت تَرْضَعُ فَمَسْكُها لِلَّبَنِ شَكْوَةٌ، وللسَّمْنِ عُكَّةٌ، فإِذا فُطمت فَمَسْكُها للبن بَدْرَةٌ، وللسَّمنِ مِسْأَدٌ، فإِذا أَجذعت فَمَسْكُها للبن وَطْبٌ، وللسمن نِحْيٌ. والبَدْرَةُ: كيس فيه أَلف أَو عشرة آلاف، سميت ببَدْرَةِ السَّخْلَةِ، والجمع البُدورُ، وثلاثُ بَدرات. أَبو زيد: يقال لِمَسْك السخلة ما دامت تَرْضَعُ الشَّكْوَةُ، فإِذا فُطم فَمَسْكُهُ البَدْرَةُ، فإِذا أَجذع فَمَسكه السِّقاءُ.
والبادِرَتانِ من الإِنسان: لَحْمتانِ فوق الرُّغَثاوَيْنِ وأَسفلَ الثُّنْدُوَةِ، وقيل: هما جانبا الكِرْكِرَةِ، وقيل: هما عِرْقان يَكْتَنِفانِها؛ قال الشاعر:
تَمْري بَوادِرَها منها فَوارِقُها
يعني فوارق الإِبل، وهي التي أَخذها المخاض ففَرِقتْ نادَّةً، فكلما أَخذها وجع في بطنها مَرَتْ أَي ضربت بخفها بادرَةَ كِركِرَتِها وقد تفعل ذلك عند العطش. والبادِرَةُ من الإِنسان وغيره: اللحمة التي بين المنكب والعُنق، والجمعُ البَوادِرُ؛ قال خِراشَةُ بنُ عَمْرٍو العَبْسِيُّ: هَلاَّ سأَلْتِ، ابنةَ العَبْسِيِّ: ما حَسَبي
عِنْدَ الطِّعانِ، إِذا ما غُصَّ بالرِّيقِ؟
وجاءَت الخيلُ مُحَمَّراً بَوادِرُها،
زُوراً، وَزَلَّتْ يَدُ الرَّامي عَنِ الفُوقِ
يقول: هلاَّ سأَلت عني وعن شجاعتي إِذا اشتدّت الحرب واحمرّت بوادر الخيل من الدم الذي يسيل من فرسانها عليها، ولما يقع فيها من زلل الرامي عن الفوق فلا يهتدي لوضعه في الوتر دَهَشاً وحَيْرَةً؛ وقوله زوراً يعني مائلة أَي تميل لشدّة ما تلاقي. وفي الحديث: أَنه لما أُنزلت عليه سورة: اقرأْ باسم ربك، جاء بها، صلى الله عليه وسلم، تُرْعَدُ بَوادِرُه، فقال: زَمِّلُوني زَمِّلُوني قال الجوهري: في هذا الموضع البَوادِرُ من الإِنسان اللحمة التي بين المنكب والعنق؛ قال ابن بري: وهذا القول ليس بصواب، والصواب أَن يقول البوادر جمع بادرة: اللحمة التي بين المنكب والعنق. والبَيْدَرُ: الأَنْدَرُ؛ وخص كُراعٌ به أَنْدَرَ القمح يعني الكُدْسَ منه، وبذلك فسره الجوهري. البَيْدَرُ: الموضع الذي يداس فيه الطعام. وبَدْرٌ: ماءٌ بِعَيْنِهِ، قال الجوهري: يذكر ويؤنث. قال الشَّعْبي: بَدْرٌ بئر كانت لرجل يُدْعى بَدْراً؛ ومنه يومُ بَدْرٍ. وبَدْرٌ: اسمُ رجل.

##### Türkçe

**بَدَرْتُ** şeye **أَبْدُرُ** **بُدُوراً**: hızlandım; aynı şekilde ona **بادَرْتُ**. Ve kavim **تَبادَرَ**: hızlandılar. Ve silahı **ابْتَدَروا**: onu almaya **تَبادَرُوا**. Ve bir şeyi **بادَرَ** onu **مبادَرَةً** ve **بِداراً** (ile) ve onu **ابْتَدَرَهُ** ve başkasını ona **بَدَرَ**; onu **يَبْدُرُه**: ona acele etti; Ebû’l-Müsellem’in sözü:
فَيَبْدُرُها شَرائِعَها فَيَرْمي
مَقاتِلَها، فَيَسْقِيها الزُّؤَامَا
Şerî‘alarına (varmayı) istedi; sonra (إِلى)yi hazfetti ve (fiili) geçişli kıldı. Ve ona (o şeye) **بادَرَهُ**: **كَبَدَرَهُ** gibidir. Ve iş beni **بَدَرَني** ve bana **بَدَرَ إِليَّ**: bana acele etti ve öne geçti. Ve **اسْتَبَقْنا البَدَرَى**: yani **مُبادِرِينَ** olarak. Ve vasi yetimin malında **أَبْدَرَ**: **بادَرَ** ve **بَدَرَ** manasındadır. Ve denir: kavim bir işe **ابْتَدَرَ** ve onu **تَبادَرُوهُ**: yani birbirlerine ona **بادَرَ** ettiler; hangisi ona öne geçecek de ona galip gelecek. Ve falan, falana, kaçışında dönüp giden bir kimse olarak **بادَرَ** etti. Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, kadınlarından uzak durması hadîsinde Ömer dedi:
فابْتَدَرَتْ عيناي؛
yani gözlerim yaşlarla aktı.

Ve **ناقةٌ بَدْرِيَّةٌ**: anası doğumda develeri **بَدَرَتْ** (geçti) de onu zamanın başında getirdi; bu, onun için daha bol ve daha değerlidir.

Ve **البادِرَةُ**: keskinliktir; o, adamın öfkelendiğinde söz veya fiilden, keskinliğinden **يَبْدُرُ** (öne fırlayan) şeydir. Ve **بادِرَةُ الشَّرِّ**: ondan sana **يَبْدُرُكَ** (öne fırlayan) şey; denir: onun **بادِرَتَهُ**’sinden senin için korkarım. Ve ondan öfke **بَوادِرُ**’i **بَدَرَتْ**: yani keskinleştiğinde hata ve sürçmeler. Ve **البادِرَةُ**: **البَدِيهةُ**’dir. Ve sözden **البادِرَةُ**: öfkede insandan öne geçen (söz); Nâbiga’nın sözü bundandır:
ولا خَيْرَ في حِلْمٍ، إِذا لم تَكُنْ له
بَوادِرُ تَحْمِي صَفْوَهُ أَنْ يُكَدَّرَا
Ve **بادِرَةُ السيف**: keskinliğidir. Ve **بادِرَةُ النَّبات**: ondan ilk yarılıp çıktığı sırada başıdır. Ve **بادِرَةُ الحِنَّاءِ**: ondan başladığı ilk şeydir. Ve **البادِرَةُ**: versin en iyisi ve bitki olarak en yenisidir.

Ve **عَيْنٌ حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ**; ve **حَدْرَةٌ**: dolgun, sert; ve **بَدْرَةٌ**: bakışla **تَبْدُرُ** (öne fırlar), denildi; (başka bir görüşe göre:) **حَدْرَةٌ** geniş, **بَدْرَةٌ** tam, **كالبَدْرِ**; İmru’ul-Kays dedi:
وعيْنٌ لها حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ،
شُقَّتْ مَآقِيهِما مِنْ أُخُرْ
Ve denildi: **عين بَدْرَةٌ**: bakışı atların bakışı gibi **يَبْدُر**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denildi: o, keskin bakışlıdır. Ve denildi: o, yuvarlak, büyük olandır. Ve bunun sahihi İbnü’l-A‘râbî’nin söylediğidir. Ve **البَدْرُ**: dolduğu zaman aydır; ancak **بَدْراً** diye adlandırıldı, çünkü güneşin doğuşuna batışla acele eder (öne geçer). Ve **المحكم**’de: çünkü doğuşuyla güneşin batışına acele eder; çünkü ikisi ufukta sabahleyin birbirini gözetler. Cevherî dedi: güneşe doğuşta **مُبادرته**’si sebebiyle **بَدْراً** diye adlandırıldı; sanki onun batışını ona acele ettiriyor; ve tamamlığı sebebiyle **بدراً** diye adlandırıldı; ve ayının tamamlığı sebebiyle **ليلةَ البَدْرِ** diye adlandırıldı. Câbir’den hadisteki sözü: Nebî’ye, sallallahu aleyhi ve sellem, içinde sebzeler bulunan bir **بدر** getirildi; İbn Vehb dedi: **البَدْرِ** ile tabak kastediyor; yuvarlaklığı sebebiyle **بَدْرِ**e benzetildi; Ezherî dedi: bu doğrudur. Dedi: ve ben onu **بَدْراً** diye adlandırıldığını sanıyorum; çünkü o yuvarlaktır. Ve **البَدْر**’ün çoğulu **بُدُورٌ**dur.

Ve kavim **أَبْدَرَ**: onlara **البَدْرُ** doğdu; ve biz **مُبْدِرُونَ**uz. Ve adam **أَبْدَرَ**: **ليلة البَدْرِ** gecesinde gece yürüdüğü zaman; ve doluluğu sebebiyle **بَدْراً** diye adlandırıldı. Ve **ليلةُ البَدْر**: on dördüncü gecedir. Ve kavmin **بَدْرُ**’ü: onların efendisidir; **بَدْرِ**e benzetme üzere; İbn Ahmer dedi:
وَقَدْ نَضْرِبُ البَدْرَ اللَّجُوجَ بِكَفِّه
عَلَيْهِ، ونُعْطِي رَغْبَةَ المُتَودِّدِ
Ve **البَدْءَ** diye de rivayet edilir. Ve **البادِرُ**: aydır. Ve **البادِرَةُ**: çirkin kelimedir. Ve **البادِرَةُ**: hızlı öfke; denir: onun **بادِرَتَهُ**’sinden sakının. Ve **البَدْرُ**: acele eden oğlandır. Ve **غلامٌ بَدْرٌ**: dolgun. Câbir hadîsinde: biz meyveyi **يَبْدُرَ** oluncaya kadar satmazdık; yani olgunluğa erişinceye kadar. Denir: oğlan **بَدَرَ**: tamam olup yuvarlaklaştığı zaman; tamamlık ve kemalinde **بدر**e benzetme olarak. Ve denildi: **البُسْرُ** kızardığı zaman ona denir: **قد أَبْدَرَ**.

Ve **البَدْرَةُ**: sütten kesildiği zaman oğlağın derisi; çoğulu **بُدورٌ** ve **بِدَرٌ**; Fârisî dedi: **بَدْرَةٍ** ve **بِدَر** için, ancak **بَضْعَةٌ** ve **بِضَعٌ** ve **هَضْبَةٌ** ve **هِضَبٌ** gibi bir benzeri vardır. Cevherî: ve **البَدْرَةُ**, oğlağın tulumudur; çünkü o emdiği müddetçe onun tulumu süt için **شَكْوَةٌ**, yağ için **عُكَّةٌ**dır; sütten kesilince süt için onun tulumu **بَدْرَةٌ**, yağ için **مِسْأَدٌ** olur; **أَجذعت** olunca süt için onun tulumu **وَطْبٌ**, yağ için **نِحْيٌ** olur. Ve **البَدْرَةُ**: içinde bin veya on bin bulunan kesedir; **ببَدْرَةِ السَّخْلَةِ** diye adlandırıldı; çoğulu **البُدورُ**; ve üç **بَدرات**. Ebû Zeyd: denir: oğlağın tulumuna, emdiği müddetçe **الشَّكْوَةُ**; sütten kesilince onun tulumu **البَدْرَةُ**; **أَجذع** olunca onun tulumu **السِّقاءُ**.

Ve insandan **البادِرَتانِ**: **الرُّغَثاوَيْنِ**in üstünde ve **الثُّنْدُوَةِ**nin altında iki et parçasıdır; ve denildi: ikisi **الكِرْكِرَةِ**nin iki yanıdır; ve denildi: onu kuşatan iki damardır; şair dedi:
تَمْري بَوادِرَها منها فَوارِقُها
yani develerin **فوارق**’ı; o, doğum sancısı onu aldığı için ürküp kaçan (develer)dir; her ne zaman karnında bir ağrı onu alsa **مَرَتْ**: yani ayağıyla **كِركِرَتِها**’nın **بادرَة**’sine vurdu; ve bunu susuzlukta da yapabilir. Ve insandan ve başkasından **البادِرَةُ**: omuz ile boyun arasındaki et parçasıdır; çoğulu **البَوادِرُ**; Hırâşe b. Amr el-Absî dedi:
هَلاَّ سأَلْتِ، ابنةَ العَبْسِيِّ: ما حَسَبي
عِنْدَ الطِّعانِ، إِذا ما غُصَّ بالرِّيقِ؟
وجاءَت الخيلُ مُحَمَّراً بَوادِرُها،
زُوراً، وَزَلَّتْ يَدُ الرَّامي عَنِ الفُوقِ
Diyor ki: savaş şiddetlendiğinde ve atların **بوادر**’i, üzerlerine süvarilerinden akan kandan kızardığında, ve okçunun eli **الفُوق**’tan kaydığında, şaşkınlık ve hayretle onu kirişte yerine koymaya yol bulamadığında, benim hakkım ve yiğitliğim hakkında niçin sormadın? Ve “**زوراً**” sözü: eğik, yani karşılaştığı şiddetten dolayı eğilir. Ve hadîste: ona “**اقرأْ باسم ربك**” sûresi indirildiğinde, onu getirdi; sallallahu aleyhi ve sellem; **بَوادِرُه** titriyordu; sonra dedi: “**زَمِّلُوني زَمِّلُوني**”. Cevherî dedi: bu yerde insandan **البَوادِرُ**, omuz ile boyun arasındaki et parçasıdır. İbn Berrî dedi: bu söz doğru değildir; doğru olan, **البوادر**’in **بادرة**’nin çoğulu olduğunu söylemektir: omuz ile boyun arasındaki et parçası.

Ve **البَيْدَرُ**: **الأَنْدَرُ**dur; Kurâ‘ onu özellikle buğdayın **أَنْدَرَ**’ı için tahsis etti; yani ondan yığın; Cevherî onu bununla açıkladı. **البَيْدَرُ**: yiyeceğin harmanlandığı yerdir.

Ve **بَدْرٌ**: bizzat bir sudur; Cevherî dedi: müzekker de gelir müennes de. Şa‘bî dedi: **بَدْرٌ** bir kuyuydu; **بَدْراً** diye çağrılan bir adamındı; ondan **يومُ بَدْرٍ**. Ve **بَدْرٌ**: bir adam adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب د ر * * بدر * إلى الشيء أسرع وبابه دخل و * بَادَرَ * إليه أيضا و * تَبَادَرَ * القوم تسارعوا و * ابْتَدَرُوا * السلاح تسارعوا إلى أخذه وسمي * البَدْرُ * بدرا لمبادرته الشمس بالطلوع في ليلته كأنه يعجلها المغيب وقيل سمي به لتمامه و * أَبْدَرْنا * فنحن مبدرون أي طلع لنا البدر و * بَدْرُ * موضع يذكر ويؤنث وهو اسم ماء قال الشعبي بدر بئر كانت لرجل يدعى بدرا ومنه يوم بدر و * البَدْرَةُ * عشرة آلاف درهم و * البَادِرَةُ * الحدة و * بَدَرَتْ * منه * بَوادِرُ * غضب أي خطأ وسقطات عند ما احتد و * البَادِرَةُ * أيضا البديهة و * البَيْدَرُ * بوزن خيبر الموضع الذي يداس فيه الطعام

##### Türkçe

* ب د ر * **بدر**: şeye doğru hızlandı; babı **دخل**’dir. **بَادَرَ**: ona doğru da (hızlandı). **تَبَادَرَ** kavim: birbirleriyle hızlandılar. **ابْتَدَرُوا** silahı: onu almaya doğru hızlandılar. **البَدْرُ**’e “bedr” adı verildi; çünkü o, gecesinde doğmakla güneşe karşı acele eder; sanki batış onu acele ettirir. Ve denildi ki: tamam oluşundan dolayı onunla adlandırıldı. **أَبْدَرْنا**; biz **مبدرون**’uz, yani bize dolunay doğdu. **بَدْرُ**: bir yer; müzekker de zikredilir, müennes de; bir su adıdır. Şa‘bî dedi: **بدر** bir kuyu idi; “Bedr” diye adlandırılan bir adamın idi; ondan “Bedr günü” (de). **البَدْرَةُ**: on bin dirhem. **البَادِرَةُ**: keskinlik. **بَدَرَتْ** ondan **بَوادِرُ** غضب: yani, keskinleştiği zaman (meydana gelen) hata ve sürçmeler. **البَادِرَةُ** ayrıca: bedîhe. **البَيْدَرُ**: “Hayber” vezninde; yiyeceğin çiğnendiği yer.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بادره مبادرة وبدارا، بالكسر، لأنه القياس في مصدر فاعل، أي عجل إلى فعل ما يرغب فيه. وهو يتعدى بنفسه وبإلى، كذا في شرح الشفاء.
 قال شيخنا: وقد عدوه مما جاء فيه فاعل في أصل الفعل كسافر، وأبقاه بعضهم على أصل المفاعلة، وذلك فيما يتعدى فيه بنفسه، وأما في تعديته بإلى فلا دلالة له على المفاعلة، كما لا يخفى، انتهى.
 وفي التنزيل:  ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا  أي مسابقة لكبرهم.
 وفي الأساس: وبادر إلى الشيء: أسرع، وبادره الغاية، وإلى الغاية.
 بادره، وابتدره، وبدر غيره إليه يبدره: عاجله وأسرع إليه. وبدره الأمر، وبدر إليه يبدر بدرا: عجل وأسرع إليه واستبق، قال الزجاج: وهو غير خارج عن معنى الأصل، يعني الامتلاء، لأن معناه استعمل غاية قوته وقدرته على السرعة، أي استعمل ملء طاقته.
 وابتدروا السلاح: تبادروا إلى أخذه وبادره إليه كبدره. ويقال: ابتدر القوم أمرا، وتبادروه، أي بادر بعضهم بعضا إليه، أيهم يسبق إليه، فيغلب عليه. واستبقنا البدري، محركة كجمزى، أي مبادرين. وضربه البدري، أي مبادرة. والبادرة: ما يبدر من حدتك في الغضب بلغت الغاية في الإسراع، من قول أو فعل. وبادرة الشر: ما يبدرك منه، يقال: أخشى عليك بادرته، وبدرت منه بوادر غضب، أي خطأ. وسقطات عندما احتد، وقال النابغة:
  ولا خير في حلم إذا لم يكن له                      بوادر تحمي صفوه أن يكدرا. وفلان حار النوادر حاد البوادر.
 البادرة: شباة السيف. ومن السهم: طرفه من قبل النصل. فلان حسن البادرة، أي البديهة.

  البادرة: ورق الحواءة بضم الحاء، وتشديد الواو المفتوحة، فألف، وبعدها همزة مفتوحة، أي الحناء: أول ما يبدأ منه. البادرة: أول ما يتفطر من النبات، وهو رأسه، لأنه أول ما ينفطر عنه. البادرة: أجود الورس، وأحدثه نباتا، عن أبي حنيفة.
 البادرة من الإنسان وغيره: اللحمة التي بين المنكب والعنق.
 قيل: البادرتان من الإنسان: اللحمتان فوق الرغثاوين، بالضم، وأسفل الثندرة، وقيل: هما جانبا الكركرة، وقيل: هما عرقان يكتنفانها، قال الشاعر:
  تمري بوادرها منها فوارقها. يعني فوارق الإبل، وهي التي أخذها المخاض ففرقت نادة، فكلما أخذها وجع في بطنها مرت، أي ضربت بخفها بادرة كركرتها، وقد تفعل ذلك عند العطش.
 ج البوادر، وفي حديث مبدأ الوحي:  فرجع منها ترجف بوادره  وقال خراشة بن عمرو العبسي:
  هلا سألت ابنة العبسي ما حسبيعند الطعان إذا ما غص بالريق.
  وجاءت الخيل محمرا بوادرها                      زروا وزلـت يد الـرامـــي عـــن الـــفـــوق. عن ابن الأعرابي: البدر: القمر الممتلئ، وإنما سمي بدرا، لأنه يبادر بالغروب طلوع الشمس، وفي المحكم: لأنه يبادر بطلوعه غروب الشمس، لأنهما يتراقبان في الأفق صبحا، وقال الجوهري: سمي بدرا لمبادرته الشمس بالطلوع، كأنه يعجلها المغيب، وسمي بدرا لتمامه، وسميت ليلة البدر، لتمام قمرها، وجمعه بدور، كالبادر، كما في اللسان، ولا عبرة بإنكار شيخنا له، وفي البصائر للمصنف: والبدر، قيل سمي به لمبادرته الشمس بالطلوع، وقيل: لامتلائه، تشبيها بالبدرة، فعلى ما قيل يكون مصدرا في معنى الفاعل.
 قال الراغب: الأقرب عندي ان يجعل البدر أصلا في الباب، ثم تعتبر معانيه التي تظهر منه، فيقال تارة: بدر كذا، أي طلع طلوع البدر، ويعتبر امتلاؤه تارة، فيشبه البدرة به.
 البدر: السيد، يقال: هو بدر القوم، أي سيدهم، على التشبيه بالبدر، قال ابن أحمر:
  وقد نضرب البدر اللجوج بكفه                      عليه ونعطي رغبة المتـودد. ويروى البدء.
 البدر: الغلام المبادر. وغلام بدر: ممتلئ شبابا ولحما، قاله الزجاج، وفي حديث جابر:  كنا لا نبيع الثمر حتى يبدر  ، أي يبلغ. يقال: بدر الغلام، إذا تم واستدار، تشبيها بالبدر في تمامه وكماله. وقيل: إذا احمر البسر يقال له: قد أبدر.

