# بدل (ب-د-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bedr dolunay demektir

- Harfler: ب - د - ل
- Kur'an'da: 44 geçiş · 40 ayet · 32 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (32)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَبْدِيلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AF%D9%90%D9%8A%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | تَفْعِيلًا | Değiştirmek | 5 | 5 | [33:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/33:23.md) |
| [بَدَّلْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلْنَا | Değiştirdik | 3 | 3 | [7:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/7:95.md) |
| [مُبَدِّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%85%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | مُفَعِّلَ | Değiştiren | 3 | 3 | [6:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/6:34.md) |
| [بَدَّلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَّلُوا | Değiştirdiler | 2 | 2 | [14:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/14:28.md) |
| [تَبْدِيلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AF%D9%90%D9%8A%D9%84%D9%8E.md) | تَفْعِيلَ | Değiştirmek | 2 | 2 | [10:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/10:64.md) |
| [فَبَدَّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | فَفَعَّلَ | Değiştirdi | 2 | 2 | [2:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/2:59.md) |
| [نُبَدِّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%86%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | نُفَعِّلَ | Değiştiririz | 2 | 2 | [56:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/56:61.md) |
| [أَتَسْتَبْدِلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | أَتَسْتَفْعِلُونَ | Değiştirmek mi istiyorsunuz? | 1 | 1 | [2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/2:61.md) |
| [أُبَدِّلَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | أُفَعِّلَهُ | Onu değiştiririm | 1 | 1 | [10:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/10:15.md) |
| [اسْتِبْدَالَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%90%D8%A8%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E.md) | اسْتِفْعَالَ | Değiştirmek istemek | 1 | 1 | [4:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/4:20.md) |
| [بَدَلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Bedel | 1 | 1 | [18:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/18:50.md) |
| [بَدَّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | فَعَّلَ | Değiştirdi | 1 | 1 | [27:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/27:11.md) |
| [بَدَّلَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَعَّلَهُ | Onu değiştirdi | 1 | 1 | [2:181](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/2:181.md) |
| [بَدَّلْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَّلْنَاهُمْ | Onları değiştirdik | 1 | 1 | [4:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/4:56.md) |
| [بَدِّلْهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D9%84%D9%92%D9%87%D9%8F.md) | فَعِّلْهُ | Onu değiştir | 1 | 1 | [10:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/10:15.md) |
| [تَبَدَّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | تَتَفَعَّلَ | Değişirsin | 1 | 1 | [33:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/33:52.md) |
| [تَتَبَدَّلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَتَفَعَّلُوا | Değişmeyin | 1 | 1 | [4:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/4:2.md) |
| [تُبَدَّلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8F.md) | تُفَعَّلُ | Değiştirilir | 1 | 1 | [14:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/14:48.md) |
| [وَبَدَّلْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَعَّلْنَاهُمْ | Ve onları değiştirdik | 1 | 1 | [34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/34:16.md) |
| [وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَلَيُفَعِّلَنَّهُمْ | Ve onları kesinlikle değiştirecek | 1 | 1 | [24:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/24:55.md) |
| [وَيَسْتَبْدِلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%92.md) | وَيَسْتَفْعِلْ | Ve değiştirmek ister | 1 | 1 | [9:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/9:39.md) |
| [يَتَبَدَّلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%90.md) | يَتَفَعَّلْ | Değişir | 1 | 1 | [2:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/2:108.md) |
| [يَسْتَبْدِلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%92.md) | يَسْتَفْعِلْ | Değiştirmek ister | 1 | 1 | [47:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/47:38.md) |
| [يُبَدَّلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8F.md) | يُفَعَّلُ | Değiştirilir | 1 | 1 | [50:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/50:29.md) |
| [يُبَدِّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | يُفَعِّلَ | Değiştirir | 1 | 1 | [40:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/40:26.md) |
| [يُبَدِّلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8F.md) | يُفَعِّلُ | Değiştirir | 1 | 1 | [25:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/25:70.md) |
| [يُبَدِّلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يُفَعِّلُوا | Değiştirirler | 1 | 1 | [48:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/48:15.md) |
| [يُبَدِّلُونَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | يُفَعِّلُونَهُ | Onu değiştirirler | 1 | 1 | [2:181](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/2:181.md) |
| [يُبَدِّلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D9%84%D9%92.md) | يُفَعِّلْ | Değiştirir | 1 | 1 | [2:211](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/2:211.md) |
| [يُبْدِلَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | يُفْعِلَنَا | Bize değiştirir | 1 | 1 | [68:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/68:32.md) |
| [يُبْدِلَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | يُفْعِلَهُ | Ona değiştirir | 1 | 1 | [66:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/66:5.md) |
| [يُبْدِلَهُمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | يُفْعِلَهُمَا | O ikisine değiştirir | 1 | 1 | [18:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/18:81.md) |

## Mücavir kökler — 80 mücavir (240 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 22 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
2. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 16 · Kelime
3. [سنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · “Sin” dişler demektir
4. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · Kevn tepe demektir
5. [رجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Pislik demektir
6. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Su birikintisidir
7. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
8. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Hayr : At sürüsü demektir
9. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Dalk” sansar demektir
10. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
11. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 20 ortak ayet · G² 7 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
12. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Önce
13. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
14. [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Haliy : Boş arı kovanıdır
15. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Umulur
16. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Baid uzak demektir
17. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İsyan eder
18. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
19. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İsm hurmadan yapılan içkidir
20. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
21. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
22. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
23. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Dane, inek yavrusuna denir
24. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
25. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · “Sehl” ova demektir
26. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Zalimler
27. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Musa
28. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Tilvi toklu demektir
29. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
30. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
31. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
32. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
33. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
34. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Şey
35. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
36. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Az
37. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
38. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 9 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
39. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
40. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Granit taş demektir
41. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 11 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
42. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır
43. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ekel pas demektir
44. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
45. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
46. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Half : Ense demektir
47. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
48. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Büyük
49. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
50. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
51. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
52. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
53. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
54. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dane, inek yavrusuna denir
55. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
56. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
57. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Yaşlı adamdır
58. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İnek yavrusu, dana demektir
59. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
60. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İşiten

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بدل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md), [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md), [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin giden veya kaldırılan başka bir şeyin makamına kaim olması, yerini alması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yasaların, yaratılış fıtratının ve hakikatin keyfi olarak yerinden edilip yerine bâtılın konulması yahut ilahi iradeyle bir durumun zıddına dönüştürülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Konum ve nitelik değişimi; varlığın veya hükmün ikame ve istibdal mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir başkalaşım veya biçimsel değişim sanıp bir şeyin tamamen kaldırılıp yerine yenisinin ikame edilmesi anlamındaki kurucu takas ve halefiyet boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بد | Bir şeyin ilk defa ortaya çıkması, ayrışması, belirginleşmesi ve gövde kazanması; nitekim bu çekirdeği paylaşan [بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md) ilk defa var etmeyi, [بدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1.md) aniden ve dolunay gibi belirginleşerek öne çıkmayı, [بدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B9.md) örneksiz ortaya koymayı, [بدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%86.md) ise şahsın gövdesini ve kütlesini ifade eder. | ل | Temas, bağlama, yöneltme ve intikal fonksiyonu taşıyan lâm harfinin eklenmesiyle ilk ortaya çıkış hareketi, bir nesnenin veya durumun kalkıp yerine diğerinin raptedilmesi, makamına yerleştirilmesi ve ikame edilmesi anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir mekan, mahalli tutma, sınırlandırılmış yer veya kap |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir şeyin çıkışı ve yerine başka bir şeyin girişi, hareketli eşik |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Bir nesneyi bir konuma sevk etme, hedefe yöneltme, raptetme |
| بدل | Mekanın kapısından birini çıkarıp diğerini sevk ederek onun yerine yerleştirme hareketi | Mevcut olanın çekilmesiyle boşalan mahalle, sevk edilen yeni unsurun girip yerleşmesi ve orayı ikame etmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin diğerinin yerine fiziki olarak konulması, göç ve pazar hayatında bir malın diğerinin yerine takas edilmesi; koltuk altı ile göğüs arasındaki et parçası (bâdile). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Muhabbel es-Sa'dî (veya İbn Nuaym) şiirinde gün boyu bedensel bitkinlik ve kemik ağrısı için badal kelimesini kullanmıştır; ayrıca bir emirin veya görevlinin azledilip yerine başkasının ikame edilmesini ifade eden azlü'l-emîri li'l-emîri'l-mübdeli kullanımı erken şiir dilinde yaygındır: عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlük geleneğinde aktarıldığı üzere, bir kimsenin yolculukta veya işte bir başkasının yerini tutması için yerine ikame edilen kimseye bedel denmesi; ticarî takasta metaın yerine denginin konulması; nahiv ilminde bir kelimenin yerine onun irabını ve yerini alan bedel ıstılahı. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde بدل kökü, özellikle Orta ve Güney Sami kollarında değiş tokuş, bir şeyin yerine geçme, karşılık ve bedel ekseninde süreklilik gösterir. İbranicede בדל (b-d-l / badal) kökü ayırmak, bölmek, fark koymak (hifil formunda hibdīl: tefrik etmek) anlamına gelirken; Arapçada bu ayrışma hareketi, bir şeyi çıkarıp yerine diğerini koyarak ikame etme semantiğine yoğunlaşmıştır. Süryanicede ve Klasik Aramicede benzer fonetik yapıdaki kökler ayrılma ve takas bağlamlarını muhafaza eder. Arapça, kökün ilksel somut ayrışma ve aralama anlamını, bir nesnenin yerini terk etmesi ve boşalan o makama başka bir nesnenin geçirilmesi şeklinde semantik bir dönüşüme uğratarak sosyal, hukuki ve ontolojik ikame düzeyine taşımıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesnenin giden başka bir nesnenin makamına kaim olması; tebdîl ve ibdâl | Eski durumun veya varlığın zevaliyle açılan mahalle yenisinin bağlanması, sıfat veya zat değişimi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice badal (ayırmak, tefrik etmek); Aramice ayrışma ve karşılık bildiren kökler | Ayrışma ve bir unsuru diğerinden ayırıp onun mevkisine geçirme hattında anlam kayması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapçası ve Afro-Asyatik ticari takas tabakası | Karşılıklı mal mübadelesi ve bedel verme pratikleri | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بدل | Anlamlı | Yerine koymak, değiştirmek | Gidenin yerine yenisini getirmek | Hedef kök |
| [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) | Anlamlı | Mekan tutmak, yerleşmek, belde | İnsanın barındığı, sabitlendiği toprak parçası | Mekan unsuru ortak çekirdektir |
| [دبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Toplamak, kümelemek, lokma yapmak | Parçaları bir araya getirip yuvarlamak | Toplanma ve sınır |
| [دلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Çınar ağacı (düleb) | Su çarkı veya ulu ağaç türü | Kur'an'da geçmez |
| [لبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF.md) | Anlamlı | Yapışmak, birbirine kenetlenmek | Katman katman birikip yere serilmek veya yığılmak | Kur'an'da geçer; zıt hareket (ayrılmama, yapışma) |
| [لدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بدل | Merkez | İkame ve tebdil | Bir şeyin bizzat yerini kaldırıp makamına yenisini koymak | Hem zatın hem sıfatın yerine başkasını getirme |
| [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) | Komşu | Başkalaşım | Bir şeyin özü aynı kalırken nitelik ve halinin değişmesi | بدل doğrudan ikame iken, [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) başkalaşmadır |
| [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md) | Komşu | Karşılık verme | Kaybedilen veya elden çıkan bir nesnenin telafisi olarak verilen denk | Zararın veya eksikliğin telafisi yönü esastır |
| [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) | Komşu | Halef olma | Birinin ardından gelip onun yerine geçmek, arkasında durmak | Zaman ve sıra boyutuyla ardıllık öne çıkar |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sabit kılma | Bir yerde çakılı durmak, yerini korumak, değişmemek | بدل mevkiden çekilmeyi, [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) ise mevkide kalmayı anlatır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بدل | İkame etmek, değiştirmek | Bir şeyin kalkıp yerine diğerinin kaim olması | Kesin |
| Latince | Substituere, commutare | Yerine koymak, takas etmek | Substituere tam olarak bir mevkide birinin yerine geçmeyi karşılar; mutare ise genel değişimi içerir | Güçlü |
| İngilizce | Substitute, replace, exchange | Yerine geçirmek, takas etmek | Replace ve substitute gidenin yerine gelmeyi tam verir; alter kelimesi ise zattan ziyade sıfat değişimini karşılar | Kesin |
| Almanca | Ersetzen, austauschen | Yerine koymak, mübadele etmek | Ersetzen boşalan yeri doldurmayı, austauschen ise iki yönlü takası karşılar | Kesin |
| Fransızca | Remplacer, substituer | İkame etmek, yerine geçmek | Bir nesnenin diğerinin fonksiyonunu devralması boyutunu kapsar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَبَدَّلَ / بَدَّلُوا | Hakikati tahrif etmek, sözü ve nimeti bâtılla değiştirmek | İsrailoğullarının kendilerine emredilen sözü değiştirmesi veya nimete karşı nankörlük edilmesi bağlamı (Bakara [2:59](https://lisan.digital/tr/ayet/2:59.md), İbrâhîm [14:28](https://lisan.digital/tr/ayet/14:28.md)) |
| يُبَدَّلُ / تَبْدِيلَ | İlahi sünnetin ve sözün asla değişmezliği | Allah'ın yaratışında, kelimelerinde ve sünnetinde başkalaşma olamayacağı bağlamı (Rûm [30:30](https://lisan.digital/tr/ayet/30:30.md), Fetih [48:23](https://lisan.digital/tr/ayet/48:23.md), Yûnus [10:64](https://lisan.digital/tr/ayet/10:64.md)) |
| يُبَدِّلُ / نُبَدِّلَ | Kötülüğün iyiliğe, korkunun emniyete dönüştürülmesi (İlahi lütuf) | Tövbe edenlerin günahlarının sevaba tebdili ve müminlerin korkularının güvene çevrilmesi (Furkân [25:70](https://lisan.digital/tr/ayet/25:70.md), Nûr [24:55](https://lisan.digital/tr/ayet/24:55.md)) |
| أَتَسْتَبْدِلُونَ / اسْتَبْدَلْتُمْ | Değersizi değerliye tercih ederek takas etmek | Aşağı olanı üstün olana yeğleme kınaması (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md), Nisâ [4:20](https://lisan.digital/tr/ayet/4:20.md)) |
| يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا | Bir toplumu helak edip yerine yenisini ikame etmek | Tarihsel ve sosyolojik ikame yasası (Muhammed [47:38](https://lisan.digital/tr/ayet/47:38.md), Tevbe [9:39](https://lisan.digital/tr/ayet/9:39.md)) |
| بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا | Cezanın veya yaratılışın fiziksel olarak yenilenmesi | Ahirette azabın sürekliliği için derilerin yenilenmesi yahut yerin başka bir yere tebdili (Nisâ [4:56](https://lisan.digital/tr/ayet/4:56.md), İbrâhîm [14:48](https://lisan.digital/tr/ayet/14:48.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelamullah ve sünnetullahın değişmezliği | İlahi sözlerin tebdil edilemeyeceği kuralı; küfür ve imanın tebeddülü; ahirette tebdil-i arz meselesi | Hüküm ve ontik yapıda ilahi irade dışı değişimin imkansızlığı |
| Fıkıh | Hukuki takas, bedel ve tazminat | Akitlerde ivaz (bedel), haksız fiilde zararın bedelle tazmini, vasiyetin tebdili yasağı | Bir hakkın veya malın hukuki karşılığı olarak ikame edilen nesne |
| Tefsir | Nesh ve ayetlerin tebdili tartışması | Bir ayetin yerine diğerinin getirilmesi (Nahl [16:101](https://lisan.digital/tr/ayet/16:101.md)); fıtratın tebdil edilemezliği | Metin, hüküm veya tarihsel aşamalarda ilahi tasarrufun yönü |
| Hadis | Ebdâl kavramı ve amellerin dönüşümü | Rivayetlerde geçen veliler zümresi (ebdâl) ve tövbe ile seyyiatın hasenata tebdili | Bir zümrenin vefatıyla yerlerine başkalarının ikame edilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve vahyî ilke | Değişmez hakikat | Ölçü ve sınır koruma | Dinde bidat ve tahrif, ilahi emrin yerine beşeri hevanın tebdil edilmesidir | Kesin |
| İlmi | Yasa ve aksiyomlar | Dönüşüm kuralları | Durumlar arası geçiş | Enerjinin ve maddenin bir formdan diğerine girmesi, yerini alması mekanizması | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve tebaa | Toplumsal istibdal | Tasfiye ve yeni ikame | Görevini yapmayan yönetici veya toplumun tarih sahnesinden silinip yenisiyle değişmesi | Kesin |
| İktisadi | Ticaret ve pazar | Mübadele ve bedel | Denge ve telafi | Mal ve hizmetlerin pazar yerinde denk kıymetlerle takas edilmesi, bedel ödenmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel ikame ve değişken dönüşümü (Permütasyon / İkame cebri) | Bir denklemde bir değişkenin yerine ona denk veya onu sıfırlayan başka bir değişkenin konularak sistemin yeniden kurulması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal ikame kuramı ve rol değişimi | Toplumsal yapıda çöken bir kurumun, tabakanın veya elitin yerini yeni bir aktörün alması; kurumsal halefiyet | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir fikir değişikliği, tadilat veya yüzeysel bir reform olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığı, hükmü veya toplumu kökten kaldırıp yerine yenisini koyma (istibdal); ontolojik ve ahlaki yer değiştirme |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi sünnetin değişmezliği ile tarihteki toplumların tasfiyesi (istibdal) arasındaki yapısal dengeyi kavrayamamak; tebdili sadece metin bozulması sanıp fıtratın ve hayat tarzının bozulmasını göz ardı etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem değişmezlik yasasını (kelimatullah ve sünnetullahın tebdilsizliği) hem de tarihsel değişim yasasını (halkların istibdali) aynı kök üzerinden kurması bakımından merkezi bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sünnetlerin sürekliliğini bildiren ayetlerde; İsrailoğullarının tebdil ve tahriflerini anlatan kıssalarda; tövbenin niteliğini açıklayan ahkam ve müjde ayetlerinde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin zamanla eskiyip kendiliğinden değişebileceği yanılgısını düzeltir; değişimin ancak ilahi ölçüye uyulmadığında bir tasfiye ve ikame mekanizması olarak işlediğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin bulunduğu yerden alınıp boşalan yerine başka bir nesnenin getirilip oturtulması, takas edilmesi.
- Soyut anlam: Bir ilkenin, niteliğin, hükmün veya insan topluluğunun makamından çekilerek yerini zıddına veya halefine bırakması; yapısal ikame.
- Sistematik karşılık: Sabit bir yasa çerçevesinde işletilen ikame ve dönüşüm mekanizması; liyakatsiz olanın elenip yerine layık olanın getirilmesi süreci.
- LaTeX modeli: $$S(x) \xrightarrow{\tau} S(y) \quad \text{öyle ki} \quad x \neq y, \quad M(x) = M(y)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ sistemi veya mekanı, $x$ mevcut unsuru, $y$ ise ikame edilen yeni unsuru temsil eder. $\tau$ dönüşüm ve tebdil operatörüdür. Dönüşüm sonucunda $x$ çekilmiş, onun işgal ettiği konum $M$ aynı kalmak şartıyla yerine $y$ yerleşmiştir. Böylece sistemin makamı korunurken taşıyıcı unsur tamamen yenilenmiştir.

## Geçtiği ayetler (40 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/2:59.md) — فَبَدَّلَ

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Meal (IK): Zulmedenler, sözü; kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de fasıklık etmelerinden dolayı o zalimlerin üstüne gökten korkunç bir azab indirdik.

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/2:61.md) — أَتَسْتَبْدِلُونَ

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

### [Bakara 2:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/2:108.md) — يَتَبَدَّلِ

أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

Meal (IK): Yoksa daha önce Musa’ya sorulduğu gibi siz de peygamberinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz? Kim imanı küfürle değişirse dosdoğru yoldan sapıtmış olur.

### [Bakara 2:181](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/2:181.md) — بَدَّلَهُ · يُبَدِّلُونَهُ

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Kim de onu işittikten sonra değiştirirse; onun günahı değiştirenlerindir. Şüphe yok ki Allah Semi’dir, Alim’dir.

### [Bakara 2:211](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/2:211.md) — يُبَدِّلْ

سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Sor İsrailoğulları’na, onlara nice açık ayetler verdik. Kim, kendisine gelen Allah’ın nimetini değiştirirse, şüphesiz Allah’ın cezası pek şiddetlidir.

### [Nisa 4:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/4:2.md) — تَتَبَدَّلُوا

وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا

Meal (IK): Yetimlere mallarını verin. Temizi murdara değişmeyin. Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin. Çünkü bu, büyük bir günahtır.

### [Nisa 4:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/4:20.md) — اسْتِبْدَالَ

وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا

Meal (IK): Bir eşin yerine başka bir eş almak istediğiniz takdirde; öncekine yüklerle mehir vermiş olsanız bile, bir şey almayın. İftira ederek ve günaha girerek ona verdiğiniz geri alır mısınız?

### [Nisa 4:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/4:56.md) — بَدَّلْنَاهُمْ

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا

Meal (IK): Şüphesiz ki ayetlerimizi inkar edenleri yakında ateşe atacağız. Derileri piştikçe azabı duysunlar diye, derilerini değiştirip yenileyeceğiz. Allah; Aziz, Hakim olandır.

### [En'am 6:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/6:34.md) — مُبَدِّلَ

وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَأِ الْمُرْسَلِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de nice peygamberler yalanlandı da yalanlanmalarına ve eziyyet edilmelerine sabrettiler. Nihayet onlara yardımımız gelip yetişti. Allah’ın kelimelerini değiştirebilecek yoktur. Andolsun ki; peygamberlerin haberinden bir kısmı sana gelmiştir.

### [En'am 6:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/6:115.md) — مُبَدِّلَ

وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Rabbının sözü; doğruluk ve adalet yönünden tam kemalindedir. O’nun sözlerini değiştirebilecek yoktur. O; Semi’dir, Alim’dir.

### [Araf 7:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/7:95.md) — بَدَّلْنَا

ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Sonra kötülüğün yerine iyilik koyduk. Nihayet çoğaldılar ve; atalarımıza da fakirlik, şiddet, hastalık, iyilik ve genişlik dokunmuştu, dediler. Bunun üzerine Biz de onları kendilerine farkına varmadan ansızın yakalayıverdik.

### [Araf 7:162](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/7:162.md) — فَبَدَّلَ

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ

Meal (IK): İçlerinden zulmedenler, kend, lerine söylenen sözü başkasıyla değiştirdiler. Biz de onlara, zulmeder olduklarından dolayı gökten azab indirdik.

### [Tevbe 9:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/9:39.md) — وَيَسْتَبْدِلْ

إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Eğer elbirliği ile çıkmazsanız; sizi elim bir azabla azablandırır ve yerinize sizden başka bir kavim getirir. Siz ona hiç bir şeyle zarar veremezsiniz. Allah, her şeye Kadir’dir.

### [Yunus 10:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/10:15.md) — بَدِّلْهُ · أُبَدِّلَهُ

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): Ayetlerimiz onlara açık açık okununca; Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: Bundan başka bir Kur’an getir veya bunu değiştir, dediler. De ki: Onu kendiliğimden değiştirmem olmaz. Ben, ancak bana vahyolunana uyarım. Ben, Rabbıma karşı gelirsem; büyük bir günün azabından korkarım.

### [Yunus 10:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/10:64.md) — تَبْدِيلَ

لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Onlar için dünya hayatında da, ahirette de müjde vardır. Allah’ın sözleri değişmez. Bu, büyük kurtuluşun kendisidir.

### [İbrahim 14:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/14:28.md) — بَدَّلُوا

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ

Meal (IK): Allah’ın verdiği nimeti küfre çevirip değiştirenleri ve milletlerini helak olacakları yere götürenleri görmüyor musun?

### [İbrahim 14:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/14:48.md) — تُبَدَّلُ

يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ

Meal (IK): O gün; yer başka bir yerle değiştirilir. Gökler de başka göklerle. Ve onlar; Vahid ve Kahhar olan Allah’ın huzuruna çıkarlar.

### [Nahl 16:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/16:101.md) — بَدَّلْنَا

وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Biz, bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman; Allah ne indirdiğini gayet iyi bilirken, onlar: Sen sadece uyduruyorsun, derler. Hayır onların çoğu bunu bilmezler.

### [Kehf 18:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/18:27.md) — مُبَدِّلَ

وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا

Meal (IK): Rabbının kitabından sana vahyolunanı oku. O’nun sözlerini değiştirebilecek yoktur. O’ndan başka bir sığınak da bulamazsın.

### [Kehf 18:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/18:50.md) — بَدَلًا

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا

Meal (IK): Hani meleklere; Adem’e secde edin, demiştik de İblis’ten başka hepsi secde etmişti. O ise, cinnlerden olduğu için Rabbının emrinden dışarı çıkmıştı. Şimdi siz, beni bırakıp da size düşman olan, onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz? Zalimler için ne kötü bedeldir bu.

### [Kehf 18:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/18:81.md) — يُبْدِلَهُمَا

فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا

Meal (IK): Rabblarının o çocuktan daha temiz ve daha çok merhametli birini vermesini istedik.

### [Nur 24:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/24:55.md) — وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Allah; içinizden iman edip salih amel işleyenlere vaad etti ki: Onlardan öncekileri nasıl halef kıldı ise onları da yeryüzüne halef kılacak ve on lar için beğendiği dini temelli yerleştirecek, korkularını emniyete çevirecektir. Çünkü onlar, Bana kulluk eder ve hiç bir şeyi Bana şirk koşmazlar. Kim de bundan sonra inkar ederse; işte onlar fasıkların kendileridir.

### [Furkan 25:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/25:70.md) — يُبَدِّلُ

إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Ancak tevbe eden, inanıp salih amel işleyenlerin; Allah, işte onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Ve Allah; Gafur ve Rahim olandır.

### [Neml 27:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/27:11.md) — بَدَّلَ

إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Yalnız zulmeden bunun dışındadır. Sonra kötülüğün ardından iyiliğe çevirirse artık Ben, şüphesiz Gafur ve Rahim’im.

### [Rum 30:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/30:30.md) — تَبْدِيلَ

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Öyleyse sen, yüzünü Hanif olarak dine, Allah’ın fıtratına çevir ki O, insanları bunun üzerine yaratmıştır. Allah’ın yaratışında değişme yoktur. İşte dosdoğru din budur. Ama insanların çoğu bilmezler.

### [Ahzab 33:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/33:23.md) — بَدَّلُوا · تَبْدِيلًا

مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا

Meal (IK): Mü’minlerden öyle erler vardır ki; Allah’a verdikleri ahde sadakat göstermişlerdir. Kimi bu uğurda canını verdi, kimi de beklemektedir. Ve onlar, hiç bir değiştirme ile değiştirmediler.

### [Ahzab 33:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/33:52.md) — تَبَدَّلَ

لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا

Meal (IK): Bundan sonra artık sana kadınlarla evlenmek ve güzellikleri hoşuna gitse de sağ elinin malik olduklarının dışında hiç birini başka bir eşle değiş tirmek helal değildir. Allah; her şeyi murakabe edendir.

### [Ahzab 33:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/33:62.md) — تَبْدِيلًا

سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا

Meal (IK): Allah’ın daha önceden geçenler hakkındaki sünnetidir. Sen, Allah’ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın.

### [Sebe 34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/34:16.md) — وَبَدَّلْنَاهُمْ

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ

Meal (IK): Ama onlar, yüz çevirdiler. Böylece Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik. Ve onların iki bahçesini, buruk yemişli, ılgınlık ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik.

### [Fatır 35:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/35:43.md) — تَبْدِيلًا

اسْتِكْبَارًا فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّةَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلًا

Meal (IK): Yeryüzünde büyüklenerek ve kötü düzen kurarak. Halbuki kötü düzen ancak ehline zarar verir. Öncekilerin sünnetlerini görmezler mi? Sen, Allah’ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın. Sen, Allah’ın sünnetinde bir başkalaşma da bulamazsın.

### [Mü'min 40:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/40:26.md) — يُبَدِّلَ

وَقَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ

Meal (IK): Firavun demişti ki: Bırakın beni de Musa’yı öldüreyim. O ise Rabbına yalvaradursun. Onun, sizin dininizi değiştirmesinden veya yeryüzünde fesad çıkarmasından korkuyorum.

### [Muhammed 47:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/47:38.md) — يَسْتَبْدِلْ

هَأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ

Meal (IK): İşte sizler; Allah yolunda infak etmek için çağrılıyorsunuz. İçinizden kiminiz cimrilik ediyor. Kim cimrilik ederse; ancak kendi nefsine cimrilik etmiş olur. Allah; Gani’dir, siz ise fakirlersiniz. Eğer O’ndan yüz çevirirseniz; yerinize sizden başka bir kavmi getirir. Sonra onlar sizin benzerleriniz olmazlar.

### [Fetih 48:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/48:15.md) — يُبَدِّلُوا

سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Siz, ganimetleri almak için gittiğinizde; geride bırakılanlar diyeceklerdir ki: Bırakın, biz de arkanıza düşelim. Onlar, Allah’ın kelamını değiştirmek isterler. De ki: Bize uymayacaksınız. Allah, daha önce böyle buyurmuştur. Size; hayır, bizi çekemiyorsunuz, diyeceklerdir. Hayır onlar, pek az anlayan kimselerdir.

### [Fetih 48:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/48:23.md) — تَبْدِيلًا

سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا

Meal (IK): Bu, önceden beri geçmiş olan Allah’ın sünnetidir. Ve sen; Allah’ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.

### [Kaf 50:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/50:29.md) — يُبَدَّلُ

مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ

Meal (IK): Benim katımda söz değiştirilmez. Ve Ben, kullara asla zulmedici değilim.

### [Vakıa 56:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/56:61.md) — نُبَدِّلَ

عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yerinize benzerlerinizi getirmekte ve sizi bilemeyeceğiniz bir yaratılışla tekrar var etmekte.

### [Tahrim 66:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/66:5.md) — يُبْدِلَهُ

عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا

Meal (IK): Şayet o, sizi boşarsa; Rabbı ona sizden daha hayırlı, kendini Allah’a veren, inanan, boyun eğen, tevbe eden, kulluk eden, oruç tutan dul ve bakire eşler verir.

### [Kalem 68:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/68:32.md) — يُبْدِلَنَا

عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ

Meal (IK): Belki Rabbımız bize bundan daha iyisini verir. Doğrusu biz; artık Rabbımızdan dilemekteyiz.

### [Mearic 70:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/70:41.md) — نُبَدِّلَ

عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْرًا مِنْهُمْ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ

Meal (IK): Ki onların yerine kendilerinden daha iyilerini getirelim. Ve Biz, önüne geçilecekler de değiliz.

### [İnsan 76:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/ayet/76:28.md) — بَدَّلْنَا · تَبْدِيلًا

نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ وَإِذَا شِئْنَا بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا

Meal (IK): Biz yarattık onları ve mafsallarını da Biz pekiştirdik. Dilersek onları benzerleri ile değiştiriveririz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bedr dolunay demektir. Güneşin yerini aldığı için bedel anlamında kullanılmıştır. Tebdil etmek yerine başka bir şey koymak demektir.
“Bedal” malların takas edildiği pazar yeri demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال واللام والباء معهما
د ل ب، ب ل د، ل ب د، د ب ل، ب د ل مستعملات
دلب:
الدُّلبُ شَجَرةُ العَيْثام، ويقال: شجر الصِّنار، وهو بالصِّنار أَشبَهُ، والواحدة دُلْبةٌ.
بلد:
البَلَدُ: كلُّ موضعٍ مُسْتَخيزٍ من الأرض، عامرٍ أو غيرِ عامرٍ، خالٍ أو مَسكون، والطائفة منه بَلْدةٌ، والجميع البِلاد.
والبَلَدُ اسمٌ يقعن على الكُوَر.
والبَلَدُ المقبرة، ويقال: هو نَفسُ القَبْر، ورُبَّما عُنِيَ بالبَلَد التُّرابُ.
وبيضة البَلَدِ: بَيْضة تتركها النَّعامةُ في قِيٍّ من البلاد، ويقال: هو أذَلُّ من بيضةِ البَلَدِ.
وقوله تعالى: "لا أُقسِمُ بهذا البَلَدِ" يعني مَكَّةَ نفسَها.
وبَلدة النَّحْر: الثُّغْرةُ وما حَوالَيْها، قال:
أُنيخَتْ فأَلقَتْ بَلْدةً فوقَ بَلـدةٍ		قليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
والبلدة: موضع لا نجوم فيه بين النَّعائِم وسَعْد الذابح وليس فيه كَواكبُ عِظامٌ تكون عَلَماً، وهي من مَنازِل القَمَر، وهي من آخِر البُرُوج، سُمِّيَت بَلدةً وهي من بُرْح القوي خاليةً إلاّ من كواكبَ صغارٍ.
والبُلْدةُ: بُلجَةُ ما بينَ الحاجِبَيْنِ.
والبَلادة نقيض النَّفاذ والمَضاءِ في الأمر، ورجلٌ بَليدٌ إذا لم يكن ذَكيّاً، وفَرَسٌ بليد، إذا تأخَّرَ عن الخَيْلِ السَّوابِق، وقد بَلُدَ بَلادةً.
والتَبَلُّيُد: نقيض التَّجَلُّدِ، وهو من الاستِكانة والخُضوع، قال:
ألا لا تَلمْه اليومَ أن يَتَبَلَّدا
وبَلَّدَ الرجلُ أي نكَّسَ وضَعُف في العمل وغيره حتى في الجُود، قال:
جَرَى طَلَقاً حتى إذا قِيلَ سابقٌ		تدارَكَه أعراقُ سُوءٍ فبَـلَّـدا
والمُبالَدةُ كالمُبالَطةِ بالسُيوف والعِصيِّ إذا اجتَلَدوا بها على الأرض، ويقال: اشتُقَّ من بِلادِ الأرض.
وبَلَّدوا بها: لَزِمُوها فقاتَلوا على الأرض.
ورجلٌ بالِدٌ، في القياس: مُقيم ببَلَده.
والأبلادُ آثارُ الوَشْم في اليَد، وبه شِبْهُ ما بُقِي من آثار الدار، قال جرير:
حَيِّ المَنازِلَ بالبُرْدَينِ قد بَلِيَتُ		للحَىِّ لم يَبقَ منها غيرُ أبلادِ
لبد:
لَبَدَ يلبُدَ لُبُوداً: لَزِمَ الأرضَ يتَضاؤُل الشَّخص.
وصِبيان الأعراب إذا رأوا سُمانَى قالوا: سُمانَى لُبادَى البُدِي لا تُراعِي، أي لا تَفْزَعي والبُدي لا تُرَيْ، ولا يزالون يقولون ذلك وهي لابِدةٌ، ويَدورون بها حتى يأخذوها.
وكل شعرٍ وصُوفٍ تَلَبَّدَ فهو لِبدٌ، ولِبْدةُ الأسَد شَعرٌ كثير تَلَبَّدَ على زُبْرَته، وقد يكون مثلُ ذلك على سَنامِ البعير، قال:
كأنَّه ذو لِبَدٍ وَلَهمَسِ
واللُّبّادةُ: لباسٌ من لُبودٍ.
ولُبَدٌ آخِر نُسُور لُقْمانَ بنِ عادٍ وسُمِّيَ به، أي أنّه قد لَبِدَ فلا يموت.
واللُّبَدُ واللَّبِدُ: الرجلُ اللازم لموضعٍ لا يُفارقه.
ومالٌ لُبَدٌ أي لا يُخافُ فَناؤه من كَثْرته.
وصارَ القومُ لِبْدَةً ولُبَدا في شِدَّة ازدِحامهم.
وملاه سَبَدٌ ولا لَبَدٌ أي ماله ذو شَعرٍ وصُوفٍ ووَبرٍ من المال أو مالهم خَيلٌ وإِبِلٌ وبَقَرٌ فذَهبَت مَثَلاً.
دبل:
الدَبُلةُ شِبْهُ كُتلةٍ من ناطِفٍ أو حَيْسٍ أو شَيءٍ معجُون، ودَبَّلْتُه تدبيلاً أي جَعَلتُه دَبْلاً.
والدَّبيلُ موضع باليَمامة، وجمعُه دُبُل، قال الشاعر:
لولا رَجاؤكَ ما تَخَطَّتْ ناقتـي		عُرْضَ الدَّبيلِ ولا قُرَى نَجرانِ
بدل:
البَدَلُ: خَلَفٌ من الشيءِ، والتبديل: الغيير.
واستبْدَلْتُ ثوباً مكانَ ثَوبٍ، وأَخا مكانَ أَخٍ، ونحوُ ذلكَ المُبادَلةُ.
والأبْدالُ: قومٌ يُقيمُ اللهُ بهم الدِّينَ ويُنَزَّلُ الرِّزْقَ، أربعونَ بالشّام وثَلاثونَ في سائر البُلدان، إذا ماتَ واحدٌ منهم يقومُ مَقامَه مِثلُه ولا يُؤبَهُ لهم.
ويقال: واحدٌ منهم بعَقَبةِ حُلْوانَ رُبِّيَ بها، اسمُه ذُؤَيْب بنُ يرتملَى كذا، ويقال: قَرَأ القرآن وأبدال الشام.
والبَأْدَلةُ: لَحْمةٌ بني الإِبط والثُّنْدُوةِ، والرُّعثاوانِ أعاليهما، قال:
فتىً قُدَّ قَدَّ السيف لا مُتآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـه وبـآدِلْـهْ

##### Türkçe

باب **الدال** ve **اللام** ve **الباء** onlarla birlikte
د ل ب، ب ل د، ل ب د، د ب ل، ب د ل kullanımlı olanlardır.