  من المجاز في الحديث عن جابر:  أن النبي صلى الله عليه وسلم أتى ببدر فيه خضرات من البقول  . قال ابن وهب، يعني بالبدر الطبق، شبه بالبدر لاستدارته. قال الأزهري: وهو صحيح، قال: وأحسبه سمي بدرا، لأنه مدور. وبدر: ع بين الحرمين الشريفين، أسفل وادي الصفراء، وهو إلى المدينة أقرب، يقال: هو منها على ثمانية وعشرين فرسخا، وبينه وبين الجار وهو ساحل البحر ليلة، معرفة ويذكر. أو اسم بئر هناك حفرها رجل من غفار، اسمه بدر بن يخلد بن النضر بن كنانة، قاله الزبير بن بكار عن عمه، وحكى عن غير عمه انه بدر بن قريش بن يخلد بن النضر بن كنانة، وقيل: بدر رجل من بني ضمرة سكن ذلك الموضع فنسب إليه، ثم غلب اسمه عليه. وفي المعجم: ويقال له: بدر القتال، وبدر الموعد، وبدر الأولى والثانية، وقيل: إنما سميت بدرا لاستدارتها أو لصفاء مائها. وحكى الواقدي إنكار ذلك عن شيوخ غفار، وقالوا: ماؤنا ومنازلنا لم يملكها أحد، وإنما بدر علم عليها كغيرها من البلاد. وأخرج ابن أبي شيبة، وعبد بن حميد، وابن جرير، وابن المنذر، وابن أبي حاتم، عن الشعبي، قال: كانت بدر بئرا لرجل من جهينة، فسميت به، وأخرج ابن جرير عن الضحاك، قال: بدر: ماء عن يمين طريق مكة، بين مكة والمدينة. قال شيخنا: وأنشدنا غير واحد للصلاح الصفدي:
  أتينا إلى البدر المنـير مـحـمـد                      نجد السرى حتى نزلنا على بدر.
  فهذا بديع ليس في اللفظ مـثـلـه                      وهذا جناس ليس في النظم والنثر. بدر: مخلاف باليمن، ذكره البكري وياقوت في معجميها.
 بدر: جبل لباهلة بن أعصر، وهناك أرمام: الجبل المعروف. بدر: جبل آخر قرب الواردة، عن يسار طريق مكة وأنت قاصدها. بدر: ع بالبادية، وفي بعض النسخ: باليمامة، قال الشاعر:
  فقلت وقد جعلن براق بدر                      يمينا والعنابة عن شمال. بدر: جبل ببلاد معاوية بن حفص، هكذا في النسخ، والصواب: معاوية بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة، وهما جبلان، ويقال لهما بدران.
 المسمى ببدر صحابيان وهما: بدر بن عبد الله الخطمي، ويقال بدير، وبدر بن عبد الله المزني.
 وفاته: بدر أبو عبد الله مولى رسول الله صلى الله عليه وسلم. والبدري، بياء النسبة: من شهد بدرا، الوقعة المشهورة المذكورة في كتب السير، وفي عدتهم خلاف واسع. وأما أبو مسعود عقبة بن عمرو بن ثعلبة بن أسيرة بن عسيرة بن عطية بن جدارة بن عمرو بن الحارث بن الخزرج البدري فإنه لم يشهدها مع النبي صلى الله عليه وسلم، كذا جزم به الحفاظ، وإن عده البخاري فيمن شهدها، وتعقبوه، وإنما نزل ماء يقال له: بدر قبل الوقعة فنسب إليها.

  وبدر بن عمرو بن جوية بن لوذان بن ثعلبة بن عدي بن فزارة جد عيينة بن حصن بن حذيفة بن بدر: بطن من فزارة، إليه نسب العلامة تاج الدين عبد الرحمن بن إبراهيم بن ضياء بن سباع البدري الفزاري المعروف بابن الفركاح، فقيه الشافعية بدمشق الشام، تفقه على العز بن عبد السلام، وروى البخاري عن ابن الزبيدي، وسمع ابن اللتي وابن الصلاح، وخرج له الحافظ البرزالي مشيخة، توفي سنة 690، وولداه الإمام برهان الدين إبراهيم، تفقه على والده، وأجاز التاج السبكي، توفي سنة 729. والإمام أبو عبد الله محمد، سمع مع اخيه الغيلانيات على أبي محمد، عبد الرحمن بن عمر بن أبي قدامة، وولده شرف الدين أحمد بن إبراهيم، سمع الغيلانيات علي القاضي شمس الدين بن عطاء الحنفي، عن ابن طبرزد، وحفيده شمس الدين أبو حفص عمر بن أحمد، سمع على ابن النجاري وغيره، وبالجملة فهم بيت رياسة وجلالة.
 والبدر، والبدرة، بهاء: جلدة السخلة إذا فطم، ج بدور وبدر.
 قال الفارسي: ولا نظير لبدرة وبدر إلا بضعة وبضع، وهضبة وهضب. وفي الصحاح: والبدرة مسك السخلة، لأنها مادامت ترضع فمسكها للبن شكوة، وللسمن عكة، فإذا فطمت فمسكها للبن بدرة، وللسمن مسأد، فإذا أجذعت فمسكها للبنش وطب، وللسمن نحي، ومثله قول أبي زيد.
 البدرة: كيس فيه ألف أو عشرة آلاف درهم أو سبعة آلاف دينار، سميت ببدرة السخلة، والجمع البدور. ومن سجعات الأساس: فلان يهب البدور، وينهب البدور، قال الأول جمع بدرة وهي عشرة آلاف درهم، والثاني جمع بدر وهو القمر ليلة تمامه.
 البدرة: ع.
 يقال: عين حدرة بدرة: تبدر بالنظر وتسبقه، وقيل: حدرة: واسعة، وبدرة: تامة كالبدر قال امرؤ القيس:
  وعين لها حدرة بـدرة                      شقت مآقيهما من أخر. وقيل: عين بدرة: تبدر نظرها نظر الخيل، عن ابن الأعرابي. وقيل: هي الحديدة النظرة، وقيل: هي المدورة العظيمة. والصحيح في ذلك ما قاله ابن الأعرابي.
 والبيدر: الأندر، وخص كراع به أندر القمح، يعني الكدس منه، وبذلك فسره الجوهري.
 يقال: أبدرنا طلع لنا البدر كأقمرنا، وأشرقنا، من الشرق بمعنى الشمس، كذا في الأساس.
 أو أبدرنا: سرنا في ليلته، وهي ليلة أربع عشرة.
 أبدر الوصي في مال اليتيم بمعنى بادر كبره. وبدر وبيدر الطعام: كومه.
 والبيدر: الموضع الذي يداس فيه الطعام، وفي البصائر: هو المكان المرشح لجمع الغلة فيه. وملئه منه. وفي معجم ياقوت نقلا عن الزجاج: وسمي بيدر الطعام بيدرا، لأنه أعظم الأمكنة التي يجتمع فيها الطعام. ولسان بيدري، كخوزلي: مستوية نقله الصغاني.
 والبدري من الغيث: ما كان قبيل الشتاء، لمبادرته.
 البدري من الفصلان: السمين. قال الفراء: أول النتاج البدرية ثم الربعية ثم الدفئية.
 وناقة بدرية: بدرت أمها الإبل في النتاج فجاءت بها في أول الزمان، فهو أغزر لها وأكرم.
 البدرية بهاء: محلة ببغداد بشرقيها، منها يحيى بن المظفر بن نعيم اللامي، هكذا في النسخ، وصوابه السلامي، البدري، روى عن ابن ناصر، توفي سنة 657، ذكره الذهبي. ومنها أيضا أبو عبد الله الحسين بن محمد بن عبد الوهاب البدري، المعروف بالبارع، روى عنه ابن عساكر وابن الجوزي، وله ديوان شعر، مات سنة 524.

  ومما يستدرك عليه: بدر: اسم رجل، وكذلك بدير، بالتصغير. والبداري: جمع البدري، من الفصلان. ومن الكناية: خرجت أبدر كنى به عن البول. وبيدر: قرية ببخاراء، منها أبو الحسن مقاتل بن سعد الزاهد البيدري البخاري، روى عن سهل بن شادويه البخاري. ومنية البيدر: قرية بمصر من السمنودية. وكذا محلة بدر، ومنية بدر: قريتان بمصر. وابتدرت عيناه: سالتا بالدموع.
 وأبدر الوصي في مال اليتيم بمعنى بادر. والنجم بن بدير: من القراء. والبديريون: بطن من العلويين. والمبتدر: الأسد. وسموا مبادرا.
 وجزيرة بدران: قرب مصر. ومحلة بدران: أخرى من أعمالها. وبدرة أبو مالك: صحابي. وأحمد بن موسى بن نصر بن الجهم البدري القرشي البغدادي، نسبة إلى جده بدر، وأبو يحيى عميرة بن أبي ناجية البدري، نسبة إلى بدر بن قطن بن حجر رعين: قبيلة.
 وإبراهيم بن محمد البادراني الأصبهاني، عن سعيد العيار.

##### Türkçe

**بادره**: **مبادرة** ve **بدارا** (kesre ile); çünkü bu, **فاعل**’in mastarında القياس’tır; yani, arzu ettiği bir şeyi yapmaya acele etti. Ve o, bizzat kendisiyle ve **إلى** ile geçişli olur; **شرح الشفاء**’da böyle.

Şeyhimiz dedi: Ve onu, asl fiilde **فاعل**’in geldiği şeylerden saydılar; **سافر** gibi. Bazıları da onu, asıl **المفاعلة** üzere bıraktı; bu, bizzat kendisiyle geçişli olduğu şeydedir. أما **إلى** ile geçişli kılınmasında ise, onda **المفاعلة**’ye delalet yoktur; gizli olmadığı üzere. Bitti.

Ve tenzilde:  **ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا**  yani, onların büyümesine bir yarışma (sebebiyle).

Ve **الأساس**’ta: **وبادر إلى الشيء**: hızlandı; ve **وبادره الغاية** ve **إلى الغاية**.

**بادره** ve **ابتدره** ve **بدر** başkasını ona, onu **يبدره**: ona acele etti ve ona hızlandı. Ve **بدره الأمر** ve ona **بدر إليه يبدر بدرا**: acele etti ve ona hızlandı ve öne geçti. **الزجاج** dedi: Ve o, aslın manasından dışarı çıkmış değildir; yani doluluk. Çünkü manası: sürate dair gücünün ve kudretinin son haddini kullandı; yani, takatinin dolusunu kullandı.

Ve **ابتدروا السلاح**: onu almaya birbirleriyle yarıştılar; ve ona (silaha) **بادره إليه** tıpkı **بدره** gibi. Ve denir: Kavim bir işe **ابتدر** etti ve onu **تبادروه** ettiler; yani, birbirlerine ona doğru **بادر** ettiler; hangisi ona önce varacak, böylece ona galip gelecek. Ve **استبقنا البدري** (harekeli), **كجمزى** gibi; yani, **مبادرين** olarak. Ve onu **البدري** vurdu; yani, **مبادرة** olarak. Ve **البادرة**: öfke halinde keskinliğinden çıkan, süratte son haddi bulan şeydir; söz veya fiilden. Ve **بادرة الشر**: ondan sana ansızın yetişen şeydir. Denir: “Senin üzerine onun **بادرته**’sinden korkarım.” Ve ondan **بوادر غضب** çıktı; yani hata ve düşüşler, keskinleştiği zaman. **النابغة** dedi:

ولا خير في حلم إذا لم يكن له
بوادر تحمي صفوه أن يكدرا

Ve falan: **حار النوادر** **حاد البوادر**.

**البادرة**: kılıcın ağzı (keskinliği). Ve oktan: temren tarafından olan ucu. Falan **حسن البادرة**’dir; yani **البديهة**.

**البادرة**: **الحواءة** yaprağı; **الحاء**’ın zammı ile, açık **الواو**’nun şeddelenmesiyle, sonra bir ألف, ardından açık bir hemze; yani **الحناء**: ondan başlayan ilk şey. **البادرة**: bitkiden ilk çatlayan şeydir; o da onun başıdır; çünkü ondan ilk yarılan odur. **البادرة**: en iyi **الورس** ve bitki olarak en yenisi; Ebû Hanîfe’den.

İnsandan ve başkasından **البادرة**: omuz ile boyun arasındaki et parçasıdır.

Denildi: İnsandan **البادرتان**: **الرغثاوين**’in üstündeki iki et parçası (zamm ile) ve **الثندرة**’nin altı. Ve denildi: ikisi **الكركرة**’nin iki yanıdır. Ve denildi: onu kuşatan iki damardır. Şair dedi:

تمري بوادرها منها فوارقها

Yani **فوارق الإبل**; o, doğum sancısı onu aldığı için ayrılmış (dağılmış) olanlardır; her ne zaman karnında bir ağrı onu alsa, geçti; yani, **كركرتها**’sının **بادرة**’sini toynağıyla vurdu. Ve bunu susuzlukta da yapabilir.

Çoğulu **البوادر**. Ve vahyin başlangıcı hadîsinde:  **فرجع منها ترجف بوادره**  Ve **خراشة بن عمرو العبسي** dedi:

هلا سألت ابنة العبسي ما حسبي
عند الطعان إذا ما غص بالريق

وجاءت الخيل محمرا بوادرها
زروا وزلـت يد الـرامـــي عـــن الـــفـــوق

İbnü’l-A‘râbî’den: **البدر**: dolu ay; ona ancak **بدرا** adı verildi, çünkü güneşin doğuşuna, batmakla acele eder (onu önceleyerek). Ve **المحكم**’de: çünkü onun doğuşu, güneşin batışına acele eder; çünkü ikisi ufukta sabahleyin birbirini gözetler. **الجوهري** dedi: Güneşe doğuşta **مبادرة** ettiği için **بدرا** adlandırıldı; sanki onu batışa acele ettirir. Ve **بدرا** adı, tamam oluşu sebebiyledir. Ve **ليلة البدر** adlandırıldı; ayının tamam oluşu sebebiyle. Çoğulu **بدور**; **البادر** gibi; **اللسان**’da olduğu üzere. Şeyhimizin bunu inkârına itibar yoktur. Ve musannifin **البصائر**’inde: **والبدر**; denildi: güneşe doğuşta **مبادرة** ettiği için onunla adlandırıldı; ve denildi: doluluğu için, **البدرة** ile benzetme olarak. Söylenene göre, **الفاعل** manasında bir mastar olur.

**الراغب** dedi: Bana en yakın olan, **البدر**’i babta asıl kılmaktır; sonra ondan görünen manaları dikkate almaktır. Böylece bazen denir: **بدر** şöyle; yani, **البدر**’in doğuşu gibi doğdu. Ve bazen onun doluluğu dikkate alınır; böylece **البدرة** ona benzetilir.

**البدر**: efendi. Denir: O, kavmin **بدر**’idir; yani efendileridir; **البدر**’e benzetme üzere. İbn Ahmer dedi:

وقد نضرب البدر اللجوج بكفه
عليه ونعطي رغبة المتـودد

Ve **البدء** diye de rivayet olunur.

**البدر**: atılgan oğlan. Ve **غلام بدر**: gençlik ve et bakımından dolu; **الزجاج** söyledi. Ve Câbir hadîsinde:  **كنا لا نبيع الثمر حتى يبدر**  yani, olgunluğa ulaşıncaya kadar. Denir: **بدر الغلام**; tamam oldu ve yuvarlaklaştı; tamamlığı ve kemali bakımından **البدر**’e benzetme olarak. Ve denildi: **البسر** kızardığı zaman ona “**قد أبدر**” denir.

Mecazdan, Câbir’den hadîste:  **أن النبي صلى الله عليه وسلم أتى ببدر فيه خضرات من البقول**  İbn Vehb dedi: **البدر** ile tabak kastedilir; yuvarlaklığı sebebiyle **البدر**’e benzetildi. **الأزهري** dedi: Bu doğrudur. Dedi: Ve ben onu ancak **بدرا** diye adlandırıldığını sanıyorum; çünkü o yuvarlaktır. Ve **بدر**: iki Harem-i Şerîf arasında bir yer; **وادي الصفراء**’nın aşağısı; Medine’ye daha yakındır. Denir: O, ondan yirmi sekiz fersah üzeredir. Ve onunla **الجار** arasında—o deniz sahilidir—bir gece vardır. Marife olarak gelir ve müzekker kılınır. Yahut orada bir kuyunun adıdır; onu **غفار**’dan bir adam kazdı; adı **بدر بن يخلد بن النضر بن كنانة** idi. Bunu **الزبير بن بكار** amcasından söyledi. Amcası dışındakinden, onun **بدر بن قريش بن يخلد بن النضر بن كنانة** olduğu nakledildi. Ve denildi: **بدر** **بني ضمرة**’den bir adamdır; o mevzide oturdu, ona nisbet edildi; sonra adı ona galip geldi. Ve **المعجم**’de: Ve ona denir: **بدر القتال** ve **بدر الموعد** ve **بدر الأولى والثانية**. Ve denildi: Ancak yuvarlaklığı için veya suyunun berraklığı için **بدرا** adlandırıldı. **الواقدي** bunun inkârını **غفار** şeyhlerinden nakletti; dediler: Suyumuz ve menzillerimiz kimsenin mülkü olmadı; ancak **بدر** diğer beldeler gibi onun üzerine bir alamettir. Ve İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, **الشعبي**’den çıkardı; dedi: **بدر** **جهينة**’den bir adamın kuyusuydu; onunla adlandırıldı. Ve İbn Cerîr **الضحاك**’tan çıkardı; dedi: **بدر**: Mekke yolunun sağında bir sudur; Mekke ile Medine arasındadır. Şeyhimiz dedi: Ve bize birden fazla kimse **الصلاح الصفدي**’nin şu beytini okudu:

أتينا إلى البدر المنـير مـحـمـد
نجد السرى حتى نزلنا على بدر

فهذا بديع ليس في اللفظ مـثـلـه
وهذا جناس ليس في النظم والنثر

**بدر**: Yemen’de bir **مخلاف**; onu **البكري** ve **ياقوت** iki mu‘cemlerinde zikretti.

**بدر**: **باهلة بن أعصر**’a ait bir dağ; ve orada **أرمام** vardır: bilinen dağ.

**بدر**: **الواردة** yakınında başka bir dağ; Mekke yolunun solunda, sen ona kastederken.

**بدر**: çölde bir yer; bazı nüshalarda: **باليمامة**. Şair dedi:

فقلت وقد جعلن براق بدر
يمينا والعنابة عن شمال

**بدر**: **معاوية بن حفص** diyarında bir dağ; nüshalarda böyle. Doğrusu: **معاوية بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة**. Ve ikisi iki dağdır; onlara **بدران** denir.

**بدر** diye adlandırılan iki sahâbî vardır: **بدر بن عبد الله الخطمي**—ve **بدير** de denir—ve **بدر بن عبد الله المزني**.

Ve vefatı: **بدر أبو عبد الله**; Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in mevlâsı. Ve **البدري** (nisbet **ياء**’sı ile): meşhur vak‘a olan **بدرا**’ya şahit olan kimsedir; siyer kitaplarında zikredilmiştir. Onların sayısında geniş bir ihtilaf vardır. أما **أبو مسعود عقبة بن عمرو بن ثعلبة بن أسيرة بن عسيرة بن عطية بن جدارة بن عمرو بن الحارث بن الخزرج البدري** ise, onu Nebî صلى الله عليه وسلم ile birlikte görmedi; hâfızlar bununla kesin hüküm verdiler. Her ne kadar Buhârî onu onu görenler içinde saysa da; onu tenkit ettiler. Ancak vak‘adan önce **بدر** denilen bir suya indi; ona nisbet edildi.

Ve **بدر بن عمرو بن جوية بن لوذان بن ثعلبة بن عدي بن فزارة**: **عيينة بن حصن بن حذيفة بن بدر**’in ceddi; **فزارة**’dan bir batındır. Ona nisbet edildi: Şam Dımaşk’ta Şâfiî fukahâsından, **ابن الفركاح** diye bilinen, allâme **تاج الدين عبد الرحمن بن إبراهيم بن ضياء بن سباع البدري الفزاري**. **العز بن عبد السلام** üzerine fıkıh okudu. Ve İbnü’z-Zübeydî’den Buhârî’yi rivayet etti. Ve İbnü’l-Letî ve İbnü’s-Salâh’ı dinledi. Ve hâfız **البرزالي** ona bir meşyeha çıkardı. 690 yılında vefat etti. Ve iki oğlu: İmam **برهان الدين إبراهيم**; babası üzerine fıkıh okudu; **التاج السبكي** ona icazet verdi; 729 yılında vefat etti. Ve imam **أبو عبد الله محمد**; kardeşiyle birlikte **الغيلانيات**’ı Ebû Muhammed **عبد الرحمن بن عمر بن أبي قدامة** üzerine dinledi. Ve onun oğlu **شرف الدين أحمد بن إبراهيم**; **الغيلانيات**’ı kadı **شمس الدين بن عطاء الحنفي** üzerine, İbn Taberzed’den dinledi. Ve onun torunu **شمس الدين أبو حفص عمر بن أحمد**; İbnü’n-Neccârî ve başkaları üzerine dinledi. Hülasa, onlar reislik ve celâlet ehlinden bir evdir.

Ve **البدر** ve **البدرة** (هاء ile): oğlağın sütten kesildiği zaman derisi; çoğulu **بدور** ve **بدر**.

**الفارسي** dedi: **بدرة** ve **بدر**’e benzer yoktur; ancak **بضعة** ve **بضع** ve **هضبة** ve **هضب** müstesna. Ve **الصحاح**’ta: **البدرة** oğlağın tulumudur; çünkü emdiği müddetçe onun süt tulumu **شكوة**’dur; yağ için **عكة**’dir. Sütten kesilince, süt tulumu **بدرة** olur; yağ için **مسأد**. **أجذعت** olunca, süt tulumu **شطب** olur; yağ için **نحي**. Ebû Zeyd’in sözü de bunun gibidir.

**البدرة**: içinde bin veya on bin dirhem yahut yedi bin dinar bulunan kese; oğlağın **بدرة**’sine nisbetle **بدرة** diye adlandırıldı; çoğulu **البدور**. Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Falan **البدور** bağışlar, ve **البدور** yağmalar.” Birincisi **بدرة**’nin çoğuludur; o on bin dirhemdir. İkincisi **بدر**’in çoğuludur; o, tamam gecesindeki aydır.

**البدرة**: bir yer.

Denir: **عين حدرة بدرة**: bakışla öne fırlar ve onu geçer. Ve denildi: **حدرة**: geniş; ve **بدرة**: **البدر** gibi tam. **امرؤ القيس** dedi:

وعين لها حدرة بـدرة
شقت مآقيهما من أخر

Ve denildi: **عين بدرة**: bakışı atların bakışı gibi öne fırlar; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denildi: o, keskin bakışlıdır. Ve denildi: o, yuvarlak büyük olandır. Bunun sahihi, İbnü’l-A‘râbî’nin söylediğidir.