دلب:
**الدُّلبُ** **العَيْثام** ağacıdır; ve denilir: **الصِّنار** ağacı; ve o, **الصِّنار**a daha benzer; tekili **دُلْبةٌ**dur.

بلد:
**البَلَدُ**: yerden her **مُسْتَخيزٍ** yer; mamur olsun veya mamur olmasın, boş olsun veya meskûn; ondan bir taife **بَلْدةٌ**dir; hepsi **البِلاد**dır.
Ve **البَلَدُ** **الكُوَر** üzerine vaki olan bir isimdir.
Ve **البَلَدُ** mezarlıktır; ve denilir: o, kabrin bizzat kendisidir; ve belki **البَلَد** ile toprak kastedilmiştir.
Ve **بيضة البَلَدِ**: devekuşunun beldelerden bir **قِيٍّ** içinde bıraktığı bir yumurta; ve denilir: o, **بيضةِ البَلَدِ**den daha zelildir.
Ve Yüce’nin sözü: “لا أُقسِمُ بهذا **البَلَدِ**” yani Mekke’nin bizzat kendisini kasteder.
Ve **بَلدة النَّحْر**: **الثُّغْرةُ** ve onun çevresidir; dedi ki:
أُنيخَتْ فأَلقَتْ **بَلْدةً** فوقَ **بَلـدةٍ**		قليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
Ve **البلدة**: **النَّعائِم** ile **سَعْد الذابح** arasında içinde yıldızlar olmayan bir yerdir; ve onda alâmet olacak büyük yıldızlar yoktur; ve o, ayın menzillerindendir; ve o, burçların sonlarındandır; **بَلدةً** diye adlandırıldı; ve o, küçük yıldızlar dışında boş olarak **بُرْح القوي**dendir.
Ve **البُلْدةُ**: iki kaş arasının açıklığıdır.
Ve **البَلادة** işte nüfuz ve ilerleyişin zıddıdır; ve bir adam **بَليدٌ**dur, eğer zeki değilse; ve bir at **بليد**dir, eğer önde giden atlardan geri kalırsa; ve gerçekten **بَلُدَ بَلادةً**.
Ve **التَبَلُّيُد**: **التَّجَلُّدِ**ün zıddıdır; ve o, boyun eğme ve alçalma cinsindendir; dedi ki:
ألا لا تَلمْه اليومَ أن يَتَبَلَّدا
Ve **بَلَّدَ** adam, yani işte ve başkasında, hatta cömertlikte bile başını eğdi ve zayıfladı; dedi ki:
جَرَى طَلَقاً حتى إذا قِيلَ سابقٌ		تدارَكَه أعراقُ سُوءٍ فبَـلَّـدا
Ve **المُبالَدةُ**, kılıçlar ve sopalarla, onları yerde sertçe vurduklarında, **المُبالَطةِ** gibidir; ve denilir: yerin **بِلادِ**inden türetilmiştir.
Ve onunla **بَلَّدوا**: ona yapıştılar da yerde çarpıştılar.
Ve bir adam **بالِدٌ**; kıyasta: beldesinde ikamet eden.
Ve **الأبلادُ** eldeki dövme izleridir; ve onda, evin izlerinden kalanın benzeri vardır; Cerîr dedi ki:
حَيِّ المَنازِلَ بالبُرْدَينِ قد بَلِيَتُ		للحَىِّ لم يَبقَ منها غيرُ **أبلادِ**

لبد:
**لَبَدَ** **يلبُدَ** **لُبُوداً**: şahsın küçülmesiyle yere yapıştı.
Ve bedevîlerin çocukları **سُمانَى**yı gördüklerinde derler ki: **سُمانَى لُبادَى البُدِي لا تُراعِي**; yani korkma; ve **البُدي** görünmez; ve onlar onu, o **لابِدةٌ** iken, bunu söylemeye devam ederler; ve onunla dönüp dururlar, ta ki onu yakalayıncaya kadar.
Ve her saç ve yün ki keçeleşti, o **لِبدٌ**dür; ve aslanın **لِبْدةُ**si, yelesi üzerinde keçeleşmiş çok saçtır; ve bunun benzeri devenin hörgücü üzerinde de olabilir; dedi ki:
كأنَّه ذو **لِبَدٍ** وَلَهمَسِ
Ve **اللُّبّادةُ**: **لُبودٍ**dan bir giysidir.
Ve başka bir **لُبَدٌ**, Âd’ın oğlu Lokmân’ın akbabalarının sonuncusudur; ve onunla adlandırıldı; yani o, gerçekten **لَبِدَ** de ölmez.
Ve **اللُّبَدُ** ve **اللَّبِدُ**: bir yeri bırakmayıp ona yapışan adamdır.
Ve bir mal **لُبَدٌ**; yani çokluğundan dolayı yok olmasından korkulmaz.
Ve kavim, sıkışıklıklarının şiddetinde **لِبْدَةً** ve **لُبَدا** oldu.
Ve onun malı **سَبَدٌ**dır, **لَبَدٌ** değil; yani onun malı, maldan saçlı ve yünlü ve kıl (tüylü) olan değildir; yahut onların malı atlar ve develer ve sığırlardı da mesel olarak gitti.

دبل:
**الدَبُلةُ**: **ناطِفٍ**ten veya **حَيْسٍ**ten yahut yoğrulmuş bir şeyden bir kütle benzeridir; ve onu **دَبَّلْتُه** **تدبيلاً**, yani onu **دَبْلاً** yaptım.
Ve **الدَّبيلُ** Yemâme’de bir yerdir; çoğulu **دُبُل**dür; şair dedi ki:
لولا رَجاؤكَ ما تَخَطَّتْ ناقتـي		عُرْضَ **الدَّبيلِ** ولا قُرَى نَجرانِ

بدل:
**البَدَلُ**: şeyden bir halef; ve **التبديل**: değiştirmedir.
Ve bir elbiseyi bir elbisenin yerine, ve bir kardeşi bir kardeşin yerine **استبْدَلْتُ**; ve bunun benzeri **المُبادَلةُ**dir.
Ve **الأبْدالُ**: Allah’ın onlarla dini ikame ettiği ve rızkı indirdiği bir kavimdir; Şam’da kırk, diğer beldelerin geri kalanında otuz; onlardan biri öldüğünde onun makamına onun gibi biri geçer; ve onlara aldırış edilmez.
Ve denilir: onlardan biri **عَقَبةِ حُلْوانَ**da, orada yetiştirildi; adı **ذُؤَيْب بنُ يرتملَى** şöyle; ve denilir: Kur’an’ı ve Şam’ın **أبدال**ını okudu.
Ve **البَأْدَلةُ**: koltuk altı ile **الثُّنْدُوةِ** arasının etidir; ve **الرُّعثاوانِ** ikisinin üstleridir; dedi ki:
فتىً قُدَّ قَدَّ السيف لا مُتآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـه وبـ**آدِلْـهْ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَديلُ: البَدَلُ. وبَدَلُ الشيءِ: غيره. يقال بَدَلٌ وبِدْلٌ لغتان. والبَدَلُ: وجعٌ في اليدين والرجلين. وقد بدلَ بالكسر يَبْدَلُ بَدَلاً. وأَبْدَلْتُ الشيء بغيره. وبَدَّلَهُ الله من الخوف أمناً. وتَبْديلُ الشيء أيضاً: تغييره وإن لم يأتي بِبَدَلٍ. واسْتَبْدَلَ الشيءَ بغيره وتَبَدَّلَهُ به، إذا أخذه مكانَه. والمُبادَلَةُ: التَبادُلُ. والأَبْدالُ: قومٌ من الصالحين لا تخلُو الدنيا منهم، إذا مات واحدٌ أَبْدَلَ الله مكانَهُ بآخر. قال ابن دريد: الواحدُ بَديلٌ.

##### Türkçe

**البَديلُ**: **البَدَلُ**. Ve bir şeyin **بَدَلُ**’i: onun başkasıdır. **بَدَلٌ** ve **بِدْلٌ** denir; iki lehçedir. Ve **البَدَلُ**: ellerde ve ayaklarda bir ağrıdır. Ve (fiil) kesre ile **بدلَ**; **يَبْدَلُ**; **بَدَلاً**. Ve “Ben bir şeyi başkasıyla **أَبْدَلْتُ**.” Ve Allah onu korkudan güvene **بَدَّلَهُ**. Ve bir şeyin **تَبْديلُ**’i de: onu değiştirmektir; bir **بَدَلٍ** getirmese bile. Ve bir şeyi başkasıyla **اسْتَبْدَلَ** ve onu onunla **تَبَدَّلَهُ**; eğer onu onun yerine aldıysa. Ve **المُبادَلَةُ**: **التَبادُلُ**. Ve **الأَبْدالُ**: salihlerden bir topluluktur; dünya onlardan boş kalmaz; eğer onlardan biri ölürse Allah onun yerine bir başkasını **أَبْدَلَ**. İbn Düreyd dedi: tekil olan **بَديلٌ**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ل ب
دلب ، دبل ، بدل ، بلد ، لبد : مستعملة .
دلب : قال الليث : الدُّلْبُ شجرة العيثَام ، ويقال : شجر الصِّنارِ وهو بالصِّنار أشبه ، والواحدة دُلْبَةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدُّلْبَةُ السّوادُ ، والدُّلْبُ جنْسٌ من سُودان السِّند ، وهو مقلوب عن الدَّيْبُل .
وقال الشاعر :
كأن الذراع المشكُولَ منها
سَلِيبٌ مِن رجال الدّيْبُلانِ
قال : شَبَّهَ سوادَ الزِّقِّ بالأسود المشلَّح من رجال السند .
دبل : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : التَّدْبيلُ : تَعظيمُ اللُّقمة وازدرادُها ، والدّوْبَلُ ذَكَرُ الخنازير وهو الرّتُّ .
وقال الليث : الدُّبْلَةُ كتلة من ناطِفٍ أو
حَيْسٍ أو شَيءٍ مَعْجون أو نحو ذلك ، وقد دَبَّلْتُ الحَيْسَ تَدْبيلاً أي جعلتُه دبَلاً .
وقال النضر : الدُّبلُ اللُّقمُ من الثرِيد الواحدة دُبْلَةٌ ، والدّبيلُ موضعٌ يتاخِم أعراضَ اليمامة وأنشد فقال :
لَوْلا رَجاؤُك ما تَخَطَّتْ ناقَتِي
عُرْضَ الدّبِيلِ ولا قُرى نَجْران
ويُجمع دُبُلاً . وقال العجاج :
جَادَلَه بالدُّبُل الوَسْمِيّ
قال : وَدَيْبُلُ مدينة من مدائن السِّند ، غيره : دَبَلْتُ الأرضَ وَدَمَلْتُهَا أي أصلحتها .
وقال الكسائي : أرض مَدْبُولة إذا أصلحتها بالسِّرْجينِ ونحوه حتى تجودَ ، وقد دَبلتُهَا أدبلها دُبولاً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدُّبالُ والذُّبال النُّفاياتُ ، يقال : دَبَلْته دُبُولاً وذَبَلْته ذبولاً .
شمر عن ابن الأعرابي يقال : دِبْلٌ دَبيلٌ أي ثُكْلٌ ثاكلٌ ومنه سميت المرأة : دِبْلَةٌ وقال الراجز :
يا دِبْلُ ما بِتُّ بليلٍ ساهِداً
ولا خَرَرْتُ الرَّكعتين ساجداً
قال : ويقال : دَبْلتُهم دُبَيْلَة : أي هلكوا وصلَّتهم صالَّةٌ . وروى أبو عبيد عن الأصمعيّ : ذِبْلٌ ذَابِلٌ بالذال ، وهو الهوان والخزي .
قال شمر وغيره يقول : دبل دابل بالدال ويقال : الجداول الدُّبُول واحدها دَبْلٌ لأنها تُدْبل أي تُصْلَح وتُنَقَّى وتُجْهَر ، وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما غدا إلى النطَاةِ دلَّه الله على دبول كانوا يَتَرَوَّوْنَ منها فقطعها عنهم حتى أَعْطوا بأَيديهم .
بلد : قال الليث : البَلدُ كل موضع مُسْتَحيزٍ من الأرض عامِرٍ أو غير عامر أو خالٍ أو مسكون فهو بلد ، والطائفة منها بَلْدَة والجميعُ البلاد ، والبُلْدَان اسم يقع على الكُوَر والبَلدُ المقْبَرَة ، ويقال : هو نَفْسُ القبر ، وربما جاء البَلدُ يعني به التراب ، قال : والبَلْدَة بَلْدَةُ النَّحْر وهي الثغرةُ وما حولها وأنشد :
أُنِيخَتْ فأَلْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بلدةٍ
قليل بها الأصواتُ إلا بغَامُها
والبلدةُ في السماءِ موضعٌ لا نجوم فيه بين النَّعَائم وسَعْدِ الذَّابح ، ليستْ فيه كواكب عظام تكون عَلَماً ، وهي من منازل القمر ، وهي آخر البروج ، سُميت بَلْدَةً وهي من بُرْج القَوْس خالية إلاَّ من كواكبَ صغارٍ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : والأَبْلَدُ من الرجال الذي ليس بمقرونٍ وهي البَلْدَة والبُلْدَة . وقال الأحمر : المتبلِّدُ الذي يتردد مُتحيراً وأنشد للبيد فقال :
عَلِهَتْ تَبَلَّدُ في نِهَاءِ صعائِدٍ
سَبْعاً تُواماً كامِلاً أيامُها
وقال الليث : التَّبَلُّد نقيض التجلد ، وهو استكانة وخضوع وأنشد :
ألا لا تَلُمْه اليوم أن يَتَبَلَّدَا
فقد غُلبَ المحزون أن يتجلّدَا
قال : وبلَّدَ إذا نكَّسَ في العمل وضَعُفَ حَتَّى في الجود ، قال الشاعر :
جَرَى طلَقاً حتى إذا قُلْتُ سابِقٌ
تداركه أَعْراقُ سوءٍ فبَلّدَا
وقال غيره : البَلْدَة راحة الكف ، وقيل للمُتَحَيِّر : متَبَلِّد لأنه شُبِّه بالذي يتحير في فلاةٍ من الأرض ، لا يهتدي فيها وهي البَلْدَة ، وكل بَلَدٍ واسع بَلْدةٌ وقال الأعشى يذكر الفلاة :
وبَلْدَةٍ مثل ظهْرِ التُّرْسِ موحِشَةٍ
لِلْجِنِّ بالليل في حافاتها شُعَلٌ
وقال الليث : البَلادة نقيض النّفاذِ والمضاءِ في الأمور ، ورجل بليد إذا لم يكن ذكيّاً ، وفرسٌ بليد ، إذا تأخَّر عن الخيل السوابق وقد بَلُدَ بلادةً .
قال : والمبالدةُ كالمبالَطَة بالسيوف والعِصِيِّ إذا تجالدوا بها ، ويقال : اشْتُق من بِلادِ الأرض .
أبو عبيد : البَلَدُ الأثَرُ بالجسد وجمعه أَبْلاَدٌ ، وقال ابن الرقاع :
من بَعْدِ ما شَمِل الْبِلَى أَبْلادها
قال وقال أبو زيد : بَلَدْتُ بالمكان أَبلُدُ بلوداً وأَبَدْتُ به آبُدُ أبُوداً : أي أقمتُ به ، وأنشد ابن الأعرابي فقال :
ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ بمهلكةٍ
جاوَزْتُه بعلاةِ الخلْق عِلْيَانِ
قال : المبْلِدُ الحوضُ القديم ههنا وأراد مُلْبِدٍ فقلب وهو اللاصق بالأرض ، ومنه قول عَلِيَ لرجلين جاءا يسأَلانِه : أَلْبدا بالأرض حتى تفهما ، وقال غيره : حوضٌ مُبْلِدٌ تُرك ولم يُستعمل فَتَدَاعى وقد أَبْلد إبلاداً .
وقال الفرزدق يصف إبلاً سقاها في حوض داثِرٍ :
قَطَعْتُ لألحيهِنَّ أَعضادَ مُبْلِدٍ
يَنشُّ بِذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ جوانِبُهْ
أراد بذي الدلو المحيل الماءَ الذي قد تَغيّرَ في الدلو لأنه نُزِع متغيراً .
لبد : أبو عُبَيد عن أبي عمرو : أَلْبَدَ بالمكان فهو مُلْبِدٌ به إذا أقام به .
وقال أبو زيد : اللّبِيدُ من الرجال الذي لا يبرح منزله وهو الألْيَسُ .
وقال ابن الأعرابي : لَبَدَ ولَبِدَ لُبوداً إذا أقام بالمكان ، قال : وإذا رُقِعَ الثوبُ فهو مُلَبَّدٌ ومُلْبَدٌ ومَلْبُودٌ . وفي الحديث أن عائشة أخرجت كِسَاءً للنبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) مُلَبَّداً أي مُرَقَّعاً ، وقال الله جلّ وعزّ : ( يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً ) ( البلد : 6 ) .
قال الفراء : اللَّبَدُ الكثير ، قال بعضهم :
واحدتُهُ لُبْدَةٌ ، ولُبَدُ جماع ، قال : وجعله بعضهم على جهة قُثَم وحُطَمٍ واحداً ، وهو من الوجهين جميعاً الكثير . قال : وقرأ أبو جعفر المدنيّ : ( مالاً لُبَّداً ) مُشَدَّداً فكأَنه أراد مالَ لابد ، ومالانِ لاَبِدَانِ وأموال لُبَّدٌ ، والأموال والمال قد يكونان في معنى واحد .
وقال الزجاج : مالٌ لُبَدٌ : كثيرٌ ، وقد لَبَد بعضه ببعض وقوله جلّ وعزّ : ( أَحَداً وَأَنَّهُ لَّمَا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُواْ يَكُونُونَ ) ( الجن : 19 ) قال وقرىء ( لُبَداً ) قال : والمعنى أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما صلى الصبح ببطن نَخْلَةَ كادت الجن لما سمعوا القرآن وتعجبوا منه أن يَسقطوا عليه . قال : ومعنى لِبَداً يركَبُ بعضهم بعضاً وكلُّ شيء أَلصَقْته بشيء إلصاقاً شديداً فقد لَبّدتَه ، ومن هذا اشتقاق هذه اللُّبُودِ التي تُفْتَرَش . قال : ولِبَدٌ جمع لبْدَةٍ ولُبَدٌ ومن قرأ ( لُبَّداً ) فهو جمع لابد .
وقال الليث : تقول صبيان الأعراب إذا رأوا السُّمَانَى : سُمَانَى لُبَادَى الْبُدى لا تُرَى ، فلا تزال تقول ذلك وهي لابدةٌ بالأرض أي لاصقةٌ وهو يُطيف بها حتى يَأْخُذَها .
وقال : كل شَعَرٍ أو صوف يَتَلَبَّد فهو لِبْدٌ ولِبْدة ، وللأسد شَعَرٌ كثير قد تَلَبَّد على زُبْرَتِهِ قال : وقد يكون مثلُ ذلك على سَنَام البعير وأنشد :
كَأَنَّهُ ذُو لِبَدٍ دَلَهْمسِ
قال : واللُّبَادَةُ لِباسٌ من لُبُود ؛ قال : ولُبَدٌ اسم آخِر نسور لُقمانَ بن عاد سماه لُبَداً لأنه لَبِدَ فلا يموت ولا يذهب كاللَّبِد من الرجال اللازم لرِحْلِه لا يفارِقه . والعرب تقول : ما له سَبَدٌ ولا لَبَدٌ .
قال ابن السكيت : قال الأصمعي : معناه ما له قليلٌ ولا كثيرٌ ، قال وقال غيره : السَّبَدُ من الشَّعَر واللَّبَد من الصوف ، أي ما له ذُو شَعَر ولا ذو صُوفٍ وَوَبَر ، وكان مالَ العرب الخيل والإبل والغنم والبقر فدخلت كلها في هذا المثل .
أبو عبيد عن الأصمعي : المُلْبِدُ الفحلُ من الإِبل يضرب فخذيه بذنبه فَيَلْصَقُ بهما ثَلْطُهُ وبَعَرُه ؛ قال والمُلْبد أيضاً : اللاصق بالأرض .
وفي حديث أبي بكر أنه كان يحلب فيقول : أَأَلْبِدْ أَمْ أَرْغي فإن قالوا : أَلْبِدْ أَلْصَق العُلبة بالضَّرْع ، فَحَلَبَ ولا يكون لِذلك الحَلْب رَغْوَة ، فإن أَبانَ العُلْبَة رغا الشَّخْبُ بشدَّة وُقُوعه في العُلْبة .
وقال أبو زيد : المُلَبِّدُ من المطر : الرَّشُّ ، وقد لَبَّدَ الأرضَ تلبيداً .
وفي حديث عُمر أنه قال : من لَبَّدَ أو عَقَصَ أو ضفَرَ فعليه الحَلْق . قال أبو عبيد : قوله : لَبَّد يعني أن يجعلَ في رأسه شيئاً من صَمْغ أو غِسْلٍ ليَتَلَبَّدَ شَعْره ولا
يَقْمُل ، هكذا قال يحيى بن سعيد ، وقال غيره : إنما التَّلْبيدُ بُقْيا على الشَّعَر لئلا يَشْعَث في الإحرام ؛ ولذلك أوجب عليه الحلق كالعُقوبة له ، قال ذلك سُفْيان بن عُيَيْنَة .
وقال شمر : أَلْبَدْتُ القِرْبَة أَي صَيَّرْتها في لَبِد وهو الجُوالِق الصغير وأنشد :
قُلْتُ ضَعِ الأدْسم في اللَّبيد
قال : يريد بالأدْسم نِحْيَ سَمَن واللَّبيدُ لِبْدٌ يُخاطُ عليه ، وقال ابن السكيت : أَلْبَدَت الإبل إذا أَخرج الربيعُ أَلْوانها وأوبارها وتهيَّأَتْ لِلسِّمَنِ ، وقال : أَلْبَدْتُ القِربة إذا صيرتَها في لَبيد وهو الجُوالق الصغير ، ويقال : قد أَلْبَدتُ الفرسَ فهو مُلْبَدٌ ، وقال الكسائي : أَلْبدْتُ السَّرج عملت له لِبْداً .
وقال ابن السكيت : لَبِدَتِ الإبل تَلْبد لَبَداً : إذا دَغِصَتْ بالصِّلِّيان وهو الْتِواءٌ في حَيازيمها وفي غَلاصِمِها إذا أكثرت منه فَتَغَصُّ به ولا تمضي ، فيقال : هذه إبل لَبَادَى ونَاقَةٌ لَبِدَةٌ ، شمر عن ابن الأعرابي : لَبَد الرجل بالمكان يَلْبُدُ لُبوداً إذا أقام ، ومنه قول حذيفة حين ذكر الفتنة قال : فإذا كان ذلك ، فالْبُدوا لُبُود الراعي خلف غنمه ، أي اثبتوا والزموا منازلكم كما يعتمد الراعي على عصاه ثابتاً لا يَبْرَحُ ، ولَبَد الشيءُ بالشيء يَلْبُد : إذا ركِبَ بعضُه بعضاً .
بدل : أبو عبيد عن الفرّاء : بَدَلٌ وبِدْلٌ ومَثَلٌ ومِثْلٌ وشَبَهٌ وشِبْهٌ .
وأخبرني الإياديُّ عن أبي الهيثم أنه قال : يقال : هذا بِدُلُ هذا وبَدَلُه .
قال : وَوَاحِد الأَبدال يريد العُبَّاد أيضاً : بِدْلٌ وبَدَلٌ . وقال ابن شميل في حديث رواه بإسناد له عن علي أنه قال : الأبدال بالشام والنُّجَبَاء بمصر والعَصائِبُ بالعراق ، قال ابن شميل : الأبدال : خيارٌ بَدَلٌ من خيار ، والعصائب : عُصْبَةٌ وعصائب يجتمعون فيكون بينهم حَرْب ، وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : قال الفراء يقال : أبدَلْتُ الخاتم بالحلْقَة : إذا نَحَّيْتَ هذا وجعلت هذا مكانه ، وبَدَّلْتُ الخاتم بالحلقة : إذا أَذَبْتَه وسوَّيته حَلقَةً ، وبدلتُ الحلقة بالخاتم إذا أَذَبْتَها وجعلتها خاتماً ، قال أبو العباس : وحقيقتُه أنَّ التَّبديلَ تغييرُ الصورة إلى صورة أخرى ، والجوهرةُ بعينها ، والإبدال تَنْحِيَةُ الجوهرة واستئنافُ جوهرة أخرى ومنه قول أبي النجم :
عَزْلُ الأَمير للأمير المبدَلِ
ألا ترى أنه نَحَّى جِسْماً وجعل مكانه جِسماً غيرَه ، قال أبو عمر : وعرضتُ هذا على المبرد فاستحسنه ، وزاد فيه ، فقال : قد جَعَلَتِ العرب بدَّلتُ بمعنى أَبدلت وهو قول الله جلّ وعزّ : ( فَأُوْلَائِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ ) ( الفرقان : 70 ) ألا ترى
أنه قد أزال السيئاتِ وجعل مكانها حسناتٍ قال : وأمَّا ما شَرَط أحمدُ بنُ يحيى فهو معنى قول الله : ( كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهَا ) ( النساء : 56 ) . قال : فهذه هي الجوهرة ، وتبديلها : تغييرُ صورتها إلى غيرها لأنها كانت ناعمةً فاسودَّتْ بالعذاب ، فرُدَّتْ صورةُ جلودهم الأولى لما نضجت تلك الصورة ، فالجوهرة واحدة والصورة تختلف .
وقال الليث يقال : استبدل ثوباً مكان ثوبٍ أو أخاً مكان أخٍ ، ونَحو ذلك المبادلة . أبو عبيد عن الفراء : البَآدل واحدتها بَأْدَلَة ، وهي ما بين العُنُق إلى التَّرْقُوة وأنشدنا :
فَتًى قُدَّ قَدَّ السَّيف لا مُتَآزفٌ
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبَآدله
قال وقال أبو عمرو مثله ، وقال : واحدها بَأدلٌ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : البَأْدَلة : لَحْم الصّدْر وهي البَادِرَة والبَهْدَلَةُ وهي الفَهْدَةُ .
وقال غيره : العرب تقول للذي يبيع كل شيء من المأكولات : بَدّال . قال أبو الهيثم : والعامة تقول : بَقَّال .

##### Türkçe

د ل ب
**دلب** , **دبل** , **بدل** , **بلد** , **لبد** : kullanımdadır.

**دلب** : Leys dedi: **الدُّلْبُ** **العيثَام** ağacıdır; ve denilir: **الصِّنارِ** ağacı; ve o, **الصِّنار**’a daha çok benzer; tekili **دُلْبَةٌ**’dir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّلْبَةُ** siyahlıktır; **الدُّلْبُ** ise **السِّند**’in siyahlarından bir cinstir; ve o, **الدَّيْبُل**’den kalbedilmiştir.
Ve şair dedi:
kأن الذراع المشكُولَ منها
سَلِيبٌ مِن رجال الدّيْبُلانِ
Dedi: **الزِّقِّ**’in siyahlığını, **السند** adamlarından siyah, **المشلَّح** olanla benzetti.

**دبل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّدْبيلُ**: lokmayı büyütmek ve onu yutmak; **الدّوْبَلُ** ise domuzların erkeğidir; o da **الرّتُّ**’tür.
Leys dedi: **الدُّبْلَةُ** **ناطِفٍ**’ten yahut **حَيْسٍ**’ten yahut yoğrulmuş bir şeyden veya bunun benzerinden bir kütledir; ve ben **الحَيْسَ**’i **تَدْبيلاً** **دَبَّلْتُ**; yani onu **دبَلاً** yaptım.
Nadr dedi: **الدُّبلُ** **الثرِيد**’den lokmalardır; tekili **دُبْلَةٌ**’dir; **الدّبيلُ** ise **اليمامة**’nin **أعراض**’ına komşu bir yerdir; ve inşad etti, dedi ki:
لَوْلا رَجاؤُك ما تَخَطَّتْ ناقَتِي
عُرْضَ الدّبِيلِ ولا قُرى نَجْران
Ve **دُبُلاً** diye cem‘ olunur. Ve ‘Accâc dedi:
جَادَلَه بالدُّبُل الوَسْمِيّ
Dedi: ve **دَيْبُلُ** **السِّند** şehirlerinden bir şehirdir. Başkası: **الأرضَ**’i **دَبَلْتُ** ve **وَدَمَلْتُهَا**; yani onu ıslah ettim.
Kisâî dedi: **أرض مَدْبُولة**: onu **السِّرْجينِ** ve benzeriyle ıslah ettiğin zaman, ta ki iyi olsun; ve onu **دَبلتُهَا**; **دُبولاً** **أدبلها**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّبالُ** ve **الذُّبال** atıklardır; denilir: onu **دَبَلْته** **دُبُولاً** ve onu **ذَبَلْته** **ذبولاً**.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: **دِبْلٌ دَبيلٌ**; yani **ثُكْلٌ ثاكلٌ**; bundan dolayı kadına **دِبْلَةٌ** adı verildi. Ve recez söyleyen dedi:
يا دِبْلُ ما بِتُّ بليلٍ ساهِداً
ولا خَرَرْتُ الرَّكعتين ساجداً
Dedi: ve denilir: onları **دُبَيْلَة** **دَبْلتُهم**; yani helâk oldular ve onlara bir **صالَّةٌ** isabet etti. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: **ذِبْلٌ ذَابِلٌ** (ذ ile); o, horluk ve rezilliktir.
Şemmer ve başkası der ki: **دبل دابل** (د ile) denilir; ve **الجداول**’in **الدُّبُول** olduğu söylenir; tekili **دَبْلٌ**’dür; çünkü onlar **تُدْبل**; yani ıslah edilir, temizlenir ve açığa çıkarılır. Ve hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **النطَاةِ**’ye sabahladığında Allah onu, onlardan su içtikleri **دبول**’e delâlet etti; sonra onları onlardan kesti; ta ki elleriyle verdiler.

**بلد** : Leys dedi: **البَلدُ**: yerden, mamur olsun olmasın yahut boş olsun yahut meskûn olsun, her **مُسْتَحيزٍ** yer bir **بلد**’dir; onun bir taifesi **بَلْدَة**’dir; hepsi **البلاد**’dır; **البُلْدَان** ise **الكُوَر** üzerine vâki‘ olan bir isimdir; ve **البَلدُ** mezarlıktır; ve denilir: o, kabrin bizzat kendisidir; ve bazen **البَلدُ** toprak kastedilerek gelir. Dedi: ve **البَلْدَة** **بَلْدَةُ النَّحْر**’dır; o, gedik ve onun çevresidir. Ve inşad etti:
أُنِيخَتْ فأَلْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بلدةٍ
قليل بها الأصواتُ إلا بغَامُها
Ve **البلدةُ** gökte, **النَّعَائم** ile **سَعْدِ الذَّابح** arasında, içinde yıldız olmayan bir yerdir; onda alâmet olacak büyük yıldızlar yoktur; o, ayın menzillerindendir; o, burçların sonudur; **بَلْدَةً** diye adlandırıldı; ve o, **بُرْج القَوْس**’tandır; küçük yıldızlar dışında boştur.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: ve erkeklerden **الأَبْلَدُ**: **بمقرونٍ** olmayan kimsedir; o, **البَلْدَة** ve **البُلْدَة**’dir. Ahmer dedi: **المتبلِّدُ**: şaşkın olarak gidip gelen kimsedir. Ve Lebîd’in şu sözünü inşad etti:
عَلِهَتْ تَبَلَّدُ في نِهَاءِ صعائِدٍ
سَبْعاً تُواماً كامِلاً أيامُها
Leys dedi: **التَّبَلُّد** **التجلد**’in zıddıdır; o, boyun eğme ve alçalma hâlidir. Ve inşad etti:
ألا لا تَلُمْه اليوم أن يَتَبَلَّدَا
فقد غُلبَ المحزون أن يتجلّدَا
Dedi: ve **بلَّدَ**: işte başını aşağı eğdiği ve zayıfladığı zaman; hatta cömertlikte bile. Şair dedi:
جَرَى طلَقاً حتى إذا قُلْتُ سابِقٌ
تداركه أَعْراقُ سوءٍ فبَلّدَا
Başkası dedi: **البَلْدَة** avuç içidir. Ve şaşkına **متَبَلِّد** denildi; çünkü o, yerden bir çorak düzlükte şaşırana benzetildi; onda yol bulamaz; o da **البَلْدَة**’dir. Ve her geniş **بَلَدٍ** bir **بَلْدةٌ**’dir. A‘şâ, çorak düzlükten söz ederek dedi:
وبَلْدَةٍ مثل ظهْرِ التُّرْسِ موحِشَةٍ
لِلْجِنِّ بالليل في حافاتها شُعَلٌ
Leys dedi: **البَلادة** işlerde nüfuzun ve ilerleyişin zıddıdır; zeki değilse adama **بليد** denilir; ve at da **بليد**’dir: önde giden atlardan geri kaldığı zaman; ve **بلادةً** **بَلُدَ**.
Dedi: ve **المبالدةُ** kılıçlar ve sopalarla, onlarla birbirleriyle çarpıştıkları zaman, **المبالَطَة** gibidir. Ve denilir: yerin **بِلاد**’ından türetilmiştir.
Ebû ‘Ubeyd: **البَلَدُ** bedendeki izdir; cem‘i **أَبْلاَدٌ**’dır. İbnü’r-Riqâ‘ dedi:
من بَعْدِ ما شَمِل الْبِلَى أَبْلادها
Dedi. Ebû Zeyd dedi: **بَلَدْتُ** mekânda, **بلوداً** **أَبلُدُ**; ve onda **أَبَدْتُ** , **أبُوداً** **آبُدُ**: yani onda ikamet ettim. İbnü’l-A‘râbî inşad etti, dedi ki:
ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ بمهلكةٍ
جاوَزْتُه بعلاةِ الخلْق عِلْيَانِ
Dedi: buradaki **المبْلِدُ** eski havuzdur; ve **مُلْبِدٍ** istedi; sonra kalbetti; o, yere yapışık olandır. Bundan, Ali’nin iki adama—ona soru sormaya geldiklerinde—sözü: **أَلْبدا** yere, ta ki anlayasınız. Başkası dedi: **حوضٌ مُبْلِدٌ**: terk edildi ve kullanılmadı; sonra çöktü; ve **إبلاداً** **أَبْلد**.
Ferazdak, yıkık bir havuzda suladığı develeri vasfederek dedi:
قَطَعْتُ لألحيهِنَّ أَعضادَ مُبْلِدٍ
يَنشُّ بِذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ جوانِبُهْ
**بذي الدلو المحيل** ile, kovada değişmiş olan suyu kastetti; çünkü o, kovadan değişmiş olarak çekilmişti.

**لبد** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **أَلْبَدَ** mekânda; o, onda ikamet ettiği zaman, ona **مُلْبِدٌ**’dür.
Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **اللّبِيدُ**: evinden ayrılmayan kimsedir; o, **الألْيَسُ**’tir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **لَبَدَ** ve **لَبِدَ** **لُبوداً**: mekânda ikamet ettiği zaman. Dedi: ve elbise yamandığı zaman o, **مُلَبَّدٌ** ve **مُلْبَدٌ** ve **مَلْبُودٌ**’dur. Ve hadiste: Âişe, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) için **مُلَبَّداً** bir örtü çıkardı; yani yamalı. Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً ) ( **البلد** : 6 ).
Ferrâ dedi: **اللَّبَدُ** çok olandır. Bazıları dedi ki: tekili **لُبْدَةٌ**’dir; ve **لُبَدُ** bir cem‘dir. Dedi: ve bazıları onu, **قُثَم** ve **حُطَمٍ** yönü üzere, tekil yaptı; ve o, iki yönden de çok olandır. Dedi: ve Ebû Ca‘fer el-Medenî okudu: ( مالاً **لُبَّداً** ) şeddeli; sanki **مالَ لابد**’ı kastetti; ve iki mal: **لاَبِدَانِ**; ve mallar: **لُبَّدٌ**; ve **الأموال** ile **المال** bazen bir mânada olabilirler.
Zeccâc dedi: **مالٌ لُبَدٌ**: çoktur; ve onun bir kısmı bir kısmına **لَبَد**. Ve O’nun جلّ وعزّ sözü: ( أَحَداً وَأَنَّهُ لَّمَا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُواْ يَكُونُونَ ) ( **الجن** : 19 ). Dedi: ve ( **لُبَداً** ) diye okunmuştur. Dedi: mânası: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **نَخْلَةَ** vadisinde sabah namazını kılınca, cinler Kur’an’ı işittiklerinde ve ona hayret ettiklerinde, neredeyse onun üzerine düşeceklerdi. Dedi: **لِبَداً**’nın mânası: bazısı bazısına biner. Ve her neyi bir şeye şiddetli bir yapıştırmayla yapıştırırsan, onu **لَبّدتَه** etmiş olursun; buradan, üzerine yatılan bu **اللُّبُودِ**’un اشتقاقı. Dedi: ve **لِبَدٌ** **لبْدَةٍ**’nin cem‘idir; ve **لُبَدٌ**. Ve kim ( **لُبَّداً** ) okursa, o, **لابد**’ın cem‘idir.
Leys dedi: bedevî çocukları **السُّمَانَى**’yı gördüklerinde derler: **سُمَانَى لُبَادَى الْبُدى لا تُرَى**; sonra o, yere yapışık (**لابدةٌ بالأرض**) iken bunu söylemeye devam eder; o da onun etrafında dolaşır, ta ki onu alsın.
Dedi: her saç veya yün **يَتَلَبَّد** olursa o, **لِبْدٌ** ve **لِبْدة**’dir. Ve aslanın, **زُبْرَتِهِ** üzerinde **تَلَبَّد** olmuş çok saçı vardır. Dedi: bunun benzeri deve hörgücünde de olabilir. Ve inşad etti:
كَأَنَّهُ ذُو لِبَدٍ دَلَهْمسِ
Dedi: ve **اللُّبَادَةُ** **لُبُود**’dan bir giysidir. Dedi: ve **لُبَدٌ**, Âd’ın oğlu Lokmân’ın akbabalarının sonuncusunun başka bir adıdır; ona **لُبَداً** adını verdi; çünkü o **لَبِدَ**; artık ölmez ve gitmez; tıpkı, eyerine yapışık, ondan ayrılmayan erkeklerden **اللَّبِد** gibi. Ve Araplar der: onun ne **سَبَدٌ**’i vardır ne **لَبَدٌ**’i.
İbnü’s-Sikkît dedi: Asma‘î dedi: mânası: onun ne azı vardır ne çoğu. Dedi: ve başkası dedi: **السَّبَدُ** saçtandır; **اللَّبَد** yündendir; yani onun ne saç sahibi ne yün ve kıl sahibi vardır. Arapların malı atlar, develer, koyunlar ve sığırlardı; hepsi bu meselin içine girdi.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **المُلْبِدُ** develerden damızlık erkektir; kuyruğuyla iki uyluğuna vurur; böylece dışkısı ve gübresi onlara yapışır. Dedi: ve **المُلْبد** ayrıca: yere yapışık olandır.
Ebû Bekir’in hadisinde: o, sağar ve derdi: **أَأَلْبِدْ أَمْ أَرْغي**; eğer “**أَلْبِدْ**” derlerse, **العُلبة**’yi **الضَّرْع**’a yapıştırırdı; sonra sağardı; o sağım için köpük olmazdı. Eğer **العُلْبَة**’yi ayırırsa, **الشَّخْبُ** **العُلْبة**’ye şiddetle düşmesinden dolayı köpürürdü.
Ebû Zeyd dedi: yağmurdan **المُلَبِّدُ**: çisintidir; ve yeri **تلبيداً** **لَبَّدَ**.
Ömer’in hadisinde: dedi ki: kim **لَبَّدَ** yahut **عَقَصَ** yahut **ضفَرَ** ederse, ona tıraş gerekir. Ebû ‘Ubeyd dedi: onun sözü: **لَبَّد**; yani başına, saçı **يَتَلَبَّدَ** olsun ve bitlenmesin diye, bir şeyden **صَمْغ** veya **غِسْلٍ** koymak. Yahyâ b. Sa‘îd böyle dedi. Başkası dedi: **التَّلْبيدُ** ancak, ihramda saç dağılmasın diye saç üzerinde bir bırakmadır; bunun için ona, ceza gibi, tıraşı vacip kıldı; bunu Süfyân b. ‘Uyeyne söyledi.
Şemmer dedi: **القِرْبَة**’yi **أَلْبَدْتُ**; yani onu **لَبِد** içine koydum; o, küçük **الجُوالِق**’tır. Ve inşad etti:
قُلْتُ ضَعِ الأدْسم في اللَّبيد
Dedi: **الأدْسم** ile, yağ tulumu **نِحْيَ سَمَن**’i kasteder; **اللَّبيدُ** ise üzerine dikilen bir **لِبْدٌ**’dür. İbnü’s-Sikkît dedi: **الإبل** **أَلْبَدَت**: bahar onun renklerini ve kıllarını çıkardığı ve semirmeye hazırlandığı zaman. Dedi: ve **القِربة**’yi **أَلْبَدْتُ**: onu **لَبيد** içine koyduğun zaman; o, küçük **الجُوالق**’tır. Ve denilir: atı **أَلْبَدتُ**; o, **مُلْبَدٌ**’dür. Kisâî dedi: eyeri **أَلْبدْتُ**: ona **لِبْداً** yaptım.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الإبل** **لَبِدَت**; **لَبَداً** **تَلْبد**: **الصِّلِّيان** ile **دَغِصَتْ** olduğu zaman; o, göğüs kemerlerinde ve boğazlarında bir bükülmedir; ondan çok yediği zaman onunla boğulur ve geçip gidemez; böylece “**إبل لَبَادَى**” denilir; ve “**نَاقَةٌ لَبِدَةٌ**”. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: adam mekânda **لَبَد**; **لُبوداً** **يَلْبُدُ**: ikamet ettiği zaman. Bundan, Huzeyfe’nin fitneyi zikrettiğinde sözü: o olduğu zaman, çobanın koyununun arkasında **لُبُود**’u gibi **فالْبُدوا**; yani sabit durun ve evlerinize yapışın; tıpkı çobanın, ayrılmadan sabit olarak asasına dayanması gibi. Ve şey, şeye **لَبَد**; **يَلْبُد**: bazısı bazısına bindiği zaman.

**بدل** : Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: **بَدَلٌ** ve **بِدْلٌ**; ve **مَثَلٌ** ve **مِثْلٌ**; ve **شَبَهٌ** ve **شِبْهٌ**.
Ve bana İyâdî, Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: denilir: bu, bunun **بِدُلُ**’üdür ve onun **بَدَلُه**’dur.
Dedi: ve **الأَبدال**’dan birinin tekili—**العُبَّاد**’ı da kasteder—: **بِدْلٌ** ve **بَدَلٌ**. İbn Şümeyl, isnadıyla Ali’den rivayet ettiği bir hadiste dedi ki: **الأبدال** Şam’dadır; **النُّجَبَاء** Mısır’dadır; **العَصائِبُ** Irak’tadır. İbn Şümeyl dedi: **الأبدال**: hayırlılardan hayırlı bir **بَدَلٌ**’dır; **العصائب**: bir **عُصْبَةٌ**’dir; ve **عصائب**: toplanırlar; aralarında savaş olur. Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Ferrâ dedi: **الخاتم**’i **الحلْقَة** ile **أبدَلْتُ**: bu’nu uzaklaştırıp şunu onun yerine koyduğun zaman. Ve **الخاتم**’i **الحلقة** ile **بَدَّلْتُ**: onu eritip onu bir halka yaptığın zaman. Ve **الحلقة**’yi **الخاتم** ile **بدلتُ**: onu erittiğin ve onu bir yüzük yaptığın zaman. Ebû’l-‘Abbâs dedi: bunun hakikati: **التَّبديلَ** sureti başka bir surete değiştirmektir; cevher ise aynıdır. **الإبدال** ise cevheri uzaklaştırmak ve başka bir cevheri yeniden başlatmaktır. Bundan, Ebû’n-Necm’in sözü:
عَزْلُ الأَمير للأمير المبدَلِ
Görmüyor musun: bir cismi uzaklaştırdı ve onun yerine başka bir cismi koydu. Ebû ‘Umer dedi: bunu Müberred’e arz ettim; onu güzel buldu; ve ona ekledi; dedi ki: Araplar **بدَّلتُ**’i **أَبدلت** mânasında kılmıştır; bu, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( فَأُوْلَائِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ ) ( **الفرقان** : 70 ). Görmüyor musun: kötülükleri gidermiş ve onların yerine iyilikler koymuştur. Dedi: Ahmed b. Yahyâ’nın şart koştuğu şeye gelince, o, Allah’ın sözü mânasıdır: ( كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهَا ) ( **النساء** : 56 ). Dedi: işte bu, cevherdir; ve onun **تبديلها**’sı: suretini başkasına değiştirmektir; çünkü o yumuşaktı, azapla karardı; o suret piştiğinde, derilerinin ilk sureti geri döndürüldü; cevher birdir, suret değişir.
Leys dedi: denilir: bir elbiseyi bir elbisenin yerine, yahut bir kardeşi bir kardeşin yerine **استبدل**; ve bunun benzeri **المبادلة**’dir. Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: **البَآدل** tekili **بَأْدَلَة**’dir; o, boyun ile köprücük kemiği arasındadır. Ve bize inşad edildi:
فَتًى قُدَّ قَدَّ السَّيف لا مُتَآزفٌ
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبَآدله
Dedi. Ebû ‘Amr da bunun benzerini söyledi; ve dedi: tekili **بَأدلٌ**’dür.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **البَأْدَلة**: göğüs etidir; o, **البَادِرَة**’dir; ve **البَهْدَلَةُ**’dir; o da **الفَهْدَةُ**’dir.
Başkası dedi: Araplar, yiyeceklerden her şeyi satan kimseye **بَدّال** der. Ebû’l-Heysem dedi: avam ise **بَقَّال** der.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي)
(بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء.
[أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة بَدْرَة. وهذا محمولٌ على العَدَدِ، كأنّه سُمِّي بذلك لأنّه يسع هذا العدد. ويقولون غُلامٌ بدرٌ، إذا امتلأَ شباباً. فأمّا "بدرٌ" المكانُ فهو ماءٌ معروف، نُسِب إلى رجلٍ اسمه بدر([2]). وأمّا البوادر من الإنسان وغيره فجمع بادرة، وهي اللّحمة التي بَيْنَ المنكب والعُنُق([3])، وهي من الباب لأنها ممتلئة. قال شاعر:
* وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها([4]) *
والأصل الآخر: قولُهم بَدَرت إلى الشيء وبادَرْت. وإنما سمِّي الخطاءُ بادرةً لأنّها تبدُر من الإنسان عند حِدّةٍ وغضب. يُقالُ كانت منه بَوَادِرُ، أي سَقَطاتٌ. ويقال بَدَرَتْ دَمْعتُه وبادرَتْ، إذا سبقَت، فهي بادرة، والجمعُ بوادر. قال كثيِّر:
إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزَّةَ قادني *** إليها الهوى واستعجلتْنِي البوادِرُ
(بدع) الباء والدال والعين أصلان: أحدهما ابتداء الشيء وصنعُه لا عَنْ مِثال، والآخر الانقطاع والكَلال.
فالأول قولهم: أبْدعْتُ الشيءَ قولاً أو فِعلاً، إذا ابتدأتَه لا عن سابق مثال. والله بديعُ السّمواتِ والأرض. والعرب تقول: ابتدَعَ فلان الرَّكِيَّ إذا استنبَطَه. وفلانٌ بِدعٌ في هذا الأمر. قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ﴾ [الأحقاف 9]، أي ما كنتُ أوّل.
والأصل الآخر قولهم: أُبْدِعَتِ الراحلةُ، إذا كَلّت وعَطِبت، وأُبدِع بالرَّجُل، إذا كَلَّتْ رِكابُه أو عَطِبت وبقي مُنْقَطَعاً به. وفي الحديث: "أنّ رجلاً أتاه فقال يا رسول الله، إني أُبْدِعَ بي فاحمِلْني ([5])". ويقال الإبداع لا يكون إلا بظَلْعٍ. ومن بعض ذلك اشتُقّت البِدْعة([6]).
(بدغ) الباء والدال والغين، ليست فيه كلمةٌ أصلية، لأن الدال في أحد أصولها مبدَلة من طاءٍ، وهو قولهم بَدِغَ الرَّجُل إذا تلطّخ بالشَّرّ، وهو بَدِغٌ من الرِّجال. وهذا إنما هو في الأصل طاء، وقد ذكر في بابه (بطغ). وبقيت كلمتان مشكوكٌ فيهما: إحداهما قولهم البَدَغ التزحُّف على الأرض. والأخرى قولهم: إنّ بني فُلانٍ لبَدِغُونَ، إذا كانوا سِماناً حسنةً أحوالُهم. والله أعلمُ بصحّة ذلك.
(بدل) الباء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو قيام الشيءِ مَقامَ الشيءِ الذاهب. يقال هذا بدَلُ الشيءِ وبَدِيلُه. ويقولون بدّلْتُ الشيءَ إذا غيّرتَه وإنْ لم تأتِ له ببَدَلٍ([7]). قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا يَكوُنُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي﴾ [يونس 15]. وأبْدَلْتُه إذا أتيتَ له ببدلٍ. قال الشاعر([8]):
* عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ *
(بدن) الباء والدال والنون أصلٌ واحد، وهو شخص الشيء دون شَوَاه، وشَواهُ أطرافُه. يقال هذا بَدَنُ الإنسان، والجمع الأبدان. وسمي الوَعِل المُسِنُّ بَدَناً مِن هذا. قال الشاعر:
قد ضَمّها والبَدَنَ الحِقَابُ ([9])
جِدِّي لِكُلِّ عاملٍ ثَوابُ
الرأسُ والأكْرُعُ والإهابُ

وإنما سمّي بذلك لأنهم إذا بالَغُوا في نَعْت الشيء([10]) سمَّوهُ باسمِ الجِنْس، كما يقولون للرّجُل المبالَغِ في نعته: هو رجُل، فكذلك الوَعِل الشَّخيص([11])، سُمّي بَدَنا. وكذلك البَدَنَة التي تُهدى للبيت، قالوا: سمّيت بذلك لأنّهم كانوا يستسمنونها. ورجلٌ بَدَنٌ أي مُسِنٌّ. قال الشاعر([12]):
هل لِشبابٍ فَاتَ مِنْ مَطْلَب *** أمْ ما بُكاءُ البَدَنِ الأشْيَبِ
ورجل بادِنٌ وبَدِينٌ، أي عظيم الشَّخصِ والجِسم، يقال منه بَدُن. وفي الحديث: "إني قد بَدُنْتُ([13])". والنّاس قد يروُونه: "بَدَّنتُ". ويقولون: بَدَّنَ إذا أسَنَّ. قال الشاعر([14]):
وكنتُ خِلتُ الشَّيبَ والتَّبدِينا *** والهَمَّ مما يُذْهِلُ القَرِينا
وتسمَّى الدِّرعُ البَدَنَ لأنها تَضُمّ البَدَن.
(بده) الباء والدال والهاء أصلٌ واحد* يدلُّ على أوّل الشيءِ والذي يفاجِئُ منه. يقال بادَهْتُ فُلاناً بالأمر، إذا فاجأتَه. وفلانٌ ذو بَديهة إذا فجِئَهُ الأمْرُ لم يتحيَّر. والبُدَاهة أوّل جَرْي الفرس، قال الأعشى:
إلاّ بُداهَةَ أو عُلا *** لَةَ سابحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ([15])(بدو) الباء والدال والواو أصلٌ واحد، وهو ظُهور الشيء. يقال بدا الشيءُ يَبدُو، إذا ظَهَر، فهو بادٍ. وسُمِّي خلافُ الحَضَر بَدْواً من هذا، لأنّهم في بَرَازٍ من الأرض، وليسوا في قُرىً تستُرُهم أبنِيتُها. والبادية خِلاف الحاضرة. قال الشاعر([16]):
فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ  *** فأيَّ رِجالِ بادِيةٍ تَرَانا
وتقول: بدا لي في هذا الأَمر بَدَاءٌ([17])، أي تغيَّر رأْيي عما كان عليه.
(بدأ) الباء والدال والهمزة من افتتاح الشيء، يقال بدأت بالأمر وابتدأت، من الابتداء. والله تعالى المبْدِئُ والبادئُ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ ويُعِيدُ﴾ [البروج 13]، وقال تعالى: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الخَلْقَ﴾ [العنكبوت 20]. ويقال للأمر العَجَبِ بَدِيٌّ، كأنَّه من عَجَبِه يُبْدَأُ به. قال عَبيد:
* فلا بديٌّ ولا عجيبُ([18]) *
ويقال للسَّيّد البَدْءُ، لأَنّه يُبدَأُ بذكره. قال:
تَرَى ثِنانا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ *** وبدؤُهم إنْ أتانا كان ثُنيانا([19])وتقول: أبدأْت من أرضٍ إلى أُخرى أُبدِئُ إبداءً، إذا خرجتَ منها إلى غيرها. والبُدْأَة النَّصيب، وهو من هذا أيضاً، لأنَّ كلَّ ذي نصيبٍ فهو يُبْدأ بذِكْره دونَ غيره، وهو أهمُّها إليه. قال الشاعر([20]):
فمَنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانحِاً *** والنارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها([21])والبُدُوءُ مفاصل الأصابع،واحدها بَدْءٌ، مثل بَدْع. وأظنّه مما هُمِز وليس أصله الهمز. وإنّما سمّيت بُدُوءاً لبُروزها وظُهورِها، فهي إذاً من الباب الأوّل.
وممّا شذَّ عن هذا الأصل ولا أدري ممّ اشتقاقُه قولهم بُدِئَ فهو مبدوءٌ، إذا جُدِرَ أو حُصِبَ. قال الشاعر([22]):
وكأَنّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه  *** ممّا يُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها
(بدح) الباء والدال والحاء أصلٌ واحدٌ تُرَدُّ إليه فُروعٌ متشابهة، وما بعد ذلك فكلُّه محمولٌ على غيره أو مُبْدَلٌ منه. فأمّا الأصل فاللِّين والرَّخاوَة والسُّهولة. قال الهُذَليّ([23]):
كأنَّ أتِيَّ السَّيْلِ مَدَّ عليهمُ *** إذا دفَعَتْهُ في البَدَاحِ الجَراشِعُ([24])ثم اشتُقّ من هذا قولُهم للمرأة البَادِن الضَّخْمة بَيْدَح([25]). قال الطرمّاح:
أغَارُ على نَفْسِي لسَلْمةَ خالِياً *** ولو عرَضَتْ لي كلُّ بَيضاءَ بَيْدَحِ([26])قال أبو سعيد: البَدْحاء من النِّساء الواسعة الرُّفْغ. قال:
* بَدْحَاء لا يَسْتُرُهُ فَخْذَاها *
يقال بَدَحَتِ المرأةُ [و] تبدَّحَتْ، إذا حسُنَتْ مِشْيتها. قال الشاعر:
يَبْدَحْنَ في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلها  *** مَشْيَ المِهارِ بماءٍ تَتَّقي الوَحَلا([27])وقال آخر:
يَتْبَعْنَ سَدْوَ رَسْلَةٍ تَبدَّحُ([28]) *** يقودُها هادٍ وعينٌ تَلْمَحُ
تَبَدّح: تَبَسَّط. ومن هذا الباب قول الخليل: [البَدْح] ضربُك بشيءٍ فيه رَخاوة، كما تأخذ بِطِّيخة فَتَبْدَح بها إنساناً. وتقول: رأيتهم يَتبادَحُون بالكُرِينَ والرُّمانِ ونحوِ ذلك عبثاً. فهذا الأصل الذي هو عمدة الباب.
وأمّا الكلماتُ الأُخَر فقولهم: بدحَه الأمرُ، وإنما هي حاءٌ مبدلة من هاء، والأصل بدَهَهُ. وكذلك قولهم ابتدحت الشيءَ، إذا ابتدأتَ به من تِلقاءِ نفسك، إنما هو في الأصل ابتدَعْت واختلقْت. قال الشاعر:
يا أيُّها السّائلُ بالجَحْجاحِ *** لَفِي مُرَادٍ غَيْرَ ذِي ابتداحِ
وكذلك البَدْح، وهو العَجْز عن الحَمَالة إذا احتمَلها الإنسان، وكذلك عَجْزُ البعير عن حَمْل حِمْله. قال الشاعر:
وكاين بالمَعن مِن أغَرَّ سَمَيْدَعٍ *** إذا حُمِّل الأثْقالَ ليسَ ببادِح([29])فهذا من العين، وهو الإبداع الذي مضَى ذكره، إذا كلَّ وأعيا. فأمّا قول القائل([30]):
بالهَجر من شعثاءَ والـ *** ـحَبْلِ الذي قَطَعَتْهُ بَدْحَا
فهو من الهاء، كأنها فاجأَتْ به من البديهة، وقد مضى ذكره. وأما الذي حكاه أبو عُبيدٍ مِن قولهم بَدَحْتُه بالعصا، أي ضربتُه بها، فمحمول* على قولهم: بدحْتُه بالرُّمّان وشبهِها، والأصل ذاك.
 ---------------------
([1]) في الأصل "الشفرة". وقد استشهد في المجمل بصدره. وانظر ما سيأتي في (4: 376).
([2]) انظر معجم البلدان (بدر) حيث الخلاف في نسبته.
([3]) في الأصل: "من المنكب والعنق"، صوابه من المجمل واللسان (5: 113).
([4]) لخراشة بن عمرو العبسي، كما في اللسان (بدر). وعجزه:
* زورا وزلت يد الرامي عن الفوق *
([5]) في الأصل: "فاحملني به".
([6]) في المجمل: "لأن قائلها ابتدعها من غير مقال إمام".
([7]) في الأصل: "وإن لما تأت"، صوابه في المجمل.
([8]) هو أبو النجم العجلي الراجز، كما في اللسان (13: 50).
([9]) يصف كلبة اسمها "العقاب" طلبت وعلا مسنا في جبل يدعى "الحقاب". انظر اللسان (حقب، بدن) ومعجم البلدان (الحقاب). وقال ابن بري: "الصواب: وضمها". وقبله:
* قد قلت لما جدت العقاب *
          وفي المجمل:
أقول لما خاتت العقاب  *** وضمها والبدن الحقاب
 ([10])في الأصل: "الشمس".
([11]) الشخيص: العظيم الشخص. وفي الأصل: "الواعل الشخص سمي الشخت بدنا"، وهي عبارة محرفة.
([12]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان (بدن).
([13]) انظر الحدث بتمامه في اللسان (16: 192).
([14]) هو حميد الأرقط،كما في اللسان (بدن).
([15]) ديوان الأعشى 114، واللسان (بده، علل، جزر).
([16]) هو القطامي. انظر ديوانه 58 واللسان (5: 272) وحماسة أبي تمام (1: 129).
([17]) بداء، كسماء. وفي الأصل: "بدء"، تحريف.
([18])صدره كما في ديوان عبيد بن الأبرص 6 والمعلقات 305:
* إن يك حول منها أهلها *
          ويروى:             * إن تك حالت وحول أهلها *
([19]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (بدأ، ثني). ويروى :
* ثنياننا إن أتاهم كان بدأهم *
          وانظر حواشي الحيوان (6: 487).
([20]) هو النمر بن تولب، كما في المجمل واللسان (1: 21).
([21])ضبطت "بدأتها" في الأصل بضم الباء. ويؤيده تعقيب اللسان على البيت. وانظر أيضاً اللسان
(4: 47). ويقال أيضاً "بدأتها" بفتح الباء.
([22]) هو الكميت كما في المجمل واللسان (1: 21).
([23]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدة في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص85.
([24]) في الأصل: "الخراشع" تحريف. والجراشع، كما في اللسان (9: 397): أودية عظام.وأنشد البيت.
([25]) لم يذكرها في اللسان،وجاءت في المجمل والقاموس. وفي القاموس واللسان (بذخ): "امرأة بيذخ أي بادن".
([26]) البيت لم يرو في ديوان الطرماح.
([27]) صدر هذا البيت في اللسان (3: 231).
([28]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (3: 231).
([29]) كذا وردت كلمة "بالمعن".
([30]) هو أبو دواد الإيادي، كما في اللسان (بدح) برواية: "بالصرم". وقبله:
فزجرت أولها وقد *** أبقيت حين خرجن جنحا
ـ

##### Türkçe

(**باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي**)

(**بدر**) **الباء** ve **الدال** ve **الراء**: iki asıl(=kök anlam)dır: birincisi şeyin kemali ve doluluğu, ikincisi de şeye doğru acele etmektir.

[أما] birincisi, onların her tamam olan şey için söyledikleri **بَدْرٌ** sözüdür; **البدرُ** da tamamlığı ve doluluğu sebebiyle **بدراً** diye adlandırılmıştır. Ve on bin dirheme **بَدْرةٌ** denildi; çünkü o, sayının tamamı ve nihayetidir. Ve **عينٌ بَدْرَةٌ**: yani dolu*. Bir şair dedi:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])
Ve **السَّخْلة**’nin derisine **بَدْرَة** denilir. Bu, sayı üzerine hamledilmiştir; sanki bununla adlandırılmıştır, çünkü bu sayıyı alır(=sığdırır). Ve derler: **غُلامٌ بدرٌ**; gençlikle dolduğunda. Ama mekân olan **"بدرٌ"** ise, bilinen bir sudur; adı **بدر** olan bir adama nispet edilmiştir([2]). Ama insandan ve başkasından **البوادر** ise, **بادرة**’nin cemidir; o, **المنكب** ile **العُنُق** arasındaki et parçasıdır([3]); ve o, kapıdandır, çünkü doludur. Bir şair dedi:
* وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها([4]) *

Diğer asıl: onların “şeye doğru **بَدَرتُ** ve **بادَرْتُ**” sözüdür. Hata(=sürçme) ancak **بادرة** diye adlandırıldı; çünkü o, insandan bir keskinlik ve öfke anında fırlar. Denilir: ondan **بَوَادِرُ** oldu; yani sürçmeler. Ve denilir: **بَدَرَتْ** onun gözyaşı ve **بادَرَتْ**, öne geçtiğinde; o hâlde o **بادرة**’dir; cemi **بوادر**’dir. **كثيِّر** dedi:
إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزَّةَ قادني *** إليها الهوى واستعجلتْنِي البوادِرُ

(**بدع**) **الباء** ve **الدال** ve **العين** iki asıldır: birincisi şeyin başlangıcı ve onu bir örnek üzerine olmaksızın yapmaktır; ikincisi kopma ve bitkinliktir.

Birincisi, onların “söyleyiş veya fiil olarak şeyi **أبْدعْتُ**” sözüdür; onu, önceki bir örnek üzerine olmaksızın başlattığında. Ve Allah, göklerin ve yerin **بديعُ**’idir. Ve Araplar der: falan kişi **الرَّكِيَّ**’yi **ابتدَعَ**, onu çıkardığında(=yerden su çıkarıp kuyu açtığında). Ve falan kişi bu işte **بِدعٌ**’dır. Allah Teâlâ dedi: ﴿قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ﴾ [الأحقاف 9]; yani ben ilk olmadım.

Diğer asıl, onların “binit **أُبْدِعَتِ**” sözüdür; bitkin düştüğünde ve sakatlandığında; ve adam hakkında “**أُبدِعَ**” denilir; binekleri bitkin düştüğünde veya sakatlandığında ve onunla kesilmiş(=yolda kalmış) olarak kaldığında. Hadiste: “Bir adam ona geldi de dedi ki: ey Allah’ın Resulü, ben **أُبْدِعَ** oldum; o hâlde beni taşı([5]).” Ve denilir: **الإبداع** ancak **بظَلْعٍ** ile olur. Bunun bir kısmından **البِدْعة** türetildi([6]).

(**بدغ**) **الباء** ve **الدال** ve **الغين**: onda aslî bir kelime yoktur; çünkü **الدال**, asıllarından birinde **طاء**’dan بدل edilmiştir; o da onların “adam **بَدِغَ**” sözüdür; şer ile bulaştığında; ve o, erkeklerden **بَدِغٌ**’dur. Bu, aslında ancak **طاء**’dır; ve onun babında (**بطغ**) zikredilmiştir. Ve iki kelime şüpheli kaldı: birincisi onların **البَدَغ** sözüdür: yerde sürünme. İkincisi onların “falanın oğulları elbette **لبَدِغُونَ**” sözüdür; semiz ve hâlleri güzel olduklarında. Allah bunun sıhhatini daha iyi bilir.

(**بدل**) **الباء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o da giden şeyin yerine bir şeyin kaim olmasıdır. Denilir: bu, şeyin **بدَلُ**’üdür ve **بَدِيلُه**’dir. Ve derler: şeyi **بدّلْتُ**, onu değiştirdiğinde; ona bir **بَدَلٍ** getirmesen bile([7]). Allah Teâlâ dedi: ﴿قُلْ مَا يَكوُنُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي﴾ [يونس 15]. Ve ona **أبْدَلْتُه**: ona bir بدل getirdiğinde. Şair dedi([8]):
* عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ *

(**بدن**) **الباء** ve **الدال** ve **النون** tek bir asıldır; o da şeyin, uçları(=tarafları) dışında kalan şahsıdır; ve onun **شَواهُ**’u uçlarıdır. Denilir: bu, insanın **بَدَنُ**’udur; cemi **الأبدان**’dır. Yaşlı **الوَعِل** de bundan **بَدَناً** diye adlandırıldı. Şair dedi:
قد ضَمّها والبَدَنَ الحِقَابُ ([9])
جِدِّي لِكُلِّ عاملٍ ثَوابُ
الرأسُ والأكْرُعُ والإهابُ

Ancak bununla adlandırıldı; çünkü onlar, şeyin vasfında mübalağa ettiklerinde([10]) onu cins adıyla adlandırırlar; nitekim vasfında mübalağa edilen adama “o, **رجُل**” derler; işte böylece şahsı büyük **الوَعِل**([11]) de **بَدَنا** diye adlandırıldı. Ve Beyt’e hediye edilen **البَدَنَة** de böyledir; dediler: bununla adlandırıldı, çünkü onu semirtirlerdi. Ve **رجلٌ بَدَنٌ**: yani yaşlı. Şair dedi([12]):
هل لِشبابٍ فَاتَ مِنْ مَطْلَب *** أمْ ما بُكاءُ البَدَنِ الأشْيَبِ
Ve **رجل بادِنٌ** ve **بَدِينٌ**: yani şahıs ve cisimce büyük; ondan **بَدُن** denilir. Hadiste: “Ben **بَدُنْتُ**([13]).” Ve insanlar onu “**بَدَّنتُ**” diye rivayet edebilir. Ve derler: **بَدَّنَ**; yaşlandığında. Şair dedi([14]):
وكنتُ خِلتُ الشَّيبَ والتَّبدِينا *** والهَمَّ مما يُذْهِلُ القَرِينا
Ve zırha **البَدَنَ** denilir; çünkü **البَدَن**’i sarar.

(**بده**) **الباء** ve **الدال** ve **الهاء** tek bir asıldır*; şeyin evveline ve ondan ansızın gelene delalet eder. Denilir: falanı iş ile **بادَهْتُ**, onu ansızın yakaladığında. Ve falan kişi **ذو بَديهة**’dir; iş onu ansızın yakaladığında şaşırmaz. Ve **البُدَاهة** atın koşuşunun evvelidir. **الأعشى** dedi:
إلاّ بُداهَةَ أو عُلا *** لَةَ سابحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ([15])

(**بدو**) **الباء** ve **الدال** ve **الواو** tek bir asıldır; o da şeyin görünmesidir. Denilir: şey **بدا** **يَبدُو**; göründüğünde; o hâlde o **بادٍ**’dir. Ve **الحَضَر**’ın zıddı **بَدْواً** bununla adlandırıldı; çünkü onlar yerin açıklığında(=açık arazide)dirler; onları örten binaları olan köylerde değillerdir. Ve **البادية** **الحاضرة**’nin zıddıdır. Şair dedi([16]):
فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ  *** فأيَّ رِجالِ بادِيةٍ تَرَانا
Ve dersin: bu işte bana bir **بَدَاءٌ** göründü([17]); yani görüşüm, üzerinde bulunduğu şeyden değişti.

(**بدأ**) **الباء** ve **الدال** ve **الهمزة** şeyin açılışındandır; denilir: işe **بدأتُ** ve **ابتدأتُ**; **الابتداء**’dan. Ve Allah Teâlâ **المبْدِئُ** ve **البادئُ**’dir. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ ويُعِيدُ﴾ [البروج 13]; ve Teâlâ dedi: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الخَلْقَ﴾ [العنكبوت 20]. Ve acayip işe **بَدِيٌّ** denilir; sanki acayipliğinden dolayı onunla başlanır. **عَبيد** dedi:
* فلا بديٌّ ولا عجيبُ([18]) *
Ve efendiye **البَدْءُ** denilir; çünkü onun zikriyle başlanır. Dedi:
تَرَى ثِنانا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ *** وبدؤُهم إنْ أتانا كان ثُنيانا([19])
Ve dersin: bir yerden diğerine **أبدأْتُ**; **أُبدِئُ** **إبداءً**; ondan başkasına çıktığında. Ve **البُدْأَة** nasiptir; bu da bundandır; çünkü her nasip sahibi, başkasından değil de onun zikriyle başlanır; ve o, ona en önemlisidir. Şair dedi([20]):
فمَنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانحِاً *** والنارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها([21])
Ve **البُدُوءُ** parmakların eklemleridir; tekili **بَدْءٌ**’dür; **بَدْع** gibi. Ve ben onu, hemzelenmiş şeylerden zannediyorum; hemze onun aslı değildir. Ancak **بُدُوءاً** diye adlandırıldı; çıkıntıları ve görünmeleri sebebiyle; o hâlde o, birinci babdandır.

Ve bu asıldan şâz olan ve neyin iştikakı olduğunu bilmediğim şey: onların “**بُدِئَ**; o hâlde o **مبدوءٌ**’dur” sözüdür; **جُدِرَ** veya **حُصِبَ** olduğunda. Şair dedi([22]):
وكأَنّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه  *** ممّا يُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها

(**بدح**) **الباء** ve **الدال** ve **الحاء** tek bir asıldır; benzer dallar ona döndürülür; bundan sonrası ise bütünüyle başkasına hamledilmiş yahut ondan بدل edilmiştir. Asıl ise yumuşaklık, gevşeklik ve kolaylıktır. **الهُذَليّ** dedi([23]):
كأنَّ أتِيَّ السَّيْلِ مَدَّ عليهمُ *** إذا دفَعَتْهُ في البَدَاحِ الجَراشِعُ([24])
Sonra bundan, iri ve büyük **البَادِن** kadına **بَيْدَح** demeleri türetildi([25]). **الطرمّاح** dedi:
أغَارُ على نَفْسِي لسَلْمةَ خالِياً *** ولو عرَضَتْ لي كلُّ بَيضاءَ بَيْدَحِ([26])
**أبو سعيد** dedi: kadınlardan **البَدْحاء** geniş **الرُّفْغ**’lu olandır. Dedi:
* بَدْحَاء لا يَسْتُرُهُ فَخْذَاها *
Denilir: kadın **بَدَحَتِ** [و] **تبدَّحَتْ**; yürüyüşü güzel olduğunda. Şair dedi:
يَبْدَحْنَ في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلها  *** مَشْيَ المِهارِ بماءٍ تَتَّقي الوَحَلا([27])
Bir başkası dedi:
يَتْبَعْنَ سَدْوَ رَسْلَةٍ تَبدَّحُ([28]) *** يقودُها هادٍ وعينٌ تَلْمَحُ
**تَبَدّح**: yayılıp genişlemek. Bu babdandır, **الخليل**’in sözü: **[البَدْح]** içinde gevşeklik bulunan bir şeyle vurmandır; nitekim bir karpuz alırsın da onunla bir insana **تَبْدَح** edersin. Ve dersin: onları, oyun olsun diye **الكُرِينَ** ve nar ve benzeriyle **يَتبادَحُون** hâlinde gördüm. İşte bu asıl, babın dayanağıdır.