Ve **البيدر**: **الأندر**; **كراع** onu buğdayın **أندر**’ine tahsis etti; yani ondan yığın. **الجوهري** onu bununla tefsir etti.

Denir: **أبدرنا**: bize **البدر** doğdu; tıpkı **أقمرنا** ve **أشرقنا** gibi; **الأساس**’ta böyle. **الشرق**’tan; güneş manasında.

Yahut **أبدرنا**: onun gecesinde yürüdük; o, on dördüncü gecedir.

**أبدر الوصي في مال اليتيم**: onun büyümesine **بادر** etmek manasında. Ve **بدر** ve **بيدر** yiyeceği: onu yığdı.

Ve **البيدر**: yiyeceğin dövüldüğü yer. Ve **البصائر**’de: o, mahsulün orada toplanması için hazırlanmış mekândır; ve onunla doldurulması. Ve Yâkût’un mu‘ceminde, Zecâc’dan naklen: Ve yiyeceğin **بيدر**’i **بيدرا** diye adlandırıldı; çünkü o, yiyeceğin toplandığı yerlerin en büyüğüdür. Ve **لسان بيدري** ( **كخوزلي** gibi): düz; bunu **الصغاني** nakletti.

Yağmurdan **البدري**: kıştan hemen önce olan; onun **مبادرة**si sebebiyle.

Sütten kesilmiş yavrulardan **البدري**: semiz olan. **الفراء** dedi: Doğumun ilki **البدرية** sonra **الربعية** sonra **الدفئية**.

Ve **ناقة بدرية**: annesi develeri doğumda **بدرت** etti; böylece onu zamanın başında getirdi; bu, onun için daha bol ve daha değerli olur.

**البدرية** (هاء ile): Bağdat’ta doğu tarafında bir mahalle. Ondan: **يحيى بن المظفر بن نعيم اللامي**; nüshalarda böyle; doğrusu **السلامي**’dir; **البدري**. İbn Nâsır’dan rivayet etti; 657 yılında vefat etti; onu Zehebî zikretti. Ondan ayrıca: **أبو عبد الله الحسين بن محمد بن عبد الوهاب البدري**; **البارع** diye bilinir. Ondan İbn Asâkir ve İbnü’l-Cevzî rivayet etti. Onun bir şiir divanı vardır. 524 yılında öldü.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **بدر**: bir adamın adıdır; yine **بدير** de, küçültme ile. Ve **البداري**: **البدري**’nin çoğuludur; **الفصلان**’dan. Ve kinayelerdendir: “**خرجت أبدر**”; onunla bevlden kinaye edilmiştir. Ve **بيدر**: Buhârâ’da bir köydür; ondan Ebû’l-Hasen Mukâtil b. Sa‘d ez-Zâhid el-Beydârî el-Buhârî (vardır); Sehl b. Şâdevayh el-Buhârî’den rivayet etti. Ve **منية البيدر**: Mısır’da **السمنودية**’den bir köydür. Yine **محلة بدر** ve **منية بدر**: Mısır’da iki köydür. Ve “**ابتدرت عيناه**”: gözleri yaşlarla aktı.

Ve “**أبدر**” vasi, yetimin malı hakkında, **بادر** anlamındadır. Ve en-Necm b. **بدير**: kurrâdandır. Ve **البديريون**: Alevîlerden bir batındır. Ve **المبتدر**: aslandır. Ve **مبادرا** diye adlandırıldılar.

Ve **جزيرة بدران**: Mısır yakınındadır. Ve **محلة بدران**: onun amellerinden bir başkasıdır. Ve **بدرة أبو مالك**: sahâbîdir. Ve Ahmed b. Mûsâ b. Nasr b. el-Cehm **البدري** el-Kureşî el-Bağdâdî; dedesi **بدر**’e nispetledir. Ve Ebû Yahyâ ‘Umeyre b. Ebî Nâciye **البدري**; **بدر** b. Katn b. Hacer Ra‘în’e nispetledir: bir kabiledir.

Ve İbrâhîm b. Muhammed el-Bâderânî el-İsfahânî; Sa‘îd el-‘Ayyâr’dan (rivayetle).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَدَرَ
1 بَدَرَ بدر در , aor. بَدُرَ , inf. n. بَدْرٌ, It (the moon) became full. (Msb.) ― -b2- (tropical:) He (a boy) became full-grown and round; implying comparison to the full moon. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) It (fruit) attained to maturity. (TA, from a trad.) [See also 4.] ― -b4- It rose like the full moon. (Er Rághib.) -A2- See also 3, in six places. ― -b2- بَدَرَتْ مِنْهُ بَوَادِرُ غضَبٍ: and بَدَرَت بَوَادِرُ الخَيْلِ: see بَادِرَةٌ. ― -b3- بَدَرَتِ الاـِبِلَ She (a camel) brought forth at an earlier period of the year than the other camels. (TA.) [See بَدْرِيَّةٌ, voce بَدْرِىٌّ.] ― -b4- خَرَجْتُ أَبْدُرُ (tropical:) I went forth to make water. (A.)

بادرهُ
3 بادرهُ بادر بادره بادرة , inf. n. مُبَادَرَةٌ and بِدَارٌ; and ↓ ابتدرهُ; He hastened, or made haste, or strove to be first or beforehand, in doing [or attaining or obtaining] it; (M, K, TA, TK;) namely, a thing: (M:) and غَيْرُهُ اـِلَيْهِ ↓ بَدَرَ, (M, K,) aor. بَدُرَ ; and بادرهُ اليه; (M;) He hastened with another, or vied or strove with him in hastening, to it [or to do or attain or obtain it]: syn. عَاجَلَهُ, (M, K, TA,) and أَسْرَعَ اـِلَيْهِ. (TA.) بادر [as well as ↓ بَدَرَ and ↓ ابتدر] denotes mutual effort only when it is immediately trans.: when it is trans. by means of اـِلَى [or بِ (the former in the TA written by mistake على], there is nothing to show that it denotes this. (MF.) [But it is often immediately trans. without its denoting such effort.] One says, بادرهُ He hastened to do it [&c., as explained above]; meaning, a thing that he desired, or wished for: (TA:) [and بادربِهِ signifies the same; or he hastened with it: and the former signifies also he betook himself early to him or it:] and بادر اـِلَيْهِ he hastened to it; (S, A;) as also اليه ↓ بَدَرَ, (S, Mgh, Msb,) aor. بَدُرَ , (S,) inf. n. بُدُورٌ: (S, Msb:) or, accord. to Zj, agreeably with its derivation, [see بَدْرٌ,] he employed the fulness of his power, or force, to hasten [to it]: (TA:) and الأَمْرٌ ↓ بَدَرَهُ, and ↓ بَدَرَ اـِلَيْهِ, (aor. بَدُرَ , inf. n. بَدْرٌ, TA, [or بُدُورٌ, as above,]) the thing, or event, came to him, or happened to him, hastily, quickly, or speedily; and, beforehand [or before he expected it]; syn. عَجِلَ, (M, K,) and سَبَقَ, (M,) or اِسْتَبَقَ: (K:) [and مِنْهُ قَوْلٌ ↓ بَدَرَ, and فِعْلٌ, a saying, and an action, proceeded from him hastily, without premeditation: see بَادِرَةٌ.] It is said in a trad., بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ هَرَمًا [Strive ye to be before decrepitude with good works; i. e., to perform them before decrepitude]. (El-Jámi' es- Sagheer.) And in another, بَادِرُوا الصُّبْحَ بِالْوِتْرِ [Strive ye to be before daybreak with the prayers termed وتر; i. e., to perform them before daybreak]. (Idem.) And in another, بَادِرُوا بِصَلاَةِ المَغْرِبِ قَبْلَ طُلُوعِ النَّجْمِ [Hasten ye with, or to perform, the prayer of sunset before the rising of the star]. (Idem.) You say also, فُلَانٌ يُبَادِرُ فِى أَكْلِ مَالِ اليَتِيمِ [Such a one hastens in consuming the property of the orphan before the latter is of full age]. (A.) And بَادَرَ كِبَرَ اليَتِيمِ [He hastened to be before the orphan's attaining to full age in expending his property]; said of a guardian; i. q. فِي مَالِ اليَتِيمِ ↓ أَبْدَرَ: (K:) and thus, بِدَارًاأَنْ يَكْبَرُوا, in the Kur [iv. 5], means hastening to be before their attaining to full age in expending their property. (Bd, * Jel.) And بادرهُ الغَايَةَ and اـِلَى الغَايَةِ [He strove with him in hastening, or strove to get before him, to the goal]. (A.) And الغَايَةَ ↓ ابتدر and اـِلَى الغَايَةِ [He strove in hastening, or strove to get first, to the goal]. (Ham p. 46.) And بَادَرَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا اـِلَى أَمْرٍ, and أَمْرًا ↓ ابتدروا, and ↓ تبادروهُ, They vied, or strove, one with another, in hastening to a thing, or an affair, trying which of them would be first. (T.)

ابدر
4 ابدر أبدر ابدر بدر He had the full moon rising to him, (S, M, K,) or upon him: (A:) a verb similar to أَقْمَرَ and أَشْرَقَ: (A:) or he journeyed during a night of full moon. (T, K.) -A2- It (an unripe date) became red. (TA.) [See also 1.] -A3- ابدر فِى المَالِ اليَتِيمِ: see 3.

تبادروا
6 تبادروا بادر تبادر تبادروا They hastened together; vied, or strove, one with another, in hastening; made haste to be, or get, before one another; strove, one with another, to be first, or beforehand. (S, TA.) You say, تبادروا اـِلَي أَخْذِ السِّلَاحِ, (TA,) and السِّلَاحَ ↓ ابتدروا, (S, TA,) They hastened together, &c., to take the weapons. (S.) And تبادروا البَاعَ [They hastened together; or vied, or strove, one with another, in hastening; to attain power, or eminence, or nobility] ; as also ↓ ابتدروهُ. (A.) nd تبادروا أَمْرًآ: see 3, last sentence. ― -b2- هٰذَا مَا يَتَبَادَرُ مِنْهُ (assumed tropical:) [This meaning is what appears from it (namely, the phrase, or sentence,) at first sight]. (A phrase of frequent occurrence in the TA &c.)

8 اـِبْتَدَرَ see 3, in four places; and see 6, in two places. ― -b2- اِبْتَدَرَتْ عَيْنَاىَ My eyes flowed with tears. (TA, from a trad.)

بَيْدَرَ
Q. Q. 1 بَيْدَرَ بيدر He heaped up wheat. (K.)

بَدْرٌ
بَدْرٌ بدر در , (S, A, Msb, K, &c.,) originally an inf. n., (Msb,) The full moon; (M, A, Msb, K;) as also ↓ بَادِرٌ; (L, K;) the moon in its fourteenth night: (S:) or the latter signifies [simply] the moon: (IAar, T:) the moon in its fourteenth night is called بدر because it hastens to rise before the sun sets; (S, M;) and to set before the sun rises: (TA:) or because of its fulness; (S, TA;) as being likened to a بَدْرَة: or, as Er-Rághib thinks to be most probable, it is itself a primitive word: (TA:) pl. بُدُورٌ. (M, A.) Hence, لَيْلَةُ البَدْرِ [The night of the full moon; which is] the fourteenth night [of the lunar month]. (S.) ― -b2- (tropical:) A lord, master, or chief, (M, K,) of a people: so called as being likened to the full moon. (M.) ― -b3- Applied to a boy, (Zj, M, K,) (tropical:) Full of youthful vigour and of flesh: (Zj:) or full, or plump: (M:) or i. q. ↓ مُبَادِرٌ [precocious]. (T, K.) [In this sense, an epithet; and so its fem. بَدْرَةٌ (q. v.), applied to an eye.] ― -b4- (tropical:) A cover; or a dish or plate; syn. طَبَقٌ: (Ibn-Wahb, K:) because resembling the full moon, being round: so Az thinks. (TA.) ― -b5- See also بَدْرَةٌ, in two places.

بَدْرَةٌ
بَدْرَةٌ بدر بدره بدرة در درة , applied to an eye (عَيْنٌ), Quick-sighted; or that sees before others: (As, T, S, K, TA:) or that sees before [the eyes of] other horses; applied to a horse's eye: (IAar, T, M:) or sharp-sighted: or round and large: (M:) or full like the full moon: (S, K:) but the correct meaning is [said to be] that [mentioned above as] given by IAar: (M:) or, accord. to IAar, full; not defective. (T.) -A2- Also, (S, M, K,) and ↓ بَدْرٌ, (K,) The skin of a lamb or kid (S, M, K) when it has been weaned, (AZ, S, M,) used for milk: for [when it is killed] while it continues sucking, its skin, if used for milk, is called شَكْوَةٌ; and for clarified butter, عُكَّة: when it has been weaned, its skin for milk is called بَدْرَة; and for clarified butter, مِسْأَد: and when it is in its second year, its skin for milk is called وَطْب; and for clarified butter, نِحْى: (AZ, S:) pl. (of the former, M) بِدَرٌ and بُدُورٌ: (M, K:) the former said by El-Fárisee to be the only instance of the kind except هِضَبٌ pl. of هَضْبَةٌ, and بِضَعٌ pl. of بَضْعَةٌ [or this may be pl. of بِضْعَةٌ]. (M. [But the assertion of El-Fárisee is incorrect (see حَيْضَةٌ), unless it be meant to apply only to sound words; and in this case, at least one addition should be made, namely قِصَعٌ pl. of قَصْعَةٌ.]) ― -b2- Hence, (M,) the former word, (S, M, A, K, &c.,) and ↓ the latter also, (K,) The sum of ten thousand dirhems: (S, A:) or a purse containing a thousand, (T, M, K,) or ten thousand, dirhems, (T, M, * A, K,) or seven thousand deenárs: (K:) pl. بُدُورٌ, (TA,) and pl. of pauc. بِدَرَاتٌ. (T.)

اِسْتَبَقْنَا البَدَرَى
اِسْتَبَقْنَا البَدَرَى استبقنا البدرى استبقنا البدري We strove to outrun one another, vying, one with another, in haste. (M, K.)

بَدْرِىٌّ
بَدْرِىٌّ بدر بدرى بدري در دري Rain that is before (قَبْلَ), or a little before (قُبَيْلَ), or in the first part of (قُبُلَ), winter. (K, accord. to different copies: the second reading is that followed in the TA.) ― -b2- بَدْرِيَّةُ A she-camel whose mother has brought her forth at an earlier period of the year than that when the others brought forth, and therefore more abundant in milk than others, and of a more generous quality. (M.) ― -b3- And the former, A fat young camel weaned from its mother. (K.)

بَدَارِىٌّ
بَدَارِىٌّ بدارى بداري بداريي بدرة دار داري A lamb brought forth a little before winter. (TA.)

بَادِرٌ
بَادِرٌ بادر : see بَدْرٌ.

بَيْدَرٌ
بَيْدَرٌ بيدر a word of the dial. of El-'Irák, (A 'Obeyd in art. ربد in the TA,) A place in which wheat, (S, Mgh, K,) or grain, (Msb,) is trodden out. (S, Mgh, Msb, K.) ― -b2- It may also mean, tropically, (tropical:) The wheat and straw therein: (Mgh:) or rather, as Az says, on the authority of IAar, it signifies [also] (Mgh) reaped grain collected together; or wheat collected together in the place in which it is trodden out; syn. كُدْسٌ, (M, Mgh, K,) and عَرَمَةٌ: (Mgh:) Kr restricts it to wheat. (M.) ― -b3- Accord. to the Towsheeh, it is [A place] for [drying] dates. (TA in art. جرن.)

بَادِرَةٌ
بَادِرَةٌ بادر بادره بادرة Hastiness of temper; passionateness: (S:) or a hasty saying, or action, that suddenly proceeds (يَبْدُرُ, in the CK يَبْدُو,) from one in anger: (M, A, * Mgh, * Msb, * K:) and a slip; a mistake; an error; (S, Msb;) on an occasion of one's being angry: (S:) or a bad, an abominable, or a foul, word or saying: and a quick fit of anger: (IAar, T:) pl. بَوَادِرُ, (S, A.) You say, أَخْشَى عَلَيْكَ بَادِرَتَهُ I fear for thee his hastiness of temper, or passionateness: (S:) or what may hastily proceed from him in his anger. (A.) And مِنْهُ يَوَادِرُ غَضَبٍ ↓ بَدَرَتْ Slips, mistakes, or errors, on an occasion of his being angry, hastily proceeded from him. (S.) And بَادِرَةُ الشَّرِّ signifies What hastily, or suddenly, befalls one, of evil, or mischief. (M.) ― -b2- An intuitive knowledge, notion, or idea; or a faculty of judging rightly at the first of an unexpected occurrence; or a faculty of extemporizing; syn. بَدِيهَهٌ. (S, K.) You say, فُلَانُ حَسَنُ البَادِرَةِ Such a one has a good intuitive knowledge, &c. (TA.) ― -b3- The point of a sword. (M, K.) ― -b4- The extremity of an arrow, next the head. (A.) ― -b5- The head of a plant; (M;) the first part thereof from which the earth cleaves asunder. (M, K. *) ― -b6- The first that appears of the [plant called] حِنَّآء. (M.) ― -b7- The leaves of the [herb called] حُوَّآءَة. (K.) ― -b8- The best, and freshest in growth, of the [plant called] وَرْس. (M, K. *) ― -b9- Also, (M, K,) or بَوَادِرُ, (S, A,) which is the pl., (K,) of a man &c., (S, M,) The portion of flesh, (S, M, K,) or the portions thereof, (A,) between the shoulder-joint and the neck, (S, M, K,) or between the necks and the shoulderjoints: (A:) or the former, (K,) or its dual, (M,) of a man, the two portions of flesh that are above the رُغَثَاوَانِ and below the ثَنْدُوَة: (M, K:) or the dual, [relating to a camel, signifies] the two sides of the كِرْكِرَة [or callous lump on the breast]: or two veins on either side thereof. (M.) ― -b10- بَوَادِرُ الخَيْلِ ↓ بَدَرَتْ The first, or fore parts, (أَوَائِل,) of the horses appeared [or suddenly came in view]. (Msb.)

بَدْرَةٌ مُبَدَّرَةٌ
بَدْرَةٌ مُبَدَّرَةٌ بدرة مبدره بدرة مبدرة [A sum such as is termed بدرة aggregated, made up, or completed]: the latter word is a corroborative; like the latter in قَنَاطِيرُ مُقَنْطَرَةٌ, (Ksh and Bd in iii. 12,) and in أَلْفٌ مُؤَلَّفَةٌ. (Ksh ibid.)

مُبَادِرٌ
مُبَادِرٌ مبادر applied to a boy: see بَدْرٌ.

##### Türkçe

**بَدَرَ**
1 **بَدَرَ** بدر در, muzâri‘ı **بَدُرَ**, mastarı **بَدْرٌ**: O (ay) dolunay oldu. (Msb.) ― -b2- (mecazî:) O (bir oğlan) tam büyümüş ve yuvarlak oldu; dolunaya benzetmeyi ima ederek. (TA.) ― -b3- (varsayılan mecazî:) O (meyve) olgunluğa erişti. (TA, bir rivayetten.) [Ayrıca 4’e bak.] ― -b4- O, dolunay gibi doğdu. (Er Rághib.) -A2- Ayrıca 3’e bak, altı yerde. ― -b2- **بَدَرَتْ مِنْهُ بَوَادِرُ غضَبٍ**: ve **بَدَرَت بَوَادِرُ الخَيْلِ**: **بَادِرَةٌ**’ye bak. ― -b3- **بَدَرَتِ الاـِبِلَ** O (dişi deve) yılın diğer develerden daha erken bir vaktinde doğurdu. (TA.) [**بَدْرِيَّةٌ**’ye bak, **بَدْرِىٌّ** maddesinde.] ― -b4- **خَرَجْتُ أَبْدُرُ** (mecazî:) Su dökmek için dışarı çıktım. (A.)