Diğer kelimeler ise: onların “iş onu **بدحَه**” sözüdür; bu, ancak **هاء**’dan بدل edilmiş bir **حاء**’dır; asıl **بدَهَهُ**’dur. Ve yine onların “şeyi **ابتدحت**” sözleri; kendi nefsinden başlayıp yaptığında; bu, aslında ancak **ابتدَعْت** ve **اختلقْت**’tir. Şair dedi:
يا أيُّها السّائلُ بالجَحْجاحِ *** لَفِي مُرَادٍ غَيْرَ ذِي ابتداحِ
Ve yine **البَدْح**: insan onu yüklendiğinde yük taşımaktan âciz kalmaktır; ve yine devenin, yükünü taşımaktan âciz kalmasıdır. Şair dedi:
وكاين بالمَعن مِن أغَرَّ سَمَيْدَعٍ *** إذا حُمِّل الأثْقالَ ليسَ ببادِح([29])
Bu, **العين**’dendir; o da, zikri geçmiş olan **الإبداع**’dır; bitkin düşüp yorulduğunda. Ama söyleyenin sözü([30]):
بالهَجر من شعثاءَ والـ *** ـحَبْلِ الذي قَطَعَتْهُ بَدْحَا
O, **الهاء**’dandır; sanki onu **البديهة**’den ansızın yakalamıştır; onun zikri geçti. Ve **أبو عُبيدٍ**’in “onu sopayla **بَدَحْتُه**; yani onunla vurdum” sözünden naklettiği şeye gelince: “onu nar ve benzeriyle **بدحْتُه**” sözleri üzerine hamledilmiştir*; asıl odur.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الإبدال والتبديل والتبدل والاستبدال: جعل شيء مكان آخر، وهو أعلم من العوض، فإن العوض هو أن يصير لك الثاني بإعطاء الأول، والتبديل قد يقال للتغيير مطلقا وإن لم يأت ببدله، قال تعالى: ﴿فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم﴾ [البقرة/59]، ﴿وليبدلنهم من بعد خوفهم أمنا﴾ [النور/55] وقال تعالى: ﴿فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات﴾ [الفرقان/70] قيل: أن يعملوا أعمالا صالحة تبطل ما قدموه من الإساءة، وقيل: هو أن يعفو تعالى عن سيئاتهم ويحتسب بحسناتهم (راجع الدر المنثور 6/280).
وقال تعالى: ﴿فمن بدله بعد ما سمعه﴾ [البقرة/181]، ﴿وإذا بدلنا آية مكان آية﴾ [النحل/101]، ﴿وبدلناهم بجنتيهم جنتين﴾ [سبأ/16]، ﴿ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة﴾ [الأعراف/95]، ﴿يوم تبدل الأرض غير الأرض﴾ [إبراهيم/48] أي: تغير عن حالها، ﴿أن يبدل دينكم﴾ [غافر/26]، ﴿ومن يتبدل الكفر بالإيمان﴾ [البقرة/108]، ﴿وإن تتولوا يستبدل قوما غيركم﴾ [محمد/38]، وقوله: ﴿ما يبدل القول لدي﴾ [ق/29] أي: لا يغير ما سبق في اللوح المحفوظ، تنبيها على أن ما علمه أن سيكون يكون على ما قد علمه لا يتغير عن حاله. وقيل: لا يقع في قوله خلف.
وعلى الوجهين قوله تعالى: ﴿لا تبديل لكلمات الله﴾ [يونس/64]، ﴿لا تبديل لخلق الله﴾ [الروم/30] قيل: معناه أمر وهو نهي عن الخصاء. والأبدال: قوم صالحون يجعلهم الله مكان آخرين مثلهم ماضين (وقد أنكر بعض الناس وجودهم، وللسيوطي رسالة في ذلك ذكر الأحاديث والأخبار الدالة على ذلكز راجع: الحاوي للفتاوي 2/241).
وحقيقته: هم الذين بدلوا أحوالهم الذميمة بأحوالهم الحميدة، وهم المشار إليهم بقوله تعالى: ﴿أولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات﴾ [الفرقان/70].
والبأدلة: ما بين العنق إلى الترقوة، والجمع: البآدل (انظر: اللسان (بدل) )، قال الشاعر:
*ولا رهل لباته وبآدله*
(هذا عجز بيت ينسب للعجير السلولي وينسب لأم يزيد بن الطثرية، وشطره:
*فتى قد قد السيف لا متضافل*
وهو في اللسان (بدل) بلا نسبة؛ والمجمل 1/119؛ وشمس العلوم 1/141؛ والخصائص 1/79؛ وشرح الحماسة 3/46)

##### Türkçe

- **الإبدال** ve **التبديل** ve **التبدل** ve **الاستبدال**: bir şeyi başka bir şeyin yerine kılmak; ve o, **العوض**’dan daha bilgilidir; çünkü **العوض**, birincisini vermekle ikincisinin senin için olmasıdır; **التبديل** ise, bedeli getirmese bile, mutlak olarak değiştirme için söylenebilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم﴾ [البقرة/59], ﴿وليبدلنهم من بعد خوفهم أمنا﴾ [النور/55]. Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات﴾ [الفرقان/70]. Denildi ki: (mânâsı) onların, kendilerinden önceki kötülükten sunduklarını iptal eden salih ameller işlemeleridir. Ve denildi ki: o, Yüce Allah’ın onların kötülüklerini affetmesi ve onların iyiliklerini (sevap olarak) saymasıdır (bkz. الدر المنثور 6/280).
Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿فمن بدله بعد ما سمعه﴾ [البقرة/181], ﴿وإذا بدلنا آية مكان آية﴾ [النحل/101], ﴿وبدلناهم بجنتيهم جنتين﴾ [سبأ/16], ﴿ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة﴾ [الأعراف/95], ﴿يوم تبدل الأرض غير الأرض﴾ [إبراهيم/48] yani: hâlinden değiştirilir, ﴿أن يبدل دينكم﴾ [غافر/26], ﴿ومن يتبدل الكفر بالإيمان﴾ [البقرة/108], ﴿وإن تتولوا يستبدل قوما غيركم﴾ [محمد/38]. Ve O’nun sözü: ﴿ما يبدل القول لدي﴾ [ق/29] yani: korunmuş levhada daha önce olanı değiştirmez; (bu,) O’nun, olacak diye bildiğinin, bildiği üzere olacağına, hâlinden değişmeyeceğine dair bir uyarıdır. Ve denildi ki: O’nun sözünde bir geri dönme vuku bulmaz.
Ve iki vecih üzere Yüce Allah’ın sözü: ﴿لا تبديل لكلمات الله﴾ [يونس/64], ﴿لا تبديل لخلق الله﴾ [الروم/30]. Denildi ki: mânâsı bir emirdir; ve o, hadım etmeye dair bir nehiydir. Ve **الأبدال**: salih bir kavimdir; Allah onları, kendileri gibi geçmiş başka kimselerin yerine kılar (bazı insanlar onların varlığını inkâr etmiştir; Süyûtî’nin bu hususta, buna delâlet eden hadisleri ve haberleri zikrettiği bir risalesi vardır; bkz.: الحاوي للفتاوي 2/241).
Ve onun hakikati: onlar, yerilmiş hâllerini övülmüş hâllerle değiştiren kimselerdir; ve onlar, Yüce Allah’ın sözüyle işaret edilenlerdir: ﴿أولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات﴾ [الفرقان/70].
Ve **البأدلة**: boyun ile köprücük kemiği arasıdır; cem‘i: **البآدل** (bkz.: اللسان (بدل) ). Şair dedi ki:
*ولا رهل لباته وبآدله*
(bu, bir beytin ikinci mısraıdır; Acîr es-Selûlî’ye nispet edilir ve Ümmü Yezîd bint et-Tuṯriyye’ye nispet edilir; ve onun ilk mısraı:
*فتى قد قد السيف لا متضافل*
ve o, اللسان (بدل)’de nispet olmaksızın; ve المجمل 1/119; ve شمس العلوم 1/141; ve الخصائص 1/79; ve شرح الحماسة 3/46’dadır)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب د ل
أبدله بخوفه أمناً وبدله مثله‏.‏
وبدل الشيء‏:‏ غيّره‏.‏
وتبدلت الدار بإنسها وحشاً‏.‏
واستبدلته وبادلته بالسلعة إذا أعطيته شروى ما أخذته منه‏.‏
وتبادلا ثوبيهما‏.‏
وهذا بدل منه وبديل منه وهم أبدال منهم وبدلاء‏.‏
وهذا بديل ما له عديل ورب بدل شر من بدل وهو وجع العظام‏.‏
أنشد أبو عمرو لابن نعيم‏:‏ وتمدرت نفسي لذاك ولم أزل بدلاً نهاري كلـه حتـى الأصـل وهو من الأبدال أي الزهاد‏.‏

##### Türkçe

ب د ل
Onu, korkusuyla güvene çevirdi ve onu benzeriyle değiştirdi.
Ve **بدل** şey: onu değiştirdi.
Ve ev, içindekilerin ünsiyetiyle ıssızlığa dönüştü.
Ve onu değiştirdim ve onunla alışveriş ettim; meta ile, eğer ona, ondan aldığımın misli kadarını verdiysem.
Ve ikisi, iki elbiselerini karşılıklı değiştirdiler.
Ve bu, ondan bir **بدل**’dir ve ondan bir **بديل**’dir; ve onlar, onlardan **أبدال**’dir ve **بدلاء**’dır.
Ve bu, benzeri olmayan bir **بديل**’dir; ve nice **بدل**, **بدل**’den daha kötüdür; ve o, kemiklerin ağrısıdır.
Ebû Amr, İbn Nuaym’dan inşad etti:
Ve nefsim, bunun için katılaştı; ve ben, asla, bütün gündüzümü, hatta aslına kadar, bir **بدلاً** (olarak) sürdürmekten geri kalmadım.
Ve o, **الأبدال**’dendir; yani zâhidlerdir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفراء: بَدَلٌ وبِدْلٌ لغتان، ومَثَل ومِثْل، وشَبَه وشِبْه، ونَكَل ونِكْل. قال أَبو عبيد: ولم يُسْمَع في فَعَل وفِعْل غير هذه الأَربعة الأَحرف. والبَدِيل: البَدَل. وبَدَلُ الشيء: غَيْرُه. ابن سيده: بِدْل الشيء وبَدَله وبَدِيله الخَلَف منه، والجمع أَبدال. قال سيبوبه: إِنَّ بَدَلك زَيد أَي إِنَّ بَديلك زَيْد، قال: ويقول الرجل للرجل اذهب معك بفلان، فيقول: معي رجل بَدَلُه أَي رجل يُغْني غَناءه ويكون في مكانه. وتَبَدَّل الشيءَ وتَبدل به واستبدله واستبدل به، كُلُّه: اتخذ منه بَدَلاً. وأَبْدَل الشيءَ من الشيء وبَدّله: تَخِذَه منه بدلاً. وأَبدلت الشيء بغيره وبدّله الله من الخوف أَمْناً. وتبديل الشيء: تغييره وإِن لم تأْت ببدل. واستبدل الشيء بغيره وتبدَّله به إِذا أَخذه مكانه. والمبادلة: التبادُل. والأَصل في التبديل تغيير الشيء عن حاله، والأَصل في الإِبدال جعل شيء مكان شيء آخر كإِبدالك من الواو تاء في تالله، والعرب تقول للذي يبيع كل شيء من المأْكولات بَدَّال؛ قاله أَبو الهيثم، والعامة تقول بَقَّال. وقوله عز وجل: يوم تُبَدَّل الأَرْضُ غيرَ الأَرض والسمواتُ؛ قال الزجاج: تبديلها، والله أَعلم، تسييرُ جبالها وتفجير بِحارها وكونُها مستوية لا تَرى فيها عِوَجاً ولا أَمْتاً، وتبديل السموات انتثار كواكِبها وانفطارُها وانشقاقُها وتكوير شمسها وخسوف قمرها، وأَراد غيرَ السموات فاكتَفى بما تقدم. أَبو العباس: ثعلب يقال أَبْدلت الخاتم بالحَلْقة إِذا نَحَّيت هذا وجعلت هذا مكانه. وبدَّلت الخاتم بالحَلْقة إِذا أَذَبْتَه وسوَّيته حَلْقة. وبدلت الحَلْقة بالخاتم إِذا أَذبتها وجعلتها خاتماً؛ قال أَبو العباس: وحقيقته أَن التبديل تغيير الصورة إِلى صورة أُخرى والجَوْهرةُ بعينها. والإِبدال: تَنْحيةُ الجوهرة واستئناف جوهرة أُخرى؛ ومنه قول أَبي النجم:
عَزْل الأَمير للأَمير المُبْدَل
أَلا ترى أَنه نَحَّى جسماً وجعل مكانه جسماً غيره؟ قال أَبو عمرو: فعرضت هذا على المبرد فاستحسنه وزاد فيه فقال: وقد جعلت العرب بدَّلت بمعنى أَبدلت، وهو قول الله عز وجل: أُولئك يبدّل الله سَيِّئاتهم حسنات؛ أَلا ترى أَنه قد أَزال السيئات وجعل مكانها حسنات؟ قال: وأَمَّا ما شَرَط أَحمد بن يحيى فهو معنى قوله تعالى: كلما نَضِجَت جُلودُهم بدَّلناهم جُلوداً غيرها. قال: فهذه هي الجوهرة، وتبديلها تغيير صورتها إِلى غيرها لأَنها كانت ناعمة فاسودّت من العذاب فردّت صورةُ جُلودهم الأُولى لما نَضِجَت تلك الصورة، فالجوهرة واحدة والصورة مختلفة. وقال الليث: استبدل ثوباً مكان ثوب وأَخاً مكان أَخ ونحو ذلك المبادلة. قال أَبو عبيد: هذا باب المبدول من الحروف والمحوّل، ثم ذكر مَدَهْته ومَدَحْته، قال الشيخ: وهذا يدل على أَن بَدَلت متعدّ؛ قال ابن السكيت: جمع بَدِيل بَدْلى، قال: وهذا يدل على أَن بَديلاً بمعنى مُبْدَل. وقال أَبو حاتم: سمي البدّال بدّالاً لأَنه يبدّل بيعاً ببيع فيبيع اليوم شيئاً وغداً شيئاً آخر، قال: وهذا كله يدل على أَن بَدَلت، بالتخفيف، جائز وأَنه متعدّ. والمبادلة مفاعلة من بَدَلت؛ وقوله:
فلم أَكُنْ، والمالِكِ الأَجَلِّ،
أَرْضى بِخَلٍّ، بعدَها، مُبْدَلِّ
إِنما أَراد مُبْدَل فشدَّد اللام للضرورة، قال ابن سيده: وعندي أَنه شدَّدها للوقف ثم اضطُرَّ فأَجرى الوصل مُجْرى الوقف كما قال: ببازِلٍ وَجْناءَ أَو عَيْهَلِّ
واختار المالك على المَلك ليسلم الجزء من الخَبْل، وحروف البدل: الهمزة والأَلف والياء والواو والميم والنون والتاء والهاء والطاء والدال والجيم، وإِذا أَضفت إِليها السين واللام وأَخرجت منها الطاء والدال والجيم كانت حروفَ الزيادةِ؛ قال ابن سيده: ولسنا نريد البدل الذي يحدث مع الإِدغام إِنما نريد البدل في غير إِدغام. وبادَلَ الرجلَ مُبادَلة وبِدالاً: أَعطاه مثل ما أَخَذَ منه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
قال: أَبي خَوْنٌ، فقيل: لالا
اَيْسَ أَباك، فاتْبَعِ البِدَالا
والأَبدال: قوم من الصالحين بهم يُقيم اللهُ الأَرض، أَربعون في الشام وثلاثون في سائر البلاد، لا يموت منهم أَحد إِلا قام مكانه آخر، فلذلك سُمُّوا أَبدالاً، وواحد الأَبدال العُبَّاد بِدْل وبَدَل؛ وقال ابن دريد: الواحد بَدِيل. وروى ابن شميل بسنده حديثاً عن علي، كرم الله وجهه، أَنه قال: الأَبدال بالشام، والنُّجَباء بمصر، والعصائب بالعراق؛ قال ابن شميل: الأَبدال خِيارٌ بَدَلٌ من خِيار، والعصائب عُصْبة وعصائب يجتمعون فيكون بينهم حرب؛ قال ابن السكيت: سمي المُبَرِّزون في الصلاح أَبدالاً لأَنهم أُبْدِلوا من السلف الصالح، قال: والأَبدال جمع بَدَل وبِدْل، وجَمْع بَدِيل بَدْلى، والأَبدال: الأَولياء والعُبَّاد، سُموا بذلك لأَنهم كلما مات منهم واحد أُبدل بآخر.
وبَدَّل الشيءَ: حَرَّفه. وقوله عز وجل: وما بَدَّلوا تبديلاً؛ قال الزجاج: معناه أَنهم ماتوا على دينهم غَيْرَ مُبَدِّلين. ورجل بِدْل: كريم؛ عن كراع، والجمع أَبدال. ورجل بِدْل وبَدَل: شريف، والجمع كالجمع، وهاتان الأَخيرتان غير خاليتين من معنى الخَلَف. وتَبَدَّل الشيءُ: تَغَيَّر؛ فأَما قول الراجز:
فبُدِّلَتْ، والدَّهْرُ ذو تبدُّلِ،
هَيْفا دَبُوراً بالصَّبا والشَّمْأَلِ
فإِنه أَراد ذو تبديل.
والبَدَل: وَجَع في اليدين والرجلين، وقيل: وجع المفاصل واليدين والرجلين؛ بَدِل، بالكسر، يَبْدَل بَدلاً فهو بَدِلٌ إِذا وَجِع يَديه ورجليه؛ قال الشَّوْأَل بن
نُعيم أَنشده يعقوب في الأَلفاظ:
فَتَمَذَّرَتْ نفسي لذاك، ولم أَزل
بَدِلاً نَهارِيَ كُلَّه حتى الأُصُل
والبَأْدَلة: ما بين العُنُق والتَّرْقُوَة، والجمع بآدل؛ قال الشاعر: فَتىً قُدَّ السَّيْفِ، لا مُتآزفٌ،
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُه وبآدِلُه
وقيل: هي لحم الصدر وهي البَأْدَلة والبَهْدَلة وهي الفَهْدَة. ومَشى البَأْدَلة إِذا مَشى مُحَرِّكاً بآدله، وهي مِن مِشْية القِصار من النساء؛ قال:
قد كان فيما بيننا مُشاهَلَه،
ثم تَوَلَّتْ، وهي تَمْشي البَادَله
أَراد البَأْدَلة فَخَفَّف حتى كأَن وضعها أَلف، وذلك لمكان التأْسيس. وبَدِل: شكا بَأْدَلته على حكم الفعل المَصُوغ من أَلفاظ الأَعضاء لا على العامّة؛ قال ابن سيده: وبذلك قَضينا على همزتها بالزيادة وهو مذهب سيبويه في الهمزة إِذا كانت الكلمة تزيد على الثلاثة؛ وفي الصفات لأَبي عبيد: البَأْدَلة اللَّحمية في باطن الفخذ. وقال نُصير: البَأْدَلتان بطون الفخذين، والرَّبْلتان لحم باطن الفَخذ، والحاذان لحم ظاهِرهما حيث يقع شعر الذَّنَب، والجاعِرتان رأْساً الفخذين حيث يُوسَم الحمار بحَلْقة، والرَّعْثاوان والثَّنْدُوَتان يُسَمَّينَ البآدل، والثَّنْدُوَتان لَحْمتان فوق الثديين.
وبادَوْلى وبادُولى، بالفتح والضم: موضع؛ قال الأَعشى:
حَلَّ أَهْلي بَطْنَ الغَمِيس فَبادَوْ
لى، وحَلَّتْ عُلْوِيَّة بالسِّخَال
يروى بالفتح والضم جميعاً. ويقال للرجل الذي يأْتي بالرأْي السخيف: هذا رأْي الجَدَّالين والبَدَّالين. والبَدَّال: الذي ليس له مال إِلا بقدر مايشتري به شيئاً، فإِذا باعه اشترى به بدلاً منه يسمى بَدَّالاً، والله أَعلم.

##### Türkçe

الفراء: **بَدَلٌ** ve **بِدْلٌ** iki lehçedir; ve **مَثَل** ve **مِثْل**; ve **شَبَه** ve **شِبْه**; ve **نَكَل** ve **نِكْل**. Ebû Ubeyd dedi: **فَعَل** ve **فِعْل** kalıbında bu dört harften başkası işitilmemiştir. Ve **البَدِيل**: **البَدَل**’dir. Ve **بَدَلُ** şey: onun başkasıdır. İbn Sîde: şeyin **بِدْل**’i ve **بَدَل**’i ve **بَدِيل**’i ondan olan halefidir; çoğulu **أَبدال**. Sîbeveyh dedi: “Şüphesiz senin **بَدَلك**’ın Zeyd’dir” yani “Şüphesiz senin **بَديل**’in Zeyd’dir”; dedi: Adamın adama “Falancayla seninle git” demesi; o da “Benimle onun **بَدَلُه** olan bir adam var” der; yani onun yerine geçen, onun yerini tutan bir adam. Ve **تَبَدَّل** şeyi ve onunla **تَبدل** etti ve onu **استبدل** etti ve onunla **استبدل** etti; hepsi: ondan bir **بَدَلاً** edindi. Ve **أَبْدَل** şeyi şeyden ve onu **بَدّله**: onu ondan bir bedel edindi. Ve şeyi başkasıyla **أَبدلت**; ve Allah onu korkudan güvene **بدّله**. Ve şeyin **تبديل**’i: onu değiştirmektir; bir bedel getirmesen bile. Ve şeyi başkasıyla **استبدل** etti ve onunla **تبدَّله** etti: onu onun yerine aldığında. Ve **المبادلة**: **التبادُل**’dür. Ve **التبديل**’de aslolan, şeyi hâlinden başka bir hâle değiştirmektir; ve **الإِبدال**’da aslolan, bir şeyi başka bir şeyin yerine koymaktır; tıpkı **تالله**’da **الواو**’dan **تاء**’yı bedel kılman gibi. Ve Araplar, yiyeceklerden her şeyi satan kimseye **بَدَّال** derler; bunu Ebû’l-Heysem söyledi; avam ise **بَقَّال** der. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Gün ki yer, yerden başka bir yere, ve gökler (de) (başka bir hâle) **تُبَدَّل** edilir”; Zeccâc dedi: onun **تبديل**’i—Allah daha iyi bilir—dağlarının yürütülmesi, denizlerinin fışkırtılması ve onun dümdüz olmasıdır; onda ne bir eğrilik ne de bir tümsek görürsün; ve göklerin **تبديل**’i yıldızlarının saçılması, yarılması, çatlaması, güneşinin dürülmesi ve ayının tutulmasıdır; ve “göklerden başkasını” murad etti; önce geçenle yetindi. Ebû’l-Abbâs: Sa‘leb (şöyle) denir: yüzüğü halkayla **أَبْدلت**; bu (yüzüğü) uzaklaştırıp bunu (halkayı) onun yerine koyduğunda. Ve yüzüğü halkayla **بدَّلت**; onu eritip onu halka yaptığında. Ve halkayı yüzükle **بدلت**; onu eritip onu yüzük yaptığında. Ebû’l-Abbâs dedi: Bunun hakikati şudur ki **التبديل**, cevherin bizzat kendisi aynı iken sûreti başka bir sûrete çevirmektir. Ve **الإِبدال**: cevheri uzaklaştırmak ve başka bir cevheri yeniden başlatmaktır; bundan Ebû’n-Necm’in sözü:

عَزْل الأَمير للأَمير المُبْدَل

Görmüyor musun ki bir cismi uzaklaştırdı ve onun yerine başka bir cismi koydu? Ebû Amr dedi: Bunu Müberred’e arz ettim; onu güzel buldu ve ona ekledi; dedi ki: Araplar **بدَّلت**’i **أَبدلت** mânasında da kılmışlardır; bu, Aziz ve Celil olan Allah’ın sözüdür: “İşte onlar; Allah onların kötülüklerini iyiliklere **يبدّل** eder”; görmüyor musun ki kötülükleri gidermiş ve onların yerine iyilikler koymuştur? Dedi: Ahmed b. Yahyâ’nın şart koştuğu ise şu âyetin mânasıdır: “Derileri her olgunlaştığında onları başka derilerle **بدَّلناهم**.” Dedi: İşte bu, cevherin kendisidir; onun **تبديل**’i sûretini başkasına çevirmektir; çünkü o yumuşaktı, azaptan karardı; derilerinin ilk sûreti, o sûret olgunlaştığında geri döndürüldü; cevher bir, sûret farklıdır. Leys dedi: Bir elbiseyi bir elbisenin yerine, bir kardeşi bir kardeşin yerine **استبدل** etti ve bunun benzeri; bu **المبادلة**’dir. Ebû Ubeyd dedi: Bu, harflerden **المبدول** ve **المحوّل** bâbıdır; sonra **مَدَهْته** ve **مَدَحْته**’yi zikretti. Şeyh dedi: Bu, **بَدَلت**’in müteaddî olduğuna delâlet eder. İbnü’s-Sikkît dedi: **بَدِيل**’in çoğulu **بَدْلى**’dır; dedi: Bu, **بَديلاً**’ın **مُبْدَل** mânasında olduğuna delâlet eder. Ebû Hâtim dedi: **البدّال**’a **بدّال** denmesi, bugün bir şeyi, yarın başka bir şeyi satıp bir satışı bir satışla **يبدّل** ettiği içindir. Dedi: Bütün bunlar, **بَدَلت**’in (şeddeli değil) hafifletmeyle câiz olduğuna ve müteaddî olduğuna delâlet eder. Ve **المبادلة**, **بَدَلت**’ten **مفاعلة**’dir. Ve onun sözü:

فلم أَكُنْ، والمالِكِ الأَجَلِّ،
أَرْضى بِخَلٍّ، بعدَها، مُبْدَلِّ

Sadece **مُبْدَل** murad etti; zaruret için **اللام**’ı şeddeli yaptı. İbn Sîde dedi: Bana göre onu vakıf için şeddeli yaptı; sonra zaruret oldu da vaslı vakfın yürütümü gibi yürüttü; nitekim (şu sözde) dediği gibi:

ببازِلٍ وَجْناءَ أَو عَيْهَلِّ

Ve “**المالك**”ı “**المَلك**” üzerine seçti ki parçacık **الخَبْل**’den selâmet bulsun. Ve **حروف البدل**: **الهمزة** ve **الأَلف** ve **الياء** ve **الواو** ve **الميم** ve **النون** ve **التاء** ve **الهاء** ve **الطاء** ve **الدال** ve **الجيم**’dir. Ve onlara **السين** ve **اللام**’ı eklersen ve onlardan **الطاء** ve **الدال** ve **الجيم**’i çıkarırsan, **حروفَ الزيادةِ** olurlar. İbn Sîde dedi: Biz, idğamla birlikte meydana gelen bedeli kastetmiyoruz; ancak idğamsız bedeli kastediyoruz. Ve adamla **بادَلَ** etti; **مُبادَلة** ve **بِدالاً**: ondan aldığına benzerini ona verdi; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

قال: أَبي خَوْنٌ، فقيل: لالا
اَيْسَ أَباك، فاتْبَعِ البِدَالا

Ve **الأَبدال**: salihlerden bir kavimdir; Allah onlarla yeri ayakta tutar; Şam’da kırk, diğer beldelerde otuzdur; onlardan biri ölmez ki yerine bir başkası kalkmasın; bu yüzden **أَبدال** diye adlandırıldılar. **الأَبدال**’ın teki: **العُبَّاد**; **بِدْل** ve **بَدَل**. İbn Düreyd dedi: teki **بَدِيل**’dir. İbn Şümeyl, senediyle Ali’den—Allah yüzünü keremli kılsın—bir hadis rivayet etti: dedi ki: **الأَبدال** Şam’dadır; **النُّجَباء** Mısır’dadır; **العصائب** Irak’tadır. İbn Şümeyl dedi: **الأَبدال** seçkinlerdir; seçkinlerden **بَدَلٌ** (olanlar)dır. Ve **العصائب**: bir **عُصْبة** ve **عصائب**’dir; toplanırlar da aralarında savaş olur. İbnü’s-Sikkît dedi: Salâhta sivrilenlere **أَبدال** denmesi, onların salih seleften **أُبْدِلوا** edilmiş olmaları sebebiyledir. Dedi: Ve **الأَبدال**, **بَدَل** ve **بِدْل**’ün cem‘idir; ve **بَدِيل**’in cem‘i **بَدْلى**’dır. Ve **الأَبدال**: veliler ve âbidlerdir; onlardan biri her öldüğünde bir başkasıyla **أُبدل** edildiği için böyle adlandırıldılar.

Ve **بَدَّل** şeyi: onu tahrif etti. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Ve onlar bir **تبديلاً** **بَدَّلوا** etmediler”; Zeccâc dedi: mânası, onların dinleri üzere, **مُبَدِّلين** olmaksızın ölmeleridir. Ve **رجل بِدْل**: cömerttir; Kurâ‘dan; çoğulu **أَبدال**. Ve **رجل بِدْل وبَدَل**: şereflidir; çoğulu çoğul gibidir; ve bu son ikisi, **الخَلَف** mânasından hâlî değildir. Ve **تَبَدَّل** şey: değişti. Şu recez söyleyenin sözüne gelince:

فبُدِّلَتْ، والدَّهْرُ ذو تبدُّلِ،
هَيْفا دَبُوراً بالصَّبا والشَّمْأَلِ

O, “**ذو تبديل**” murad etti.

Ve **البَدَل**: ellerde ve ayaklarda ağrıdır; ve “eklemlerin, ellerin ve ayakların ağrısı” denilmiştir. **بَدِل** (kesre ile), **يَبْدَل** **بَدلاً**; o, elleri ve ayakları ağrıdığında **بَدِلٌ** olur. Şev’âl b. Nu‘aym dedi; Yakub onu **الأَلفاظ**’da inşâd etti:

فَتَمَذَّرَتْ نفسي لذاك، ولم أَزل
بَدِلاً نَهارِيَ كُلَّه حتى الأُصُل

Ve **البَأْدَلة**: boyun ile köprücük kemiği arasıdır; çoğulu **بآدل**; şair dedi:

فَتىً قُدَّ السَّيْفِ، لا مُتآزفٌ،
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُه وبآدِلُه

Ve “göğüs eti” denilmiştir; o, **البَأْدَلة**’dir; ve **البَهْدَلة**’dir; ve o, **الفَهْدَة**’dir. Ve **مَشى البَأْدَلة**: **بآدل**’ini hareket ettirerek yürüdüğünde; bu, kadınlardan kısa boyluların yürüyüşündendir; dedi ki:

قد كان فيما بيننا مُشاهَلَه،
ثم تَوَلَّتْ، وهي تَمْشي البَادَله

**البَأْدَلة**’yi murad etti; sonra hafifletti; sanki onun yerine bir **أَلف** koymuş gibi; bu, **التأْسيس** sebebiyledir. Ve **بَدِل**: fiilin hükmü üzere **بَأْدَلته**’sinden şikâyet etti; uzuv lafızlarından yapılmış fiil hükmünce, umumîye göre değil. İbn Sîde dedi: Bununla, hemzesinin ziyadelikle olduğuna hükmettik; bu, Sîbeveyh’in, kelime üçten fazla olduğunda hemze hakkındaki mezhebidir. Ebû Ubeyd’in **الصفات**’ında: **البَأْدَلة** uyluğun iç tarafındaki et parçasıdır. Nusayr dedi: **البَأْدَلتان** uylukların içleridir; ve **الرَّبْلتان** uyluğun içindeki ettir; ve **الحاذان** kuyruk kılının düştüğü yerde, ikisinin dışındaki ettir; ve **الجاعِرتان** uylukların başlarıdır; eşeğin halka ile dağlandığı yerdir; ve **الرَّعْثاوان** ve **الثَّنْدُوَتان** **البآدل** diye adlandırılır; ve **الثَّنْدُوَتان** iki memenin üstünde iki et parçasıdır.

Ve **بادَوْلى** ve **بادُولى**, fetha ve damme ile: bir yerdir; A‘şâ dedi:

حَلَّ أَهْلي بَطْنَ الغَمِيس فَبادَوْ
لى، وحَلَّتْ عُلْوِيَّة بالسِّخَال

Fetha ve damme ile ikisi de rivayet edilir. Ve saçma görüş getiren adama denir ki: Bu, **الجَدَّالين** ve **البَدَّالين**’in görüşüdür. Ve **البَدَّال**: satın alacağı şey kadarından başka malı olmayan kimsedir; onu sattığında onunla ondan bir bedel satın alır; **بَدَّال** diye adlandırılır; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب د ل * * البَدِيلُ * البدل و * بَدَلُ * الشيء غيره يقال بدل و * بِدْلٌ * كشبه وشبه ومثل ومثل و * أبْدَل * الشيء بغيره و * بَدَّلَهُ * الله تعالى من الخوف أمنا و * تبديلُ * الشيء أيضا تغييره وإن لم يأت * ببدَلِهِ * و * استبدَلَ * الشيء بغيره و * تبدَّلَهُ * به إذا أخذه مكانه و * المُبَادَلَةُ التَبادُل * و * الأَبْدَالُ * قوم من الصالحين لا تخلو الدنيا منهم إذا مات واحد منهم أبدل الله تعالى مكانه بآخر قال بن دريد الواحد * بَدِيلٌ

##### Türkçe

* ب د ل * **البَدِيلُ**: **البدل** ve **بَدَلُ** şey(in) başkasıdır; denilir: **بدل** ve **بِدْلٌ**; tıpkı **شبه** ve **شبه** ve **مثل** ve **مثل** gibi. Ve **أبْدَل** şey(i) başkasıyla (değiştirdi). Ve **بَدَّلَهُ**: Allah Teâlâ onu korkudan emniyete (çevirdi). Ve **تبديلُ** şey(in) ayrıca onu değiştirmektir; **ببدَلِهِ** ile gelmese bile. Ve **استبدَلَ** şey(i) başkasıyla (değiştirdi). Ve **تبدَّلَهُ**: onu onunla (değiştirdi); onu onun yerine aldığı zaman. Ve **المُبَادَلَةُ**: **التَبادُل**. Ve **الأَبْدَالُ**: salihlerden bir kavimdir; dünya onlardan boş kalmaz; onlardan biri öldüğü zaman Allah Teâlâ onun yerini bir başkasıyla değiştirir. İbn Düreyd dedi: tekili **بَدِيلٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بدل الشيء، محركة، وبالكسر لغتان، مثل شبه وشبه، ومثل ومثل، ونكل ونكل، قال أبو عبيدة: ولم نسمع في فعل وفعل غير هذه الأحرف. بديل كأمير: الخلف منه وهو غيره. ج: أبدال أما المحرك والمكسور فظاهر كجبل وأجبال، ومثل وأمثال، وأما جمع بديل، فهو قليل، إذ ليس في كلامهم فعيل وأفعال من السالم، إلا أحرف، وهي شريف وأشراف، ويتيم وأيتام، وفنيق وأفناق، وبديل وأبدال، قاله ابن دريد. قلت: وكذلك شهيد وأشهاد. وتبدله، وبه، واستبدله، وبه، وأبدله منه بغيره وبدله منه: اتخذه منه بدلا. قال ثعلب: يقال: أبدلت الخاتم بالحلقة: إذا نحيت هذا وجعلت هذا مكانه، وبدلت الخاتم بالحلقة: إذا أذبته وسويته حلقة، وبدلت الحلقة بالخاتم: إذا أذبتها وجعلتها خاتما. قال: وحقيقته أن التبديل تغيير الصورة إلى صورة أخرى، والجوهرة بعينها، والإبدال: تنحية الجوهرة، واستئناف جوهرة أخرى. قال أبو عمرو: فعرضت هذا على المبرد، فاستحسنه، وزاد فيه، فقال: وقد جعلت العرب بدلت مكان أبدلت وهو قول الله عز وجل:  فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات  ألا ترى أنه قد أزال السيئات وجعل مكانها حسنات، وأما ما شرطه ثعلب فهو معنى قوله تعالى:  كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غيرها  قال: فهذه هي الجوهرة، وتبديلها: تغيير صورتها إلى غيرها؛ لأنها كانت ناعمة فاسودت من العذاب، فردت صورة جلودهم الأولى لما نضجت تلك الصورة، فالجوهرة واحدة، والصورة مختلفة. وحروف البدل أربعة عشر حرفا: حروف الزيادة ما خلا السين، والجيم والدال والطاء والصاد والزاي، يجمعها قولك: أنجدته يوم صال زط. وحروف البدل الشائع في غير إدغام أحد وعشرون حرفا، يجمعها قولك: بجد صرف شكث أمن طى ثوب عزته. والمراد بالبدل: أن يوضع لفظ موضع لفظ، كوضعك الواو موضع الياء، في: موقن، والياء موضع الهمزة، في: ذيب، لا ما يبدل لأجل الإدغام، أو التعويض من إعلال. وأكثر هذه الحروف تصرفا في البدل حروف اللين، وهي يبدل بعضها، وييدل من غيرها، كما في العباب. قلت: وأما البدل عند النحويين، فهو: تابع مقصود بما نسب إلى المتبوع دونه. فخرج بالقصد: النعت والتوكيد وعطف البيان، لأنها غير مقصودة بما نسب إلى المتبوع. وبادله مبادلة وبدالا بالكسر: أعطاه مثل ما أخذ منه وأنشد ابن الأعرابي:
  قال أبي خون فقيل لا لا
  ليس أباك فاتبع البـدالا

  وقال ابن دريد: بادلت الرجل: إذا أعطيته شروى ما تأخذ منه. والأبدال: قوم من الصالحين، لا تخلو الدنيا منهم بهم يقيم الله عز وجل الأرض. قال ابن دريد: هم سبعون رجلا، فيما زعموا، لا تخلو منهم الأرض أربعون رجلا منهم بالشام، وثلاثون بغيرها. قال غيره: لا يموت أحدهم إلا قام مكانه آخر من سائر الناس. قال شيخنا: الأولى: إلا قام بدله؛ لأنهم لذلك سموا أبدالا. قلت: وعبارة العباب: إذا مات منهم واحد أبدل الله مكانه آخر. وهي أخصر من عبارة المصنف. واختلف في واحده، فقيل: بدل، محركة، صرح به غير واحد، وفي الجمهرة: واحدهم: بديل، كأمير، وهو أحد ما جاء على فعيل وأفعال، وهو قليل، كما تقدم. ونقل المناوي عن أبي البقاء، قال: كأنهم أرادوا أبدال الأنبياء وخلفائهم، وهم عند القوم سبعة، لا يزيدون ولا ينقصون، يحفظ الله بهم الأقاليم السبعة، لكل بدل إقليم فيه ولايته، منهم واحد على قدم الخليل، وله الإقليم الأول، والثاني على قدم الكليم، والثالث على قدم هارون، والرابع على قدم إدريس، والخامس على قدم عيسى، والسابع على قدم آدم، عليهم السلام، على ترتيب الأقاليم. وهم عارفون بما أودع الله في الكواكب السيارة من الأسرار والحركات والمنازل وغيرها. ولهم من الأسماء أسماء الصفات، وكل واحد بحسب ما يعطيه حقيقة ذلك الاسم الإلهي من الشمول والإحاطة، ومنه يكون تلقيه. انتهى. وقال شيخنا: علامتهم أن لا يولد لهم، قالوا: كان منهم حماد بن سلمة بن دينار، تزوج سبعين امرأة، فلم يولد له، كما في الكواكب الدراري. قلت: وفي شرح الدلائل للفاسي، في ترجمة مؤلفها، ما نصه: وجدت بخط بعضهم أنه لم يترك ولدا ذكرا. انتهى. وأفاد بعض المقيدين أن هذا إشارة إلى أنه كان من الأبدال. ثم قال شيخنا: وقد أفردهم بالتصنيف جماعة، منهم السخاوي، والجلال السيوطي، وغير واحد. قلت: وصنف العز بن عبد السلام، رسالة في الرد على من يقول بوجودهم، وأقام النكير على قولهم: بهم يحفظ الله الأرض. فليتنبه لذلك. وبدله تبديلا: حرفه وغيره بغيره. وتبدل: تغير وقوله تعالى:  يوم تبدل الأرض غير الأرض والسموات  قال ابن عرفة: التبديل: تغيير الشيء عن حاله. وقال الأزهري: تبديلها: تسيير جبالها وتفجير بحارها، وكونها مستوية، لا ترى فيها عوجا ولا أمتا. وتبديل السموات: انتثار كواكبها وانفطارها، وتكوير شمسها، وخسوف قمرها. وقوله تعالى:  ما يبدل القول لدي  قال مجاهد: يقول: قضيت ما أنا قاض. ورجل بدل، بالكسر، ويحرك: شريف كريم الأول عن كراع، وفيه لف ونشر غير مرتب. ج: أبدال كطمر وأطمار، وجبل وأجبال. والبدل، محركة: وجع المفاصل واليدين. وفي العباب: وجع في اليدين والرجلين، وقد بدل، كفرح، فهو بدل ككتف، وأنشد يعقوب في الألفاظ:
  فتمذرت نفسي لذاك ولم أزل                      بدلا نهاري كله حتى الأصل

  والبأدلة: لحمة بين الإبط والثندوة وقيل: ما بين العنق والترقوة، والجمع: بآدل. وقد ذكر في أول الفصل، على أنه رباعي، وأعاده ثانيا على أنه ثلاثي. بدل كفرح بدلا: شكاها على حكم الفعل المصوغ من ألفاظ الأعضاء، لا على العامة. قال ابن سيده: وبذلك قضينا على همزتها بالزيادة، وهو مذهب سيبويه، في الهمزة إذا كانت الكلمة تزيد على الثلاثة. والبدال كشداد: بياع المأكولات من كل شيء منها، هكذا تقوله العرب، قال أبو حاتم: سمي به لأنه يبدل بيعا ببيع، فيبيع اليوم شيئا وغدا شيئا آخر. قال أبو الهيثم: والعامة تقول: بقال وسيأتي ذلك أيضا في ب - ق - ل. وبادولى بفتح الدال، مقصورا، وعلى هذا اقتصر الصاغاني في التكملة وتضم داله أيضا: ع في سواد بغداد، قال الأعشى:
  حل أهلي ما بين درتى فبادو                      لى وحلت علوية بالسخـال

  وقيل: بادولى: موضع ببطن فلج، من أرض اليمامة، فمن قال هذا روى بيت الأعشى: درنى بالنون، لأنه موضع باليمامة. كذا في المعجم. وكزبير: بديل بن ورقاء بن عبد العزى بن ربيعة، هن كبار مسلمة الفتح. وبديل بن ميسرة بن أم أصرم الخزاعيان هكذا في سائر النسخ. قال شيخنا: والذي في الروض الأنف: أن بديل بن أم أصرم هو بديل بن سلمة، وكلام المصنف صريح في أنه غيره، وأنه وابن ميسرة سواء فتأمل. قلت: والذي في العباب: وبديل بن ورقاء، وبديل بن سلمة الخزاعيان، رضي الله تعالى عنهما، لهما صحبة. في معجم ابن فهد: بديل بن سلمة بني خلف السلولي وقيل: بديل بن عبد مناف بن سلمة، قيل: له صحبة، وفي مختصر تهذيب الكمال للذهبي: بديل بن ميسرة العقيلي، عن صفية بنت شيبة وأنس، وعنه شعبة وحماد بن زيد وخلق، ثقة مات سنة 213، وهو من رجال مسلم والأربعة. فسياق المصنف فيه خطأ من وجوه: الأول: جعله ابن ميسرة وابن أم أصرم سواء، وهما مختلفان، والصواب في ابن أم أصرم: هو ابن سلمة. وثانيا: جعله خزاعيا، وليس هو كذلك، بل هو عقيلي، وإنما الخزاعي الثاني، هو ابن عمرو بن كلثوم الآتي. وثالثا: عده من الصحابة، وابن ميسرة تابعي، كما عرفت، فتأمل. بديل بن عمرو بن كلثوم وقيل: بديل بن كلثوم الخزاعي، له وفادة. بديل بن مارية مولى عمرو بن العاص، روى عنه ابن عباس، والمطلب بن أبي وداعة قصة الجام، لما سافر هو وتميم الداري، وكذا قال ابن منده، وأبو نعيم، وإنما هو: بزيل. بديل آخر غير منسوب قال موسى بن علي بن رباح، عن أبيه، عنه رضي الله عنه: أنه رأى النبي صلى الله عليه وسلم يمسح على الخفين. مصري: صحابيون رضي الله عنهم. وفاته: بديل بن عمرو الأنصاري الخطمي، رضي الله تعالى عنه، عرض على رسول الله صلى الله عليه وسلم رقية الحية. جاء من وجه غريب. وأحمد بن بديل الإيامي، وجماعة آخرون، ضبطوا هكهذا. وكأمير: بديل بن علي عن يوسف بن عبد الله الأردبيلي هكهذا نص الذهبي وغيره، وسياق المصنف يقتضي أن يكون بديل هو الأردبيلي، وهو خطأ، إنما هو شيخه، مع أنه لم يتعرض لأردبيل في موضعه، وهو غريب. بديل بن أحمد الهروي الحافظ، عن أبي العباس الأصم. بديل بن أبي القاسم الخويي هكذا في النسخ، بضم الخاء المعجمة، وفتح الواو وياءان إحداهما مشددة للنسبة، وفي بعض النسخ: الخرمى، وهو غلط، وهو أبو الوفاء بديل بن أبي القاسم بن بديل الإملي، بكسر الهمزة، تقدم ذكره في أ - م - ل. وصالح بن بديل عن أبي الغنائم بن المأمون محدثون رحمهم الله تعالى.
 ومما يستدرك عليه: قال أبو عبيدة: هذا باب المبدول من الحروف والمحول، ثم ذكر: مدهته، أي مدحته. قال الأزهري: وهذا يدل على أن: بدلت متعد. وبدلان، محركة، أو كقطران: جبل، قال امرؤ القيس:
  ديار لهو والرباب وفرتنى                      ليالينا بالنعف من بـدلان

  ضبط بالوجهين. وتبديل الشيء: تغييره، وإن لم تأت ببدل. وأبو المنير، بدل بن المحبر البصري، محدث. قلت: هو من بني يربوع، روى عن شعبة وطائفة، وعنه البخاري والكجي والدقيقي، ثقة توفي سنة 215. والبدالة: قرية بمصر، من أعمال الدقهلية، وقد رأيتها. وتبادلا: بادل كل واحد صاحبه. والبدلاء: الأبدال. وأبو البدلاء: سيدي محمد أمغار الحسني الصنهاجي، والبدلاء أولاده، سبعة: أبو سعيد عبد الخالق، وأبو يعقوب يوسف، وأبو محمد عبد السلام العابد، وأبو الحسن عبد الحي، وأبو محمد عبد النور، وأبو محمد عبد الله، وأبو عمرو ميمون. قال في أنس الفقير: وهذا البيت أكبر بيت في المغرب، في الصلاح، فإنهم يتوارثونه، كما يتوارث المال. وبدالة، كثمامة: موضع في شعر عبد مناف الهذلي:
  أنى أصادف مثل يوم بدالة                      ولقاء مثل غداة أمس بعيد والبادلية: نخل لبني العنبر، باليمامة، عن الحفصي. وفي كتاب الصفات لأبي عبيد: البأدلة: اللحمة في باطن الفخذ. وقال نصير: البأدلتان: بطون الفخذين. ويقال للرجل الذي يأتي بالرأي السخيف: هذا رأي الجدالين والبدالين.

##### Türkçe

**بدل** şey(in), harekeli olarak ve kesre ile iki lugattır; **شبه** ve **شبه** gibi, ve **مثل** ve **مثل** gibi, ve **نكل** ve **نكل** gibi. Ebû Ubeyde dedi: “**فعل** ve **فعل** vezninde bu harflerden başkasını işitmedik.” **بديل** ( **أمير** gibi): ondan olan halef; o, onun gayrısıdır. Çoğulu: **أبدال**. Ama harekeli ve kesreli olanın (çoğulu) açıktır; **جبل** ve **أجبال**, **مثل** ve **أمثال** gibi. **بديل**’in cem‘i ise azdır; zira onların كلامında سالم’den **فعيل** ve **أفعال** yoktur, ancak harfler (kelimeler) müstesna; onlar: **شريف** ve **أشراف**, **يتيم** ve **أيتام**, **فنيق** ve **أفناق**, ve **بديل** ve **أبدال**; bunu İbn Düreyd söyledi. Dedim: ve كذلك **شهيد** ve **أشهاد**.

Ve **تبدله** ve onunla, ve **استبدله** ve onunla, ve **أبدله** ondan başka ile ve **بدله** ondan: onu ondan بدل olarak edindi. Sa‘leb dedi: denir: **أبدلت الخاتم بالحلقة**: bu’nu uzaklaştırıp bunu onun yerine koyduğun zaman; ve **بدلت الخاتم بالحلقة**: onu eritip onu bir halka yaptığın zaman; ve **بدلت الحلقة بالخاتم**: onu erittiğin ve onu bir yüzük yaptığın zaman. Dedi: ve hakikati şudur ki **التبديل**: sûreti başka bir sûrete değiştirmektir; cevher ise aynıdır. Ve **الإبدال**: cevheri uzaklaştırmak ve başka bir cevheri yeniden başlatmaktır. Ebû Amr dedi: “Bunu el-Müberred’e arz ettim; onu güzel buldu ve ona ilâve etti; dedi ki: Araplar **بدلت**’i **أبدلت**’in yerine kılmışlardır; bu, Allah عز وجل’nin sözüdür: **فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات**. Görmüyor musun ki kötülükleri gidermiş ve yerlerine iyilikler kılmıştır. Sa‘leb’in şart koştuğu ise şu تعالى sözünün manasıdır: **كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غيرها**.” Dedi: “İşte bu cevherdir; onun **تبديل**’i: sûretini başkasına değiştirmektir; çünkü o yumuşaktı, azaptan karardı; o sûret olgunlaşınca derilerinin ilk sûretine döndürüldü; cevher birdir, sûret farklıdır.”

Ve **البدل** harfleri on dört harftir: **حروف الزيادة** (artırma harfleri), **السين** hariç; ve **الجيم** ve **الدال** ve **الطاء** ve **الصاد** ve **الزاي**; onları senin sözün toplar: **أنجدته يوم صال زط**. Ve idğam olmaksızın yaygın **البدل** harfleri yirmi bir harftir; onları senin sözün toplar: **بجد صرف شكث أمن طى ثوب عزته**. **البدل** ile murad: bir lafzın bir lafzın yerine konulmasıdır; senin **الواو**’yu **الياء**’ın yerine koyman gibi, **موقن**’da; ve **الياء**’ı **الهمزة**’nin yerine, **ذيب**’de; idğam için بدل edilen değil, yahut i‘lâlden ta‘vîz (telâfi) olarak olan değil. Bu harflerin بدل’de en çok tasarruf edeni **حروف اللين**’dir; onların bazısı birbirinden بدل edilir ve onlardan başkasından بدل edilir; **العباب**’da olduğu gibi. Dedim: nahivciler katında **البدل** ise şudur: metbû‘a nisbet edilen şeyle, onun dışında, maksud olan tâbi‘. Böylece kasd ile **النعت** ve **التوكيد** ve **عطف البيان** çıktı; çünkü onlar metbû‘a nisbet edilen şeyle maksud değildir.

Ve **بادله** **مبادلة** ve kesre ile **بدالا**: ondan aldığına benzerini ona verdi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti inşâd etti:
  قال أبي خون فقيل لا لا
  ليس أباك فاتبع البـدالا

Ve İbn Düreyd dedi: **بادلت الرجل**: ondan aldığın şeyin misli kadarını ona verdiğin zaman. Ve **الأبدال**: sâlihlerden bir kavimdir; dünya onlardan boş kalmaz; Allah عز وجل onlarla yeri ayakta tutar. İbn Düreyd dedi: “Onlar yetmiş adamdır, zannettiklerine göre; yer onlardan boş kalmaz: onlardan kırk adam Şam’dadır, otuz da onun dışındadır.” Başkası dedi: “Onlardan biri ölmez ki, insanların geri kalanından bir başkası onun yerine kalkmış olmasın.” Şeyhimiz dedi: “Evla olan: إلا قام بدله; çünkü bu sebeple onlara **أبدالا** denildi.” Dedim: **العباب**’ın ibaresi: “Onlardan biri ölünce Allah onun yerine bir başkasını **أبدل** eder.” Bu, musannifin ibaresinden daha kısadır.

Ve onun tekili hakkında ihtilaf edildi; denildi ki: **بدل**, harekeli; bunu birden fazlası açıkça söyledi. Ve **الجمهرة**’de: “Onların teki: **بديل**, **أمير** gibi; bu, **فعيل** ve **أفعال** üzere gelenlerden biridir; o azdır; geçtiği gibi.” El-Menâvî, Ebû’l-Bekâ’dan nakletti; dedi: “Sanki onlar peygamberlerin ve halifelerinin **أبدال**’ını murad ettiler; onlar kavim yanında yedidir; artmazlar ve eksilmezler; Allah onlarla yedi iklimi korur; her **بدل** için velâyeti içinde bir iklim vardır; onlardan biri Halîl’in قدم’i üzeredir; onun birinci iklimi vardır; ikincisi Kelîm’in قدم’i üzeredir; üçüncüsü Hârûn’un قدم’i üzeredir; dördüncüsü İdrîs’in قدم’i üzeredir; beşincisi Îsâ’nın قدم’i üzeredir; yedincisi Âdem’in قدم’i üzeredir; عليهم السلام; iklimlerin tertibi üzere. Ve onlar, Allah’ın seyyâr kevâkibde emanet ettiği sırlar ve hareketler ve menziller ve başkaları ile âriflerdir. Ve onların isimlerden, sıfat isimleri vardır; her biri, o ilâhî ismin hakikatinin ona verdiği şümul ve ihata miktarınca; ve ondan onun telakkisi olur.” Bitti. Şeyhimiz dedi: “Alâmetleri: kendilerine çocuk doğmamasıdır.” Dediler: “Onlardan Hammâd b. Seleme b. Dînâr vardı; yetmiş kadınla evlendi; ona çocuk doğmadı; **الكواكب الدراري**’de olduğu gibi.” Dedim: **شرح الدلائل**’de el-Fâsî’nin, müellifinin tercümesinde, nassı şudur: “Bazılarının hattıyla buldum ki erkek evlat bırakmadı.” Bitti. Bazı kayıtlılar fayda verdi ki bu, onun **الأبدال**’dan olduğuna bir işarettir. Sonra Şeyhimiz dedi: “Onları tasnifle müstakil kılan bir cemaat vardır; onlardan es-Sehâvî, ve el-Celâl es-Süyûtî, ve birden fazlası.” Dedim: İzz b. Abdisselâm, onların varlığını söyleyene ردّ hakkında bir risale tasnif etti ve onların “Allah yeri onlarla korur” sözünü şiddetle inkâr etti; buna dikkat edilsin.

Ve **بدله** **تبديلا**: onu ve başkasını başkasıyla harfledi (değiştirdi). Ve **تبدل**: değişti. Ve onun تعالى sözü: **يوم تبدل الأرض غير الأرض والسموات**. İbn Arafe dedi: **التبديل**: şey’i hâlinden değiştirmektir. El-Ezherî dedi: onun **تبديل**’i: dağlarını yürütmek, denizlerini yarıp fışkırtmak ve onu dümdüz kılmaktır; onda eğrilik de tümsek de görmezsin. Ve semâvâtın **تبديل**’i: yıldızlarının saçılması, yarılması, güneşinin dürülmesi ve ayının tutulmasıdır. Ve onun تعالى sözü: **ما يبدل القول لدي**. Mücâhid dedi: “Diyor ki: hükmettim; ben hükmedecek olduğumu hükmettim.”

Ve **بدل** adam, kesre ile, ve harekelenir: şerefli, kerim; birincisi Kurâ‘dan; onda لفّ ونشر tertipsizdir. Çoğulu: **أبدال**; **طمر** ve **أطمار**, ve **جبل** ve **أجبال** gibi. Ve **البدل**, harekeli: eklemlerin ve ellerin ağrısıdır. Ve **العباب**’da: ellerde ve ayaklarda bir ağrı; ve **بدل** etti, **فرح** gibi; o halde o **بدل**’dir, **كتف** gibi. Ya‘kûb **الألفاظ**’da şu beyti inşâd etti:
  فتمذرت نفسي لذاك ولم أزل                      بدلا نهاري كله حتى الأصل

Ve **البأدلة**: koltuk altı ile meme ucu arasında bir et parçası; ve denildi ki: boyun ile köprücük kemiği arası; çoğulu: **بآدل**. Faslın başında, onun رباعي olduğu üzere zikredildi; sonra onu ikinci defa, onun ثلاثي olduğu üzere iade etti. **بدل** ( **فرح** gibi) **بدلا**: onu şikâyet etti; uzuv lafızlarından türetilmiş fiil hükmü üzere, avam üzere değil. İbn Sîde dedi: “Bununla hemzesinin ziyade olduğuna hükmettik; bu, Sîbeveyh’in mezhebidir; hemze hakkında, kelime üçten fazla olduğu zaman.”

Ve **البدال** ( **شداد** gibi): ondan her şeyden yiyeceklerin satıcısı; Araplar bunu böyle söyler. Ebû Hâtim dedi: “Onunla isimlendirildi; çünkü bir satışı bir satışla değiştirir; bugün bir şey satar, yarın başka bir şey.” Ebû’l-Heysem dedi: “Avam **بقال** der; bu da **ب - ق - ل**’de ayrıca gelecektir.”

Ve **بادولى**, **الدال**’ın fethiyle, maksûr olarak; es-Sâgânî **التكملة**’de bununla iktisar etti; ve **دال**’ı da zamme edilir: Bağdat’ın sevâdında bir yer. El-A‘şâ dedi:
  حل أهلي ما بين درتى فبادو                      لى وحلت علوية بالسخـال

Ve denildi: **بادولى**: Yemâme toprağından, Felec’in karnında bir yer; bunu söyleyen kimse, A‘şâ’nın beytini rivayet etmiştir: **درنى** **بالنون**; çünkü o, Yemâme’de bir yerdir. Mu‘cem’de böyledir. Ve Zübeyr gibi: **بديل** b. Verkā’ b. Abdüluzzâ b. Rebîa; bunlar fetih Müslümanlarının büyükleridir. Ve **بديل** b. Meysere b. Ümmü Asram el-Huzâ‘îyân; diğer bütün nüshalarda böyledir. Şeyhimiz dedi: Ravdü’l-Ünf’te olan: **بديل** b. Ümmü Asram’ın, **بديل** b. Seleme olduğudur; musannifin sözü ise onun başkası olduğuna ve onunla İbn Meysere’nin eşit olduğuna açıkça delâlet eder; öyleyse düşün. Dedim: el-‘Ubâb’da olan: **بديل** b. Verkā’ ve **بديل** b. Seleme el-Huzâ‘îyân; Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun; ikisinin de sohbeti vardır. İbn Fehd’in Mu‘cem’inde: **بديل** b. Seleme Benî Halef es-Selûlî; ve denildi: **بديل** b. Abd Menâf b. Seleme; denildi: onun sohbeti vardır. Zehebî’nin Muhtasar Tehzîbü’l-Kemâl’inde: **بديل** b. Meysere el-‘Ukaylî; Safiyye bt. Şeybe ve Enes’ten; ondan da Şu‘be ve Hammâd b. Zeyd ve bir topluluk; sika, 213 yılında öldü; o, Müslim’in ve dördünün ricâlindendir. Öyleyse musannifin sevkiyatı onda birçok yönden hatadır: birincisi: İbn Meysere ile İbn Ümmü Asram’ı eşit kılması; hâlbuki ikisi farklıdır; İbn Ümmü Asram’da doğru olan: onun İbn Seleme olmasıdır. İkincisi: onu Huzâ‘î kılması; hâlbuki o öyle değildir; bilakis o ‘Ukaylî’dir; Huzâ‘î olan ikinci ise, gelecek olan İbn Amr b. Külsûm’dur. Üçüncüsü: onu sahâbeden sayması; hâlbuki İbn Meysere tâbiîdir; bildiğin gibi; öyleyse düşün. **بديل** b. Amr b. Külsûm; ve denildi: **بديل** b. Külsûm el-Huzâ‘î; onun bir heyet gelişi vardır. **بديل** b. Mâriye, Amr b. Âs’ın mevlâsı; ondan İbn Abbâs ve el-Muttalib b. Ebî Vedâ‘a, kadeh kıssasını rivayet etti; o, kendisi ve Temîm ed-Dârî yolculuk ettikleri vakit; İbn Mende ve Ebû Nu‘aym da böyle dedi; hâlbuki o: **بزيل**’dir. Nisbesiz başka bir **بديل**; Mûsâ b. Alî b. Rabâh, babasından, ondan—Allah ondan razı olsun—rivayet etti: Peygamber’i صلى الله عليه وسلم mestler üzerine mesh ederken gördüğünü. Mısırlı: sahâbîlerdir; Allah onlardan razı olsun. Vefeyâtı: **بديل** b. Amr el-Ensârî el-Hatmî; Allah Teâlâ ondan razı olsun; Resûlullah’a صلى الله عليه وسلم yılan rukyesini arz etti. Garip bir vecihten geldi. Ve Ahmed b. **بديل** el-Eyyâmî ve başka bir cemaat; böyle ضبط ettiler. Ve Emîr gibi: **بديل** b. Alî, Yûsuf b. Abdillâh el-Erdebîlî’den; Zehebî ve başkalarının nassı böyledir; musannifin sevkiyatı, **بديل**’in el-Erdebîlî olmasını gerektirir; bu ise hatadır; ancak o, onun şeyhidir; bununla beraber, yerinde Erdebîl’den söz etmemiştir; bu gariptir. **بديل** b. Ahmed el-Herevî el-Hâfız; Ebû’l-Abbâs el-Esamm’dan. **بديل** b. Ebî’l-Kâsım el-Huveyyî; nüshalarda böyledir; **الخاء** mu‘ceme’nin zammıyla, **الواو**’nun fethiyle ve iki **ياء** ile; bunlardan biri nisbe için şeddelidir. Bazı nüshalarda: **الخرمى**; bu yanlıştır. O, Ebû’l-Vefâ **بديل** b. Ebî’l-Kâsım b. **بديل** el-İmlî’dir; **الهمزة**’nin kesriyle; onun zikri **أ - م - ل**’de geçti. Ve Sâlih b. **بديل**, Ebû’l-Ganâim b. el-Me’mûn’dan; muhaddislerdir; Allah Teâlâ onlara rahmet etsin.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: Ebû Ubeyde dedi: Bu, harflerden **المبدول** ve **المحول** bâbıdır; sonra zikretti: **مدهته**; yani **مدحته**. Ezherî dedi: Bu, **بدلت**’in müteaddî olduğuna delâlet eder. Ve **بدلان**, harekeli; yahut Katrân gibi: bir dağdır. İmruü’l-Kays dedi:

  Onun diyarları: Lehv ve Rabâb; ve beni ferahlandırdı
  Nâf’ta gecelerimiz, **بدلان**’dan.

İki vecihle ضبط edilmiştir. Ve bir şeyi **تبديل** etmek: onu değiştirmektir; **بدل** getirmesen bile. Ve Ebû’l-Münîr, **بدل** b. el-Muhabber el-Basrî; muhaddistir. Dedim: O, Benî Yerbû‘dandır; Şu‘be ve bir tâifeden rivayet etti; ondan da Buhârî ve el-Kecî ve ed-Dakîkî; sika; 215 yılında vefat etti. Ve **البدالة**: Mısır’da bir köydür; Dekahliyye amellerindendir; onu gördüm. Ve **تبادلا**: her biri arkadaşına **بادل** etti. Ve **البدلاء**: **الأبدال**’dir. Ve Ebû **البدلاء**: efendim Muhammed Emğâr el-Hasenî es-Sanhâcî; ve **البدلاء** onun oğullarıdır; yedi: Ebû Saîd Abdülhâlik, Ebû Ya‘kûb Yûsuf, Ebû Muhammed Abdüsselâm el-Âbid, Ebû’l-Hasen Abdülhayy, Ebû Muhammed Abdünnûr, Ebû Muhammed Abdullâh, Ebû Amr Meymûn. Enes el-Fakîr’de dedi: Bu ev, Mağrib’de en büyük evdir; salâhta; çünkü onu, malın miras alınması gibi, miras alırlar. Ve **بدالة**, Semâme gibi: Abd Menâf el-Hüzelî’nin şiirinde bir yerdir:

  **بدالة** günü gibi bir güne nasıl rastlarım,
  Ve dünün sabahı gibi bir karşılaşma uzaktır.

Ve **البادلية**: Yemâme’de Benî’l-Anber’e ait hurmalıklardır; el-Hafsî’den. Ebû Ubeyd’in Kitâbü’s-Sıfât’ında: **البأدلة**: uyluğun iç tarafındaki ettir. Nasîr dedi: **البأدلتان**: uylukların içleridir. Ve sığ bir görüş getiren adama denilir: Bu, **الجدالين** ve **البدالين** görüşüdür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَدَلَ
1 بَدَلَ بدل بدلة دل , inf. n. بَدَالٌ: see 2, in three places.

تَبْدِيلٌ
2 تَبْدِيلٌ تبديل properly signifies [The changing, or altering, a thing; or] the changing, or altering, the form, or fashion, or semblance, or the quality, or condition, [of a thing,] to another form, &c., while the substance remains the same; (Th, T, TA;) or the changing a thing from its state, or condition; (Ibn-'Arafeh, TA;) or the changing a thing without substitution: (S:) but the Arabs have used it also in the sense of ↓ اـِبْدَالٌ, (Mbr, T, TA,) which signifies [the changing a thing by substitution; exchanging it; replacing it with another thing; or] the removing, or displacing, the substance [of a thing], and introducing anew another substance. (Th, T, TA.) You say, بَدَّلْتُهُ, inf. n. تَبْدِيلٌ, (M, * Msb, K,) meaning I changed it, or altered it; (M, K) or I changed, or altered, the form, or fashion, or semblance, or the quality, or condition, of it; (Msb;) as in the phrase, بَدَّلْتُ الخَاتَمَ بِالحَلْقَةِ [I changed, or altered, the signet-ring into the simple ring], said when one has melted the former and made of it a simple ring; (Fr, T, TA;) and بَدَّلَ اللّٰهُ السَّيِئَّاتِ حَسَنَاتٍ [God changed the evil deeds into good deeds]; the verb being doubly trans. by itself because it has the meaning of جَعَلَ and صَيَّرَ. (Msb. [But see what follows.]) ↓ أَبْدَلْتُهُ بِكَذَا, [in the S, أَبْدَلْتُ الشَّىْءَ بِغَيْرِهِ, without explanation,] inf. n. اـِبْدَالٌ, [I changed it by substituting for it such a thing, or exchanged it for such a thing, or replaced it with such a thing,] is said when one has removed the first, and put the second in its place; (Msb;) as in the phrase, أَبْدَلْتُ الخَاتَمَ بِالحَلْقَةِ [I changed the signet-ring by substituting for it the simple ring; exchanged the signet-ring for the simple ring; or replaced the signet-ring with the simple ring]; said when one removes the one, and puts the other in its place: (Fr, T, TA:) and this verb is also made doubly trans. by itself, like بَدَّلْتُ, (Msb,) which is used in the sense of أَبْدَلْتُ [as shown above]; (Mbr, T, TA;) for instance, where it is said, [in the Kur lxvi. 5,] عَسَى رَبُّهُ اـِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ [May-be, his Lord, if he divorce you, will give him in exchange wives better than you]; accord to one reading, يُبَدِّلَهُ (Msb.) An ex. of the latter of these two verbs in the sense of the former is the saying in the Kur [xxv. 70], يُبَدِّلُ اللّٰهُ سَيِّآتِهِمْ حَسَنَاتٍ [God will change their evil deeds by substituting for them good deeds]; i. e. will cancel the evil deeds and put in their place good deeds: but in the saying in the Kur [iv. 59], كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا [Whenever their skins are thoroughly burned, we will change the condition thereof to them into the condition of other skins], the meaning is, that the first condition of their skins shall be restored; so that the substance is one, but the condition is different. (Mbr, T, TA.) You say also, بَدَّلَهُ اللّٰهُ مَنَ الخَوْفِ أَمْنًا [God gave him in exchange for fear, or in lieu of fear, security]. (S.) [And بَدَّلَهُ بِهِ كَذَا He gave him in exchange for it, or in lieu of it, such a thing: see Kur xxxiv. 15. And بدّل مَكَانَهُ كَذَا He gave in exchange for it, or in lieu of it, such a thing: see Kur vii. 93 and xvi. 103.] بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُوْءٍ, in the Kur [xxvii. 11], means He hath done good [by way of exchange after evil]; i. e., repented; (Jel;) or بَدَّلَ ذَنْبُهُ بِالتَوْبَةِ [hath exchanged his sin for repentance]. (Bd.) تَبْدِيلٌ and ↓ اـِبْدَالٌ both signify The act of exchanging [a thing for another thing]; or making [a thing] to be a substitute [for another thing]; (KL, PS;) and so does ↓ بَدَالٌ. (KL.) You say, بدّل الشَّىْءَ مِنَ الشَىْءِ, (M, K, *) and مِنْهُ ↓ ابدلهُ, i. e. اِتَّخَذَهُ مِنْهُ بَدلًا [here meaning He exchanged the thing for the thing; or, more literally, he made the thing a substitute for the thing]. (M, K. [In the text of the former of these, as given in the TT, instead of اِتَّخَذَهُ, I find تَخِذَ (a dial. var. of اِتَّخَذَ) without the affixed pronoun, which is meant to be understood or is omitted inadvertently by the transcriber: and here it should be observed, that the explanation which I have rendered as above admits of another meaning, namely, أَخَذَهُ مِنْهُ بَدَلًا “he took it as a substitute for it:” in the M, immediately before, أَخَذَهُ مِنْهُ بَدَلًا is given as the explanation of the phrases تبدّل الشَّىْءَ and بِالشَّىْءِ, and استبدلهُ and بِهِ: see 10.]) You say also, الثَّوْبَ بِغَيْرِهِ ↓ بَدَلْتُ, aor. بَدُلَ , [inf. n. بَدَالٌ, mentioned and explained above, I exchanged the garment, or piece of cloth, for another; or made it to be a substitute for another;] and ↓ اِسْتَبْدَلْتُهُ بِغَيْرِهِ signifies the same. (Msb. [But the latter phrase has more frequently another meaning, explained below: see 10.]) [↓ ابدلهُ in the phrases ابدلهُ كَذَا as meaning He changed it into, or substituted for it, such a thing, and ابدلهُ مِنْ كَذَا as meaning he changed it from, or substituted it for, such a thing, is more common than بدّله, which is used in the same sense; as ↓ بَدَلَهُ is also; for] AO applies the term ↓ مَبْدُولٌ [in lieu of the more common term ↓ مُبْدَلٌ] to a letter that is changed from another letter, as in مَدَهْتُهُ for مَدَحْتُهُ; and this shows that بَدَلْتُ is trans. [and signifies I changed, &c.]. (Az, TA.)

مُبَادَلَةٌ
3 مُبَادَلَةٌ مبادل مبادله مبادلة and ↓ تَبَادَلٌ signify the same, (S,) namely, The act of exchanging with another or others. (PS.) You say, بادلهُ, inf. n. مُبَادَلَةٌ and بِدَالٌ [in the CK erroneously written with fet-h to the ب], He exchanged, or made an exchange, with him; or] he gave him the like of that which he took, or received, from him; (IDrd, * M, K;) for instance, a garment, or piece of cloth, in the place of another; (Lth, T, Msb, * in explanation of the former inf. n.;) and a brother in the place of a brother. (Lth, T.) And ↓ تَبَادَلَا They exchanged, or made an exchange, each with the other; or each gave to the other the like of that which he took, or received, from him. (TA.) نُبَادِلُهْ, ending a verse of El-Kulákh, means for whom we would take a substitute: El-Marzookee says, it is for نُبَادِلُ بِهِ النَّاسَ [for whom we would make an exchange with the people]; the preposition being suppressed. (Ham p. 465.)

ابدلهُ
4 ابدلهُ أبدل أبدله ابدله ابدلة بدل , inf. n. اـِبْدَالٌ: see 2, in five places.

تبدّل
5 تبدّل أبدل بدل تبدل It (a thing, M) became changed, or altered. (M, K.) ― -b2- In the saying of the rájiz,
فَبُدِّلَتْ وَالدَّهْرُ ذُو تَبَدُّلِ
the meaning is, ذو تَبْدِيل [i. e. the meaning of the whole is, And, or but, she was changed, or altered; for time has the property of changing, or altering]. (M.) -A2- See also 10, in three places.