**بادرهُ**
3 **بادرهُ** بادر بادره بادرة, mastarı **مُبَادَرَةٌ** ve **بِدَارٌ**; ve ↓ **ابتدرهُ**; O, onu yapmada [yahut ona erişmede veya onu elde etmede] acele etti, yahut acele etti, yahut ilk/önce olmak için çabaladı; (M, K, TA, TK;) yani, bir şeyde: (M:) ve ↓ **بَدَرَ** **غَيْرُهُ اـِلَيْهِ**, (M, K,) muzâri‘ı **بَدُرَ**; ve **بادرهُ اليه**; (M;) O, ona (o şeye) acele etmede bir başkasıyla birlikte acele etti, yahut onunla yarıştı veya onunla çabaladı: eş anlamlısı **عَاجَلَهُ**, (M, K, TA,) ve **أَسْرَعَ اـِلَيْهِ**. (TA.) **بادر** [↓ **بَدَرَ** ve ↓ **ابتدر** gibi] karşılıklı çabayı ancak doğrudan geçişli olduğunda ifade eder: **اـِلَى** [veya **بِ**] vasıtasıyla geçişli olduğunda (TA’da ilki yanlışlıkla **على** yazılmıştır), bunun bunu ifade ettiğini gösteren bir şey yoktur. (MF.) [Fakat o, çoğu kez böyle bir çabayı ifade etmeksizin doğrudan geçişli olur.] Denir ki, **بادرهُ** O, onu yapmaya [&c., yukarıda açıklandığı üzere] acele etti; yani, onun arzuladığı yahut istediği bir şey: (TA:) [ve **بادربِهِ** aynı manaya gelir; yahut onunla acele etti: ve birincisi ayrıca, ona veya ona (o şeye) erkenden yöneldi manasına da gelir:] ve **بادر اـِلَيْهِ** o şeye acele etti; (S, A;) bunun gibi **اليه ↓ بَدَرَ**, (S, Mgh, Msb,) muzâri‘ı **بَدُرَ**, (S,) mastarı **بُدُورٌ**: (S, Msb:) yahut, Zj’ye göre, türeyişine uygun olarak [**بَدْرٌ**’e bak], o (şeye) acele etmek için gücünün yahut kuvvetinin doluluğunu kullandı: (TA:) ve **الأَمْرٌ ↓ بَدَرَهُ**, ve ↓ **بَدَرَ اـِلَيْهِ**, (muzâri‘ı **بَدُرَ**, mastarı **بَدْرٌ**, TA, [yahut yukarıda olduğu üzere **بُدُورٌ**]) o şey yahut olay ona aceleyle, çabucak yahut süratle geldi; ve önceden [yahut onun beklemesinden önce]; eş anlamlısı **عَجِلَ**, (M, K,) ve **سَبَقَ**, (M,) yahut **اِسْتَبَقَ**: (K:) [ve **مِنْهُ قَوْلٌ ↓ بَدَرَ**, ve **فِعْلٌ**, bir söz ve bir fiil, ondan aceleyle, önceden tasarlamaksızın sadır oldu: **بَادِرَةٌ**’ye bak.] Bir rivayette şöyle denmiştir: **بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ هَرَمًا** [İyi amellerle ihtiyarlığın önüne geçmek için çabalayınız; yani, onları ihtiyarlıktan önce yapınız]. (El-Jámi' es- Sagheer.) Ve bir diğerinde: **بَادِرُوا الصُّبْحَ بِالْوِتْرِ** [**وتر** denilen namazlarla tan yerinin ağarmasından önce olmaya çalışınız; yani, onları tan ağarmasından önce yapınız]. (Idem.) Ve bir diğerinde: **بَادِرُوا بِصَلاَةِ المَغْرِبِ قَبْلَ طُلُوعِ النَّجْمِ** [Yıldızın doğuşundan önce akşam namazını (kılmaya) acele ediniz]. (Idem.) Sen ayrıca dersin ki: **فُلَانٌ يُبَادِرُ فِى أَكْلِ مَالِ اليَتِيمِ** [Falanca, yetimin malını, o (yetim) erginliğe erişmeden önce tüketmede acele eder]. (A.) Ve **بَادَرَ كِبَرَ اليَتِيمِ** [Yetimin erginliğe erişmesinden önce olmaya acele etti, onun malını harcamada]; bir vasi hakkında söylenir; **فِي مَالِ اليَتِيمِ ↓ أَبْدَرَ** ile aynı: (K:) ve böylece, Kur’ân’da [iv. 5] **بِدَارًاأَنْ يَكْبَرُوا**, onların erginliğe erişmelerinden önce olmaya acele ederek mallarını harcamak demektir. (Bd, * Jel.) Ve **بادرهُ الغَايَةَ** ve **اـِلَى الغَايَةِ** [Hedefe acele etmede onunla yarıştı, yahut hedefe varmada onun önüne geçmeye çalıştı]. (A.) Ve **الغَايَةَ ↓ ابتدر** ve **اـِلَى الغَايَةِ** [Hedefe acele etmede çabaladı, yahut hedefe ilk varan olmaya çalıştı]. (Ham p. 46.) Ve **بَادَرَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا اـِلَى أَمْرٍ**, ve **أَمْرًا ↓ ابتدروا**, ve ↓ **تبادروهُ**, Onlar, bir şeye yahut bir işe acele etmede birbirleriyle yarıştılar yahut çabaladılar; hangisinin önce olacağını deneyerek. (T.)

**ابدر**
4 **ابدر** أبدر ابدر بدر O, dolunayın kendisine doğmasına sahip oldu, (S, M, K,) yahut üzerine: (A:) **أَقْمَرَ** ve **أَشْرَقَ** gibi bir fiildir: (A:) yahut dolunay gecesinde yolculuk etti. (T, K.) -A2- O (ham hurma) kızardı. (TA.) [Ayrıca 1’e bak.] -A3- **ابدر فِى المَالِ اليَتِيمِ**: 3’e bak.

**تبادروا**
6 **تبادروا** بادر تبادر تبادروا Onlar birlikte acele ettiler; acele etmede birbirleriyle yarıştılar yahut çabaladılar; birbirlerinin önünde olmak yahut birbirlerini geçmek için acele ettiler; ilk yahut önce olmak için birbirleriyle çabaladılar. (S, TA.) Sen dersin ki: **تبادروا اـِلَي أَخْذِ السِّلَاحِ**, (TA,) ve **السِّلَاحَ ↓ ابتدروا**, (S, TA,) Onlar silahları almak için birlikte acele ettiler, &c. (S.) Ve **تبادروا البَاعَ** [Onlar birlikte acele ettiler; yahut acele etmede birbirleriyle yarıştılar yahut çabaladılar; güç, yahut mevki, yahut soyluluğa erişmek için]; bunun gibi ↓ **ابتدروهُ**. (A.) ve **تبادروا أَمْرًآ**: 3’e bak, son cümle. ― -b2- **هٰذَا مَا يَتَبَادَرُ مِنْهُ** (varsayılan mecazî:) [Bu, ondan (yani ibareden yahut cümleden) ilk bakışta beliren manadır]. (TA vb.’de sık geçen bir ibare.)

8 ↓ **اـِبْتَدَرَ** 3’e bak, dört yerde; ve 6’ya bak, iki yerde. ― -b2- **اِبْتَدَرَتْ عَيْنَاىَ** Gözlerim yaşla aktı. (TA, bir rivayetten.)

**بَيْدَرَ**
Q. Q. 1 **بَيْدَرَ** بيدر O, buğdayı yığdı. (K.)

**بَدْرٌ**
**بَدْرٌ** بدر در, (S, A, Msb, K, &c.,) aslında bir mastar, (Msb,) Dolunay; (M, A, Msb, K;) bunun gibi ↓ **بَادِرٌ**; (L, K;) on dördüncü gecesindeki ay: (S:) yahut ikincisi [sadece] ay manasına gelir: (IAar, T:) on dördüncü gecesindeki aya **بدر** denilmiştir; çünkü güneş batmadan önce doğmaya acele eder; (S, M;) ve güneş doğmadan önce batmaya (acele eder): (TA:) yahut doluluğundan dolayı; (S, TA;) **بَدْرَة**’ye benzetilerek: yahut, Er-Rághib’in en muhtemel gördüğüne göre, o bizzat aslî (türememiş) bir kelimedir: (TA:) çoğulu **بُدُورٌ**. (M, A.) Buradan, **لَيْلَةُ البَدْرِ** [Dolunay gecesi; ki o] on dördüncü gecedir [kamerî ayın]. (S.) ― -b2- (mecazî:) Bir kavmin efendisi, sahibi yahut reisi, (M, K,) dolunaya benzetilerek böyle adlandırılmıştır. (M.) ― -b3- Bir oğlana uygulanır, (Zj, M, K,) (mecazî:) gençlik kuvveti ve et bakımından dolu: (Zj:) yahut dolgun, yahut tombul: (M:) yahut ↓ **مُبَادِرٌ** ile aynı [erken gelişmiş]. (T, K.) [Bu manada bir sıfattır; ve böylece onun müennesi **بَدْرَةٌ** (q. v.), bir göze uygulanır.] ― -b4- (mecazî:) Bir örtü; yahut bir tabak yahut bir tepsi; eş anlamlısı **طَبَقٌ**: (Ibn-Wahb, K:) yuvarlak olup dolunaya benzediği için: Az böyle düşünür. (TA.) ― -b5- Ayrıca **بَدْرَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**بَدْرَةٌ**
**بَدْرَةٌ** بدر بدره بدرة در درة, bir göze (**عَيْنٌ**) uygulanır: Keskin görüşlü; yahut başkalarından önce gören: (As, T, S, K, TA:) yahut diğer atların [gözlerinden] önce gören; bir atın gözüne uygulanır: (IAar, T, M:) yahut keskin görüşlü: yahut yuvarlak ve büyük: (M:) yahut dolunay gibi dolu: (S, K:) fakat doğru mana [denilene göre], yukarıda IAar’dan nakledilen manadır: (M:) yahut IAar’a göre, dolu; eksik değil. (T.) -A2- Ayrıca, (S, M, K,) ve ↓ **بَدْرٌ**, (K,) Sütten kesildiğinde, (AZ, S, M,) süt için kullanılan kuzu yahut oğlak derisi: çünkü [o, emmeye devam ederken] öldürülürse, derisi süt için kullanıldığında **شَكْوَةٌ** diye adlandırılır; sade yağ için ise **عُكَّة**: sütten kesildiğinde, süt için derisi **بَدْرَة** diye adlandırılır; sade yağ için ise **مِسْأَد**: ve ikinci yılında olduğunda, süt için derisi **وَطْب** diye adlandırılır; sade yağ için ise **نِحْى**: (AZ, S:) çoğulu (birincinin, M) **بِدَرٌ** ve **بُدُورٌ**: (M, K:) birincisinin, El-Fárisee tarafından, türünden tek örnek olduğu söylenmiştir; **هِضَبٌ**’ın **هَضْبَةٌ**’nin çoğulu olması ve **بِضَعٌ**’ın **بَضْعَةٌ**’nin çoğulu olması dışında [yahut bu, **بِضْعَةٌ**’nin çoğulu olabilir]. (M. [Fakat El-Fárisee’nin iddiası yanlıştır (**حَيْضَةٌ**’ye bak), meğer ki bununla yalnız sahih kelimeler kastedilmiş olsun; bu durumda da en az bir ilave yapılmalıdır; yani **قِصَعٌ**’ın **قَصْعَةٌ**’nin çoğulu olması.]) ― -b2- Buradan, (M,) birinci kelime, (S, M, A, K, &c.,) ve ↓ ikincisi de, (K,) On bin dirhem miktarı: (S, A:) yahut içinde bin, (T, M, K,) yahut on bin, dirhem bulunan bir kese, (T, M, * A, K,) yahut yedi bin dinar: (K:) çoğulu **بُدُورٌ**, (TA,) ve azlık çoğulu **بِدَرَاتٌ**. (T.)

**اِسْتَبَقْنَا البَدَرَى**
**اِسْتَبَقْنَا البَدَرَى** استبقنا البدرى استبقنا البدري Birbirimizi geçmeye çalıştık; acelede birbirimizle yarıştık. (M, K.)

**بَدْرِىٌّ**
**بَدْرِىٌّ** بدر بدرى بدري در دري Kıştan (**قَبْلَ**) önce, yahut biraz önce (**قُبَيْلَ**), yahut kışın ilk kısmında (**قُبُلَ**) olan yağmur. (K, farklı nüshalara göre: ikinci okunuş TA’da izlenendir.) ― -b2- **بَدْرِيَّةُ** Anası, diğerlerinin doğurduğu zamandan daha erken bir vakitte onu doğurmuş olan ve bu yüzden diğerlerinden daha bol sütlü ve daha cömert nitelikte olan bir dişi deve. (M.) ― -b3- Ve birincisi, Anasından sütten kesilmiş semiz genç deve. (K.)

**بَدَارِىٌّ**
**بَدَارِىٌّ** بدارى بداري بداريي بدرة دار داري Kıştan biraz önce doğmuş bir kuzu. (TA.)

**بَادِرٌ**
**بَادِرٌ** بادر: **بَدْرٌ**’e bak.

**بَيْدَرٌ**
**بَيْدَرٌ** بيدر Irak lehçesinden bir kelime, (TA’da ربد maddesinde A 'Obeyd,) Buğdayın, (S, Mgh, K,) yahut tahılın, (Msb,) harmanlanıp dövüldüğü yer. (S, Mgh, Msb, K.) ― -b2- Ayrıca mecaz yoluyla, (mecazî:) Oradaki buğday ve saman manasına da gelebilir: (Mgh:) yahut daha doğrusu, Az’ın IAar’dan naklen dediğine göre, o [ayrıca] (Mgh) biçilmiş tahılın bir araya toplanmışı; yahut dövüldüğü yerde bir araya toplanmış buğday; eş anlamlısı **كُدْسٌ**, (M, Mgh, K,) ve **عَرَمَةٌ**: (Mgh:) Kr onu buğdayla sınırlar. (M.) ― -b3- Towsheeh’e göre, o [bir yer] hurmalar için [kurutma yeri]dir. (TA, جرن maddesinde.)

**بَادِرَةٌ**
**بَادِرَةٌ** بادر بادره بادرة Huy aceleciliği; öfkeye çabuk kapılma: (S:) yahut öfke halinde birinden ansızın çıkan (**يَبْدُرُ**, CK’de **يَبْدُو**) acele bir söz yahut fiil: (M, A, * Mgh, * Msb, * K:) ve bir sürçme; bir yanlış; bir hata; (S, Msb;) kişinin öfkeli olduğu bir durumda: (S:) yahut kötü, iğrenç yahut çirkin bir söz yahut söyleyiş: ve çabuk bir öfke nöbeti: (IAar, T:) çoğulu **بَوَادِرُ**, (S, A.) Sen dersin ki: **أَخْشَى عَلَيْكَ بَادِرَتَهُ** Senin için onun huy aceleciliğinden yahut öfkeye çabuk kapılmasından korkarım: (S:) yahut onun öfkesinde ondan aceleyle çıkabilecek şeyden. (A.) Ve **مِنْهُ يَوَادِرُ غَضَبٍ ↓ بَدَرَتْ** Öfkeli olduğu bir durumda sürçmeler, yanlışlar yahut hatalar ondan aceleyle sadır oldu. (S.) Ve **بَادِرَةُ الشَّرِّ** Kişiye kötülük yahut zarar olarak aceleyle yahut ansızın isabet eden şey manasına gelir. (M.) ― -b2- Sezgisel bir bilgi, bir kanaat yahut bir fikir; yahut beklenmedik bir olayın ilk anında doğru hükmetme meleksi; yahut irticalen söyleme/yapma meleksi; eş anlamlısı **بَدِيهَهٌ**. (S, K.) Sen dersin ki: **فُلَانُ حَسَنُ البَادِرَةِ** Falanca sezgisel bilgisi, &c. iyi olandır. (TA.) ― -b3- Kılıcın ucu. (M, K.) ― -b4- Okun, temrenin yanındaki ucu. (A.) ― -b5- Bir bitkinin başı; (M;) yerin yarılıp ayrıldığı ilk kısmı. (M, K. *) ― -b6- **حِنَّآء** denilen [bitkinin] ilk görüneni. (M.) ― -b7- **حُوَّآءَة** denilen [otun] yaprakları. (K.) ― -b8- **وَرْس** denilen [bitkinin] en iyisi ve büyümede en tazesi. (M, K. *) ― -b9- Ayrıca, (M, K,) yahut **بَوَادِرُ**, (S, A,) ki o çoğuldur, (K,) bir adam vb. için, (S, M,) Et parçası, (S, M, K,) yahut onun parçaları, (A,) omuz eklemi ile boyun arasındaki, (S, M, K,) yahut boyunlar ile omuz eklemleri arasındaki: (A:) yahut birincisi, (K,) yahut onun tesniyesi, (M,) bir adam için, **رُغَثَاوَانِ**’ın üstünde ve **ثَنْدُوَة**’nin altında olan iki et parçası: (M, K:) yahut tesniye, [deveyle ilgili olarak] **كِرْكِرَة**’nin (göğüsteki nasırlı yumrunun) iki yanını ifade eder: yahut onun iki yanında iki damar. (M.) ― -b10- **بَوَادِرُ الخَيْلِ ↓ بَدَرَتْ** Atların ilk yahut ön kısımları (**أَوَائِل**) göründü [yahut ansızın göründü]. (Msb.)

**بَدْرَةٌ مُبَدَّرَةٌ**
**بَدْرَةٌ مُبَدَّرَةٌ** بدرة مبدره بدرة مبدرة [**بدرة** diye adlandırılan türden bir meblağ, bir araya getirilmiş, tamamlanmış]: ikincisi pekiştiricidir; **قَنَاطِيرُ مُقَنْطَرَةٌ**’daki (Ksh ve Bd, iii. 12) ikincisi gibi; ve **أَلْفٌ مُؤَلَّفَةٌ**’deki gibi. (Ksh ibid.)

**مُبَادِرٌ**
**مُبَادِرٌ** مبادر bir oğlana uygulanır: **بَدْرٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَدَر
بَدَر A ,  U ( n. ac. بَدْر 1 ,  بُدُوْر 27 ),
a.  Beamed, bloomed; became full-grown; full-orbed.

b.  [ acc. or Ila ], Pressed on, pressed forward, bounced upon; hastened towards.

بَاْدَرَ
بَاْدَرَ III
a.  [ Ila ], Hastened to, strove to be first.

أَبْدَرَ
أَبْدَرَ IV ,
a.  Travelled by moonlight.

اِبْتَدَرَ
اِبْتَدَرَ VIII
a.  [ Ila ], Hastened to.

بَدْر
بَدْر 1 , ( pl. بُدُوْر 27 ),
a.  Full moon.

b.  Disc.

c.  Lord.

بَدْرَة
بَدْرَة 1t , ( pl. بِدَر 7 ),
a.  Large sum of money.

b.  Quicksighted ( eye ). C

بَيْدَر
بَيْدَر
a.  Threshing-floor.

بَدْرَقَ
بَدْرَقَ
a.  Dissipated, squandered, misspent.

##### Türkçe

بَدَر
بَدَر A , U (isim-fiil: **بَدْر** 1 , **بُدُوْر** 27 ),
a. Işın saçtı, çiçek açtı; tam büyümüş oldu; tam yuvarlak oldu.

b. [mef‘ûl hâli veya **إلى** ile], Üzerine bastırdı, ileri bastırdı, üzerine atıldı; -e doğru acele etti.

بَاْدَرَ
بَاْدَرَ III
a. [**إلى** ile], -e acele etti, ilk olmaya çalıştı.

أَبْدَرَ
أَبْدَرَ IV ,
a. Ay ışığında yolculuk etti.

اِبْتَدَرَ
اِبْتَدَرَ VIII
a. [**إلى** ile], -e acele etti.

بَدْر
بَدْر 1 , (çoğulu: **بُدُوْر** 27 ),
a. Dolunay.

b. Disk.

c. Efendi.

بَدْرَة
بَدْرَة 1t , (çoğulu: **بِدَر** 7 ),
a. Büyük miktar para.

b. Keskin görüşlü (göz). C

بَيْدَر
بَيْدَر
a. Harman yeri.

بَدْرَقَ
بَدْرَقَ
a. Saçıp savurdu, israf etti, kötüye harcadı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بدر
بَدَرَ - يَبْدُرُ - بَدْر - بِداراً
بَدَرَ - يَبْدُرُ + كائن أو شيء أو أمر+ كائناً أو شيئاً أو أمراً: استبقه احتياطاً: سبقه وعاجله قبل وصوله أو وقوعه تحسباً وحذراً واحتياطاً
بَدَرَ - يَبْدُرُ + كائن + كائناً أو شيئاً : يسبقه إلى مكان أو أمر احتياطاً وتحسباً وحذراً
بَدَرَ - يَبْدُرُ + كائن + شيئاً أو أمراً + بـِفعل ، أو أن يفعل شيئاً: يستبق وقوعه بفعل تحسبي واحتياطي
بَدْر: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل "" الاستباق الاحتياطي بفعل : وهو اصطلاحاً القمر إذا امتلأ: وهو كذلك اصطلاحاً: اسم مكان معروف جرت فيه حرب بين المسلمين ومشركي مكة
بِداراً: حال من " بَدْر ": بشكل استباقي: يتوقع حدوث فعل في زمن لاحق ، فيقوم بفعل آخر الآن ليمنع أو يغير من نتيحة الفعل المتوقع
﴿ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " وقوع الفعل مع بيان ترتيب وقت حدوثه الأقدم فالأقرب للحاضر، وهي:
قََدِمَ - يَقْْدُمُ، عَتُقَ- يَعْتُقُ (عَتَقَ - يَعْتُقُ)، سَلَفَ - يَسْلُفُ، سَبَقَ - يَسْبِقُ، بَكَرَ - يَبْكُرُ، بَدَرَ - يَبْدُرُ