6 تَبَاْدَلَ see 3, in two places.

١٠
10 استبدل الشَّىْءَ ١٠ and بِالشَّىْءِ , and ↓ تبدّلهُ and بِهِ, (M, K, *) He took a substitute, or a thing in exchange, for the thing. (M.) You say, استبدل الشَّىْءَ بِغَيْرِهِ, and بِهِ ↓ تبدّلهُ, He took the thing [as a substitute, or in exchange, for another; or] in the place of another. (S.) And استبدل ثَوْبًا مَكَانَ ثَوْبٍ [He took a garment, or piece of cloth, in the place, or in lieu, of a garment, &c.]; and أَخًا مَكَانَ أَخٍ [a brother in the place, or in lieu, of a brother]. (Lth, T.) It is said in the Kur [ii. 58], أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِى هُوَ أَدْنَى بِالَّذِى هُوَ خَيْرٌ Will ye take in exchange that which is worse for that which is better? (Jel. [See also other exs. in the Kur ix. 39 and xlvii. last verse.]) And الكُفْرَ بِالْاـِيمَانِ ↓ مَنْ يَتَبَدَّلِ [Whoso adopteth infidelity in lieu of faith]. (Kur ii. 102. [See also other exs. in the Kur iv. 2 and xxxiii. 52.]) ― -b2- See also 2, last sentence but one.

بِدْلٌ
بِدْلٌ بدل بدلة دل : see the next paragraph, in four places.

بَدَلٌ
بَدَلٌ بدل بدلة دل and ↓ بِدْلٌ, (Fr, T, S, M, Msb, K,) like مَثَلٌ and مِثْلٌ, and شَبَهٌ and شِبْهٌ, (Fr, T, S,) and نَكَلٌ and نِكَلٌ, the only other instances of the kind, i. e. of words of both these measures, that have been heard, accord. to AO, (S, TA, [but in one copy of the S, I find A'Obeyd,]) and ↓ بَدِيلٌ (S, M, Mgh, Msb, K,) all signify the same; (S, M, Msb, K;) namely, A substitute; a thing given, or received, or put, or done, instead of, in place of, in lieu of, or in exchange for, another thing; a compensation; syn. خَلَفٌ, (M, K,) and عِوَضٌ: (Kull:) بَدَلُ الشَّىْءِ [and البَدَلُ مِنَ الشَّىْءِ] and ↓ بِدْلُهُ ↓ بَدِيلُهُ meaning الخَلَفُ مِنْهُ [the substitute for the thing; &c.]; (M, K;) i. e., another thing: (S:) pl. أَبْدَالٌ, (IDrd, Msb, K,) which, as pl. of ↓ بَدِيلٌ, has few parallels. (IDrd, TA.) Sb says, [making a distinction between بَدَلٌ and ↓ بَدِيلٌ,] you say, اـِنَّ بَدَلَكَ زَيْدٌ, i. e. Verily Zeyd is in thy place: but if you put بَدَل in the place of بَدِيلِ, you say, اـِنَّ بَدَلَكَ زَيْدٌ, i. e. ↓ اـِنَّ بِدَيلَكَ زَيْدٌ [Verily thy substitute is Zeyd]: and a man says to another, Go thou with such a one; and he replies, مَعِىَ رَجُلٌ بَدَلُهُ, i. e. With me is a man who stands in his stead, and is in his place, or who will stand &c. (M.) You say also, بَلَ كَذَا [and بَدَلًا مِنْ كَذَا], meaning Instead of, in the place of, in lieu of, or in exchange for, such a thing. (Kull.) [And بَدَلَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا Instead of thy doing thus.] ― -b2- الأَبْدَالُ (IDrd, S, M, K, &c.) and البُدَلَآءُ (TA) [The Substitutes, or Lieutenants;] certain righteous persons, of whom the world is never destitute; when one dies, God substituting another in his place: (S:) certain persons by means of whom God rules the earth; (M, K;) consisting of seventy men, (IDrd, M, K,) according to their assertion, of whom the earth is never destitute; (IDrd, TA;) forty of whom are in Syria, and thirty in the other countries; (IDrd, M, K;) none of them dying without another's supplying his place, (M, K,) from the rest of mankind; (K;) and therefore they are named ابدال: (M:) accord. to Abu-lBakà, as stated by El-Munلwee, it seems that they meant [by this appellation] the substitutes and successors of the prophets; and accord. to some, they were seven, neither more nor fewer, by means of whom God takes care of the seven climates; one being successor of Abraham (ElKhaleel), and to him pertains the first climate; the second, of Moses (El-Keleem); the third, of Aaron; the fourth, of Idrees; the fifth, of Joseph; the sixth, of Jesus; and the seventh, of Adam: (TA: [in which is also mentioned a treatise denying their existence, and disapproving of the assertion that by means of them God takes care of the earth:]) the sing. is بَدَلٌ and ↓ بِدْلٌ, (T,) or ↓ بَدِيلٌ. (IDrd, S.) ― -b3- حُرُوفُ البَدَلِ (M, K) The letters of substitution; those which are substituted for other letters; not those which are substituted in consequence of idghلm. (M.) [The letters included under this appellation differ accord. to different authors: see De Sacy's Gram. Ar. 2nd ed. i. 33.] ― -b4- ↓ بِدْلٌ (Kr, M, K) and بَدَلٌ (M, K,) applied to a man, also signify Generous, and noble: (Kr, * M, K:) and used in these senses, [says ISd,] they are, in my opinion, not devoid of implication of the meaning of a substitute: (M:) the pl. is أَبْدَالٌ (M, K.)

بَدِيلٌ
بَدِيلٌ بديل : see بَدَلٌ, in six places

بَدَّالٌ
بَدَّالٌ بدال دال A seller of eatables (A Heyth, T, K) of every kind: thus he is called by the Arabs; (A Heyth, T;) because he changes one sale for another; selling one thing to-day and another to-morrow: (AHلt, TA:) the vulgar say, بَقَّالٌ. (A Heyth, T, K.) ― -b2- Also One who has no more property than is sufficient for his purchasing one thing, and who, when he sells this, buys another thing in exchange for it. (TA in art. جدل.) [Hence,] هٰذَا رَأْىُ الجَدَّالِينَ وَالبَدَّالِينَ is a phrase used as meaning This is flimsy opinion. (TA in the present art. and in art. جدل, [but in the latter without the و,] on the authority of AHeyth.)

مُبْدَلٌ
مُبْدَلٌ مبدل : see 2.

مَبْدَلٌ
مَبْدَلٌ مبدل : see 2.

##### Türkçe

**بَدَلَ**
1 **بَدَلَ** بدل بدلة دل , mastar ismi **بَدَالٌ**: 2’ye bak, üç yerde.

**تَبْدِيلٌ**
2 **تَبْدِيلٌ** تبديل aslında [Bir şeyi değiştirmeyi yahut dönüştürmeyi; yahut] cevher aynı kalırken, [bir şeyin] suretini, tarzını, benzerliğini, yahut niteliğini, yahut hâlini, başka bir surete vb. değiştirmeyi ifade eder; (Th, T, TA;) yahut bir şeyi hâlinden yahut durumundan değiştirmeyi; (Ibn-’Arafeh, TA;) yahut ikame olmaksızın bir şeyi değiştirmeyi: (S:) fakat Araplar onu ayrıca ↓ **اـِبْدَالٌ** manasında da kullanmışlardır, (Mbr, T, TA,) ki bu, [bir şeyi ikame yoluyla değiştirmeyi; onu başka bir şeyle değiştirmeyi; yahut] [bir şeyin] cevherini gidermeyi yahut yerinden etmeyi ve yeniden başka bir cevheri sokmayı ifade eder. (Th, T, TA.) Sen dersin: **بَدَّلْتُهُ**, mastar ismi **تَبْدِيلٌ**, (M, * Msb, K,) yani onu değiştirdim yahut dönüştürdüm; (M, K) yahut onun suretini, tarzını, benzerliğini, yahut niteliğini, yahut hâlini değiştirdim; (Msb;) **بَدَّلْتُ الخَاتَمَ بِالحَلْقَةِ** ibaresinde olduğu gibi [mühür yüzüğünü sade yüzüğe çevirdim], bir kimse birincisini eritip ondan sade bir yüzük yaptığında söylenir; (Fr, T, TA;) ve **بَدَّلَ اللّٰهُ السَّيِئَّاتِ حَسَنَاتٍ** [Allah kötülükleri iyiliklere çevirdi]; fiil, kendi başına iki mef’ûle geçişli kılınmıştır; çünkü **جَعَلَ** ve **صَيَّرَ** manasını taşır. (Msb. [Fakat aşağıda gelene bak.]) ↓ **أَبْدَلْتُهُ بِكَذَا**, [S’de, **أَبْدَلْتُ الشَّىْءَ بِغَيْرِهِ**, açıklamasız,] mastar ismi **اـِبْدَالٌ**, [onu, yerine şöyle bir şeyi koyarak değiştirdim; yahut onu şöyle bir şeyle değiştirdim; yahut onu şöyle bir şeyle ikame ettim,] bir kimse birincisini kaldırıp ikincisini onun yerine koyduğunda söylenir; (Msb;) **أَبْدَلْتُ الخَاتَمَ بِالحَلْقَةِ** ibaresinde olduğu gibi [mühür yüzüğünü, yerine sade yüzüğü koyarak değiştirdim; mühür yüzüğünü sade yüzükle değiştirdim; yahut mühür yüzüğünü sade yüzükle ikame ettim]; birini kaldırıp ötekini onun yerine koyduğunda söylenir: (Fr, T, TA:) ve bu fiil de, **بَدَّلْتُ** gibi, (Msb,) kendi başına iki mef’ûle geçişli kılınır; (Msb,) ki **أَبْدَلْتُ** manasında kullanılır [yukarıda gösterildiği üzere]; (Mbr, T, TA;) meselâ, [Kur’ân’da lxvi. 5’te] **عَسَى رَبُّهُ اـِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ** [Olur ki Rabbi, eğer sizi boşarsa, ona sizden daha hayırlı eşler verir]; bir kıraate göre, **يُبَدِّلَهُ**. (Msb.) Bu iki fiilden ikincisinin birincinin manasında oluşuna bir örnek, Kur’ân’daki [xxv. 70] **يُبَدِّلُ اللّٰهُ سَيِّآتِهِمْ حَسَنَاتٍ** sözüdür [Allah onların kötülüklerini, yerlerine iyilikler koyarak değiştirir]; yani kötülükleri iptal eder ve onların yerine iyilikler koyar: fakat Kur’ân’daki [iv. 59] **كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا** sözünde [Derileri iyice yanıp piştikçe, onları başka derilerle değiştireceğiz], mana şudur: derilerinin ilk hâli geri getirilecektir; böylece cevher birdir, fakat hâl farklıdır. (Mbr, T, TA.) Sen ayrıca dersin: **بَدَّلَهُ اللّٰهُ مَنَ الخَوْفِ أَمْنًا** [Allah ona korku yerine güven verdi]. (S.) [Ve **بَدَّلَهُ بِهِ كَذَا**: ona onun yerine şöyle bir şey verdi: Kur’ân xxxiv. 15’e bak. Ve **بدّل مَكَانَهُ كَذَا**: onun yerine şöyle bir şey verdi: Kur’ân vii. 93 ve xvi. 103’e bak.] Kur’ân’daki [xxvii. 11] **بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُوْءٍ** demek, O iyilik yaptı [kötülükten sonra değişim yoluyla]; yani tevbe etti; (Jel;) yahut **بَدَّلَ ذَنْبُهُ بِالتَوْبَةِ** [günahını tevbe ile değiştirdi]. (Bd.) **تَبْدِيلٌ** ve ↓ **اـِبْدَالٌ** ikisi de, [bir şeyi başka bir şeyle] değiştirme fiilini; yahut [bir şeyi] [başka bir şeyin] yerine ikame kılmayı ifade eder; (KL, PS;) ve ↓ **بَدَالٌ** da böyledir. (KL.) Sen dersin: **بدّل الشَّىْءَ مِنَ الشَىْءِ**, (M, K, *) ve مِنْهُ ↓ **ابدلهُ**, yani **اِتَّخَذَهُ مِنْهُ بَدلًا** [burada mana: şeyi şeyle değiştirdi; yahut daha lafzen: şeyi şeyin yerine ikame kıldı]. (M, K. [TT’de verildiği şekliyle birincisinin metninde, **اِتَّخَذَهُ** yerine, bitişik zamir olmaksızın **تَخِذَ** ( **اِتَّخَذَ**’ın lehçe varyantı) buluyorum; zamirin anlaşılması kastedilmiştir yahut müstensih tarafından sehven düşürülmüştür: ve burada şu gözlenmelidir ki, yukarıdaki gibi çevirdiğim açıklama başka bir manaya da ihtimal verir; yani, **أَخَذَهُ مِنْهُ بَدَلًا** “onu onun yerine ikame olarak aldı:” M’de hemen önce, **أَخَذَهُ مِنْهُ بَدَلًا** ibareleri **تبدّل الشَّىْءَ** ve **بِالشَّىْءِ**, ve **استبدلهُ** ve **بِهِ** ibarelerinin açıklaması olarak verilmiştir: 10’a bak.]) Sen ayrıca dersin: الثَّوْبَ بِغَيْرِهِ ↓ **بَدَلْتُ**, muzâri’i **بَدُلَ**, [mastar ismi **بَدَالٌ**, yukarıda zikredilip açıklanmıştır, elbiseyi yahut kumaş parçasını başka bir şeyle değiştirdim; yahut onu başka bir şeyin yerine ikame kıldım;] ve ↓ **اِسْتَبْدَلْتُهُ بِغَيْرِهِ** aynı manaya gelir. (Msb. [Fakat ikinci ibarenin daha sık başka bir manası vardır; aşağıda açıklanmıştır: 10’a bak.]) [↓ **ابدلهُ** ibarelerde **ابدلهُ كَذَا** “onu şöyle bir şeye çevirdi, yahut onun yerine şöyle bir şeyi ikame etti” manasında, ve **ابدلهُ مِنْ كَذَا** “onu şöyle bir şeyden değiştirdi, yahut onu şöyle bir şeyle ikame etti” manasında, aynı manada kullanılan **بدّله**’den daha yaygındır; ve ↓ **بَدَلَهُ** de böyledir; zira] AO, bir harften başka bir harfe çevrilen harfe, daha yaygın terim ↓ **مُبْدَلٌ** yerine, ↓ **مَبْدُولٌ** terimini uygular; **مَدَهْتُهُ**’nun **مَدَحْتُهُ** yerine olması gibi; ve bu, **بَدَلْتُ**’nun geçişli olduğunu [ve “değiştirdim” manasına geldiğini] gösterir. (Az, TA.)

**مُبَادَلَةٌ**
3 **مُبَادَلَةٌ** مبادل مبادله مبادلة ve ↓ **تَبَادَلٌ** aynı manaya gelir, (S,) yani, başkasıyla yahut başkalarıyla değiştirme fiili. (PS.) Sen dersin: **بادلهُ**, mastar ismi **مُبَادَلَةٌ** ve **بِدَالٌ** [CK’de yanlışlıkla **ب** üzerine fetha ile yazılmıştır], onunla değiştirdi, yahut onunla bir değişim yaptı; yahut ondan aldığı yahut kabul ettiği şeyin benzerini ona verdi; (IDrd, * M, K;) meselâ bir elbiseyi yahut kumaş parçasını başka birinin yerine; (Lth, T, Msb, * birinci mastarın açıklamasında;) ve bir kardeşi bir kardeşin yerine. (Lth, T.) Ve ↓ **تَبَادَلَا**: birbirleriyle değiştirdiler, yahut birbirleriyle bir değişim yaptılar; yahut her biri, ondan aldığı yahut kabul ettiği şeyin benzerini ötekine verdi. (TA.) El-Kulâkh’ın bir beytini bitiren **نُبَادِلُهْ**, “kendisi için bir bedel alacağımız (kimse)” demektir: El-Merzookee der ki, bu, **نُبَادِلُ بِهِ النَّاسَ** [kendisiyle insanlar arasında değişim yapacağımız (kimse)] yerinedir; harf-i cer hazfedilmiştir. (Ham s. 465.)

**ابدلهُ**
4 **ابدلهُ** أبدل أبدله ابدله ابدلة بدل , mastar ismi **اـِبْدَالٌ**: 2’ye bak, beş yerde.

**تبدّل**
5 **تبدّل** أبدل بدل تبدل O (bir şey, M) değişmiş yahut dönüşmüş oldu. (M, K.) ― -b2- Râciz’in sözünde,
فَبُدِّلَتْ وَالدَّهْرُ ذُو تَبَدُّلِ
mana, ذو **تَبْدِيل**’dir [yani bütünün manası: Ve, yahut fakat, o değiştirildi yahut dönüştürüldü; zira zamanın değiştirme yahut dönüştürme özelliği vardır]. (M.) -A2- 10’a da bak, üç yerde.

6 **تَبَاْدَلَ**: 3’e bak, iki yerde.

١٠
10 **استبدل الشَّىْءَ** ١٠ ve **بِالشَّىْءِ**, ve ↓ **تبدّلهُ** ve **بِهِ**, (M, K, *) o şey için bir bedel, yahut bir değişim nesnesi aldı. (M.) Sen dersin: **استبدل الشَّىْءَ بِغَيْرِهِ**, ve بِهِ ↓ **تبدّلهُ**, o şeyi [başka bir şeyin yerine bedel olarak yahut değişim olarak; yahut] başka bir şeyin yerine aldı. (S.) Ve **استبدل ثَوْبًا مَكَانَ ثَوْبٍ** [bir elbiseyi yahut kumaş parçasını bir elbisenin vb. yerine yahut onun yerine (bedel olarak) aldı]; ve **أَخًا مَكَانَ أَخٍ** [bir kardeşi bir kardeşin yerine yahut onun yerine (bedel olarak) aldı]. (Lth, T.) Kur’ân’da [ii. 58] şöyle denmiştir: **أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِى هُوَ أَدْنَى بِالَّذِى هُوَ خَيْرٌ** Daha hayırlı olan karşılığında daha aşağı olanı mı alıyorsunuz? (Jel. [Kur’ân’da ix. 39 ve xlvii. son ayetteki diğer örneklere de bak.]) Ve **الكُفْرَ بِالْاـِيمَانِ** ↓ **مَنْ يَتَبَدَّلِ** [İmanı bırakıp onun yerine küfrü benimseyen kimse]. (Kur’ân ii. 102. [Kur’ân’da iv. 2 ve xxxiii. 52’deki diğer örneklere de bak.]) ― -b2- 2’ye de bak, sondan bir önceki cümle.

**بِدْلٌ**
**بِدْلٌ** بدل بدلة دل : sonraki paragrafa bak, dört yerde.

**بَدَلٌ**
**بَدَلٌ** بدل بدلة دل ve ↓ **بِدْلٌ**, (Fr, T, S, M, Msb, K,) **مَثَلٌ** ve **مِثْلٌ**, ve **شَبَهٌ** ve **شِبْهٌ** gibi, (Fr, T, S,) ve **نَكَلٌ** ve **نِكَلٌ** gibi, AO’ya göre işitilmiş olan bu türün, yani bu iki veznin her ikisinde de bulunan kelimelerin, diğer tek örnekleri; (S, TA, [fakat S’nin bir nüshasında A'Obeyd buluyorum,]) ve ↓ **بَدِيلٌ** (S, M, Mgh, Msb, K,) hepsi aynı manaya gelir; (S, M, Msb, K;) yani, bir bedel; başka bir şeyin yerine, onun yerinde, onun yerine (ivaz olarak), yahut onun karşılığında verilen, alınan, konulan, yahut yapılan bir şey; bir tazmin; eş anlamlısı **خَلَفٌ**, (M, K,) ve **عِوَضٌ**: (Kull:) **بَدَلُ الشَّىْءِ** [ve **البَدَلُ مِنَ الشَّىْءِ**] ve ↓ **بِدْلُهُ** ↓ **بَدِيلُهُ** yani **الخَلَفُ مِنْهُ** [şeyin bedeli; vb.]; (M, K;) yani başka bir şey: (S:) çoğulu **أَبْدَالٌ**, (IDrd, Msb, K,) ki ↓ **بَدِيلٌ**’in çoğulu olarak bunun az benzeri vardır. (IDrd, TA.) Sb der ki, [**بَدَلٌ** ile ↓ **بَدِيلٌ** arasında ayırım yaparak,] sen dersin: **اـِنَّ بَدَلَكَ زَيْدٌ**, yani: Şüphesiz Zeyd senin yerindedir: fakat **بَدَل**’i **بَدِيلِ**’in yerine koyarsan, sen dersin: **اـِنَّ بَدَلَكَ زَيْدٌ**, yani ↓ **اـِنَّ بِدَيلَكَ زَيْدٌ** [Şüphesiz senin bedelin Zeyd’dir]: ve bir adam bir başkasına der ki: “Sen falanla git;” o da cevap verir: **مَعِىَ رَجُلٌ بَدَلُهُ**, yani: Yanımda onun yerine duran ve onun yerinde olan, yahut duracak vb. bir adam vardır. (M.) Sen ayrıca dersin: **بَلَ كَذَا** [ve **بَدَلًا مِنْ كَذَا**], yani: şöyle bir şeyin yerine, onun yerinde, onun yerine (ivaz olarak), yahut onun karşılığında. (Kull.) [Ve **بَدَلَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا**: senin şöyle yapman yerine.] ― -b2- **الأَبْدَالُ** (IDrd, S, M, K, &c.) ve **البُدَلَآءُ** (TA) [Bedeller yahut nâibler;] dünyanın kendilerinden asla hâlî olmadığı birtakım sâlih kimseler; biri öldüğünde Allah onun yerine bir başkasını ikame eder: (S:) Allah’ın, kendileri vasıtasıyla yeryüzünü yönettiği birtakım kimseler; (M, K;) onların iddiasına göre yetmiş erkekten oluşur; yeryüzü onlardan asla hâlî olmaz; (IDrd, TA;) kırkı Şam’dadır ve otuzu diğer beldelerdedir; (IDrd, M, K;) onların hiçbiri ölmez ki, insanlığın geri kalanından bir başkası onun yerini doldurmasın; (M, K,) (K;) bu yüzden **ابدال** diye adlandırılmışlardır: (M:) El-Munâwee’nin naklettiği üzere Abu-lBakà’ya göre, görünüşe göre bu adla peygamberlerin bedellerini ve haleflerini kastetmişlerdir; ve bazılarına göre onlar yedidir, ne fazla ne eksik; Allah onların vasıtasıyla yedi iklimi gözetir; biri İbrahim’in (ElKhaleel) halefidir ve birinci iklim ona aittir; ikincisi Musa’nın (El-Keleem); üçüncüsü Harun’un; dördüncüsü İdris’in; beşincisi Yusuf’un; altıncısı İsa’nın; ve yedincisi Âdem’in: (TA: [orada ayrıca, varlıklarını inkâr eden ve Allah’ın onların vasıtasıyla yeryüzünü gözettiği iddiasını kötüleyen bir risale de zikredilmiştir:]) tekili **بَدَلٌ** ve ↓ **بِدْلٌ**, (T,) yahut ↓ **بَدِيلٌ**’dir. (IDrd, S.) ― -b3- **حُرُوفُ البَدَلِ** (M, K) İkame harfleri; başka harflerin yerine ikame edilen harfler; idğâm sebebiyle ikame edilenler değil. (M.) [Bu ad altında yer alan harfler, farklı müelliflere göre farklıdır: De Sacy’nin Gram. Ar. 2. baskı i. 33’e bak.] ― -b4- ↓ **بِدْلٌ** (Kr, M, K) ve **بَدَلٌ** (M, K,) bir adama nispetle ayrıca, cömert ve asil manasına gelir: (Kr, * M, K:) ve bu manalarda kullanıldıklarında, [ISd der ki,] benim kanaatimce, bedel manasına bir işaret taşımaktan hâlî değildirler: (M:) çoğulu **أَبْدَالٌ**’dır. (M, K.)

**بَدِيلٌ**
**بَدِيلٌ** بديل : **بَدَلٌ**’e bak, altı yerde

**بَدَّالٌ**
**بَدَّالٌ** بدال دال Her türden yiyecek satıcısı: (A Heyth, T, K) Araplar onu böyle adlandırır; (A Heyth, T;) çünkü bir satışı başka bir satışla değiştirir; bugün bir şeyi satar, yarın başka bir şeyi: (AHl̄t, TA:) avam **بَقَّالٌ** der. (A Heyth, T, K.) ― -b2- Ayrıca, bir şeyi satın almasına yetecek kadar maldan fazlası olmayan; bunu sattığında, onun karşılığında başka bir şey satın alan kimse. (TA, madde **جدل**.) [Bundan dolayı,] **هٰذَا رَأْىُ الجَدَّالِينَ وَالبَدَّالِينَ** “Bu, gevşek görüştür” manasında kullanılan bir ibaredir. (TA, bu maddede ve madde **جدل**’de, [fakat ikincisinde **و** olmaksızın,] AHeyth rivayetiyle.)

**مُبْدَلٌ**
**مُبْدَلٌ** مبدل : 2’ye bak.

**مَبْدَلٌ**
**مَبْدَلٌ** مبدل : 2’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَدَلَ
بَدَلَ U ( n. ac. بَدَاْل 22 ),
a.  Changed, altered.

b.  [ Min or Bi ], Exchanged.

بَدَّلَ
بَدَّلَ II ,
a.  Changed, altered.

b.  [ Bi or Min ], Exchanged.

c.  Substituted.

d.  Clad with.

بَاْدَلَ
بَاْدَلَ III ,
a.  Exchanged with.

أَبْدَلَ
أَبْدَلَ IV ,
a.  see II (a) , ( b ), ( c ).

تَبَدَّلَ
تَبَدَّلَ V ,
a.  Received in exchange for.

b.  Was altered, changed, exchanged.

c.  Changed ( clothes ).

d.  Decked ( himself ).

تَبَاْدَلَ
تَبَاْدَلَ VI ,
a.  see III .

اِسْتَبْدَلَ
اِسْتَبْدَلَ X ,
a.  Took as a substitute.

بَدْلَة
بَدْلَة 1t ,
a.  Suit of clothes, change of dress.

b.  Chasuble.

بِدْل
بِدْل 2 ,
a.  see 4 .

بَدَل
بَدَل 4 , ( pl. أَبْدَاْل 38 ),
a.  Substitute, exchange.

بَدَاْل
بَدَاْل 22
a.  [ coll. ],  see 4 .

بَدِيْل
بَدِيْل 25 ,
a.  see 4 .

بَدَّاْل
بَدَّاْل 28 ,
a.  Seller of eatables.

بَدَّلَ
N. Ac. بَدَّلَ II , &
a.  IV, Permutation.

تَبَاْدَلَ
N. Ac. تَبَاْدَلَ VI [ acc. Alif ],
a.  Reciprocally.

بَدَل أَن
بَدَل أَن
a.  In place of, instead of.

بَدَلًا مِن
بَدَلًا مِن
a.  In exchange for.

##### Türkçe

**بَدَلَ**
**بَدَلَ** U (isim-fiil: **بَدَاْل** 22),
a. Değiştirdi, değiştirdi.

b. [ **Min** veya **Bi** ], Değiş-tokuş etti.

**بَدَّلَ**
**بَدَّلَ** II,
a. Değiştirdi, değiştirdi.

b. [ **Bi** veya **Min** ], Değiş-tokuş etti.

c. Yerine koydu.

d. Giydirdi.

**بَاْدَلَ**
**بَاْدَلَ** III,
a. İle değiş-tokuş etti.

**أَبْدَلَ**
**أَبْدَلَ** IV,
a. II (a), (b), (c)’ye bak.

**تَبَدَّلَ**
**تَبَدَّلَ** V,
a. Karşılığında aldı.

b. Değiştirildi, değişti, değiş-tokuş edildi.

c. (Elbiseleri) değiştirdi.

d. (Kendisini) süsledi.

**تَبَاْدَلَ**
**تَبَاْدَلَ** VI,
a. III’e bak.

**اِسْتَبْدَلَ**
**اِسْتَبْدَلَ** X,
a. Bir bedel olarak aldı.

**بَدْلَة**
**بَدْلَة** 1t,
a. Elbise takımı, elbise değişimi.

b. Kazüla.

**بِدْل**
**بِدْل** 2,
a. 4’e bak.

**بَدَل**
**بَدَل** 4, (çoğulu: **أَبْدَاْل** 38),
a. Bedel, değişim.

**بَدَاْل**
**بَدَاْل** 22
a. [topluluk ismi], 4’e bak.

**بَدِيْل**
**بَدِيْل** 25,
a. 4’e bak.

**بَدَّاْل**
**بَدَّاْل** 28,
a. Yiyecek satıcısı.

**بَدَّلَ**
İsim-fiil: **بَدَّلَ** II, &
a. IV, permütasyon.

**تَبَاْدَلَ**
İsim-fiil: **تَبَاْدَلَ** VI [mansup **Alif**],
a. Karşılıklı olarak.

**بَدَل أَن**
**بَدَل أَن**
a. Yerine, yerine olarak.

**بَدَلًا مِن**
**بَدَلًا مِن**
a. Karşılığında.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بدل
بَدَلَ - يَبْدُلُ - بَدَل - بَدَلاً - أَبْدَلَ - يُبْدِلُ - بَدَّلَ - يُبَدِّلُ - تَبْديْل - تَبَدَّلَ - يَتَبَدَّلُ - اسْتَبْدَلَ - يَسْتَبْدِلُ - اسْتِبْدال
بَدَلَ - يَبْدُلُ + كائن أو شيء أو أمر+ كائناَ أو شيئاً أو أمراً: حل محله وقام مقامه: حل وقام مقامه في فعله و منزلته بعد غيابه أو زواله أو هلاكه: يتم تحديد شيء أو موضوع أول ثم تحديد شيء أو موضوع ثاني، ثم يَهْلُكُ أو يزول الشيء الأول ويأتي مكانه الشيء الثاني (البدل)، فالشيء الثاني هنا هو البدل من الشيء الأول
بَدَل: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول من " بَدَلَ - يَبْدُلُ ": الكائن أو الشيء أو الأمر الذي يحل ويقوم مقام آخر زال أو هلك أو غاب
بَدَلاً: حال من " بَدَل"
أَبْدَلَ - يُبْدِلُ + كائن + كائناً + شيئاً: على وزن " أفعل" من " بَدَلَ - يَبْدُلُ ": جعله " يَبْدُلُ ": جعله يحل محل ويقوم مقام آخر غاب أو زال أو هلك
أَبْدَلَ - يُبْدِلُ + كائن + كائناً + شيئاً + خير من شيء
﴿فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً﴾
بَدَّلَ - يُبَدِّلُ + كائن + شيئاً + شيئاً آخر: على وزن " فـَعـَّلَ " من " بَدَلَ - يَبْدُلُ ": جعله " يَبْدُلُ " آخر على وجه التكرار والشدة: يجعله يحل محله بحرص ودقة ودوام
﴿فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات﴾
بَدَّلَ - يُبَدِّلُ + كائن + بـِ شيء + شيئاً آخر: يُبَدِّل بَدَلَ الشيء، شيئاً آخر: يُحِلُّ محل الشيء (المجرور بالباء)، شيئاً آخر
﴿وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَى أُكُلٍ خَمْطٍ﴾: أحل محل جنتيهم (المجرورة بالباء: بجنتيهم) جنتين ذواتا أكل خمط
{﴿ومن يتبدل الكفر بالإيمان فقد ضل سواء السبيل﴾: ومن يُحِلّ الكفر محل الإيمان ( المجرور بالباء : بالإيمان)
بَدَّلَ - يُبَدِّلُ + كائن + شيئاً + غير شيء
﴿يوم تبدل الأرض غير الأرض﴾
بَدَّلَ - يُبَدِّلُ + كائن + شيئاً + غير شيء + بعد أمر
﴿فمن بدله بعدما سمعه﴾
بَدَّلَ - يُبَدِّلُ + كائن + شيئاً + مكان شيء:
﴿وإذا بدلنا آية مكان آية﴾
﴿وإن أردتم استبدال زوج مكان زوج﴾
بَدَّلَ - يُبَدِّلُ + كائن + شيئاً + مثل شيء
﴿وإذا شئنا بدلنا أمثالهم﴾
بَدَّلَ - يُبَدِّلُ + كائن + شيئاً + خيراً من شيء
﴿أَنْ نُبَدِّلَ خَيْرًا مِنْهُمْ﴾
تَبْديْل: اسم فعل " بَدَّلَ - يُبَدِّلُ "
تَبَد َّلَ - يَتَبَدَّلُ + كائن + بـِ شيء + شيئاً آخر: على وزن " تـَفـَعـَّلَ" من " بَدَلَ - يَبْدُلُ ": يجهد بإرادة ذاتية أن " يَبْدُلُ " كائن كائناً آخر:واللفظ المجرور بالباء هو الذي يريده أن يغيب أو يزول أو يهلك، ويحل محله اللفظ الآخر
﴿ولا تتبدلوا الخبيث بالطيب﴾
﴿ومن يتبدل الكفر بالإيمان فقد ضل سواء السبيل﴾
﴿وَلَا أَنْ تـَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ﴾
اسْتَبْدَلَ - يَسْتَبْدِلُ + كائن + شيئاً + بـِ شيء: على وزن " استفعل " من " بَدَلَ - يَبْدُلُ ": يطلب ويتمنى أن " يَبْدُلُ" شيء شيئاً آخر: واللفظ المجرور بالباء هو الذي يريده أن يغيب أو يزول أو يهلك، ويحل محله اللفظ الآخر
﴿قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير﴾
اسْتَبْدَلَ - يَسْتَبْدِلُ + كائن + شيئاً + غير شيء
﴿وإن تتولوا يستبدل قوما غيركم ثم لا يكونوا أمثالكم﴾
اسْتِبْدال: اسم فعل " اسْتَبْدَلَ - يَسْتَبْدِلُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التبديل والتغيير والتعويض " وهي:
بَدَلَ - يَبْدُلُ، غَارَ - يَغِيْرُ، نَسَخَ - يَنْسَخُ، طارَ - يَطُوْرُ، صَارَ - يَصُورُ (اللازم)، صَارَ - يَصِيْرُ (اللازم)
بَدَل - بَدَلاَ
 	﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس كان من الجن ففسق عن أمر ربه أفتتخذونه وذريته أولياء من دوني وهم لكم عدو بئس للظالمين بدلا(50)﴾ الكهف
أبَدَلَ :
 فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا(81)} الكهف
 	﴿عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا(5)﴾ التحريم ﴿عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ(32)﴾ القلم
بَدَّلَ - تبديلاً
أشياء وأمور يمكن تبديلها
1 - يُبَدِّلُها الله
الأرض غير الأرض والسماوات﴿يوم تبدل الأرض غير الأرض والسماوات وبرزوا لله الواحد القهار(48)﴾ إبراهيم
آية مكان آية	﴿وإذا بدلنا آية مكان آية والله أعلم بما ينزل قالوا إنما أنت مفتر بل أكثرهم لا يعلمون (101)﴾ النحل
أمثالكم	﴿على أن نبدل أمثالكم وننشئكم في ما لا تعلمون(61)﴾ الواقعة ﴿نحن خلقناهم وشددنا أسرهم وإذا شئنا بدلنا أمثالهم تبديلا(28)﴾ الإنسان
خيراً منهم	﴿عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْرًا مِنْهُمْ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ(41) (41)﴾ المعارج
جنتيهم	﴿فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَى أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ (16)﴾ سبأ
خوفهم أمنا	﴿وعد الله الذين آمنوا منكم وعملوا الصالحات ليستخلفنهم في الأرض كما استخلف الذين من قبلهم وليمكنن لهم دينهم الذي ارتضى لهم وليبدلنهم من بعد خوفهم أمنا يعبدونني لا يشركون بي شيئا ومن كفر بعد ذلك فأولئك هم الفاسقون(55)﴾ النور
مكان السيئة الحسنة	﴿ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة حتى عفوا وقالوا قد مس آباءنا الضراء والسراء فأخذناهم بغتة وهم لا يشعرون(95)﴾ الأعراف ﴿إلا من تاب وآمن وعمل عملا صالحا فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات وكان الله غفورا رحيما(70)﴾ الفرقان
الجلود	﴿إن الذين كفروا بآياتنا سوف نصليهم نارا كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غيرها ليذوقوا العذاب إن الله كان عزيزا حكيما(56)﴾ النساء
2 - يُبْدِلها الله
ولد مكان ولدفَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا(81)} الكهف
زوج مكان زوج   حديقة مكان حديقة	﴿عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا(5)﴾ التحريم ﴿عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ(32)﴾ القلم
2 - - يُبَدِّلُها الناس
زوج مكان زوج﴿لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا(52)﴾ الأحزاب
الدين مكان دين	﴿وقال فرعون ذروني أقتل موسى وليدع ربه إني أخاف أن يبدل دينكم أو أن يظهر في الأرض الفساد(26)﴾ غافر
حسن مكان ظلم	﴿إلا من ظلم ثم بدل حسنا بعد سوء فإني غفور رحيم(11)﴾ النمل
كلام الله	﴿سيقول المخلفون إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها ذرونا نتبعكم يريدون أن يبدلوا كلام الله قل لن تتبعونا كذلكم قال الله من قبل فسيقولون بل تحسدوننا بل كانوا لا يفقهون إلا قليلا (15)﴾ الفتح ﴿فمن بدله بعدما سمعه فإنما إثمه على الذين يبدلونه إن الله سميع عليم(181)﴾ البقرة
قولا غير الذي قيل لهم	﴿فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم فأنزلنا على الذين ظلموا رجزا من السماء بما كانوا يفسقون(59)﴾ البقرة ﴿فبدل الذين ظلموا منهم قولا غير الذي قيل لهم فأرسلنا عليهم رجزا من السماء بما كانوا يظلمون (162)﴾ الأعراف
نعمة الله كفرا	﴿ألم ترى إلى الذين بدلوا نعمة الله كفرا وأحلوا قومهم دار البوار(28)﴾ إبراهيم ﴿سل بني إسرائيل كم آتيناهم من آية بينة ومن يبدل نعمة الله من بعد ما جاءته فإن الله شديد العقاب(211)﴾ البقرة
أشياء وأمور لا تبدل
1 - لا تبديل للكتاب والقرآن
الكتاب الأزلي﴿لهم البشرى في الحياة الدنيا وفي الآخرة لا تبديل لكلمات الله ذلك هو الفوز العظيم(64)﴾ يونس ﴿ولقد كذبت رسل من قبلك فصبروا على ما كذبوا وأوذوا حتى أتاهم نصرنا ولا مبدل لكلمات الله ولقد جاءك من نبإ المرسلين(34)﴾ الأنعام
ما أوحي من الكتاب الأزلي	﴿واتل ما أوحي إليك من كتاب ربك لا مبدل لكلماته ولن تجد من دونه ملتحدا(27)﴾ الكهف ﴿وتمت كلمة ربك صدقا وعدلا لا مبدل لكلماته وهو السميع العليم(115)﴾ الأنعام
ما قاله الله	﴿ما يبدل القول لدي وما أنا بظلام للعبيد(29)﴾ ق
القرآن	﴿وإذا تتلى عليهم آياتنا بينات قال الذين لا يرجون لقاءنا ائت بقرآن غير هذا أو بدله قل ما يكون لي أن أبدله من تلقاء نفسي إن أتبع إلا ما يوحى إلي إني أخاف إن عصيت ربي عذاب يوم عظيم(15)﴾ يونس ﴿وإذا بدلنا آية مكان آية والله أعلم بما ينزل قالوا إنما أنت مفتر بل أكثرهم لا يعلمون (101)﴾ النحل
الذين يريدون تبديله
الذين لا يرجون لقاء الله المخلفون﴿وإذا تتلى عليهم آياتنا بينات قال الذين لا يرجون لقاءنا ائت بقرآن غير هذا أو بدله قل ما يكون لي أن أبدله من تلقاء نفسي إن أتبع إلا ما يوحى إلي إني أخاف إن عصيت ربي عذاب يوم عظيم(15)﴾ يونس ﴿سيقول المخلفون إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها ذرونا نتبعكم يريدون أن يبدلوا كلام الله قل لن تتبعونا كذلكم قال الله من قبل فسيقولون بل تحسدوننا بل كانوا لا يفقهون إلا قليلا (15)﴾ الفتح
 	﴿سيقول المخلفون إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها ذرونا نتبعكم يريدون أن يبدلوا كلام الله قل لن تتبعونا كذلكم قال الله من قبل فسيقولون بل تحسدوننا بل كانوا لا يفقهون إلا قليلا (15)﴾ الفتح ﴿فمن بدله بعدما سمعه فإنما إثمه على الذين يبدلونه إن الله سميع عليم(181)﴾ البقرة
الذين ظلموا من بني لإسرائيل	﴿فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم فأنزلنا على الذين ظلموا رجزا من السماء بما كانوا يفسقون(59)﴾ البقرة ﴿فبدل الذين ظلموا منهم قولا غير الذي قيل لهم فأرسلنا عليهم رجزا من السماء بما كانوا يظلمون (162)﴾ الأعراف
الذين ظلموا من بني لإسرائيل	﴿ألم ترى إلى الذين بدلوا نعمة الله كفرا وأحلوا قومهم دار البوار(28)﴾ إبراهيم ﴿سل بني إسرائيل كم آتيناهم من آية بينة ومن يبدل نعمة الله من بعد ما جاءته فإن الله شديد العقاب(211)﴾ البقرة
2 - سنة الله
 ﴿استكبارا في الأرض ومكر السيئ ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله فهل ينظرون إلا سنة الأولين فلن تجد لسنة الله تبديلا ولن تجد لسنة الله تحويلا(43)﴾ فاطر
 	﴿سنة الله التي قد خلت من قبل ولن تجد لسنة الله تبديلا(23)﴾ الفتح ﴿سنة الله في الذين خلوا من قبل ولن تجد لسنة الله تبديلا(62)﴾ الأحزاب
3 - خلق الله - فطرة الله
 ﴿فأقم وجهك للدين حنيفا فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلك الدين القيم ولكن أكثر الناس لا يعلمون(30)﴾ الروم