بدارا
 	﴿وابتلوا اليتامى حتى إذا بلغوا النكاح فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبرواومن كان غنيا فليستعفف ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف فإذا دفعتم إليهم أموالهم فأشهدوا عليهم وكفى بالله حسيبا(6)﴾ النساء
ببدر
 ﴿ولقد نصركم الله ببدر وأنتم أذلة فاتقوا الله لعلكم تشكرون(123)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [بدر] ب د ر: بدر إلى الشيء أسرع وبابه دخل و بَادَرَ إليه أيضا و تَبَادَرَ القوم تسارعوا و ابْتَدَرُوا السلاح تسارعوا إلى أخذه وسمي البَدْرُ بدرا لمبادرته الشمس بالطلوع في ليلته كأنه يعجلها المغيب وقيل سمي به لتمامه و أَبْدَرْنا فنحن مبدرون أي طلع لنا البدر و بَدْرُ موضع يذكر ويؤنث وهو اسم ماء قال الشعبي بدر بئر كانت لرجل يدعى بدرا ومنه يوم بدر و البَدْرَةُ عشرة آلاف درهم و البَادِرَةُ الحدة و بَدَرَتْ منه بَوادِرُ غضب أي خطأ وسقطات عند ما احتد و البَادِرَةُ أيضا البديهة و البَيْدَرُ بوزن خيبر الموضع الذي يداس فيه الطعام
الراغب
بدر
- قال تعالى: }ولا تأكلوها إسرافا وبدارا﴿[النساء/6] أي: مسارعة، يقال: بدرت إليه وبادرت، ويعبر عن الخطأ الذي يقع عن حدة: بادرة (قال ابن منظور: والبادرة: الحدة، وهو ما يبدر من حدة الرجل عند غضبه من قول أو فعل). يقال: كانت من فلان بوادر في هذا الأمر، والبدر قيل سمي بذلك لمبادرته الشمس بالطلوع، وقيل: لامتلائه تشبيها بالبدرة (البدرة: كيس فيه ألف أو عشرة آلاف درهم، سميت ببدرة السخلة)، فعلى ما قيل يكون مصدرا في معنى الفاعل، والأقرب عندي أن يجعل البدر أصلا في الباب، ثم تعتبر معانيه التي تظهر منه، فيقال تارة: بدر كذا، أي: طلع طلوع البدر، ويعتبر امتلاؤه تارة فشبه البدرة به. والبيدر: المكان المرشح لجمع الغلة فيه وملئه منه لامتلائه من الطعام. قال تعالى:﴾ولقد نصركم الله ببدر{ [آل عمران/123]، وهو موضع مخصوص بين مكة والمدينة.
ملخص اللسان
1.     بَدَرْتُ إِلى الشيء أَبْدُرُ بُدُوراً: أَسْرَعْتُ،
2.     وتَبادَرَ القومُ: أَسرعوا.
3.     وابْتَدَروا السلاحَ: تَبادَرُوا  إِلى أَخذه.
4.      وبادَرَ الشيءَ مبادَرَةً وبِداراً وابْتَدَرَهُ وبَدَرَ غيرَه  إِليه يَبْدُرُه: عاجَلَهُ؛
5.     وبَدَرَني الأَمرُ وبَدَرَ إِليَّ: عَجِلَ إِليَّ واستبق.
6.     ابْتَدَرَ القومُ أَمراً وتَبادَرُوهُ أَي بادَرَ بعضُهم بعضاً  إِليه أَيُّهُمْ يَسْبِقُ إِليه فَيَغْلِبُ عليه.
7.     فابْتَدَرَتْ عيناي؛ أَي سالتا بالدموع.
8.     وبَدَرَتْ منه بَوادِرُ غضَبٍ أَي خَطَأٌ وسَقَطاتٌ عندما  احْتَدَّ.
9.     والبادِرَةُ: البَدِيهةُ.
10.                        والبادِرَةُ من الكلام: التي تَسْبِقُ  من الإِنسان في الغضب؛
11.                        والبَدْرُ: القَمَرُ إِذا امْتَلأَ،
12.                        ا والبادِرَةُ: الغَضْبَةُ السَّرِيعَةُ؛
13.                        وبادَرَ فلانٌ فلاناً  مُوَلِّياً ذاهباً في فراره.
14.                        وبادَرَهُ إِليه: كَبَدَرَهُ.
15.                        وناقةٌ بَدْرِيَّةٌ: بَدَرَتْ أُمُّها الإِبلَ في النِّتاج فجاءت بها في  أَول الزمان،
16.                        والبادِرَةُ: الحِدَّةُ،
17.                        وبادِرَةُ الشَّرِّ: ما يَبْدُرُكَ منه؛
18.                        وبادِرَةُ السيف: شَباتُه.
19.                         وبادِرَةُ النَّبات: رأْسُه أَوَّل ما  يَنْفَطِرُ عنه.
20.                        وبادِرَةُ الحِنَّاءِ: أَولُ ما يَبْدأُ منه.
21.                        والبادِرَةُ:  أَجْوَدُ الوَرْس وأَحْدَثُه نباتاً.
22.                         وعَيْنٌ حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ؛ وحَدْرَةٌ: مكْتَنِزَةٌ صُلْبَةٌ،  وبَدْرَةٌ: تَبْدُرُ بالنظر،
23.                        لبَدْرِ الطبقَ، شبه بالبَدْرِ لاستدارته؛
24.                          وأَبْدَرَ القومُ: طلع لهم البَدْرُ؛
25.                         وأَبْدَرَ  الرجلُ إِذا سرى في ليلة البَدْرِ،
26.                        وليلةُ البَدْر:  ليلةُ أَربع عشرة.
27.                        وبَدْرُ القومِ: سَيِّدُهم،
28.                         والبادِرَةُ: الكلمةُ العَوْراءُ.
29.                         وغلامٌ بَدْرٌ: ممتلئ.
30.                         لا  نَبِيعُ الثَّمَرَ حتى يَبْدُرَ أَي يبلغ.
31.                        والبَدْرَةُ: جِلْدُ السَّخْلَة إِذا فُطِمَ،
32.                        والبَدْرَةُ: كيس فيه أَلف أَو عشرة آلاف،
33.                        والبادِرَتانِ من الإِنسان: لَحْمتانِ فوق الرُّغَثاوَيْنِ وأَسفلَ  الثُّنْدُوَةِ،
34.                        والبادِرَةُ من الإِنسان وغيره: اللحمة التي بين المنكب  والعُنق،
35.                        البَيْدَرُ: الموضع الذي يداس فيه الطعام.
36.                         وبَدْرٌ: ماءٌ بِعَيْنِهِ،
37.                        بَدْرٌ بئر كانت لرجل يُدْعى بَدْراً؛ ومنه يومُ بَدْرٍ.
38.                        وبَدْرٌ: اسمُ  رجل.
لسان العرب
● - بدر: بَدَرْتُ إِلى الشيء أَبْدُرُ بُدُوراً: أَسْرَعْتُ، وكذلك  بادَرْتُ إِليه. وتَبادَرَ القومُ: أَسرعوا. وابْتَدَروا السلاحَ: تَبادَرُوا  إِلى أَخذه. وبادَرَ الشيءَ مبادَرَةً وبِداراً وابْتَدَرَهُ وبَدَرَ غيرَه  إِليه يَبْدُرُه: عاجَلَهُ؛ وقول أَبي المُثَلَّمِ:  فَيَبْدُرُها شَرائِعَها فَيَرْمي  مَقاتِلَها، فَيَسْقِيها الزُّؤَامَا  أَراد إِلى شرائعها فحذف وأَوصل. وبادَرَهُ إِليه: كَبَدَرَهُ.  وبَدَرَني الأَمرُ وبَدَرَ إِليَّ: عَجِلَ إِليَّ واستبق. واسْتَبَقْنا البَدَرَى  أَي مُبادِرِينَ. وأَبْدَرَ الوصيُّ في مال اليتيم: بمعنى بادَرَ  وبَدَرَ. ويقال: ابْتَدَرَ القومُ أَمراً وتَبادَرُوهُ أَي بادَرَ بعضُهم بعضاً  إِليه أَيُّهُمْ يَسْبِقُ إِليه فَيَغْلِبُ عليه. وبادَرَ فلانٌ فلاناً  مُوَلِّياً ذاهباً في فراره. وفي حديث اعتزال النبي، صلى الله عليه وسلم،  نساءَه قال عُمَرُ:  فابْتَدَرَتْ عيناي؛ أَي سالتا بالدموع.  وناقةٌ بَدْرِيَّةٌ: بَدَرَتْ أُمُّها الإِبلَ في النِّتاج فجاءت بها في  أَول الزمان، فهو أَغزر لها وأَكرم.  والبادِرَةُ: الحِدَّةُ، وهو ما يَبْدُرُ من حِدَّةِ الرجل عند غضبه من  قول أَو فعل. وبادِرَةُ الشَّرِّ: ما يَبْدُرُكَ منه؛ يقال: أَخشى عليك  بادِرَتَهُ. وبَدَرَتْ منه بَوادِرُ غضَبٍ أَي خَطَأٌ وسَقَطاتٌ عندما  احْتَدَّ. والبادِرَةُ: البَدِيهةُ. والبادِرَةُ من الكلام: التي تَسْبِقُ  من الإِنسان في الغضب؛ ومنه قول النابغة:  ولا خَيْرَ في حِلْمٍ، إِذا لم تَكُنْ له  بَوادِرُ تَحْمِي صَفْوَهُ أَنْ يُكَدَّرَا  وبادِرَةُ السيف: شَباتُه. وبادِرَةُ النَّبات: رأْسُه أَوَّل ما  يَنْفَطِرُ عنه. وبادِرَةُ الحِنَّاءِ: أَولُ ما يَبْدأُ منه. والبادِرَةُ:  أَجْوَدُ الوَرْس وأَحْدَثُه نباتاً.  وعَيْنٌ حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ؛ وحَدْرَةٌ: مكْتَنِزَةٌ صُلْبَةٌ،  وبَدْرَةٌ: تَبْدُرُ بالنظر، وقيل: حَدْرَةٌ واسعةٌ وبَدْرَةٌ تامةٌ كالبَدْرِ؛  قال امرؤ القيس:  وعيْنٌ لها حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ،  شُقَّتْ مَآقِيهِما مِنْ أُخُرْ  وقيل: عين بَدْرَةٌ يَبْدُر نظرها نظرَ الخيل؛ عن ابن الأَعرابي، وقيل:  هي الحديدة النظر، وقيل: هي المدوّرة العظيمة، والصحيح في ذلك ما قاله  ابن الأَعرابي. والبَدْرُ: القَمَرُ إِذا امْتَلأَ، وإِنما سُمِّيَ بَدْراً  لأَنه يبادر بالغروب طلوعَ الشمس، وفي المحكم: لأَنه يبادر بطلوعه غروبَ  الشمس لأَنهما يَتراقَبانِ في الأُفُقِ صُبْحاً؛ وقال الجوهري: سمي  بَدْراً لِمُبادرته الشمس بالطُّلُوع كأَنَّه يُعَجِّلُها المَغِيبَ، وسمي  بدراً لتمامه، وسميت ليلةَ البَدْرِ لتمام قمرها. وقوله في الحديث عن جابر:  إِن النبي، صلى الله عليه وسلم، أُتيَ ببدر فيه خَضِراتٌ من البُقول؛  قال ابن وهب: يعني بالبَدْرِ الطبقَ، شبه بالبَدْرِ لاستدارته؛ قال  الأَزهري: وهو صحيح. قال: وأَحسبه سُمي بَدْراً لأَنه مدوَّر، وجمعُ البَدْر  بُدُورٌ.  وأَبْدَرَ القومُ: طلع لهم البَدْرُ؛ ونحن مُبْدِرُونَ. وأَبْدَرَ  الرجلُ إِذا سرى في ليلة البَدْرِ، وسمي بَدْراً لامتلائه. وليلةُ البَدْر:  ليلةُ أَربع عشرة. وبَدْرُ القومِ: سَيِّدُهم، على التشبيه بالبَدْرِ؛ قال  ابن أَحمر:  وَقَدْ نَضْرِبُ البَدْرَ اللَّجُوجَ بِكَفِّه  عَلَيْهِ، ونُعْطِي رَغْبَةَ المُتَودِّدِ  ويروى البَدْءَ. والبادِرُ: القمر. والبادِرَةُ: الكلمةُ العَوْراءُ.  والبادِرَةُ: الغَضْبَةُ السَّرِيعَةُ؛ يقال: احذروا بادِرَتَهُ.  والبَدْرُ: الغلامُ المبادِر. وغلامٌ بَدْرٌ: ممتلئ. وفي حديث جابر: كنا لا  نَبِيعُ الثَّمَرَ حتى يَبْدُرَ أَي يبلغ. يقال: بَدَرَ الغلامُ إِذا تم  واستدار، تشبيهاً بالبدر في تمامه وكماله، وقيل: إِذا احمرّ البُسْرُ يقال له:  قد أَبْدَرَ.  والبَدْرَةُ: جِلْدُ السَّخْلَة إِذا فُطِمَ، والجمع بُدورٌ وبِدَرٌ؛  قال الفارسي: ولا نظير لبَدْرَةٍ وبِدَر إِلا بَضْعَةٌ وبِضَعٌ وهَضْبَةٌ  وهِضَبٌ. الجوهري: والبَدْرَةُ مَسْكُ السَّخْلَةِ لأَنها ما دامت  تَرْضَعُ فَمَسْكُها لِلَّبَنِ شَكْوَةٌ، وللسَّمْنِ عُكَّةٌ، فإِذا فُطمت  فَمَسْكُها للبن بَدْرَةٌ، وللسَّمنِ مِسْأَدٌ، فإِذا أَجذعت فَمَسْكُها للبن  وَطْبٌ، وللسمن نِحْيٌ. والبَدْرَةُ: كيس فيه أَلف أَو عشرة آلاف، سميت  ببَدْرَةِ السَّخْلَةِ، والجمع البُدورُ، وثلاثُ بَدرات. أَبو زيد: يقال  لِمَسْك السخلة ما دامت تَرْضَعُ الشَّكْوَةُ، فإِذا فُطم فَمَسْكُهُ  البَدْرَةُ، فإِذا أَجذع فَمَسكه السِّقاءُ.  والبادِرَتانِ من الإِنسان: لَحْمتانِ فوق الرُّغَثاوَيْنِ وأَسفلَ  الثُّنْدُوَةِ، وقيل: هما جانبا الكِرْكِرَةِ، وقيل: هما عِرْقان  يَكْتَنِفانِها؛ قال الشاعر:  تَمْري بَوادِرَها منها فَوارِقُها  يعني فوارق الإِبل، وهي التي أَخذها المخاض ففَرِقتْ نادَّةً، فكلما  أَخذها وجع في بطنها مَرَتْ أَي ضربت بخفها بادرَةَ كِركِرَتِها وقد تفعل  ذلك عند العطش. والبادِرَةُ من الإِنسان وغيره: اللحمة التي بين المنكب  والعُنق، والجمعُ البَوادِرُ؛ قال خِراشَةُ بنُ عَمْرٍو العَبْسِيُّ:  هَلاَّ سأَلْتِ، ابنةَ العَبْسِيِّ: ما حَسَبي  عِنْدَ الطِّعانِ، إِذا ما غُصَّ بالرِّيقِ؟  وجاءَت الخيلُ مُحَمَّراً بَوادِرُها،  زُوراً، وَزَلَّتْ يَدُ الرَّامي عَنِ الفُوقِ  يقول: هلاَّ سأَلت عني وعن شجاعتي إِذا اشتدّت الحرب واحمرّت بوادر  الخيل من الدم الذي يسيل من فرسانها عليها، ولما يقع فيها من زلل الرامي عن  الفوق فلا يهتدي لوضعه في الوتر دَهَشاً وحَيْرَةً؛ وقوله زوراً يعني  مائلة أَي تميل لشدّة ما تلاقي. وفي الحديث: أَنه لما أُنزلت عليه سورة:  اقرأْ باسم ربك، جاء بها، صلى الله عليه وسلم، تُرْعَدُ بَوادِرُه، فقال:  زَمِّلُوني زَمِّلُوني قال الجوهري: في هذا الموضع البَوادِرُ من الإِنسان  اللحمة التي بين المنكب والعنق؛ قال ابن بري: وهذا القول ليس بصواب،  والصواب أَن يقول البوادر جمع بادرة: اللحمة التي بين المنكب والعنق.  والبَيْدَرُ: الأَنْدَرُ؛ وخص كُراعٌ به أَنْدَرَ القمح يعني الكُدْسَ منه،  وبذلك فسره الجوهري. البَيْدَرُ: الموضع الذي يداس فيه الطعام.  وبَدْرٌ: ماءٌ بِعَيْنِهِ، قال الجوهري: يذكر ويؤنث. قال الشَّعْبي:  بَدْرٌ بئر كانت لرجل يُدْعى بَدْراً؛ ومنه يومُ بَدْرٍ. وبَدْرٌ: اسمُ  رجل.
مقاييس اللغة:
بدر الباء والدال والراء أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشَّيء.
(أمّا) الأوّل فهو قولهم لكلّ شيءٍ تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلافِ درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه، وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ؛ قال شاعر:
وعينٌ لها حَدْرَةٌ بدرةٌ
إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر
ويقال لمَسْكِ السَّخْلة بَدْرَة، وهذا محمولٌ على العَدد، كأنَّه سُمِّي بذلك لأنّه يسع هذا العدد. ويقولون غُلامٌ بَدرٌ، إذا امتَلأَ شباباً؛ فأمّا «بدرٌ» المكانُ فهو ماءٌ معروف، نُسِب إلى رجلٍ اسمه بدر. وأمَّا البوادر من الإنسان وغيره فجمع بادرة، وهي اللَّحمة التي بَينَ المنكب والعنُق، وهي من الباب لأنّها ممتلئة؛ قال شاعر:
وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها
والأصل الآخر: قولُهم بَدَرت إلى الشيء وَبادَرْت. وإنما سُمِّي الخَطاءُ بادرةً لأنّها تبدُر من الإنسان عند حِدّةٍ وغضب ـــ يُقالُ كانت منه بَوَادِرُ، أي سَقَطاتٌ، ويقال بَدَرَتْ دَمَعتُهُ وبادَرَتْ، إذا سبقَتْ، فهي بادرة، والجمعُ بوادر؛ قال كثيّر:
إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزّةَ قَادني
إليها الهوَى واستعجلتْني البوادِرُ
القاموس المحيط:
بادَرَهُ مُبادَرَةً وبِداراً، وابْتَدَرَهُ، وبَدَرَ غيرَهُ إليه عاجَلَهُ. وبَدَرَهُ الْأَمْرُ، وإليه عَجِلَ إليه، واسْتَبَقَ. واسْتَبَقْنا البَدَرَى، كجَمَزَى، أي مُبادِرينَ. والبادِرَةُ ما يَبْدُرُ من حِدَّتِكَ في الغَضَبِ من قولٍ أو فِعْلٍ، وشَباةُ السَّيْفِ، والبَديهَةُ، ووَرَقُ الحُوَّاءَةِ، وأوَّلُ ما يَتَفَطَّرُ من النَّباتِ، وأجْوَدُ الوَرْسِ، وأحْدَثُهُ، واللَّحْمَةُ بينَ المَنْكِبِ والعُنُقِ، من الْإِنْسانِ اللَّحْمتانِ فَوْقَ الرُّغَثاوَيْنِ وأسْفَلَ الثُّنْدُوَةِ،ج البَوادِرُ. والبَدْرُ القَمَرُ المُمْتَلِىءُ، كالبادِرِ، والسَّيِّدُ، والغُلامُ المُبادِرُ، والطَّبَقُ.
وبَدْرٌ: ع بينَ الحَرَمَيْنِ مَعْرِفَةٌ، ويُذَكَّرُ، أو اسمُ بِئْرٍ هناكَ حَفَرَها بَدْرُ بنُ قُرَيْشٍ، ومِخْلافٌ باليَمَنِ، وجَبَلٌ لِباهِلَةَ، وآخَرُ قُرْبَ الوارِدَةِ، وموْضِعٌ بالبادِيَةِ، وجَبَلٌ بِبِلادِ مُعاوِيَةَ بنِ حَفْصٍ، وصَحابِيَّانِ. والبَدْرِيُّ: من شَهِدَ بَدْراً. وأبو مَسْعودٍ عُقْبَةُ بنُ عَمْرٍو البَدْرِيُّ: لم يَشْهَدْها، وإنما نَزَلَ ماءٌ يقالُ له: بَدْرٌ. وبَدْرُ بنُ عَمْرٍو: بَطْنٌ من فَزارَةَ، إليه نُسِبَ للعَلاَّمَةُ تاجُ الدينِ عبدُ الرحمنِ بنُ إبراهيمَ بنِ سِباعٍ البَدْرِيُّ الفَزارِيُّ. والبَدْرُ، وبالهاءِ: جِلْدَةُ السَّخْلَةِ،ج: بُدُورٌ وبِدَرٌ، وكيسٌ فيه ألْفٌ أو عَشَرَةُ آلافِ دِرْهَمٍ، أو سَبْعَةُ آلافِ دينارٍ، وع. وعَيْنٌ بَدْرَةٌ: تَبْدُرُ بالنَّظَرِ، أو تامَّةٌ، كالبَدْرِ. والبَيْدَرُ: الكُدْسُ. وأبْدَرْنا: طَلَعَ لنا البَدْرُ، أو سِرْنا في لَيْلَتِهِ، الوَصِيُّ في مالِ اليَتِيمِ: بادَرَ كِبَرَهُ. وبَيْدَرَ الطَّعامَ: كَوَّمَهُ .والبَيْدَرُ: مَوْضِعُهُ الذي يُداسُ فيه. ولِسانٌ بَيْدَرَى، كخَوْزَلَى: مُسْتَوِيَةٌ. والبَدْرِيُّ من الغَيْثِ: ما كانَ قُبَيْلَ الشِّتاءِ، من الفُصْلانِ: السَّمينُ، وبِهاءٍ: مَحَلَّةٌ ببَغْدادَ، منها: يَحْيَى بن المُظَفَّرِ اللاَّمِيُّ البَدْرِيُّ.
تاج العروس:
ب د ر
بادَرَهُ مُبَادَرَةً وبِدَاراً بالكسر لأنّه القِياسُ في مصدر فاعَلَ أي عَجِلَ إلى فِعْلِ ما يَرْغَبُ فيه . وهو يَتعدَّى بنفسِه وبإلِى كذا في شَرْح الشِّفَاءِ
قال شيخُنَا : وقد عَدُّوه ممّا جاءَ فيه فاعَلَ في أصل الفِعْل كسافَرَ وأبقاه بعضُهم على أصل المُفَاعَلَةِ وذلك فيما يَتَعَدَّى فيه بنفسِه وأمّا في تَعْدِيَتِه بإلى فلا دلالَةَ له على المُفَاعلَة كما لا يَخفَى انتهى
وفي التنزِيل : " ولا تَأْكلُوها إسرافاً وبِدَاراً أن يَكْبَرُوا " أي مُسَابَقَةً لِكبَرِهم
وفي الأساس : وبادَرَ إلى الشَّيْءِ : أسرعَ وبادَرَه الغايةَ وإلى الغاية
بادَره وابتدَرَه وبَدَر غَيرَه إليه يَبْدُرُه : عَاجَلَه وأسرعَ إليه . وبَدَرَه الأمْرُ وبَدَر إليه يَبْدُرُ بَدْراً : عَجِلَ وأسرعَ إليه واسْتَبَقَ قال الزَّجّاج : وهو غيرُ خارجٍ عن معنى الأصلِ يَعْنِي الامتلاء لأن معناه اسْتَعْمَلَ غايةَ قُوَّتِه وقُدْرَتِه على السُّرْعَة أي استعملَ مِلْءَ طَاقَتِهِ
وابتَدَرُوا السِّلاحَ : تَبَادَرُوا إلى أَخْذِه وبادَرَه إليه كبَدَره . ويُقَال : ابتدَر القَوْمُ أمْراً وتَبَادَرُوه أي بادَرَ بعضُهم بعضاً إليه أيُّهُم يسْبِقُ إليه فيَغْلِبُ عليه . واستَبقْنَا البَدَري محرَّكةً كجَمَزَى أي مُبادِرِينَ . وضَرَبَه البَدَرَي أي مُبَادَرَةً . والبادِرَةُ : ما يَبْدُر مِن حِدَّتِكَ في الغَضَب بَلَغَتِ الغايَةَ في الإسراع من قَوْلٍ أو فِعْلٍ . وبادِرَةُ الشَّرِّ : ما يَبْدُرُكَ منه يُقال : أخشَى عليكَ بادرَتَهَ وبَدَرَتْ منه بوَادِرُ غَضَبٍ أي خَطَأٌ . وسَقَطَاتٌ عندما احْتَدَّ وقال النّابغةُ :
ولا خيرَ في حِلْمٍ إذا لم يكنْ له ... بَوادِرُ تَحْمِي صَفْوَه أن يُكَدَّرَا . وفُلانٌ حارٌّ النَّوادر حادٌّ البَوادِر
البادِرَةُ : شَبَاةُ السَّيْفِ . ومِن السَّهْم : طَرَفُه من قِبَلِ النَّصْلِ . فلانٌ حَسَنُ البادِرَةِ أي البَدِيهَة
البادِرةُ : وَرَقُ الحُوّاءَةِ بضمِّ الحاءِ وتشديدِ الواو المفتوحةِ فألف وبعدَها همزةٌ مفتوحةٌ أي الحِنّاءِ : أوّل مَا يَبْدَأُ منه . البادِرَةُ : أوَّلُ ما يَتَفَطَّرُ من النَّبَاتِ وهو رأْسُه لأنه أوَّلُ ما يَنْفَطِرُ عنه . البادِرَةُ : أجْودُ الوَرْسِ وأحْدَثُه نَباتاً عن أبي حَنِيفَةَ
البادِرَةُ من الإنسانِ وغيرِه : اللَّحْمَةُ التي بين المَنْكِبِ والعُنُقِ
قيل : البادِرَتان من الإنسان : اللَّحْمتانِ فوق الرُّغَثَاوَيْنِ بالضّمّ وأسْفَلَ الثُّنْدُرَةِ وقيل : هما جانِبَا الكِرْكِرَةِ وقيل : هما عِرْقَانِ يَكْتَنِفانِها قال الشاعر :
" تَمْرِي بَوادِرَهَا منها فَوَارِقُها . يَعْنِي فَوارِقَ الإبلِ وهي التي أخَذَهَا المَخاضُ ففَرِقَتْ نادَّةً فكلما أخَذَهَا وَجَعٌ في بَطْنِهَا مَرَتْ أي ضَرَبَتْ بخُفِّها بادِرَةَ كِرْكِرَتِها وقد تَفْعَلُ ذلك عند العَطَش
ج البَوادِرُ وفي حديث مَبْدَأ الوَحْي : " فرجَعَ منها تَرْجُفُ بَوادِرُه " وقال خِرَاشَةُ بنُ عَمْروٍ العَبْسِيِّ :
" هَلاّ سَأَلْتِ ابْنَةَ العَبْسِيِّ ما حَسَبِيعنْدَ الطِّعَانِ إذا ما غُصَّ بالرِّيقِ
وجاءَتِ الخَيْلُ مُحْمَرّاً بَوادِرُهَا ... زُرواً وَزَلَّتْ يَدُ الرّامِي عن الفُوقِ . عن ابن الأعرابيِّ : البَدْرُ : القَمَرُ المُمْتَلِئُ وإنما سُمِّيَ بَدْراً لأنه يُبَادِرُ بالغُرُوب طُلُوعَ الشَّمْسِ وفي المُحْكَم : لأنه يُبَادِرُ بطُلُوعه غرُوبَ الشَّمْسِ لأنهما يَتَرَاقَبَانِ في الأُفق صُبْحاً وقال الجوهريُّ : سُمِّيَ بَدْراً لمُبَادَرَتِه الشَّمسَ بالطُّلوع كأنَّه يُعَجِّلها المَغِيبَ وسُمِّيَ بَدْراً لتَمامِه وسُمِّيَتْ لَيْلَةَ البَدْرِ لَتمامِ قَمَرِهَا وجَمْعُه بُدُور كالبَادِرِ كما في اللِّسَان ولا عِبْرَةَ بإنكار شيخِنا له وفي البَصائر للمصنِّف : والبَدْرُ قيل سُمِّيَ به لمُبَادَرتِه الشَّمسَ بالطُّلوع وقيل : لامتلائِه تشبيهاً بالبَدْرَة فعلى ما قِيلَ يكون مصدراً في معنى الفاعلِ
قال الرّاغب : الأقربُ عندي ان يُجعَل البَدرُ أصلاً في الباب ثم تُعتَبَرُ معانِيه التي تَظْهَرُ منه فيُقال تارةً : بَدَرَ كذا أي طَلَعَ طلوعَ البَدْرِ ويُعْتَبرُ امتلاؤُه تارةً فيُشَبَّه البَدْرَة به
البَدْرُ : السَّيِّد يقال : هو بَدْرُ القومِ أي سيِّدُهم على التشبِيهِ بالبَدْر قال ابنُ أحمرَ :
وقد نَضْرِبُ البَدْرَ اللَّجُوجَ بكَفِّه ... عليه ونُعْطِي رَغْبَةَ المُتَوَدِّدِ . ويُرْوَى البَدْءَ
البَدْر : الغُلامُ المُبَادِرُ . وغلامٌ بَدْرٌ : مُمْتَلِئٌ شباباً ولَحْماً قاله الزَّجّاجُ وفي حديث جابرٍ : " كُنَّا لا نَبِيعُ الثَّمَرَ حتى يَبْدُرَ " أي يَبْلُغَ . يقال : بَدَرَ الغُلامُ إذا تَمَّ واستدارَ تشبيهاً بالبَدْر في تَمامِه وكَمَالِه . وقيل : إذا احْمَرَّ البُسْرُ يقال له : قد أبْدَر
من المَجَاز في الحديث عن جابرٍ : " أنَّ النبيَّ صلَّى الله عليه وسلَّم أُتِىَ ببَدْرٍ فيه خَضِراتٌ من البُقُول " . قال ابن وَهْبٍ يَعْنِي بالبَدْرِ الطَّبَقَ شُبِّهَ بالبَدْر لاسْتدارَتِه . قال الأزهَريُّ : وهو صحيحٌ قال : وأحْسَبُه سُمِّيَ بَدْراً لأنه مُدَوَّرٌ . وبَدْرٌ : ع بين الحَرَمَيْن الشَّرِيفَيْن أسفلَ وادِي الصَّفْراءِ وهو إلى المدينة أقربُ يُقال : هو منها على ثمانية وعشرين فَرْسَخاً وبينه وبين الجارِ وهو ساحِلُ البحرِ ليلةٌ معرفةٌ ويُذكَّر . أو اسمُ بئرٍ هناك حَفَرها رجلٌ من غِفَار اسمُه بدر بنُ يَخْلُدَ بنِ النَّضْر بنِ كِنانةَ قاله الزُّبَيْرُ بنُ بَكّار عن عمِّه وحَكَى عن غير عَمِّه انه بَدْرُ بنُ قُرَيش بنِ يَخْلُدَ بنِ النّضْر بنِ كِنانةَ وقيل : بدرٌ رجلٌ مِن بَنِي ضَمْرَةَ سَكَن ذلك الموْضعَ فنُسِبَ إليه ثم غَلبَ اسمُه عليه . وفي المعجمَ : ويقال له : بَدْرٌ القِتَال وبَدْرُ المَوْعِدِ وبَدْرٌ الأولَى والثانيةُ وقيل : إنما سُمِّيَتْ بدراً لاستدارتِها أو لصَفاءِ مائها . وحكى الواقديُّ إنكارَ ذلك عن شُيُوخ غِفَار وقالوا : ماؤُنا ومنازلُنا لم يَملكْها أحدٌ وإنما بَدْرٌ عَلَمٌ عليها كغيرها من البلاد . وأخرج ابنُ أبي شَيْبَةَ وعبدُ بن حُمَيْد وابنُ جَرِير وابنُ المُنْذرِ وابنُ أبي حاتمٍ عن الشَّعْبِيِّ قال : كانت بَدْرٌ بِئْراً لرجل من جُهَيْنةَ فسُمِّيت به وأخرج ابنُ جَرِيرٍ عن الضَّحّاك قال : بَدْرٌ : ماءٌ عن يمينِ طريقِ مكّةَ بين مكّةَ والمدينةِ . قال شيخُنَا : وأنشدنا غيرُ واحدٍ للصَّلاح الصَّفَدِيِّ :
أتينا إلى البَدْرِ المُنِيرِ مُحمَّدٍ ... نُجِدُّ السُّرَى حتَّى نَزَلْنَا على بَدْرِ
فهذا بَدِيعٌ ليس في اللَّفْظِ مثلُه ... وهذا جِنَاسٌ ليس في النَّظْمِ والنَّثْر . بَدْرٌ : مِخْلافٌ باليَمن ذَكَره البَكْرِيُّ وياقوتٌ في معجمَيها
بَدْرٌ : جَبَلٌ لباهِلَةَ بنِ أعْصُر وهناك أرْمَامٌ : الجبلُ المعروفُ . بَدْرٌ : جبلٌ آخرُ قُرْبَ الوارِدَةِ عن يسارِ طريقِ مكّةَ وأنت قاصِدُها . بَدْرٌ : ع بالباديةِ وفي بعضِ النُّسَخ : باليَمَامَةِ قال الشّاعرُ :
فقلتُ وقد جعلنَ بِرَاقَ بَدْرٍ ... يميناً والعُنَابَةَ عن شِمَالِ . بَدْرٌ : جبلٌ ببلادِ معاويةَ بنِ حَفْصٍ هكذا في النُّسَخ والصَّوابُ : معاوية بن كَعْب بنِ ربيعةَ بنِ عامرِ بنِ صَعْصَعَةَ وهما جَبلانِ ويُقال لهما بَدْرَانِ
المُسَمَّى ببَدْرٍ صَحَابِيّان وهما : بَدْرُ بنُ عبدِ الله الخَطْمِيُّ ويقال بُدَيْر وبَدْرُ بنُ عبدِ الله المُزَنيُّ
وفاته : بَدْرٌ أبو عبد اللهِ مَوْلَى رسولِ الله صلَّى اللهُ عليه وسلَّم . والبَدْرِيُّ بياءِ النِّسْبَة : مَن شَهِدَ بَدْراً الوَقْعَة المشهورة المذكورة في كُتُب السِّيَر وفي عِدّتهم خلاف واسع . وأمّا أبو مَسْعُودٍ عُقْبةُ بنُ عَمْرو بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ أسيرةَ بنِ عسيرةَ بنِ عطيّةَ بنِ جدارةَ بنِ عمروِ بنِ الحارث بنِ الخَزْرج البَدْرِيُّ فإنه لم يَشهَدْها مع النبيِّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم كذا جَزَم به الحُفّاظُ وإن عَدّه البُخَارِيُّ فيمن شَهِدَها وتَعقَّبوه وإنما نَزَل ماءً يقال له : بَدْر قبل الوَقْعَةِ فنُسِبَ إليها
وبَدْرُ بنُ عَمْروِ بنِ جُوَيَّةَ بنِ لَوْذَاَن بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ عَدِيِّ بنِ فَزارةَ جدُّ عُيَينَةَ بنِ حِصْنِ بنِ حُذَيفَةَ بنِ بَدْر : بَطْن من فَزارةَ إليه نُسِبَ العَلامَةُ تاجُ الدِّين عبدُ الرَّحمن بنُ إبراهِيمَ بن ضياءِ بنِ سِبَاعٍ البَدْرِيُّ الفَزارِيُّ المعروفُ بابنِ الفِرْكاحِ فَقِيهُ الشّافعيّةِ بدمشقِ الشام تفقَّه على العِزِّ بنِ عبدِ السَّلام ورَوَى البخاريِّ عن ابن الزبيديِّ وسمع ابنَ الّلتيّ وابن الصَّلاح وخَرَّج له الحافظُ البرْزالي مَشيخةً تُوفِّيَ سنة 690 ، وولداه الإمام برهانُ الدِّين إبراهيمُ تفقَّه على والِدِه وأجازَ التاجَ السُّبكيّ توفي سنة 729 . والإمامُ أبو عبد اللهِ محمّد سَمِعَ مع اخيه الغيلانيّاتِ على أبي محمّد عبدِ الرَّحمن بنِ عُمَرَ بنِ أبي قُدامةَ وولدُه شرفُ الدينِ أحمدُ بنُ إبراهيمَ سمع الغيلانيّاتِ علي القاضي شمسِ الدين بنِ عَطاءٍ الحنفيّ عن ابن طَبَرْزد وحفيدُه شمسُ الدين أبو حَفصٍ عُمَرُ بنُ أحمدَ سمع على ابنِ النّجاريِّ وغيره وبالجملة فهم بيتُ رياسةٍ وجَلالةٍ
والبَدْرُ والبَدْرَةُ بهاءٍ : جِلْدَةُ السَّخْلَةِ إذا فُطِمَ ج بُدُورٌ وبِدَرٌ
قال الفارِسِيُّ : ولا نَظِيرَ لبَدْرَةٍ وبِدَرٍ إلا بَضْعَة وبِضَع وهَضْبَة وهِضَب . وفي الصّحاح : والبَدْرَةُ مَسْكُ السَّخْلَةِ لأنّها مادامتْ تَرْضَعُ فمَسْكُها لِلَّبَنِ شَكْوَة ولِلسَّمْنِ عُكَّة فإذا فُطِمَتْ فمَسكُها لِلَّبَنِ بَدْرَة ولِلسَمْنِ مِسْأَد فإذا أجْذَعَتْ فَمسْكُهَا لِلَّبَنش وَطْب ولِلسَّمْنِ نِحْيٌ ومثلُه قولُ أبي زَيْد
البَدْرَةُ : كِيسٌ فيه ألْفٌ أو عَشَرَةُ آلافِ دِرْهَمٍ أو سَبْعةُ آلافِ دِينارٍ سُمِّيَتْ بِبَدْرَةِ السَّخْلَةِ والجَمْع البُدُورُ . ومِن سَجَعَات الأساسِ : فُلان يَهَبُ البُدُورَ وينْهبُ البُدُور قال الأولُ جمْعُ بَدْرَةٍ وهي عَشرَةُ آلافِ دِرْهَمٍ والثّاني جَمْعُ بَدْرٍ وهو القَمَرُ ليلَةَ تَمامِه
البَدْرَةُ : ع
يقال : عَيْنٌ حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ : تَبْدُرُ بالنَّظَر وتَسْبِقُه وقيل : حَدْرَةٌ : واسعةٌ وبَدْرةٌ : تامَّةٌ كالبَدْرِ قال امْرُؤُ القَيْسِ :
وعَيْنٌ لها حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ ... شُقَّتْ مآقِيهِما مِنْ أُخُرْ . وقيل : عينٌ بَدْرةٌ : تَبدُرُ نَظَرُهَا نَظَرَ الخيلِ عن ابن الأعرابيِّ . وقيل : هي الحَدِيدَةُ النَّظَرِة وقيل : هي المُدَوَّرةُ العظيمةُ . والصَّحِيحُ في ذلك ما قاله ابنُ الأعرابي
والبَيْدَرُ : الأنْدَرُ وخَصَّ كُراع به أنْدَرَ القَمْحِ يَعْنِي الكُدْس منه وبذلك فَسَّرَه الجوهريُّ
يقال : أبْدَرْنَا طَلَعَ لنا البَدْرُ كأقْمَرْنَا وأشْرَقْنَا من الشَّرْق بمعنَى الشَّمْس كذا في الأساس
أو أبْدَرْنا : سِرْنَا في لَيْلَتِه وهي ليلةُ أربعَ عَشْرَةَ
أبْدَرَ الوَصِيُّ في مالِ اليَتِيمِ بمعنَى بادَرَ كِبَرَه . وبَدَّرَ وبَيْدَرَ الطَّعامَ : كَوَّمَه
والبَيْدَرُ : الموضعُ الذي يُدَاسُ فيه الطّعَامُ وفي البَصَائِر : هو المكانُ المُرَشَّحُ لجَمْع الغَلَّةِ فيه . ومَلْئه منه . وفي مُعجَم ياقُوت نقلاً عن الزَّجّاج : وسُمِّيَ بَيْدَرُ الطَّعَامِ بَيْدَراً لأنه أعظمُ الأمكنةِ التي يَجتَمِعُ فيها الطَّعَامُ . ولِسانٌ بَيْدَرَي كخَوْزَلَي : مُسْتَوِيَةٌ نَقَلَه الصَّغَانيّ
والبَدْرِيُّ من الغَيْث : ما كانَ قُبَيْلَ الشِّتَاءِ لمُبادَرَتِه
البَدْرِيُّ من الفُصْلان : السَّمِينُ . قال الفَرّاءُ : أوَّلُ النِّتَاجِ البَدْرِيَّةُ ثم الرِّبْعِيّةُ ثم الدَّفَئِيَّةُ
وناقةٌ بَدْرِيَّةٌ : بَدَرَتْ أُمُّها الإبِلَ في النِّتَاج فجاءَتْ بها في أوَّلِ الزَّمَانِ فهو أغْزَرُ لها وأكْرَمُ
البَدْرِيَّةُ بهاءٍ : مَحَلَّةٌ ببغدادَ بشرقيَّها منها يَحْيَى بنُ المُظَفَّرِ بنِ نُعيمٍ الّلامِيُّ هكذا في النُّسَخ وصوابُه السّلامِيُّ البَدْرِيُّ رَوَى عن ابن ناصرٍ تُوفِّي سنة 657 ، ذَكَره الذَّهَبِيُّ . ومنها أيضاً أبو عبدِ اللهِ الحُسَينُ بنُ محمّدِ بنِ عبد الوهّابِ البَدْريُّ المعروفُ بالبارع رَوَى عنه ابنُ عَساكر وابنُ الجَوْزِيِّ وله ديوانُ شِعْرٍ مات سنة 524
وممّا يُستدرَك عليه : بَدْرٌ : اسمُ رَجُلٍ وكذلك بُدَيْرٌ بالتَّصْغِير . والبَدَارِيُّ : جمعُ البَدْرِيِّ من الفُصْلان . ومن الكِنَاية : خَرجتُ أبْدُرَ كُنَى به عن البَوْل . وبَيْدَر : قريةٌ ببُخاراءَ منها أبو الحَسَنِ مُقَاتِلُ بنُ سعدٍ الزاهدُ البَيْدَرِيُّ البُخَارِيُّ رَوَى عن سَهْلِ بنِ شادَوَيْهِ البُخَاريّ . ومُنْيَةُ البَيْدَرِ : قريةٌ بمصر من السَّمَنُّودِيَّة . وكذا مَحَلَّةُ بَدْرٍ ومُنيةُ بَدْرٍ : قريتانِ بمصر . وابْتَدَرَتْ عَيْنَاه : سالَتَا بالدُّمُوع
وأبْدَرَ الوَصِيُّ في مالِ اليَتِيمِ بمعنَى بادَرَ . والنجمُ بنُ بُديرٍ : من القُرّاءِ . والبُدَيريُّون : بطنٌ من العَلَوِيِّين . والمُبْتَدِرُ : الأسد . وسَمَّوا مُبادِراً
وجزيرةُ بَدْرانَ : قُرْبَ مصر . ومَحَلَّة بَدْرانَ : أُخْرَى من أعمالها . وبَدْرَةُ أبو مالكٍ : صحابيٌّ . وأحمدُ بنُ موسى بنِ نَصْرِ بنِ الجَهْم البَدْرِيُّ القُرَشيُّ البغداديُّ نِسْبة إلى جَدِّه بَدْرٍ وأبو يَحيَى عميرَةُ بنُ أبي ناجيَةَ البَدْرِيُّ نِسْبة إلى بَدْر بنِ قَطَنِ بنِ حُجْر رُعَيْنٍ : قبيلة
وإبراهيمُ بنُ محمّدٍ البادرانيُّ الأصبهانيُّ عن سعيد العَيّار

##### Türkçe

**بدر**
**بَدَرَ - يَبْدُرُ - بَدْر - بِداراً**
**بَدَرَ - يَبْدُرُ** + bir varlık veya bir şey veya bir iş + bir varlığı veya bir şeyi veya bir işi: onu ihtiyat için öncelemeye çalıştı: ona yetişmeden veya vuku bulmadan önce, tedbir, sakınma ve ihtiyatla onu geçti ve acele etti.
**بَدَرَ - يَبْدُرُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: ihtiyat, tedbir ve sakınma için onu bir yere veya bir işe önceleyerek geçer.
**بَدَرَ - يَبْدُرُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir işi + bir fiil ile, yahut bir şey yapması: onun vukuunu, tedbirli ve ihtiyatî bir fiille öncelemeye çalışır.
**بَدْر**: “**فـَعـْل**” vezni üzere: fiil ismi ““ bir fiille ihtiyatî öne alma ””: ve o, ıstılahta dolduğu zaman ay’dır; ve o, yine ıstılahta: Müslümanlarla Mekke müşrikleri arasında bir savaşın cereyan ettiği, bilinen bir yer adıdır.
**بِداراً**: “**بَدْر**”den hâl: öne alıcı biçimde: daha sonraki bir zamanda bir fiilin meydana gelmesini bekler; bunun üzerine, beklenen fiilin sonucunu engellemek veya değiştirmek için şimdi başka bir fiil yapar.
﴿Ve onu israf ederek ve büyümelerinden önce davranarak yemeyin﴾
Ve lafız, “fiilin vukuunu, meydana geliş vaktinin daha eski olandan şimdiki zamana daha yakın olana doğru sıralamasını beyan ile birlikte” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**قََدِمَ - يَقْْدُمُ**، **عَتُقَ- يَعْتُقُ** (**عَتَقَ - يَعْتُقُ**)، **سَلَفَ - يَسْلُفُ**، **سَبَقَ - يَسْبِقُ**، **بَكَرَ - يَبْكُرُ**، **بَدَرَ - يَبْدُرُ**

**بدارا**
﴿Yetimleri deneyin; nikâha eriştikleri vakit, onlardan bir rüşd sezer iseniz mallarını kendilerine verin; onu israf ederek ve büyümelerinden önce davranarak yemeyin. Kim zengin ise iffetli dursun; kim fakir ise örfe göre yesin. Mallarını kendilerine verdiğinizde üzerlerine şahit tutun. Hesap görücü olarak Allah yeter. (6)﴾ **النساء**

**ببدر**
﴿Andolsun, siz zayıf iken Allah size **ببدر**’de yardım etti; öyleyse Allah’tan sakının, umulur ki şükredersiniz. (123)﴾ **آل عمران**

**مختار الصحاح**
● [**بدر**] ب د ر: **بدر** bir şeye: hızlandı; onun bâbı **دخل**’dir. Ve **بَادَرَ** ona da. Ve **تَبَادَرَ** kavim: birbirleriyle hızlandılar. Ve **ابْتَدَرُوا** silahı: onu almaya hızlandılar. Ve **البَدْرُ**’e, güneşi o gecesinde doğuşla öncelemesinden dolayı **بدرا** adı verildi; sanki ona batışı acele ettirir. Ve denildi ki: tamam olmasından dolayı onunla adlandırıldı. Ve **أَبْدَرْنا**; biz **مبدرون**’uz: yani bize dolunay doğdu. Ve **بَدْرُ** bir yerdir; müzekker de zikredilir, müennes de; ve o bir su adıdır. **الشعبي** dedi: **بدر** bir kuyuydu; **بدرا** diye çağrılan bir adamındı; ondan **يوم بدر**. Ve **البَدْرَةُ** on bin dirhemdir. Ve **البَادِرَةُ** keskinliktir. Ve ondan **بَوادِرُ** öfke **بَدَرَتْ**: yani keskinleştiği vakit hatâ ve sürçmeler. Ve **البَادِرَةُ** ayrıca, ansızın gelen düşüncedir. Ve **البَيْدَرُ**, **خيبر** vezninde: yiyeceğin çiğnendiği yer.

**الراغب**
**بدر**
- Yüce Allah dedi: }Ve onu israf ederek ve **بدارا** yemeyin﴿[**النساء/6**] yani: acele etme; denilir: **بدرت إليه** ve **بادرت**. Ve keskinlikten meydana gelen hatâ için kullanılır: **بادرة** (İbn Manzûr dedi: ve **البادرة**: keskinliktir; o, adamın öfkesindeki keskinliğinden söz veya fiil olarak ortaya çıkandır). Denilir: falandan bu işte **بوادر** oldu. Ve **البدر**’e, güneşi doğuşla öncelemesinden dolayı böyle ad verildiği söylendi; ve denildi ki: dolmasından dolayı, **البدرة**’ye benzetme olarak ( **البدرة**: içinde bin veya on bin dirhem bulunan kese; **بدرة السخلة** diye adlandırılmasından dolayı **بدرة** diye adlandırıldı). Şu söylenene göre, fail mânasında bir masdar olur. Bana daha yakın olan, **البدر**’ü babda asıl kılmaktır; sonra ondan görünen mânaları dikkate alınır: bazen “**بدر** şöyle” denir; yani dolunayın doğuşu gibi doğdu; ve bazen doluluğu dikkate alınır da **البدرة** ona benzetilir. Ve **البيدر**: onda mahsulün toplanmasına ve ondan doldurulmasına elverişli kılınmış yer; yiyecekten dolu olmasından dolayı. Yüce Allah dedi:﴾Andolsun Allah size **ببدر**’de yardım etti{ [**آل عمران/123**]; ve o, Mekke ile Medine arasında belirli bir yerdir.

**ملخص اللسان**
1. **بَدَرْتُ إِلى الشيء أَبْدُرُ بُدُوراً**: hızlandım,
2. ve **تَبادَرَ القومُ**: hızlandılar.
3. ve **ابْتَدَروا السلاحَ**: onu almaya **تَبادَرُوا**.
4. ve **بادَرَ الشيءَ** **مبادَرَةً** ve **بِداراً** ve **ابْتَدَرَهُ** ve **بَدَرَ غيرَه** ona: **يَبْدُرُه**: ona acele etti;
5. ve **بَدَرَني الأَمرُ** ve **بَدَرَ إِليَّ**: bana acele geldi ve önceledi.
6. **ابْتَدَرَ القومُ أَمراً** ve **تَبادَرُوهُ**: yani birbirlerini ona **بادَرَ** ettiler; hangisi ona önce varacak da ona galip gelecek.
7. Böylece **ابْتَدَرَتْ عيناي**; yani gözyaşlarıyla aktılar.
8. ve ondan **بَوادِرُ غضَبٍ** **بَدَرَتْ**: yani keskinleştiği vakit hatâ ve sürçmeler.
9. ve **البادِرَةُ**: ansızın gelen düşünce.
10. ve sözden **البادِرَةُ**: öfkede insandan önce çıkan şey;
11. ve **البَدْرُ**: dolduğu zaman ay’dır,
12. ve **البادِرَةُ**: hızlı öfke;
13. ve falan, falanı kaçışında gidip kaçarken yüz çevirici olarak **بادَرَ** etti.
14. ve ona **بادَرَهُ**: **كَبَدَرَهُ** gibidir.
15. ve **ناقةٌ بَدْرِيَّةٌ**: anası doğumda develeri önceledi de onu zamanın başında getirdi,
16. ve **البادِرَةُ**: keskinlik,
17. ve **بادِرَةُ الشَّرِّ**: ondan sana önce çıkan şey;
18. ve **بادِرَةُ السيف**: keskinliğidir.
19. ve **بادِرَةُ النَّبات**: yarıldığı şeyin ilk başı.
20. ve **بادِرَةُ الحِنَّاءِ**: ondan başlayan ilk şey.
21. ve **البادِرَةُ**: **الوَرْس**’un en iyisi ve bitki olarak en yenisi.
22. ve **عَيْنٌ حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ**; ve **حَدْرَةٌ**: sıkı, katı; ve **بَدْرَةٌ**: bakışla öne fırlar,
23. **لبَدْرِ الطبقَ**; yuvarlaklığından dolayı **البَدْر**’e benzetildi;
24. ve **أَبْدَرَ القومُ**: onlara **البَدْرُ** doğdu;
25. ve **أَبْدَرَ الرجلُ**: **البَدْر** gecesinde yürüdüğü zaman,
26. ve **ليلةُ البَدْر**: on dördüncü gecedir.
27. ve **بَدْرُ القومِ**: onların efendisidir,
28. ve **البادِرَةُ**: çirkin söz.
29. ve **غلامٌ بَدْرٌ**: dolgun.
30. **لا نَبِيعُ الثَّمَرَ حتى يَبْدُرَ**: yani olgunluğa erişir.
31. ve **البَدْرَةُ**: sütten kesilince oğlağın derisi,
32. ve **البَدْرَةُ**: içinde bin yahut on bin bulunan kese,
33. ve insandan **البادِرَتانِ**: **الرُّغَثاوَيْنِ** üstünde ve **الثُّنْدُوَةِ** altında iki et parçası,
34. ve insandan ve başkasından **البادِرَةُ**: omuz ile boyun arasındaki et parçası,
35. **البَيْدَرُ**: yiyeceğin çiğnendiği yer.
36. ve **بَدْرٌ**: bizzat bir su,
37. **بَدْرٌ** bir kuyuydu; **بَدْراً** diye çağrılan bir adamındı; ondan **يومُ بَدْرٍ**.
38. ve **بَدْرٌ**: bir adam adıdır.

**لسان العرب**
● - **بدر**: **بَدَرْتُ إِلى الشيء أَبْدُرُ بُدُوراً**: hızlandım; aynı şekilde **بادَرْتُ إِليه**. Ve **تَبادَرَ القومُ**: hızlandılar. Ve **ابْتَدَروا السلاحَ**: onu almaya **تَبادَرُوا**. Ve **بادَرَ الشيءَ** **مبادَرَةً** ve **بِداراً** ve **ابْتَدَرَهُ** ve **بَدَرَ غيرَه** ona: **يَبْدُرُه**: ona acele etti; ve Ebû’l-Müselّem’in sözü:
فَيَبْدُرُها شَرائِعَها فَيَرْمي
مَقاتِلَها، فَيَسْقِيها الزُّؤَامَا
“**إِلى** شرائعها”yı kastetti; sonra hazfetti ve ulaştırdı. Ve ona **بادَرَهُ**: **كَبَدَرَهُ** gibidir. Ve **بَدَرَني الأَمرُ** ve **بَدَرَ إِليَّ**: bana acele geldi ve önceledi. Ve **اسْتَبَقْنا البَدَرَى**: yani **مُبادِرِينَ** olarak. Ve vasi, yetimin malında **أَبْدَرَ** etti: **بادَرَ** ve **بَدَرَ** mânasında. Ve denilir: **ابْتَدَرَ القومُ أَمراً** ve **تَبادَرُوهُ**: yani birbirlerini ona **بادَرَ** ettiler; hangisi ona önce varacak da ona galip gelecek. Ve falan, falanı kaçışında gidip kaçarken yüz çevirici olarak **بادَرَ** etti. Ve Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, kadınlarından uzak durması hadîsinde, Ömer dedi: **فابْتَدَرَتْ عيناي**; yani gözyaşlarıyla aktılar. Ve **ناقةٌ بَدْرِيَّةٌ**: anası doğumda develeri önceledi de onu zamanın başında getirdi; bu, onun için daha bol ve daha değerli olur. Ve **البادِرَةُ**: keskinliktir; o, adamın öfkesindeki keskinliğinden söz veya fiil olarak ortaya çıkandır. Ve **بادِرَةُ الشَّرِّ**: ondan sana önce çıkan şey; denilir: onun **بادِرَتَهُ**’nden senin için korkarım. Ve ondan **بَوادِرُ غضَبٍ** **بَدَرَتْ**: yani keskinleştiği vakit hatâ ve sürçmeler. Ve **البادِرَةُ**: ansızın gelen düşünce. Ve sözden **البادِرَةُ**: öfkede insandan önce çıkan şey; ondan Nâbiga’nın sözü:
ولا خَيْرَ في حِلْمٍ، إِذا لم تَكُنْ له
بَوادِرُ تَحْمِي صَفْوَهُ أَنْ يُكَدَّرَا
Ve **بادِرَةُ السيف**: keskinliğidir. Ve **بادِرَةُ النَّبات**: yarıldığı şeyin ilk başı. Ve **بادِرَةُ الحِنَّاءِ**: ondan başlayan ilk şey. Ve **البادِرَةُ**: **الوَرْس**’un en iyisi ve bitki olarak en yenisi. Ve **عَيْنٌ حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ**; ve **حَدْرَةٌ**: sıkı, katı; ve **بَدْرَةٌ**: bakışla öne fırlar; ve denildi: **حَدْرَةٌ** geniş, **بَدْرَةٌ** tam, **كالبَدْرِ**; İmru’ul-Kays dedi:
وعيْنٌ لها حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ،
شُقَّتْ مَآقِيهِما مِنْ أُخُرْ
Ve denildi: **عين بَدْرَةٌ**; bakışı atların bakışı gibi öne fırlar; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denildi: o, keskin bakışlıdır. Ve denildi: o, yuvarlak büyük olandır; bunun sahihi, İbnü’l-A‘râbî’nin söylediğidir. Ve **البَدْرُ**: dolduğu zaman ay’dır; ancak **بَدْراً** diye adlandırıldı; çünkü güneşin doğuşunu batışla öncelemeye koşar. Ve **المحكم**’de: çünkü güneşin batışını doğuşuyla öncelemeye koşar; çünkü ikisi ufukta sabahleyin birbirini gözetler. Ve Cevherî dedi: güneşi doğuşla öncelemesinden dolayı **بَدْراً** diye adlandırıldı; sanki ona batışı acele ettirir. Ve tamam olmasından dolayı **بدراً** diye adlandırıldı. Ve **ليلةَ البَدْرِ** dolunayının tamam olmasından dolayı adlandırıldı. Ve Câbir’den hadiste: Nebî’ye, sallallahu aleyhi ve sellem, içinde yeşillikler bulunan baklalardan bir **بدر** getirildi; İbn Vehb dedi: **بَدْر** ile **الطبق**’ı kastediyor; yuvarlaklığından dolayı **البَدْر**’e benzetildi; Ezherî dedi: bu doğrudur. Dedi: ve ben onu, yuvarlak olduğundan dolayı **بَدْراً** diye adlandırılmış sanıyorum. Ve **البَدْر**’ün çoğulu **بُدُورٌ**’dur. Ve **أَبْدَرَ القومُ**: onlara **البَدْرُ** doğdu; ve biz **مُبْدِرُونَ**’uz. Ve **أَبْدَرَ الرجلُ**: **ليلة البَدْرِ**’de yürüdüğü zaman. Ve dolmasından dolayı **بَدْراً** diye adlandırıldı. Ve **ليلةُ البَدْر**: on dördüncü gecedir. Ve **بَدْرُ القومِ**: onların efendisidir; **البَدْر**’e benzetme üzere; İbn Ahmer dedi:
وَقَدْ نَضْرِبُ البَدْرَ اللَّجُوجَ بِكَفِّه
عَلَيْهِ، ونُعْطِي رَغْبَةَ المُتَودِّدِ
Ve **البَدْءَ** rivayet olunur. Ve **البادِرُ**: ay’dır. Ve **البادِرَةُ**: çirkin söz. Ve **البادِرَةُ**: hızlı öfke; denilir: onun **بادِرَتَهُ**’nden sakının. Ve **البَدْرُ**: atılgan oğlandır. Ve **غلامٌ بَدْرٌ**: dolgun. Ve Câbir hadîsinde: **كنا لا نَبِيعُ الثَّمَرَ حتى يَبْدُرَ**: yani olgunluğa erişir. Denilir: **بَدَرَ الغلامُ**: tamam olup yuvarlaklaştığı zaman; tamamlık ve kemâlde dolunaya benzetme olarak. Ve denildi: **إِذا احمرّ البُسْرُ** denilir: **قد أَبْدَرَ**. Ve **البَدْرَةُ**: sütten kesilince oğlağın derisi; çoğulu **بُدورٌ** ve **بِدَرٌ**. Fârisî dedi: **بَدْرَةٍ** ve **بِدَر** için, **بَضْعَةٌ** ve **بِضَعٌ** ile **هَضْبَةٌ** ve **هِضَبٌ** dışında bir benzeri yoktur. Cevherî: ve **البَدْرَةُ**, oğlağın derisidir; çünkü emdiği müddetçe onun derisi süt için **شَكْوَةٌ**, yağ için **عُكَّةٌ**’dir; sütten kesilince, süt için onun derisi **بَدْرَةٌ**, yağ için **مِسْأَدٌ** olur; **أَجذعت** olunca, süt için onun derisi **وَطْبٌ**, yağ için **نِحْيٌ** olur. Ve **البَدْرَةُ**: içinde bin yahut on bin bulunan kese; **بَدْرَةِ السَّخْلَةِ** ile adlandırıldı; çoğulu **البُدورُ**; ve üç **بَدرات**. Ebû Zeyd: oğlağın derisine, emdiği müddetçe **الشَّكْوَةُ** denilir; sütten kesilince onun derisi **البَدْرَةُ**; **أَجذع** olunca onun derisi **السِّقاءُ**. Ve insandan **البادِرَتانِ**: **الرُّغَثاوَيْنِ** üstünde ve **الثُّنْدُوَةِ** altında iki et parçası; ve denildi: onlar **الكِرْكِرَةِ**’nin iki yanıdır; ve denildi: onu kuşatan iki damardır; şair dedi:
تَمْري بَوادِرَها منها فَوارِقُها
yani **فوارق الإِبل**; o, doğum sancısı onu aldığı için ürküp ayrılan develerdir; her ne zaman karnında bir ağrı onu alsa, **مَرَتْ** yani toynağıyla **بادرَةَ كِركِرَتِها**’yı vurdu; bunu susuzlukta da yapabilir. Ve insandan ve başkasından **البادِرَةُ**: omuz ile boyun arasındaki et parçası; çoğulu **البَوادِرُ**; **خِراشَةُ بنُ عَمْرٍو العَبْسِيُّ** dedi:
هَلاَّ سأَلْتِ، ابنةَ العَبْسِيِّ: ما حَسَبي
عِنْدَ الطِّعانِ، إِذا ما غُصَّ بالرِّيقِ؟
وجاءَت الخيلُ مُحَمَّراً بَوادِرُها،
زُوراً، وَزَلَّتْ يَدُ الرَّامي عَنِ الفُوقِ
Diyor ki: savaş şiddetlendiğinde ve atların **بوادر**’i, üzerlerine süzülen kandan kızardığında; ve okçunun elinin **الفُوق**’tan kaymasından dolayı, şaşkınlık ve hayretle onu kirişe koymaya yol bulamadığında; benim hakkım ve yiğitliğim hakkında niçin sormadın? Ve “**زوراً**” sözü: eğik; yani karşılaştığı şiddetten dolayı eğilir. Ve hadiste: ona “**اقرأْ باسم ربك**” sûresi indirildiğinde, onu getirdi; sallallahu aleyhi ve sellem; **تُرْعَدُ بَوادِرُه**; sonra dedi: “beni örtün, beni örtün.” Cevherî dedi: bu yerde insandan **البَوادِرُ**, omuz ile boyun arasındaki et parçasıdır. İbn Berrî dedi: bu söz doğru değildir; doğru olan, “**البوادر** **بادرة**’nin çoğuludur: omuz ile boyun arasındaki et parçası” demesidir. Ve **البَيْدَرُ**: **الأَنْدَرُ**’dür; ve **كُراعٌ** onu, buğdayın **أَنْدَرَ**’ına, yani ondan yığına tahsis etti; Cevherî onu bununla açıkladı. **البَيْدَرُ**: yiyeceğin çiğnendiği yer. Ve **بَدْرٌ**: bizzat bir su; Cevherî dedi: müzekker de zikredilir, müennes de. **الشَّعْبي** dedi: **بَدْرٌ** bir kuyuydu; **بَدْراً** diye çağrılan bir adamındı; ondan **يومُ بَدْرٍ**. Ve **بَدْرٌ**: bir adam adıdır.

مقاييس اللغة:
**بدر**; **الباء** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır: bunlardan biri şeyin kemali ve doluluğu, diğeri de şeye doğru acele etmektir.
(**أمّا**) birincisi, onların her tamam olan şey için “**بَدْرٌ**” demeleridir; **البدر** da tamamlığı ve doluluğu sebebiyle **بدراً** diye adlandırılmıştır. Ve on bin dirheme **بَدْرةٌ** denildi; çünkü o, sayının tamamı ve sonudur. Ve **عينٌ بَدْرَةٌ**: yani dolu; bir şair dedi ki:
Ve bir göz; onun için **حَدْرَةٌ** (vardır), **بدرةٌ**
Bir kaşa doğru; onda kirpikler sıklaştırılmıştır
Ve oğlağın derisine **بَدْرَة** denilir; bu, sayı üzerine hamledilmiştir; sanki bununla adlandırılmıştır; çünkü bu sayıyı alır. Ve “**غُلامٌ بَدرٌ**” derler; gençlikle dolduğunda. Ama “**بدرٌ**” yer (adı) ise, bilinen bir sudur; adı **بدر** olan bir adama nisbet edilmiştir. Ve insandan ve başkasından **البوادر** ise, **بادرة**’nin cem‘idir; o, omuz başı ile boyun arasındaki ettir; ve o, kapıdandır; çünkü o doludur; bir şair dedi ki:
Atlar geldi; onun **بوادرُها**’sı kızarmış olarak
Diğer asıl: onların “**بَدَرتُ** şeye” ve “**بادَرْتُ**” demeleridir. Hata ancak **بادرةً** diye adlandırıldı; çünkü o, insandan keskinlik ve öfke anında fırlar — denilir: ondan **بَوَادِرُ** oldu; yani sürçmeler. Ve “**بَدَرَتْ** onun gözyaşı” ve “**بادَرَتْ**” denilir; öne geçtiğinde; o hâlde o, **بادرة**’dir; cem‘i **بوادر**’dir; Kesîr dedi ki:
Ne zaman “işte bu, Azze’nin evidir” denilse, beni sevda ona sevk etti
Ve **البوادِرُ** beni acele ettirdi

القاموس المحيط:
Onunla **بادَرَهُ** **مُبادَرَةً** ve **بِداراً**, ve **ابْتَدَرَهُ**; ve **بَدَرَ** başkasını ona: onu acele ettirdi. Ve **بَدَرَهُ** iş: ve ona, ona doğru acele etti ve öne geçti. Ve “**اسْتَبَقْنا البَدَرَى**”, **جَمَزَى** gibi; yani acele edenler olarak. Ve **البادِرَةُ**: öfke içinde keskinliğinden söz veya fiil olarak fırlayan şey; ve kılıcın keskinliği; ve **البَديهَةُ**; ve **وَرَقُ الحُوَّاءَةِ**; ve bitkiden ilk çatlayan şey; ve **الوَرْس**’ün en iyisi ve en yenisi; ve omuz başı ile boyun arasındaki et; insandan (olan) iki et parçası, **الرُّغَثاوَيْنِ**’in üstünde ve **الثُّنْدُوَةِ**’nin altında; cem‘i **البَوادِرُ**. Ve **البَدْرُ**: dolu ay; **البادِر** gibi; ve efendi; ve acele eden delikanlı; ve tabak.
Ve **بَدْرٌ**: iki harem arasında bir yer; bilinir; ve müzekker kılınır; yahut orada **بَدْرُ بنُ قُرَيْشٍ**’in kazdığı bir kuyunun adıdır; ve Yemen’de bir **مِخْلاف**; ve **باهِلَة**’ye ait bir dağ; ve **الوارِدَة** yakınında bir başka (dağ); ve çölde bir mevki; ve **مُعاوِيَةَ بنِ حَفْصٍ** diyarında bir dağ; ve iki sahâbî. Ve **البَدْرِيُّ**: **بَدْراً**’a şahit olan kimse. Ve **أبو مَسْعودٍ عُقْبَةُ بنُ عَمْرٍو البَدْرِيُّ**: ona şahit olmadı; ancak “**بَدْرٌ**” denilen bir suya indi. Ve **بَدْرُ بنُ عَمْرٍو**: **فَزارَة**’den bir batın; ona nisbetle, allâme **تاجُ الدينِ عبدُ الرحمنِ بنُ إبراهيمَ بنِ سِباعٍ البَدْرِيُّ الفَزارِيُّ** (nisbet edildi). Ve **البَدْرُ**, ve **الهاء** ile: oğlağın derisi; cem‘i: **بُدُورٌ** ve **بِدَرٌ**; ve içinde bin yahut on bin dirhem, yahut yedi bin dinar bulunan bir kese; ve (bir yer adı). Ve **عَيْنٌ بَدْرَةٌ**: bakışla fırlar; yahut tamdır; **البَدْر** gibi. Ve **البَيْدَرُ**: yığın. Ve “**أبْدَرْنا**”: bize **البَدْرُ** doğdu; yahut onun gecesinde yürüdük. Yetimin malında vasi: onun büyümesini **بادَرَ**. Ve “**بَيْدَرَ** yiyeceği”: onu yığdı. Ve **البَيْدَرُ**: onun, içinde harman dövülen yeri. Ve “**لِسانٌ بَيْدَرَى**”, **خَوْزَلَى** gibi: düz. Ve yağmurdan **البَدْرِيُّ**: kıştan az önce olan. Ve sütten kesilmiş yavrulardan: semiz olan. Ve **بِهاءٍ** ile: Bağdat’ta bir mahalle; ondan: **يَحْيَى بن المُظَفَّرِ اللاَّمِيُّ البَدْرِيُّ**.

تاج العروس:
**ب د ر**
**بادَرَهُ** **مُبَادَرَةً** ve kesre ile **بِدَاراً**; çünkü o, **فاعَلَ**’ın masdarında kıyastır; yani arzu ettiği şeyi yapmaya acele etti. Ve o, kendi başına ve “**إلِى**” ile “şu şeye” müteaddî olur; **شَرْح الشِّفَاءِ**’da.
Şeyhimiz dedi ki: Onu, fiilin aslında **فاعَلَ**’ın geldiği şeylerden saydılar; **سافَرَ** gibi; ve bazısı onu **المُفَاعَلَة** aslında bıraktı; bu, kendi başına müteaddî olduğu yerdedir. Ama “**إلى**” ile geçişli kılınmasında, **المُفَاعلَة**’ye delâleti yoktur; gizli olmadığı üzere; bitti.
Ve tenzilde: “ولا تَأْكلُوها إسرافاً وبِدَاراً أن يَكْبَرُوا” yani onların büyümesine yarışma olarak.
Ve **الأساس**’ta: “**وبادَرَ إلى الشَّيْءِ**”: hızlandı; ve “**بادَرَه الغايةَ وإلى الغاية**”.
**بادَره** ve **ابتدَرَه** ve **بَدَر** başkasını ona, onu **يَبْدُرُه**: onu acele ettirdi ve ona hızlandı. Ve “**بَدَرَه** iş” ve “**بَدَر** ona”, **يَبْدُرُ** **بَدْراً**: acele etti ve ona hızlandı ve öne geçti. **الزَّجّاج** dedi ki: O, aslın manasından dışarı çıkmış değildir; yani doluluk; çünkü manası: sürat üzerine gücünün ve kudretinin sonunu kullandı; yani takatinin dolusunu kullandı.
Ve “**ابتَدَرُوا السِّلاحَ**”: onu almaya birbirleriyle yarıştılar. Ve “**بادَرَه** ona”, “**بَدَره** gibi”. Ve denilir: “**ابتدَر القَوْمُ** bir işi ve **تَبَادَرُوه**”: yani birbirlerini ona doğru acele ettirdiler; hangisi ona önce varacak da ona galip gelecek. Ve “**استَبقْنَا البَدَري**” harekeli olarak, **جَمَزَى** gibi; yani acele edenler olarak. Ve “**ضَرَبَه البَدَرَي**”: yani acele etme olarak. Ve **البادِرَةُ**: öfke içinde keskinliğinden söz veya fiil olarak fırlayan şey; süratte gayeye ulaştı. Ve “**بادِرَةُ الشَّرِّ**”: ondan seni ansızın yakalayan şey; denilir: “Sana onun **بادرَتَهَ**’sinden korkarım”; ve ondan “**بوَادِرُ** غضab” fırladı: yani hata ve sürçmeler; keskinleştiğinde. **النّابغة** dedi ki:
Ve hayır yoktur bir hilmde; eğer onun için olmazsa ... **بَوادِرُ**; onun safını korur; bulanmasın diye.
Ve falan: “**حارٌّ النَّوادر**”, “**حادٌّ البَوادِر**”.
**البادِرَةُ**: kılıcın keskinliği. Ve oktan: temren tarafından ucu. Falan: “**حَسَنُ البادِرَةِ**”: yani **البَدِيهَة**.
**البادِرةُ**: **وَرَقُ الحُوّاءَةِ**; **الحاءِ**’nın dammesi ve açık şeddeli **الواو**; sonra bir **ألف** ve ardından açık bir **همزة**; yani kına: ondan başlayan ilk şey. **البادِرَةُ**: bitkiden ilk çatlayan şey; o, onun başıdır; çünkü ondan ilk çatlayan odur. **البادِرَةُ**: **الوَرْس**’ün en iyisi ve bitki olarak en yenisi; **أبي حَنِيفَة**’den.
İnsandan ve başkasından **البادِرَةُ**: omuz başı ile boyun arasındaki et.
Denildi: insandan iki **البادِرَتان**: damme ile **الرُّغَثَاوَيْنِ**’in üstündeki ve **الثُّنْدُرَةِ**’nin altındaki iki et parçasıdır. Ve denildi: ikisi **الكِرْكِرَةِ**’nin iki yanıdır. Ve denildi: onu kuşatan iki damardır. Şair dedi ki:
“Onun **بَوادِرَهَا**’sını ondan **فَوَارِقُها** ovar.” Yani develerin **فَوارِقَ**’ı; o, doğum sancısı onu aldığında ürküp kaçan (develer)dir; her ne zaman karnında bir ağrı onu alsa, “**مَرَتْ**”: yani ayağının altıyla **كِرْكِرَتِها**’nın **بادِرَة**’sine vurdu; ve bunu susuzlukta da yapabilir.
Cem‘i **البَوادِرُ**. Ve vahyin başlangıcı hadîsinde: “Sonra ondan döndü; onun **بَوادِرُه** titriyordu.” Ve **خِرَاشَةُ بنُ عَمْروٍ العَبْسِيِّ** dedi ki:
“Hâlâ sormadın mı **ابْنَةَ العَبْسِيِّ**’ye: benim hesabım nedir
Süngüleşme anında; tükürükle boğulur gibi olunduğunda”

Ve atlar, öncüleri kızarmış olarak geldi... yanlamasına; ve okçunun eli, **الفُوقِ**’tan kaydı.

İbnü’l-A‘râbî’den: **البَدْرُ**: dolu (tam) ay; ancak ona **بَدْراً** adı verilmiştir; çünkü güneşin doğuşuna, batmakla acele eder. **المُحْكَم**’de: çünkü güneşin batışına, doğuşuyla acele eder; zira ikisi ufukta sabahleyin birbirini gözetler. Cevherî dedi: Ona **بَدْراً** adı verildi; güneşe doğuşta acele etmesinden; sanki ona batışı çabuklaştırır. Ve ona **بَدْراً** adı verildi; tamam oluşundan. Ve **لَيْلَةَ البَدْرِ** (dolunay gecesi) onun ayının tamam oluşundan adlandırıldı. Çoğulu **بُدُور**’dur; **البَادِرِ** gibi; **اللِّسَان**’da olduğu üzere. Şeyhimizin bunu inkârına itibar yoktur. Müellifin **البَصائر**’inde: ve **البَدْرُ** denildi ki ona bu ad verildi; güneşe doğuşta acele etmesinden. Ve denildi ki: doluluğundan; **البَدْرَة**’ye benzetme olarak. Şu söylenene göre, fâil mânasında bir masdar olur.

Râgıb dedi: Bana göre en yakını, **البَدرُ**’ün babta asıl kılınmasıdır; sonra ondan görünen mânaları dikkate alınır; böylece bazen denir: **بَدَرَ** şu, yani **البَدْرِ**’ün doğuşu gibi doğdu; ve bazen onun doluluğu dikkate alınır da **البَدْرَة** ona benzetilir.

**البَدْرُ**: efendi; denir: o, **بَدْرُ القومِ**’dur; yani onların efendisidir; **البَدْر**’e benzetme üzere. İbn Ahmer dedi:

Ve biz, inatçı **البَدْر**’e avucuyla vururuz... onun üzerine; ve gönül alanın arzusunu veririz.

Ve **البَدْءَ** diye rivayet olunur.

**البَدْر**: acele eden oğlan. Ve **غلامٌ بَدْرٌ**: gençlikçe ve etçe dolu; bunu Zeccâc söyledi. Câbir hadîsinde: “Biz meyveyi satmazdık, ta ki **يَبْدُرَ**.” yani olgunluğa erişsin. Denir: **بَدَرَ الغُلامُ**; tamam oldu ve yuvarlaklaştı; **البَدْر**’e, onun tamamlığı ve kemâli hususunda benzetme olarak. Ve denildi ki: **البُسْرُ** kızardığı zaman ona denir: **قد أبْدَر**.

Mecazdan: Câbir’den hadiste: “Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’e, içinde sebzeler bulunan baklagillerden bir **بَدْرٍ** getirildi.” İbn Vehb dedi: **البَدْرِ** ile **الطَّبَقَ** (tabak) kastediyor; onun yuvarlaklığı sebebiyle **البَدْر**’e benzetildi. Ezherî dedi: bu sahihtir. Dedi: ve sanırım ona **بَدْراً** adı verildi; çünkü o yuvarlaktır. Ve **بَدْرٌ**: iki şerefli harem arasında, Vâdî **الصَّفْراءِ**’nın aşağısında bir yer; Medine’ye daha yakındır; denir: oradan yirmi sekiz fersah üzeredir. Onunla **الجارِ** arasında—ki o deniz sahilidir—bilinen bir gecelik mesafe vardır. Ve müzekker kılınır. Yahut orada bir kuyunun adıdır; onu, adı **بدر بنُ يَخْلُدَ بنِ النَّضْر بنِ كِنانةَ** olan Gıfâr’dan bir adam kazdı; bunu Zübeyr b. Bekkâr amcasından söyledi. Ve amcası dışındakinden nakletti ki o, **بَدْرُ بنُ قُرَيش بنِ يَخْلُدَ بنِ النّضْر بنِ كِنانةَ**’dır. Ve denildi ki: **بدرٌ** Benî Damra’dan bir adamdır; o mevkie yerleşti; ona nisbet edildi; sonra adı oraya galip geldi. **المعجم**’de: ve ona denir: **بَدْرٌ القِتَال** ve **بَدْرُ المَوْعِدِ** ve **بَدْرٌ** birincisi ve ikincisi. Ve denildi ki: ancak ona **بدراً** adı verildi; yuvarlaklığından yahut suyunun saflığından. Vâkıdî, bunu Gıfâr şeyhlerinden inkâr olarak nakletti; ve dediler: suyumuz ve konaklarımızı kimse mülk edinmedi; ancak **بَدْرٌ** diğer beldeler gibi onun üzerinde bir alamettir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Şa‘bî’den çıkardı; dedi: **بَدْرٌ** Cüheyne’den bir adamın kuyusuydu; onunla adlandırıldı. İbn Cerîr, Dahhâk’tan çıkardı; dedi: **بَدْرٌ**: Mekke yolunun sağında, Mekke ile Medine arasında bir sudur. Şeyhimiz dedi: ve bize, Salâh Safedî için birden fazla kimse okudu:

Biz, nurlu **البَدْرِ**’e, Muhammed’e geldik... gece yürüyüşünü ciddiyetle sürdürürüz, ta ki **بَدْر** üzerine indik.

Bu, bedî‘dir; lafızda onun benzeri yoktur... ve bu, cinastır; nazımda ve nesirde (benzeri) yoktur.

**بَدْرٌ**: Yemen’de bir **مِخْلاف**; onu Bekrî ve Yâkūt, iki **معجم**’lerinde zikretti.

**بَدْرٌ**: Bâhile b. A‘sur’a ait bir dağ; ve orada **أرْمَامٌ** vardır: bilinen dağ. **بَدْرٌ**: **الوارِدَةِ** yakınında, Mekke yolunun solunda, sen ona yönelmişken başka bir dağ. **بَدْرٌ**: çölde bir yer; bazı nüshalarda: Yemâme’de. Şair dedi:

Dedim; ve onlar **بِرَاقَ بَدْرٍ**’ü sağa, **العُنَابَةَ**’yi sola kılmışlardı.

**بَدْرٌ**: Muâviye b. Hafs’ın beldesinde bir dağ; nüshalarda böyle; doğrusu: Muâviye b. Ka‘b b. Rabî‘a b. Âmir b. Sa‘saa; ve ikisi iki dağdır; ve onlara **بَدْرَانِ** denir.

**بَدْرٍ** adıyla adlandırılan iki sahâbî vardır; onlar: **بَدْرُ بنُ عبدِ الله الخَطْمِيُّ**—ve **بُدَيْر** denir—ve **بَدْرُ بنُ عبدِ الله المُزَنيُّ**.

Vefatı: **بَدْرٌ** Ebû Abdillâh, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’in mevlâsı. Ve nisbet **ي**’siyle **البَدْرِيُّ**: siyer kitaplarında zikredilen meşhur vak‘a olan **بَدْراً**’a şahit olan kimse; ve onların sayısında geniş ihtilaf vardır. Amma Ebû Mes‘ûd **عُقْبةُ بنُ عَمْرو بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ أسيرةَ بنِ عسيرةَ بنِ عطيّةَ بنِ جدارةَ بنِ عمروِ بنِ الحارث بنِ الخَزْرج البَدْرِيُّ** ise, Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem ile onu görmedi; hâfızlar bununla kesin hüküm verdiler; her ne kadar Buhârî onu ona şahit olanlar içinde saymışsa da; ve onu tenkit ettiler. Ancak vak‘adan önce, **بَدْر** denilen bir suya indi; böylece ona nisbet edildi.

Ve **بَدْرُ بنُ عَمْروِ بنِ جُوَيَّةَ بنِ لَوْذَاَن بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ عَدِيِّ بنِ فَزارةَ**, **عُيَينَةَ بنِ حِصْنِ بنِ حُذَيفَةَ بنِ بَدْر**’ün dedesidir. **بَطْن**: Fezâre’den bir koldur; ona nisbet edildi: allâme Tâcüddîn Abdurrahman b. İbrâhîm b. Diyâ’ b. Sibâ‘ **البَدْرِيُّ الفَزارِيُّ**; İbnü’l-Firkâh diye bilinen; Şam Dımaşk’ta Şâfiî fıkıhçısı; İzz b. Abdisselâm’a fıkıh okudu; ve Buhârî’yi İbn Zübeydî’den rivayet etti; ve İbnü’l-Lettî ve İbnü’s-Salâh’ı dinledi; ve Hâfız Berzâlî ona bir meşyeha tahric etti; 690 yılında vefat etti. Ve iki oğlu: imam Burhânüddîn İbrâhîm; babasına fıkıh okudu; ve Tâc es-Sübkî’ye icazet verdi; 729 yılında vefat etti. Ve imam Ebû Abdillâh Muhammed; kardeşiyle birlikte, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Ömer b. Ebî Kudâme üzerine **الغيلانيّاتِ**’i dinledi. Ve onun oğlu Şerefüddîn Ahmed b. İbrâhîm, **الغيلانيّاتِ**’i kadı Şemsüddîn b. Atâ el-Hanefî üzerine, İbn Taberzed’den (rivayetle) dinledi. Ve onun torunu Şemsüddîn Ebû Hafs Ömer b. Ahmed, İbnü’n-Neccârî ve başkaları üzerine dinledi. Velhasıl, onlar reislik ve celâlet ehlinden bir evdir.

**والبَدْرُ** ve **البَدْرَةُ**—**بهاءٍ** ile—: sütten kesildiği zaman oğlağın derisi; çoğulu **بُدُورٌ** ve **بِدَرٌ**.

Fârisî dedi: **بَدْرَةٍ** ve **بِدَرٍ**’e benzer yoktur; ancak **بَضْعَة** ve **بِضَع** ve **هَضْبَة** ve **هِضَب**. **الصّحاح**’ta: ve **البَدْرَةُ**, oğlağın tulumudur; çünkü o emdiği müddetçe, onun tulumu süt için **شَكْوَة** ve yağ için **عُكَّة**’dir; sütten kesilince, onun tulumu süt için **بَدْرَة** ve yağ için **مِسْأَد**’dir; **أجْذَعَتْ** olunca, onun tulumu süt için **وَطْب** ve yağ için **نِحْيٌ**’dir. Ve bunun benzeri, Ebû Zeyd’in sözüdür.

**البَدْرَةُ**: içinde bin yahut on bin **دِرْهَم** veya yedi bin **دِينار** bulunan bir kese; **بَدْرَةِ السَّخْلَةِ** ile adlandırılmıştır; çoğulu **البُدُورُ**’dur. **الأساس**’ın secilerinden: “Falanca **البُدُورَ** bağışlar ve **البُدُورَ** yağmalar.” Birincisi dedi ki: **بَدْرَةٍ**’nin çoğuludur ve o on bin **دِرْهَم**’dır; ikincisi ise **بَدْرٍ**’ün çoğuludur; o da dolunay gecesinde ay’dır.

**البَدْرَةُ**: ع

Denir ki: **عَيْنٌ حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ**: bakışla fırlar ve onu geçer. Ve denildi ki: **حَدْرَةٌ**: geniş; **بَدْرةٌ**: **البَدْرِ** gibi tamdır. **امْرُؤُ القَيْسِ** dedi ki:
“Ve bir göz ki onun **حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ**’si vardır ... ikisinin göz pınarları ötekinden yarılmıştır.”
Ve denildi ki: **عينٌ بَدْرةٌ**: onun bakışı, atların bakışı gibi fırlar; **ابن الأعرابيِّ**’den. Ve denildi ki: o, keskin bakışlıdır. Ve denildi ki: o, yuvarlak büyük olandır. Bu hususta sahih olan, **ابنُ الأعرابي**’nin söylediğidir.

**والبَيْدَرُ**: **الأنْدَرُ**’dur; **كُراع** bunu, buğdayın **أنْدَرَ**’ına tahsis etti; yani ondan yığın (küdüs) demektir; **الجوهريُّ** de onu bununla tefsir etti.

Denir ki: **أبْدَرْنَا**: bize **البَدْرُ** doğdu; **أقْمَرْنَا** ve **أشْرَقْنَا** gibi; **الشَّرْق**’tan, güneş manasında; **الأساس**’ta böyle.

Veya **أبْدَرْنا**: onun gecesinde yürüdük; o, on dördüncü gece’dir.

**أبْدَرَ** vasi, yetimin malında, **بادَرَ** (acele etti) manasında: onun büyümesini. Ve **بَدَّرَ** ve **بَيْدَرَ** yiyeceği: onu yığdı.

**والبَيْدَرُ**: yiyeceğin çiğnendiği yerdir. **البَصَائِر**’de: o, mahsulün orada toplanması için hazırlanmış yer; ve onunla doldurulmasıdır. **مُعجَم ياقُوت**’ta **الزَّجّاج**’dan naklen: ve yiyeceğin **بَيْدَرُ**’u, **بَيْدَراً** diye adlandırıldı; çünkü o, yiyeceğin içinde toplandığı yerlerin en büyüğüdür. Ve **لِسانٌ بَيْدَرَي** ( **خَوْزَلَي** gibi): düz (müstevî); bunu **الصَّغَانيّ** nakletti.

**والبَدْرِيُّ** yağmurdan: kıştan hemen önce olan; onun acele gelmesinden dolayı.

**البَدْرِيُّ** sütten kesilmiş develerden: semiz olan. **الفَرّاءُ** dedi ki: doğumun ilki **البَدْرِيَّةُ**, sonra **الرِّبْعِيّةُ**, sonra **الدَّفَئِيَّةُ**’dir.

**وناقةٌ بَدْرِيَّةٌ**: anası, doğumda develeri geçti de onu zamanın başında getirdi; bu, onun için daha bol ve daha değerlidir.

**البَدْرِيَّةُ** (هاء ile): Bağdat’ta doğu tarafında bir mahalledir; ondan **يَحْيَى بنُ المُظَفَّرِ بنِ نُعيمٍ الّلامِيُّ**; nüshalarda böyle; doğrusu **السّلامِيُّ**’dir. **البَدْرِيُّ**, **ابن ناصرٍ**’den rivayet etti; 657 yılında vefat etti; onu **الذَّهَبِيُّ** zikretti. Ondan ayrıca **أبو عبدِ اللهِ الحُسَينُ بنُ محمّدِ بنِ عبد الوهّابِ البَدْريُّ** vardır; **البارع** diye bilinir; ondan **ابنُ عَساكر** ve **ابنُ الجَوْزِيِّ** rivayet etti; onun bir şiir divanı vardır; 524 yılında öldü.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **بَدْرٌ**: bir adam adıdır; aynı şekilde küçültme ile **بُدَيْرٌ**. Ve **البَدَارِيُّ**: sütten kesilmiş develerden **البَدْرِيِّ**’nin çoğuludur. Ve kinayedendir: “**خَرجتُ أبْدُرَ**”; bununla bevlden kinaye edilmiştir. Ve **بَيْدَر**: **بُخاراءَ**’da bir köydür; ondan **أبو الحَسَنِ مُقَاتِلُ بنُ سعدٍ الزاهدُ البَيْدَرِيُّ البُخَارِيُّ**; **سَهْلِ بنِ شادَوَيْهِ البُخَاريّ**’den rivayet etti. Ve **مُنْيَةُ البَيْدَرِ**: Mısır’da **السَّمَنُّودِيَّة**’den bir köydür. Ve aynı şekilde **مَحَلَّةُ بَدْرٍ** ve **مُنيةُ بَدْرٍ**: Mısır’da iki köydür. Ve **ابْتَدَرَتْ عَيْنَاه**: gözyaşlarıyla aktılar.

Ve **أبْدَرَ** vasi, yetimin malında, **بادَرَ** manasında. Ve **النجمُ بنُ بُديرٍ**: kurrâdandır. Ve **البُدَيريُّون**: **العَلَوِيِّين**’den bir batındır. Ve **المُبْتَدِرُ**: aslandır. Ve **مُبادِراً** diye adlandırdılar.

Ve **جزيرةُ بَدْرانَ**: Mısır yakınındadır. Ve **مَحَلَّة بَدْرانَ**: onun amellerinden başka bir yerdir. Ve **بَدْرَةُ أبو مالكٍ**: bir sahabîdir. Ve **أحمدُ بنُ موسى بنِ نَصْرِ بنِ الجَهْم البَدْرِيُّ القُرَشيُّ البغداديُّ**: dedesi **بَدْرٍ**’e nisbetle. Ve **أبو يَحيَى عميرَةُ بنُ أبي ناجيَةَ البَدْرِيُّ**: **بَدْر بنِ قَطَنِ بنِ حُجْر رُعَيْنٍ**’e nisbetle; **قبيلة**.

Ve **إبراهيمُ بنُ محمّدٍ البادرانيُّ الأصبهانيُّ**: **سعيد العَيّار**’dan.