صدق المؤمنين عهدهم مع الله﴿من المؤمنين رجال صدقوا ما عاهدوا الله عليه فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ينتظر وما بدلوا تبديلا(23)﴾ الأحزاب
مبدل
 ﴿واتل ما أوحي إليك من كتاب ربك لا مبدل لكلماته ولن تجد من دونه ملتحدا(27)﴾ الكهف ﴿وتمت كلمة ربك صدقا وعدلا لا مبدل لكلماته وهو السميع العليم(115)﴾ الأنعام
الكتاب الأزلي	﴿ولقد كذبت رسل من قبلك فصبروا على ما كذبوا وأوذوا حتى أتاهم نصرنا ولا مبدل لكلمات الله ولقد جاءك من نبإ المرسلين(34)﴾ الأنعام
تبديلاً
 ﴿لهم البشرى في الحياة الدنيا وفي الآخرة لا تبديل لكلمات الله ذلك هو الفوز العظيم(64)﴾ يونس ﴿ولقد كذبت رسل من قبلك فصبروا على ما كذبوا وأوذوا حتى أتاهم نصرنا ولا مبدل لكلمات الله ولقد جاءك من نبإ المرسلين(34)﴾ الأنعام
صدق المؤمنين عهدهم مع الله	﴿من المؤمنين رجال صدقوا ما عاهدوا الله عليه فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ينتظر وما بدلوا تبديلا(23)﴾ الأحزاب
 	﴿استكبارا في الأرض ومكر السيئ ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله فهل ينظرون إلا سنة الأولين فلن تجد لسنة الله تبديلا ولن تجد لسنة الله تحويلا(43)﴾ فاطر
 	﴿سنة الله التي قد خلت من قبل ولن تجد لسنة الله تبديلا(23)﴾ الفتح ﴿سنة الله في الذين خلوا من قبل ولن تجد لسنة الله تبديلا(62)﴾ الأحزاب
 	﴿فأقم وجهك للدين حنيفا فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلك الدين القيم ولكن أكثر الناس لا يعلمون(30)﴾ الروم
يَسْتَبْدِل
 ﴿وإن أردتم استبدال زوج مكان زوج وآتيتم إحداهن قنطارا فلا تأخذوا منه شيئا أتأخذونه بهتانا وإثما مبينا(20)﴾ النساء
 	﴿هاأنتم هؤلاء تدعون لتنفقوا في سبيل الله فمنكم من يبخل ومن يبخل فإنما يبخل عن نفسه والله الغني وأنتم الفقراء وإن تتولوا يستبدل قوما غيركم ثم لا يكونوا أمثالكم(38)﴾ محمد ﴿إلا تنفروا يعذبكم عذابا أليما ويستبدل قوما غيركم ولا تضروه شيئا والله على كل شيء قدير(39)﴾ التوبة
 	﴿وإذ قلتم ياموسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون (61)﴾ البقرة
تَبَدَّل
 ﴿وآتوا اليتامى أموالهم ولا تتبدلوا الخبيث بالطيب ولا تأكلوا أموالهم إلى أموالكم إنه كان حوبا كبيرا(2)﴾ النساء
 	﴿أم تريدون أن تسألوا رسولكم كما سئل موسى من قبل ومن يتبدل الكفر بالإيمان فقد ضل سواء السبيل(108)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [بدل] ب د ل: البَدِيلُ البدل و بَدَلُ الشيء غيره يقال بدل و بِدْلٌ كشبه وشبه ومثل ومثل و أبْدَل الشيء بغيره و بَدَّلَهُ الله تعالى من الخوف أمنا و تبديلُ الشيء أيضا تغييره وإن لم يأت ببدَلِهِ و استبدَلَ الشيء بغيره و تبدَّلَهُ به إذا أخذه مكانه و المُبَادَلَةُ التَبادُل و الأَبْدَالُ قوم من الصالحين لا تخلو الدنيا منهم إذا مات واحد منهم أبدل الله تعالى مكانه بآخر قال بن دريد الواحد بَدِيلٌ
الراغب
بدل
- الإبدال والتبديل والتبدل والاستبدال: جعل شيء مكان آخر، وهو أعلم من العوض، فإن العوض هو أن يصير لك الثاني بإعطاء الأول، والتبديل قد يقال للتغيير مطلقا وإن لم يأت ببدله، قال تعالى: }فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم﴿[البقرة/59]،﴾وليبدلنهم من بعد خوفهم أمنا﴿[النور/55] وقال تعالى:﴾فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات{ [الفرقان/70] قيل: أن يعملوا أعمالا صالحة تبطل ما قدموه من الإساءة، وقيل: هو أن يعفو تعالى عن سيئاتهم ويحتسب بحسناتهم (راجع الدر المنثور 6/280).
وقال تعالى: }فمن بدله بعد ما سمعه﴿[البقرة/181]،﴾وإذا بدلنا آية مكان آية﴿[النحل/101]،﴾وبدلناهم بجنتيهم جنتين﴿[سبأ/16]،﴾ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة﴿[الأعراف/95]،﴾يوم تبدل الأرض غير الأرض﴿[إبراهيم/48] أي: تغير عن حالها،﴾أن يبدل دينكم﴿[غافر/26]،﴾ومن يتبدل الكفر بالإيمان﴿[البقرة/108]،﴾وإن تتولوا يستبدل قوما غيركم﴿[محمد/38]، وقوله:﴾ما يبدل القول لدي{ [ق/29] أي: لا يغير ما سبق في اللوح المحفوظ، تنبيها على أن ما علمه أن سيكون يكون على ما قد علمه لا يتغير عن حاله. وقيل: لا يقع في قوله خلف.
وعلى الوجهين قوله تعالى: }لا تبديل لكلمات الله﴿[يونس/64]،﴾لا تبديل لخلق الله{ [الروم/30] قيل: معناه أمر وهو نهي عن الخصاء. والأبدال: قوم صالحون يجعلهم الله مكان آخرين مثلهم ماضين (وقد أنكر بعض الناس وجودهم، وللسيوطي رسالة في ذلك ذكر الأحاديث والأخبار الدالة على ذلك راجع: الحاوي للفتاوي 2/241).
وحقيقته: هم الذين بدلوا أحوالهم الذميمة بأحوالهم الحميدة، وهم المشار إليهم بقوله تعالى: }أولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات{ [الفرقان/70].
والبأدلة: ما بين العنق إلى الترقوة، والجمع: البآدل (انظر: اللسان (بدل) )، قال الشاعر:
- 41 - ولا رهل لباته وبآدله
(هذا عجز بيت ينسب للعجير السلولي وينسب لأم يزيد بن الطثرية، وشطره:
فتى قد قد السيف لا متضافل
وهو في اللسان (بدل) بلا نسبة؛ والمجمل 1/119؛ وشمس العلوم 1/141؛ والخصائص 1/79؛ وشرح الحماسة 3/46)
ملخص اللسان
1.    بَدِل يَبْدَل بَدلاً فهو بَدِلٌ إِذا وَجِع يَديه ورجليه؛
2.    وبَدَلُ الشيء: غَيْرُه.
3.    بِدْل  الشيء وبَدَله وبَدِيله الخَلَف منه،
4.    إِنَّ بَدَلك زَيد أَي إِنَّ بَديلك زَيْد،
5.    معي رجل بَدَلُه أَي رجل يُغْني غَناءه ويكون في مكانه.
6.    وأَبْدَل الشيءَ من الشيء وبَدّله: تَخِذَه منه بدلاً.
7.     وتبديل الشيء: تغييره وإِن لم تأْت ببدل.
8.     واستبدل الشيء بغيره وتبدَّله به إِذا أَخذه مكانه.
9.    والمبادلة: التبادُل.
10.                       التبديل تغيير الشيء عن حاله،
11.                       الإِبدال جعل شيء مكان شيء آخر
12.                        وبدَّلت الخاتم بالحَلْقة إِذا أَذَبْتَه وسوَّيته حَلْقة.
13.                        وبادَلَ الرجلَ مُبادَلة وبِدالاً: أَعطاه مثل ما أَخَذَ منه؛
14.                       وبَدَّل الشيءَ: حَرَّفه.
15.                       ورجل بِدْل: كريم؛
16.                       ورجل بِدْل وبَدَل: شريف،
17.                       والبَدَل: وَجَع في اليدين والرجلين،
18.                       البَأْدَلة: ما بين العُنُق والتَّرْقُوَة،
19.                        البَأْدَلة اللَّحمية في باطن الفخذ.
20.                       هذا رأْي الجَدَّالين والبَدَّالين الرجل الذي يأْتي بالرأْي السخيف.
21.                        والبَدَّال: الذي ليس له مال إِلا بقدر مايشتري به شيئاً،
22.                       الأَبدال خِيارٌ بَدَلٌ من خِيار،
23.                       والأَبدال: الأَولياء والعُبَّاد،
24.         والأَبدال: قوم من الصالحين بهم يُقيم اللهُ الأَرض، أَربعون في الشام    وثلاثون في سائر البلاد، لا يموت منهم أَحد إِلا قام مكانه آخر، فلذلك    سُمُّوا أَبدالاً، وواحد الأَبدال العُبَّاد بِدْل وبَدَل؛ وقال ابن دريد:    الواحد بَدِيل. وروى ابن شميل بسنده حديثاً عن علي، كرم الله وجهه، أَنه    قال: الأَبدال بالشام، والنُّجَباء بمصر، والعصائب بالعراق
لسان العرب
● - بدل: الفراء: بَدَلٌ وبِدْلٌ لغتان، ومَثَل ومِثْل، وشَبَه وشِبْه،    ونَكَل ونِكْل. قال أَبو عبيد: ولم يُسْمَع في فَعَل وفِعْل غير هذه الأَربعة    الأَحرف. والبَدِيل: البَدَل. وبَدَلُ الشيء: غَيْرُه. ابن سيده: بِدْل    الشيء وبَدَله وبَدِيله الخَلَف منه، والجمع أَبدال. قال سيبوبه: إِنَّ    بَدَلك زَيد أَي إِنَّ بَديلك زَيْد، قال: ويقول الرجل للرجل اذهب معك    بفلان، فيقول: معي رجل بَدَلُه أَي رجل يُغْني غَناءه ويكون في مكانه.    وتَبَدَّل الشيءَ وتَبدل به واستبدله واستبدل به، كُلُّه: اتخذ منه    بَدَلاً. وأَبْدَل الشيءَ من الشيء وبَدّله: تَخِذَه منه بدلاً. وأَبدلت    الشيء بغيره وبدّله الله من الخوف أَمْناً. وتبديل الشيء: تغييره وإِن لم    تأْت ببدل. واستبدل الشيء بغيره وتبدَّله به إِذا أَخذه مكانه. والمبادلة:    التبادُل. والأَصل في التبديل تغيير الشيء عن حاله، والأَصل في الإِبدال    جعل شيء مكان شيء آخر كإِبدالك من الواو تاء في تالله، والعرب تقول للذي    يبيع كل شيء من المأْكولات بَدَّال؛ قاله أَبو الهيثم، والعامة تقول    بَقَّال. وقوله عز وجل: يوم تُبَدَّل الأَرْضُ غيرَ الأَرض والسمواتُ؛ قال    الزجاج: تبديلها، والله أَعلم، تسييرُ جبالها وتفجير بِحارها وكونُها مستوية    لا تَرى فيها عِوَجاً ولا أَمْتاً، وتبديل السموات انتثار كواكِبها    وانفطارُها وانشقاقُها وتكوير شمسها وخسوف قمرها، وأَراد غيرَ السموات    فاكتَفى بما تقدم. أَبو العباس: ثعلب يقال أَبْدلت الخاتم بالحَلْقة إِذا    نَحَّيت هذا وجعلت هذا مكانه. وبدَّلت الخاتم بالحَلْقة إِذا أَذَبْتَه    وسوَّيته حَلْقة. وبدلت الحَلْقة بالخاتم إِذا أَذبتها وجعلتها خاتماً؛ قال    أَبو العباس: وحقيقته أَن التبديل تغيير الصورة إِلى صورة أُخرى والجَوْهرةُ    بعينها. والإِبدال: تَنْحيةُ الجوهرة واستئناف جوهرة أُخرى؛ ومنه قول    أَبي النجم:    عَزْل الأَمير للأَمير المُبْدَل    أَلا ترى أَنه نَحَّى جسماً وجعل مكانه جسماً غيره؟ قال أَبو عمرو:    فعرضت هذا على المبرد فاستحسنه وزاد فيه فقال: وقد جعلت العرب بدَّلت بمعنى    أَبدلت، وهو قول الله عز وجل: أُولئك يبدّل الله سَيِّئاتهم حسنات؛ أَلا    ترى أَنه قد أَزال السيئات وجعل مكانها حسنات؟ قال: وأَمَّا ما شَرَط    أَحمد بن يحيى فهو معنى قوله تعالى: كلما نَضِجَت جُلودُهم بدَّلناهم جُلوداً    غيرها. قال: فهذه هي الجوهرة، وتبديلها تغيير صورتها إِلى غيرها لأَنها    كانت ناعمة فاسودّت من العذاب فردّت صورةُ جُلودهم الأُولى لما نَضِجَت    تلك الصورة، فالجوهرة واحدة والصورة مختلفة. وقال الليث: استبدل ثوباً    مكان ثوب وأَخاً مكان أَخ ونحو ذلك المبادلة. قال أَبو عبيد: هذا باب    المبدول من الحروف والمحوّل، ثم ذكر مَدَهْته ومَدَحْته، قال الشيخ: وهذا يدل    على أَن بَدَلت متعدّ؛ قال ابن السكيت: جمع بَدِيل بَدْلى، قال: وهذا يدل    على أَن بَديلاً بمعنى مُبْدَل. وقال أَبو حاتم: سمي البدّال بدّالاً    لأَنه يبدّل بيعاً ببيع فيبيع اليوم شيئاً وغداً شيئاً آخر، قال: وهذا كله    يدل على أَن بَدَلت، بالتخفيف، جائز وأَنه متعدّ. والمبادلة مفاعلة من    بَدَلت؛ وقوله:    فلم أَكُنْ، والمالِكِ الأَجَلِّ،    أَرْضى بِخَلٍّ، بعدَها، مُبْدَلِّ    إِنما أَراد مُبْدَل فشدَّد اللام للضرورة، قال ابن سيده: وعندي أَنه    شدَّدها للوقف ثم اضطُرَّ فأَجرى الوصل مُجْرى الوقف كما قال:    ببازِلٍ وَجْناءَ أَو عَيْهَلِّ    واختار المالك على المَلك ليسلم الجزء من الخَبْل، وحروف البدل: الهمزة    والأَلف والياء والواو والميم والنون والتاء والهاء والطاء والدال    والجيم، وإِذا أَضفت إِليها السين واللام وأَخرجت منها الطاء والدال والجيم    كانت حروفَ الزيادةِ؛ قال ابن سيده: ولسنا نريد البدل الذي يحدث مع الإِدغام    إِنما نريد البدل في غير إِدغام. وبادَلَ الرجلَ مُبادَلة وبِدالاً:    أَعطاه مثل ما أَخَذَ منه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:    قال: أَبي خَوْنٌ، فقيل: لالا    اَيْسَ أَباك، فاتْبَعِ البِدَالا    والأَبدال: قوم من الصالحين بهم يُقيم اللهُ الأَرض، أَربعون في الشام    وثلاثون في سائر البلاد، لا يموت منهم أَحد إِلا قام مكانه آخر، فلذلك    سُمُّوا أَبدالاً، وواحد الأَبدال العُبَّاد بِدْل وبَدَل؛ وقال ابن دريد:    الواحد بَدِيل. وروى ابن شميل بسنده حديثاً عن علي، كرم الله وجهه، أَنه    قال: الأَبدال بالشام، والنُّجَباء بمصر، والعصائب بالعراق؛ قال ابن شميل:    الأَبدال خِيارٌ بَدَلٌ من خِيار، والعصائب عُصْبة وعصائب يجتمعون فيكون    بينهم حرب؛ قال ابن السكيت: سمي المُبَرِّزون في الصلاح أَبدالاً لأَنهم    أُبْدِلوا من السلف الصالح، قال: والأَبدال جمع بَدَل وبِدْل، وجَمْع    بَدِيل بَدْلى، والأَبدال: الأَولياء والعُبَّاد، سُموا بذلك لأَنهم كلما    مات منهم واحد أُبدل بآخر.    وبَدَّل الشيءَ: حَرَّفه. وقوله عز وجل: وما بَدَّلوا تبديلاً؛ قال    الزجاج: معناه أَنهم ماتوا على دينهم غَيْرَ مُبَدِّلين. ورجل بِدْل: كريم؛    عن كراع، والجمع أَبدال. ورجل بِدْل وبَدَل: شريف، والجمع كالجمع، وهاتان    الأَخيرتان غير خاليتين من معنى الخَلَف. وتَبَدَّل الشيءُ: تَغَيَّر؛    فأَما قول الراجز:    فبُدِّلَتْ، والدَّهْرُ ذو تبدُّلِ،    هَيْفا دَبُوراً بالصَّبا والشَّمْأَلِ    فإِنه أَراد ذو تبديل.    والبَدَل: وَجَع في اليدين والرجلين، وقيل: وجع المفاصل واليدين    والرجلين؛ بَدِل، بالكسر، يَبْدَل بَدلاً فهو بَدِلٌ إِذا وَجِع يَديه ورجليه؛    قال الشَّوْأَل بن    نُعيم أَنشده يعقوب في الأَلفاظ:    فَتَمَذَّرَتْ نفسي لذاك، ولم أَزل    بَدِلاً نَهارِيَ كُلَّه حتى الأُصُل    والبَأْدَلة: ما بين العُنُق والتَّرْقُوَة، والجمع بآدل؛ قال الشاعر:    فَتىً قُدَّ السَّيْفِ، لا مُتآزفٌ،    ولا رَهِلٌ لَبَّاتُه وبآدِلُه    وقيل: هي لحم الصدر وهي البَأْدَلة والبَهْدَلة وهي الفَهْدَة. ومَشى    البَأْدَلة إِذا مَشى مُحَرِّكاً بآدله، وهي مِن مِشْية القِصار من النساء؛    قال:    قد كان فيما بيننا مُشاهَلَه،    ثم تَوَلَّتْ، وهي تَمْشي البَادَله    أَراد البَأْدَلة فَخَفَّف حتى كأَن وضعها أَلف، وذلك لمكان التأْسيس.    وبَدِل: شكا بَأْدَلته على حكم الفعل المَصُوغ من أَلفاظ الأَعضاء لا على    العامّة؛ قال ابن سيده: وبذلك قَضينا على همزتها بالزيادة وهو مذهب    سيبويه في الهمزة إِذا كانت الكلمة تزيد على الثلاثة؛ وفي الصفات لأَبي عبيد:    البَأْدَلة اللَّحمية في باطن الفخذ. وقال نُصير: البَأْدَلتان بطون    الفخذين، والرَّبْلتان لحم باطن الفَخذ، والحاذان لحم ظاهِرهما حيث يقع شعر    الذَّنَب، والجاعِرتان رأْساً الفخذين حيث يُوسَم الحمار بحَلْقة،    والرَّعْثاوان والثَّنْدُوَتان يُسَمَّينَ البآدل، والثَّنْدُوَتان لَحْمتان فوق    الثديين.    وبادَوْلى وبادُولى، بالفتح والضم: موضع؛ قال الأَعشى:    حَلَّ أَهْلي بَطْنَ الغَمِيس فَبادَوْ    لى، وحَلَّتْ عُلْوِيَّة بالسِّخَال    يروى بالفتح والضم جميعاً. ويقال للرجل الذي يأْتي بالرأْي السخيف: هذا    رأْي الجَدَّالين والبَدَّالين. والبَدَّال: الذي ليس له مال إِلا بقدر    مايشتري به شيئاً، فإِذا باعه اشترى به بدلاً منه يسمى بَدَّالاً، والله    أَعلم.
مقاييس اللغة:

بدل الباء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو قيام الشيءِ مَقامَ الشيءِ الذاهب. يقال هذا بَدَلُ الشيءِ وبَدِيلُه، ويقولون بدّلْتُ الشيءَ إذا غَيّرتَه وإنْ لم تأْتِ له ببَدَلٍ؛ قال الله تعالىٹ: ﴿قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلقَاءِ نَفسِي﴾ (يونس 15). وأَبْدَلْتُه إذا أتيتَ له ببدلٍ، قال الشاعر:
عَزْلَ الأمِيرِ للأَمِيرِ المُبْدَلِ
القاموس المحيط:
بَدَلُ الشيءِ، محرَّكةً، وبالكسر وكأَميرٍ الخَلَفُ منه. ج أبْدالٌ. وتَبَدَّلَهُ، وبه، واسْتَبْدَلَه، وبه،
وأبْدَلَهُ منه، وبَدَّلَهُ منه: اتَّخَذَه منه بَدَلاً. وحُروفُ البَدَلِ: " أنْجَدْتُه يومَ صالَ زُطّ " ، وحُروفُ البَدَلِ الشائِعِ في غيرِ إدْغامٍ: " بِجِدٍّ صَرْفُ شَكِسٍ أمِنَ طَيَّ ثَوبِ عِزَّتِهِ " . وبادَلَه مُبادَلَةً وبِدالاً: أعْطاهُ مِثْلَ ما أخَذَ منه. والأَبْدالُ: قَوْمٌ بِهِمْ يُقيمُ الله عَزَّ وجَلَّ الأرضَ، وهم سَبعونَ: أربَعونَ بالشامِ، وثلاثونَ بغيرِها، لا يَموتُ أحدُهُم إلاَّ قامَ مكانَه آخَرُ من سائِرِ الناسِ. وبَدَّلَه تَبْديلاً: حَرَّفَهُ.
وتَبَدَّلَ: تَغَيَّرَ. ورجُلٌ بِدْلٌ، بالكسر ويُحَرَّكُ: شَريفٌ كَريمٌ، ج: أبْدالٌ. والبَدَلُ، محرَّكَةً: وجَعُ المَفاصِلِ واليَدَيْنِ، بَدِلَ، كفرِحَ، فهو بَدِلٌ. والبَأْدَلَةُ: لَحْمَةٌ بين الإِبْطِ والثَّنْدُوَةِ. وكفرِحَ: شَكاها.
والبَدَّالُ: بَيَّاعُ المَأْكولاتِ، والعامَّةُ تقولُ: بَقَّالٌ. وبادَوْلَى، وتُضَمُّ دالهُ: ع. وكزُبَيْرٍ: بُدَيْلُ بنُ وَرْقاءَ، وابنُ مَيْسَرَةَ ابنُ أُمِّ أصْرَمَ الخُزاعِيَّانِ، وابنُ سَلَمَةَ، وابنُ عَمْرِو بنِ كُلْثوم، وابنُ مارِيَةَ، وآخَرُ غيرُ مَنسوبٍ: صحابيُّونَ. وأحمدُ بنُ بُدَيْلٍ الإِيامِيُّ، وجماعةٌ. وكأميرٍ: بَديلُ بنُ عليٍّ الأَرْدَبيليُّ، وابنُ أَحمدَ الهَرَوِيُّ، وابنُ أَبي القاسِمِ الخُوَبِيُّ، وصالحُ بنُ بَديلٍ: محدِّثونَ.
تاج العروس:
ب - د - ل
بَدَلُ الشّيءِ مُحَرَّكةً وبالكسرِ لُغتان مِثْل شَبَهٍ وشِبهٍ ومَثَلٍ ومِثْلٍ وَنَكَلٍ ونِكْلٍ قال أبو عُبيدة : ولم نسمع في فَعَلٍ وفِعْلٍ غيرَ هذه الأحْرُف . بَدِيلٌ كأمِيرٍ : الخَلَفُ مِنه وهو غيرُه . ج : أَبْدالٌ أمّا المُحَرَّكُ والمكسورُ فَظَاهِرٌ كجَبَلٍ وأَجبالٍ ومَثَلٍ وأَمْثالٍ وأمَّا جَمعُ بَدِيلٍ فهو قلَيلٌ إذ ليس في كلامهم فَعِيلٌ وأَفعْالٌ مِن السالِم إلاَّ أَحْرُفٌ وهي شَرِيفٌ وأَشْرافٌ ويَتِيمٌ وأَيْتامٌ وفَنِيقٌ وأَفْناقٌ وبَدِيلٌ وأَبْدالٌ قاله ابنُ دُرَيْد . قلت : وكذلك شَهِيدٌ وأَشْهادٌ . وتَبَدَّلَهُ وبهِ واسْتَبدَلَه وبهِ وأَبْدَلَهُ مِنه بغَيرِه وَبَدّلَهُ مِنه : اتَّخَذَه مِنه بَدَلاً . قال ثَعْلَبٌ : يُقال : أَبْدَلْتُ الخاتَمَ بالحَلْقَةِ : إذا نَحَّيْتَ هذا وجَعَلْتَ هذا مكانَه وبَدَّلْتُ الخاتَمَ بالحَلْقَةِ : إذا أَذَبْتَه وسَوَّيْتَه حَلْقَةً وبَدَّلْتُ الحَلْقَةَ بالخاتَمِ : إذا أَذَبْتَها وجَعلتَها خاتَماً . قال : وحَقيقتُه أنّ التَّبديلَ تَغييرُ الصُّورَةِ إلى صُورةٍ أخرَى والجَوهَرَةُ بعَينِها والإِبدالُ : تَنْحِيَةُ الجَوهَرةِ واستئناف جَوْهَرةٍ أُخْرَى . قال أبو عمرو : فعَرضْتُ هذا على المُبَرِّد فاستحسنَه وزاد فيه فقال : وقد جَعلت العربُ بَدَّلْتُ مكانَ أَبْدَلْتُ وهو قولُ اللّه عزّ وجلّ : " فأُولئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِم حَسَنَاتٍ " ألا تَرَى أنه قد أزال السَيِّئاتِ وجعلَ مكانَها حَسَناتٍ وأمّا ما شَرَطَهُ ثَعْلَبٌ فهو معنى قولِه تعالى : " كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُم جُلُوداً غَيرَهَا " قال : فهذه هي الجَوْهَرةُ وتَبديلُها : تغيير صُورتِها إلى غيرِها ؛ لأنها كانت ناعمةً فاسْودَّتْ مِن العذاب فرُدَّتْ صُورةُ جُلودِهم الأولى لَمّا نَضِجَتْ تلك الصُّورَةُ فالجوهرةُ واحدة والصّورةُ مختلفةٌ . وحُرُوفُ البَدَلِ أربعةَ عَشَرَ حرفاً : حُروفُ الزِّيادة ما خلا السِّينَ والجيمُ والدالُ والطاء والصاد والزاي يجمعُها قولُك : أنْجَدْتُه يومَ صالَ زُطٌّ . وحُروفُ البدَلِ الشائِعِ في غير إدغام أحَدٌ وعشرون حرفاً يجمعُها قولُك : بِجِدٍّ صَرفُ شَكِثٍ أَمِنَ طَىَّ ثَوْبِ عِزَّتِهِ . والمرادُ بالبَدَل : أن يُوضَعَ لفظٌ مَوضعَ لفظٍ كوضعِك الواوَ موضِعَ الياء في : مُوقِنٍ والياءَ موضِعَ الهمزةِ في : ذِيب لا ما يُبدَلُ لأجلِ الإدغام أو التَّعويضِ من إعلالٍ . وأكثرُ هذه الحروفِ تصرفاً في البَدَلِ حُروفُ اللِّين وهي يُبْدَلُ بعضُها ويُيدَلُ مِن غيرِها كما في العُباب . قلت : وأمّا البَدَلُ عندَ النَّحويِّين فهو : تابعٌ مَقْصودٌ بما نُسِبَ إلى المَتبُوعِ دُونَه . فخَرَج بالقَصْدِ : النَّعْتُ والتوكيدُ وعطفُ البَيان لأنها غيرُ مقصودَةٍ بما نُسِب إلى المَتْبُوع . وبادَلَهُ مُبادَلَةً وبدالاً بالكَسْرِ : أعطاه مِثْلَ ما أَخَذَ مِنه وأنشد ابنُ الأعرابِي :
" قال أبي خَوْن فقِيلَ لا لا
" ليس أباكَ فاتْبَعِ البِدالا
وقال ابنُ دُرَيْدٍ : بادَلْتُ الرَّجُلَ : إذا أعطيتَه شَروَى ما تَأخُذُ مِنه . والأَبْدالُ : قَوْمٌ من الصالِحين لا تَخْلُو الدّنيا مِنهم بِهم يُقِيمُ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ الأرضَ . قال ابن درَيْدٍ : هُم سَبْعُونَ رَجُلاً فيما زَعَمُوا لا تخلو منهم الأرضُ أَرْبَعُونَ رَجُلاً منهم بالشّامِ وثَلاثونَ بغَيرِها . قال غيرُه : لا يَمُوتُ أَحدُهُم إلا قامَ مَكانَه آخَرُ مِن سائرِ النَّاسِ . قال شيخُنا : الأَوْلَى : إلاَّ قام بَدَلَهُ ؛ لأنهم لذلك سُمُّوا أَبْدالاً . قلتُ : وعِبارَةُ العُبابِ : إذا مات منهم واحِدٌ أَبْدَلَ اللّهُ مَكانَه آخَرَ . وهي أخْصَرُ مِن عبارةِ المُصنِّفِ . واختُلِفَ في واحِدِه فقِيل : بَدَلٌ مُحرَّكةً صَرَّح به غيرُ واحدٍ وفي الجَمْهَرة : واحِدُهم : بَدِيلٌ كأمِيرٍ وهو أَحَدُ ما جاء على فَعِيلٍ وأفْعالٍ وهو قَليلٌ كما تقدَّم . ونَقل المُناوِيُّ عن أبي البَقاءِ قال : كأنهم أرادوا أَبْدالَ الأنبياءِ وخُلَفائهم وهم عندَ القَوْمِ سَبعةٌ لا يَزِيدُون ولا يَنْقُصُونَ يَحفَظُ اللّهُ بهم الأقاليمَ السَّبعةَ لِكُلِّ بَدَلٍ إِقْليمٌ فيه وِلايَتُه منهم واحِدٌ على قَدَمِ الخَلِيل وله الإقْلِيمُ الأوّلُ والثاني على قَدَمِ الكَلِيمِ والثالث على قَدَمِ هَارُونَ والرابعُ على قَدَمِ إدْرِيسَ والخامسُ على قَدَمِ عِيسى والسابعُ على قَدَمِ آدَم عليهم السَّلامُ على ترتيب الأقالِيم . وهم عارِفُون بما أودَعَ اللّه في الكَواكِبِ السّيّارةِ مِن الأسرار والحَرَكاتِ والمَنازِل وغيرِها . ولهم مِن الأسماء أسماءُ الصِّفاتِ وكُلّ واحدٍ بحَسَبِ ما يُعْطِيه حَقِيقةُ ذلك الاسمِ الإلهي مِن الشُّمُولِ والإحاطةِ ومنه يكونُ تَلَقِّيه . انتهى . وقال شيخُنا : عَلَامَتُهم أن لا يُولَدَ لَهم قالوا : كان منهم حَمّادُ بن سَلَمَة بن دِينار تزوَّج سبعين امرأةً فلم يُوْلَدْ له كما في الكَواكِب الدَّرارِي . قلتُ : وفي شَرح الدَّلائِل لِلفاسِي في ترجمة مؤلِّفها ما نَصُّه : وجدتُ بخَطِّ بعضِهم أنه لم يَترُكْ ولداً ذكَراً . انتهى . وأفاد بعضُ المُقَيِّدين أن هذا إشارَةٌ إلى أنه كان مِن الأبدال . ثم قال شيخُنا : وقد أفردَهم بالتَّصنيفِ جماعةٌ منهم السَخاوِيُّ والجَلال السُّيوطِيُّ وغيرُ واحدٍ . قلتُ : وصنَّف العِزُّ بن عبد السلام رِسالةً في الرَّدِّ على مَن يقول بوُجُودهِم وأقام النَّكِيرَ على قولِهِم : بهم يحفظُ اللّهُ الأرضَ . فَلْيُتَنَبَّهْ لذلِك . وبَدَّلَهُ تَبدِيلاً : حَرَّفَهُ وغَيَّره بغَيرِه . وتَبَدَّلَ : تَغَيَّرَ وقولُه تعالى : " يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيرَ الأَرْضِ وَالسَّمَواتُ " قال ابن عَرفة : التَّبدِيلُ : تَغْييرُ الشيء عن حالِه . وقال الأزهريُّ : تَبدِيلُها : تَسيِيرُ جِبالِها وتَفْجِيرُ بِحارِها وكونُها مُستَويةً لا تَرَى فِيها عِوَجاً ولا أَمْتاً . وتَبدِيلُ السمواتِ : انْتِثارُ كواكِبها وانفِطارُها وتَكْوِيرُ شَمسِها وخُسُوفُ قَمرِها . وقولُه تعالى : " مَا يُبَدَّلُ القَوْلُ لَدَيَّ " قال مُجاهِدٌ : يقولُ : قَضَيتُ ما أنا قاضٍ . ورَجُلٌ بِدْلٌ بالكسر ويُحَرَك : شَرِيفٌ كَرِيمٌ الأَوَّلُ عن كُراعٍ وفيه لَفٌّ ونَشْرٌ غيرُ مُرَتَّب . ج : أَبْدالٌ كطِمْرٍ وأَطْمارٍ وجَبَلٍ وأَجْبالٍ . والبَدَلُ مُحَرَّكَةً : وَجَعُ المَفاصِلِ واليَديْنِ . وفي العُبابِ : وَجَعٌ في اليَدينِ والرِّجْلَين وقد بدِلَ كفَرِحَ فهو بَدِلٌ ككَتِفٍ وأنشد يعقوبُ في الألفاظ :
فَتَمَذَّرَتْ نَفْسِي لِذَاكَ ولَم أَزَلْ ... بَدِلاً نَهارِي كُلَّهُ حَتَّى الأُصُلْ
والبَأْدَلَة : لَحْمَةٌ بَيْنَ الإِبْطِ والثَّنْدُوَةِ وقِيل : ما بينَ العُنُقِ والتَّرْقُوَةِ والجَمْعُ : بآدِلُ . وقد ذُكِر في أَوّلِ الفَصْل على أنه رُبَاعِيٌّ وأعاده ثانياً على أنه ثُلاثيٌّ . بَدِلَ كفرِحَ بَدَلاً : شكاهَا على حُكْمِ الفِعل المَصُوغِ مِن ألفاظ الأعضاء لا عَلَى العامَّة . قال ابنُ سِيدَهْ : وبذلك قَضَينا على همزتِها بالزِّيادة وهو مَذهبُ سِيبَوَيه في الهمزة إذا كانت الكلمةُ تَزِيد على الثَّلاثة . والبَدَّالُ كشَدَّادٍ : بَيَّاعُ المَأْكُولاتِ مِن كُلِّ شيءٍ منها هكذا تقوله العَربُ قال أبو حاتِمٍ : سُمِّيَ به لأنه يُبَدِّلُ بَيعاً ببَيعٍ فيبيعُ اليومَ شيئاً وغداً شيئاً آخَر . قال أبو الهَيثَم : والعامَّةُ تقولُ : بَقَّالٌ وسيأتي ذلك أيضاً في ب - ق - ل . وبادَوْلَى بفتحِ الدال مَقْصوراً وعلَى هذا اقتصرَ الصاغانيُّ في التَّكْمِلة وتُضَمُّ دالُه أيضاً : ع في سَوادِ بَغدادَ قال الأعْشى :
حَلَّ أَهْلِي ما بَيْنَ دُرْتَى فبادَوْ ... لَى وَحَلَّتْ عُلْوِيَّةٌ بالسِّخالِ
وقِيل : بادَوْلىَ : موضِعٌ ببَطْنِ فَلْج مِن أرضِ اليَمامة فمَن قال هذا رَوى بيتَ الأعشى : دُرْنَى بالنُّون لأنه موضِعٌ باليَمامة . كذا في المُعْجَم . وكزُبَيرٍ : بُدَيْلُ بنُ وَرقاءَ بنِ عبد العُزَّى بنِ رَبِيعِة هِن كِبار مُسلِمة الفَتْح . وبُدَيْلُ بنُ مَيسَرَةَ بنِ أُمِّ أَصْرَمَ الخُزاعِيَّانِ هكذا في سائرِ النُّسَخ . قال شيخُنا : والذي في الرَوْضِ الأُنُفِ : أنّ بدَيْلَ بنَ أُمِّ أَصْرَمَ هو بُدَيْلُ بن سَلَمَةَ وكلامُ المُصنِّف صريحٌ في أنه غيرُه وأنه وابنُ مَيسَرَةَ سَواءٌ فتأمَّلْ . قلتُّ : والَّذي في العُباب : وبُدَيْلُ بنُ ورقاءَ وبُدَيْلُ بنُ سَلَمَةَ الخُزاعِيّانِ رضي اللّه تعالَى عنهما لَهُما صُحْبَةٌ . في مُعْجَمِ ابنِ فَهْدٍ : بُدَيْلُ بنُ سَلَمَةَ بني خَلَفٍ السَّلُولِيُ وقِيل : بُدَيْلُ بنُ عبدِ مَناف بنِ سَلَمَةَ قِيل : لَه صُحْبَةٌ وفي مُخْتَصر تهذيب الكَمال للذَّهَبي : بُدَيْلُ بنُ مَيْسَرَةَ العُقَيلِي عن صفِيَّةَ بنتِ شَيبَةَ وأنَسٍ وعنه شُعْبَةُ وحمّادُ بن زيدٍ وخَلْقٌ ثِقَةٌ مات سنةَ 213 ، وهو من رِجال مُسلِمٍ والأَربعةِ . فسِياقُ المُصنِّفِ فيه خطأٌ مِن وُجُوهٍ : الأول : جَعْله ابنَ مَيسَرَةً وابن أمِّ أَصْرَمَ سَواءٌ وهما مُختلِفان والصَّوابُ في ابن أُمِّ أَصْرَمَ : هو ابنُ سَلَمَة . وثانياً : جَعْلُه خُزاعِيّاً وليس هو كذلك بل هو عُقَيلِي وإنما الخُزاعِيٌّ الثاني هو ابن عمرو بن كُلْثُوم الآتِي . وثالثاً : عَدُّه مِن الصَّحابة وابن مَيسَرَةَ تابِعِيٌ كما عَرفْتَ فتأمَّلْ . بُدَيْلُ بنُ عمرو بنِ كُلْثُوم وقِيل : بُدَيْلُ بنُ كُلْثُوم الخُزاعِيُ له وِفادَةٌ . بُدَيْلُ بنُ مارِيَةَ مَوْلَى عمرِو بن العاص رَوى عنه ابنُ عبّاسٍ والمُطَّلِبُ بن أبي وَداعَةَ قِصَّةَ الجامِ لَمّا سافر هو وتَمِيمٌ الدّارِيّ وكذا قال ابنُ مَنْدَهْ وأبو نُعَيم وإنما هو : بُزَيْلٌ . بُدَيْلٌ آخَرُ غيرُ مَنْسُوبٍ قال موسى بنُ علي بنِ رَباح عن أبيه عنه رضي اللّه عنه : أنه رأى النبي صلّى الله عليه وسلّم يَمْسَحُ على الخُفَّين . مِصْرِيٌّ : صَحابِيُّونَ رضي اللّه عنهم . وفاتَه : بُدَيْلُ بنُ عمرو الأنصاري الخَطْمِيُّ رضي اللّه تعالَى عنه عَرَض على رسولِ اللَّهِ صلَّى اللّه عليه وسلَّم رُقْيَةَ الحَيَّةِ . جاء مِن وَجْهٍ غَريب . وأحمدُ بنُ بُدَيْلٍ الإِيامِيُّ وجَماعَةٌ آخَرُون ضُبطُوا هكهذا . وكأَمِيرٍ : بَدِيل بنُ عَلِيٍّ عن يوسُفَ بنِ عبد الله الأَرْدُبِيلِيِّ هكهذا نَصَّ الذَّهبيُّ وغيرُه وسِياقُ المُصنِّف يَقتضِي أن يكون بَدِيلٌ هو الأَرْدُبِيلِيَّ وهو خطأٌ إنما هو شيخُه مع أنه لم يتعرَّضْ لأَرْدُبِيلَ في موضعِه وهو غَرِيبٌ . بَدِيلُ بنُ أحمدَ الهَرَوِيُّ الحافِظُ عن أبي العبّاسِ الأَصَمِّ . بَدِيلُ بن أبي القاسِمِ الخُوَيِّيُّ هكذا في النُّسَخ بضَمّ الخاء المعجَمة وفتحِ الواو وياءان إحداهما مُشدّدة للنِّسبة وفي بعض النُّسَخ : الخرمى وهو غَلَطٌ وهو أبو الوفاء بَدِيلُ بن أبي القاسم بن بَدِيلٍ الإِمْلِيُّ بكسر الهمزة تَقدَّمِ ذِكرُه في أ - م - ل . وصالِحُ بنُ بَدِيلٍ عن أبي الغَنائِم بن المَأْمُون مُحَدِّثُون رحمهم اللَّهُ تعالى
ومِمّا يُستَدْرَك عليه : قال أبو عبيدة : هذا بابُ المَبدُولِ مِن الحُرُوف والمُحَوَّل ثم ذكَر : مَدَهْتُه أي مَدَحْتُه . قال الأزهريُّ : وهذا يَدُلَّ على أن : بَدَلْتُ مُتَعَدٍّ . وبَدَلانُ مُحَرَّكَةً أو كقَطِران : جَبَلٌ قال امرؤ القيس :
دِيارٌ لهِو والرَّبابِ وفَرْتَنَى ... لَيالِينَا بالنَّعْف مِن بَدَلانِ
ضُبِط بالوَجْهين . وَتَبدِيلُ الشيء : تَغْييرُه وإن لم تأتِ ببَدَلٍ . وأبو المُنِير بَدَلُ بنُ المُحَبَّر البَصْريُّ محدِّثٌ . قلت : هو من بني يَرْبُوع روى عن شُعْبَةَ وطائفةٍ وعنه البُخارِيُّ والكَجِّيُّ والدَّقِيقِيُّ ثِقَةٌ تُوفي سنةَ 215 . والبَدَّالَةُ : قَريةٌ بمِصْرَ مِن أعمال الدَّقَهْلِيَّة وقد رأيتُها . وتَبادَلا : بادَلَ كُل واحدٍ صاحِبَه . والبُدَلاءُ : الأَبْدالُ . وأبو البُدَلاءِ : سَيِّدي محمد أَمغار الحَسَنِيُّ الصِّنْهاجِيُّ والبُدَلاءُ أولادُه سبعةٌ : أبو سعيد عبد الخالق وأبو يعقوب يوسف وأبو محمد عبد السلام العابِدُ وأبو الحسن عبد الحَيِّ وأبو محمد عبد النُّور وأبو محمد عبد الله وأبو عمرو مَيمُون . قال في أُنْسِ الفَقِير : وهذا البيتُ أكبرُ بيتٍ في المَغْرِب في الصَّلاح فإنهم يَتوارثُونه كما يُتوارَثُ المالُ . وبُدالَةُ كثُمامَةٍ : مَوضِعٌ في شِعر عبدِ مَناف الهُذَلِيِّ :
أَنَّى أُصادِفُ مِثلَ يومِ بُدالَةٍ ... ولِقاءُ مِثْلِ غَداةِ أمسِ بَعِيدُ والبادِلِيَّةُ : نَخْلٌ لِبَني العَنْبَرِ باليَمامة عن الحَفْصِيّ . وفي كتاب الصِّفات لأبي عُبيد : البَأْدَلَةُ : اللَّحْمَةُ في باطِنِ الفَخِذِ . وقال نُصَير : البَأْدَلَتانِ : بُطُونُ الفَخِذَيْنِ . ويُقال للرَّجُل الذي يأتي بالرأي السَّخِيف : هذا رأيُ الجَدَّالِين والبَدَّالِين

##### Türkçe

**بدل**
**بَدَلَ - يَبْدُلُ - بَدَل - بَدَلاً - أَبْدَلَ - يُبْدِلُ - بَدَّلَ - يُبَدِّلُ - تَبْديْل - تَبَدَّلَ - يَتَبَدَّلُ - اسْتَبْدَلَ - يَسْتَبْدِلُ - اسْتِبْدال**

**بَدَلَ - يَبْدُلُ** + bir varlık veya bir şey veya bir iş + bir varlığı veya bir şeyi veya bir işi: onun yerine geçti ve onun makamını tuttu: onun fiilinde ve mertebesinde, onun yokluğundan veya ortadan kalkmasından veya helâk olmasından sonra, yerine geçti ve makamını tuttu: önce bir şey veya konu belirlenir, sonra ikinci bir şey veya konu belirlenir; sonra birinci şey helâk olur veya ortadan kalkar ve ikinci şey onun yerine gelir (**البدل**); böylece burada ikinci şey, birinci şeyden **البدل**’dir.

**بَدَل**: “**فـَعـَل**” vezni üzerinedir: **بَدَلَ - يَبْدُلُ**’den, mef‘ûl mânasında fiil ismi: ortadan kalkmış veya helâk olmuş veya kaybolmuş başka birinin yerine geçen ve onun makamını tutan varlık veya şey veya iş.

**بَدَلاً**: **بَدَل**’den hâl.

**أَبْدَلَ - يُبْدِلُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şey: **بَدَلَ - يَبْدُلُ**’den “**أفعل**” vezni üzerinedir: onu “**يَبْدُلُ**” kıldı: onu, kaybolmuş veya ortadan kalkmış veya helâk olmuş bir başkasının yerine geçer ve onun makamını tutar kıldı.

**أَبْدَلَ - يُبْدِلُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şey + bir şeyden daha hayırlı
﴿فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً﴾

**بَدَّلَ - يُبَدِّلُ** + bir varlık + bir şeyi + başka bir şeyi: **بَدَلَ - يَبْدُلُ**’den “**فـَعـَّلَ**” vezni üzerinedir: onu, tekrar ve şiddet yönüyle, başka bir “**يَبْدُلُ**” kıldı: onu, özen, dikkat ve süreklilikle onun yerine geçirir.
﴿فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات﴾

**بَدَّلَ - يُبَدِّلُ** + bir varlık + **بـِ** ile bir şey + başka bir şeyi: şeyin **بَدَلَ**’ini, başka bir şeyle **يُبَدِّلُ**: ( **بـِ** ile mecrûr olan) şeyin yerine, başka bir şeyi geçirir.
﴿وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَى أُكُلٍ خَمْطٍ﴾: onların iki bahçesinin ( **بـِ** ile mecrûr: **بجنتيهم**) yerine, “**ذَوَاتَى أُكُلٍ خَمْطٍ**” olan iki bahçeyi geçirdi.
{﴿ومن يتبدل الكفر بالإيمان فقد ضل سواء السبيل﴾: imanın ( **بـِ** ile mecrûr: **بالإيمان**) yerine küfrü geçiren kimse.

**بَدَّلَ - يُبَدِّلُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin gayrısını
﴿يوم تبدل الأرض غير الأرض﴾

**بَدَّلَ - يُبَدِّلُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin gayrısını + bir işten sonra
﴿فمن بدله بعدما سمعه﴾

**بَدَّلَ - يُبَدِّلُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin yeri olarak:
﴿وإذا بدلنا آية مكان آية﴾
﴿وإن أردتم استبدال زوج مكان زوج﴾

**بَدَّلَ - يُبَدِّلُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin misli
﴿وإذا شئنا بدلنا أمثالهم﴾

**بَدَّلَ - يُبَدِّلُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyden daha hayırlı
﴿أَنْ نُبَدِّلَ خَيْرًا مِنْهُمْ﴾

**تَبْديْل**: **بَدَّلَ - يُبَدِّلُ** fiilinin fiil ismi.

**تَبَدَّلَ - يَتَبَدَّلُ** + bir varlık + **بـِ** ile bir şey + başka bir şeyi: **بَدَلَ - يَبْدُلُ**’den “**تـَفـَعـَّلَ**” vezni üzerinedir: öz iradeyle, bir varlığın başka bir varlığı “**يَبْدُلُ**” etmesi için çaba gösterir: ve **بـِ** ile mecrûr olan lafız, onun kaybolmasını veya ortadan kalkmasını veya helâk olmasını istediği şeydir; onun yerine de diğer lafız geçer.
﴿ولا تتبدلوا الخبيث بالطيب﴾
﴿ومن يتبدل الكفر بالإيمان فقد ضل سواء السبيل﴾
﴿وَلَا أَنْ تـَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ﴾

**اسْتَبْدَلَ - يَسْتَبْدِلُ** + bir varlık + bir şeyi + **بـِ** ile bir şey: **بَدَلَ - يَبْدُلُ**’den “**استفعل**” vezni üzerinedir: bir şeyin başka bir şeyi “**يَبْدُلُ**” etmesini ister ve temenni eder: ve **بـِ** ile mecrûr olan lafız, onun kaybolmasını veya ortadan kalkmasını veya helâk olmasını istediği şeydir; onun yerine de diğer lafız geçer.
﴿قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير﴾

**اسْتَبْدَلَ - يَسْتَبْدِلُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin gayrısını
﴿وإن تتولوا يستبدل قوما غيركم ثم لا يكونوا أمثالكم﴾

**اسْتِبْدال**: **اسْتَبْدَلَ - يَسْتَبْدِلُ** fiilinin fiil ismi.

Ve lafız, “**التبديل والتغيير والتعويض**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَدَلَ - يَبْدُلُ**، **غَارَ - يَغِيْرُ**، **نَسَخَ - يَنْسَخُ**، **طارَ - يَطُوْرُ**، **صَارَ - يَصُورُ** (lâzım), **صَارَ - يَصِيْرُ** (lâzım)

**بَدَل - بَدَلاَ**
﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس كان من الجن ففسق عن أمر ربه أفتتخذونه وذريته أولياء من دوني وهم لكم عدو بئس للظالمين بدلا(50)﴾ Kehf

**أبَدَلَ** :
﴿فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا(81)﴾ Kehf
﴿عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا(5)﴾ Tahrîm ﴿عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ(32)﴾ Kalem

**بَدَّلَ - تبديلاً**
Değiştirilebilen şeyler ve işler

1 - Allah onu **يُبَدِّلُ** eder
yerin yerin gayrısı ve gökler ﴿يوم تبدل الأرض غير الأرض والسماوات وبرزوا لله الواحد القهار(48)﴾ İbrâhîm

bir âyetin yeri olarak bir âyet ﴿وإذا بدلنا آية مكان آية والله أعلم بما ينزل قالوا إنما أنت مفتر بل أكثرهم لا يعلمون (101)﴾ Nahl

sizin benzerleriniz ﴿على أن نبدل أمثالكم وننشئكم في ما لا تعلمون(61)﴾ Vâkıa ﴿نحن خلقناهم وشددنا أسرهم وإذا شئنا بدلنا أمثالهم تبديلا(28)﴾ İnsân

onlardan daha hayırlı ﴿عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْرًا مِنْهُمْ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ(41) (41)﴾ Meâric

iki bahçeleri ﴿فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَى أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ (16)﴾ Sebe’

korkularını emniyet ﴿وعد الله الذين آمنوا منكم وعملوا الصالحات ليستخلفنهم في الأرض كما استخلف الذين من قبلهم وليمكنن لهم دينهم الذي ارتضى لهم وليبدلنهم من بعد خوفهم أمنا يعبدونني لا يشركون بي شيئا ومن كفر بعد ذلك فأولئك هم الفاسقون(55)﴾ Nûr

kötülüğün yeri olarak iyilik ﴿ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة حتى عفوا وقالوا قد مس آباءنا الضراء والسراء فأخذناهم بغتة وهم لا يشعرون(95)﴾ A‘râf ﴿إلا من تاب وآمن وعمل عملا صالحا فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات وكان الله غفورا رحيما(70)﴾ Furkân

deriler ﴿إن الذين كفروا بآياتنا سوف نصليهم نارا كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غيرها ليذوقوا العذاب إن الله كان عزيزا حكيما(56)﴾ Nisâ’

2 - Allah onu **يُبْدِلُ** eder
bir çocuk, bir çocuğun yeri olarak ﴿فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا(81)﴾ Kehf

bir eş, bir eşin yeri olarak; bir bahçe, bir bahçenin yeri olarak ﴿عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا(5)﴾ Tahrîm ﴿عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ(32)﴾ Kalem

2 - - insanlar onu **يُبَدِّلُ** eder
bir eş, bir eşin yeri olarak ﴿لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا(52)﴾ Ahzâb

din, dinin yeri olarak ﴿وقال فرعون ذروني أقتل موسى وليدع ربه إني أخاف أن يبدل دينكم أو أن يظهر في الأرض الفساد(26)﴾ Gâfir

iyilik, zulmün yeri olarak ﴿إلا من ظلم ثم بدل حسنا بعد سوء فإني غفور رحيم(11)﴾ Neml

Allah’ın sözü ﴿سيقول المخلفون إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها ذرونا نتبعكم يريدون أن يبدلوا كلام الله قل لن تتبعونا كذلكم قال الله من قبل فسيقولون بل تحسدوننا بل كانوا لا يفقهون إلا قليلا (15)﴾ Fetih ﴿فمن بدله بعدما سمعه فإنما إثمه على الذين يبدلونه إن الله سميع عليم(181)﴾ Bakara

onlara söylenmiş olanın gayrısı bir söz ﴿فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم فأنزلنا على الذين ظلموا رجزا من السماء بما كانوا يفسقون(59)﴾ Bakara ﴿فبدل الذين ظلموا منهم قولا غير الذي قيل لهم فأرسلنا عليهم رجزا من السماء بما كانوا يظلمون (162)﴾ A‘râf

Allah’ın nimeti, küfür ﴿ألم ترى إلى الذين بدلوا نعمة الله كفرا وأحلوا قومهم دار البوار(28)﴾ İbrâhîm ﴿سل بني إسرائيل كم آتيناهم من آية بينة ومن يبدل نعمة الله من بعد ما جاءته فإن الله شديد العقاب(211)﴾ Bakara

Değiştirilmeyen şeyler ve işler

1 - Kitap ve Kur’ân için değiştirme yoktur
ezelî kitap ﴿لهم البشرى في الحياة الدنيا وفي الآخرة لا تبديل لكلمات الله ذلك هو الفوز العظيم(64)﴾ Yûnus ﴿ولقد كذبت رسل من قبلك فصبروا على ما كذبوا وأوذوا حتى أتاهم نصرنا ولا مبدل لكلمات الله ولقد جاءك من نبإ المرسلين(34)﴾ En‘âm

ezelî kitaptan vahyedilen ﴿واتل ما أوحي إليك من كتاب ربك لا مبدل لكلماته ولن تجد من دونه ملتحدا(27)﴾ Kehf ﴿وتمت كلمة ربك صدقا وعدلا لا مبدل لكلماته وهو السميع العليم(115)﴾ En‘âm

Allah’ın söylediği ﴿ما يبدل القول لدي وما أنا بظلام للعبيد(29)﴾ Kâf

Kur’ân ﴿وإذا تتلى عليهم آياتنا بينات قال الذين لا يرجون لقاءنا ائت بقرآن غير هذا أو بدله قل ما يكون لي أن أبدله من تلقاء نفسي إن أتبع إلا ما يوحى إلي إني أخاف إن عصيت ربي عذاب يوم عظيم(15)﴾ Yûnus ﴿وإذا بدلنا آية مكان آية والله أعلم بما ينزل قالوا إنما أنت مفتر بل أكثرهم لا يعلمون (101)﴾ Nahl

Onu değiştirmek isteyenler
Allah’a kavuşmayı ummayanlar; geri kalanlar ﴿وإذا تتلى عليهم آياتنا بينات قال الذين لا يرجون لقاءنا ائت بقرآن غير هذا أو بدله قل ما يكون لي أن أبدله من تلقاء نفسي إن أتبع إلا ما يوحى إلي إني أخاف إن عصيت ربي عذاب يوم عظيم(15)﴾ Yûnus ﴿سيقول المخلفون إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها ذرونا نتبعكم يريدون أن يبدلوا كلام الله قل لن تتبعونا كذلكم قال الله من قبل فسيقولون بل تحسدوننا بل كانوا لا يفقهون إلا قليلا (15)﴾ Fetih

﴿سيقول المخلفون إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها ذرونا نتبعكم يريدون أن يبدلوا كلام الله قل لن تتبعونا كذلكم قال الله من قبل فسيقولون بل تحسدوننا بل كانوا لا يفقهون إلا قليلا (15)﴾ Fetih ﴿فمن بدله بعدما سمعه فإنما إثمه على الذين يبدلونه إن الله سميع عليم(181)﴾ Bakara

İsrâiloğullarından zulmedenler ﴿فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم فأنزلنا على الذين ظلموا رجزا من السماء بما كانوا يفسقون(59)﴾ Bakara ﴿فبدل الذين ظلموا منهم قولا غير الذي قيل لهم فأرسلنا عليهم رجزا من السماء بما كانوا يظلمون (162)﴾ A‘râf

İsrâiloğullarından zulmedenler ﴿ألم ترى إلى الذين بدلوا نعمة الله كفرا وأحلوا قومهم دار البوار(28)﴾ İbrâhîm ﴿سل بني إسرائيل كم آتيناهم من آية بينة ومن يبدل نعمة الله من بعد ما جاءته فإن الله شديد العقاب(211)﴾ Bakara

2 - Allah’ın sünneti
﴿استكبارا في الأرض ومكر السيئ ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله فهل ينظرون إلا سنة الأولين فلن تجد لسنة الله تبديلا ولن تجد لسنة الله تحويلا(43)﴾ Fâtır

﴿سنة الله التي قد خلت من قبل ولن تجد لسنة الله تبديلا(23)﴾ Fetih ﴿سنة الله في الذين خلوا من قبل ولن تجد لسنة الله تبديلا(62)﴾ Ahzâb

3 - Allah’ın yaratması - Allah’ın fıtratı
﴿فأقم وجهك للدين حنيفا فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلك الدين القيم ولكن أكثر الناس لا يعلمون(30)﴾ Rûm

Müminlerin Allah ile olan ahitlerini doğrulamaları ﴿من المؤمنين رجال صدقوا ما عاهدوا الله عليه فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ينتظر وما بدلوا تبديلا(23)﴾ Ahzâb

**مبدل**
﴿واتل ما أوحي إليك من كتاب ربك لا مبدل لكلماته ولن تجد من دونه ملتحدا(27)﴾ Kehf ﴿وتمت كلمة ربك صدقا وعدلا لا مبدل لكلماته وهو السميع العليم(115)﴾ En‘âm

ezelî kitap ﴿ولقد كذبت رسل من قبلك فصبروا على ما كذبوا وأوذوا حتى أتاهم نصرنا ولا مبدل لكلمات الله ولقد جاءك من نبإ المرسلين(34)﴾ En‘âm

**تبديلاً**
﴿لهم البشرى في الحياة الدنيا وفي الآخرة لا تبديل لكلمات الله ذلك هو الفوز العظيم(64)﴾ Yûnus ﴿ولقد كذبت رسل من قبلك فصبروا على ما كذبوا وأوذوا حتى أتاهم نصرنا ولا مبدل لكلمات الله ولقد جاءك من نبإ المرسلين(34)﴾ En‘âm

Müminlerin Allah ile olan ahitlerini doğrulamaları ﴿من المؤمنين رجال صدقوا ما عاهدوا الله عليه فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ينتظر وما بدلوا تبديلا(23)﴾ Ahzâb

﴿استكبارا في الأرض ومكر السيئ ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله فهل ينظرون إلا سنة الأولين فلن تجد لسنة الله تبديلا ولن تجد لسنة الله تحويلا(43)﴾ Fâtır

﴿سنة الله التي قد خلت من قبل ولن تجد لسنة الله تبديلا(23)﴾ Fetih ﴿سنة الله في الذين خلوا من قبل ولن تجد لسنة الله تبديلا(62)﴾ Ahzâb

﴿فأقم وجهك للدين حنيفا فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلك الدين القيم ولكن أكثر الناس لا يعلمون(30)﴾ Rûm

**يَسْتَبْدِل**
﴿وإن أردتم استبدال زوج مكان زوج وآتيتم إحداهن قنطارا فلا تأخذوا منه شيئا أتأخذونه بهتانا وإثما مبينا(20)﴾ Nisâ’

﴿هاأنتم هؤلاء تدعون لتنفقوا في سبيل الله فمنكم من يبخل ومن يبخل فإنما يبخل عن نفسه والله الغني وأنتم الفقراء وإن تتولوا يستبدل قوما غيركم ثم لا يكونوا أمثالكم(38)﴾ Muhammed ﴿إلا تنفروا يعذبكم عذابا أليما ويستبدل قوما غيركم ولا تضروه شيئا والله على كل شيء قدير(39)﴾ Tevbe

﴿وإذ قلتم ياموسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون (61)﴾ Bakara

**تَبَدَّل**
﴿وآتوا اليتامى أموالهم ولا تتبدلوا الخبيث بالطيب ولا تأكلوا أموالهم إلى أموالكم إنه كان حوبا كبيرا(2)﴾ Nisâ’

﴿أم تريدون أن تسألوا رسولكم كما سئل موسى من قبل ومن يتبدل الكفر بالإيمان فقد ضل سواء السبيل(108)﴾ Bakara

مختار الصحاح
● [**بدل**] ب د ل: **البَدِيلُ** **البدل**’dir; ve **بَدَلُ الشيء** onun gayrısıdır; denir: **بدل** ve **بِدْلٌ**; tıpkı **شبه** ve **شبه** ve **مثل** ve **مثل** gibi; ve **أبْدَل** şeyi onun gayrısıyla; ve Allah Teâlâ onu korkudan emniyete **بَدَّلَهُ**; ve şeyin **تبديلُ**’i de, onun **بدل**’i gelmese bile, onun değiştirilmesidir; ve **استبدَلَ** şeyi onun gayrısıyla; ve onu onunla **تبدَّلَهُ**: onu onun yerine aldıysa; ve **المُبَادَلَةُ** **التَبادُل**’dür; ve **الأَبْدَالُ** salihlerden bir kavimdir; dünya onlardan boş kalmaz; onlardan biri ölünce Allah Teâlâ onun yerine bir başkasını **أبدل** eder; İbn Düreyd dedi: tekili **بَدِيلٌ**’dir.

الراغب
**بدل**
- **الإبدال** ve **التبديل** ve **التبدل** ve **الاستبدال**: bir şeyi başka bir şeyin yerine koymaktır; ve bu, **العوض**’dan daha bilgilidir; çünkü **العوض**, birincisini vermekle ikincisinin senin için olmasıdır; ve **التبديل**, onun **بدل**’i gelmese bile, mutlak değişiklik için de söylenebilir; Allah Teâlâ dedi: }فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم﴿[Bakara/59]،﴾وليبدلنهم من بعد خوفهم أمنا﴿[Nûr/55] ve Allah Teâlâ dedi:﴾فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات{ [Furkân/70]; denildi: salih ameller işlerler de, öne sürdükleri kötülüğü iptal eder; ve denildi: Allah Teâlâ onların kötülüklerini affeder ve iyiliklerini (sevap olarak) sayar (bk. **الدر المنثور** 6/280).
Ve Allah Teâlâ dedi: }فمن بدله بعد ما سمعه﴿[Bakara/181]،﴾وإذا بدلنا آية مكان آية﴿[Nahl/101]،﴾وبدلناهم بجنتيهم جنتين﴿[Sebe’/16]،﴾ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة﴿[A‘râf/95]،﴾يوم تبدل الأرض غير الأرض﴿[İbrâhîm/48] yani: hâlinden değişir;﴾أن يبدل دينكم﴿[Gâfir/26]،﴾ومن يتبدل الكفر بالإيمان﴿[Bakara/108]،﴾وإن تتولوا يستبدل قوما غيركم﴿[Muhammed/38]; ve sözü:﴾ما يبدل القول لدي{ [Kâf/29] yani: **اللوح المحفوظ**’ta daha önce olanı değiştirmez; şu hususa dikkat çekmek için: olacağını bildiği şey, bildiği üzere olur; hâlinden değişmez. Ve denildi: sözünde hilâf vuku bulmaz.
Ve iki vecih üzere, Allah Teâlâ’nın sözü: }لا تبديل لكلمات الله﴿[Yûnus/64]،﴾لا تبديل لخلق الله{ [Rûm/30]; denildi: mânası emirdir; ve hadım etmeye yasaktır. Ve **الأبدال**: Allah’ın, geçmişteki benzerlerinin yerine koyduğu salih bir kavimdir (bazı insanlar onların varlığını inkâr etmiştir; Süyûtî’nin bu hususta bir risalesi vardır; buna delâlet eden hadisleri ve haberleri zikretmiştir; bk.: **الحاوي للفتاوي** 2/241).
Ve hakikati: onlar, kötü hallerini iyi hallere **بدلوا** edenlerdir; ve Allah Teâlâ’nın sözüyle işaret edilenlerdir: }أولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات{ [Furkân/70].
Ve **البأدلة**: boyun ile köprücük kemiği arasıdır; çoğulu: **البآدل** (bk.: **اللسان** (**بدل**)); şair dedi:
- 41 - ولا رهل لباته وبآدله

ملخص اللسان
1. **بَدِل** **يَبْدَل** **بَدلاً**: elleri ve ayakları ağrırsa; o, **بَدِلٌ**’dür;
2. ve **بَدَلُ الشيء**: onun gayrısıdır.
3. **بِدْل** şeyin ve onun **بَدَله** ve onun **بَدِيله**: ondan olan halef.
4. **إِنَّ بَدَلك زَيد** yani: senin **بَدِيل**’in Zeyd’dir.
5. “Yanımda bir adam var, onun **بَدَلُه**” yani: onun yerini tutar, onun gibi yeter ve onun yerinde olur.
6. Ve **أَبْدَل** şeyi şeyden ve onu **بَدّله**: onu ondan **بدلاً** edinmektir.
7. Ve şeyin **تبديل**’i: onun **بدل**’i gelmese bile, onu değiştirmektir.
8. Ve **استبدل** şeyi onun gayrısıyla ve onu onunla **تبدَّله**: onu onun yerine aldıysa.
9. Ve **المبادلة**: **التبادُل**’dür.
10. **التبديل**: şeyi hâlinden değiştirmektir.
11. **الإِبدال**: bir şeyi başka bir şeyin yerine koymaktır.
12. Ve yüzüğü halkayla **بدَّلت**: onu eritip halka yaptığında.
13. Ve adamla **بادَلَ**: **مُبادَلة** ve **بِدالاً**: ondan aldığı şeyin mislini ona verdi.
14. Ve şeyi **بَدَّلَ**: onu tahrif etti.
15. Ve adam **بِدْل**: kerimdir.
16. Ve adam **بِدْل** ve **بَدَل**: şereflidir.
17. Ve **البَدَل**: ellerde ve ayaklarda ağrıdır.
18. **البَأْدَلة**: boyun ile köprücük kemiği arasıdır.
19. **البَأْدَلة**: uyluğun iç tarafındaki et parçasıdır.
20. Bu, **الجَدَّالين** ve **البَدَّالين**’in görüşüdür: saçma görüş getiren adam.
21. Ve **البَدَّال**: kendisiyle bir şey satın alacağı kadar malı olan;
22. **الأَبدال**: seçkinlerden bir **بَدَلٌ** seçkinlerdir;
23. ve **الأَبدال**: veliler ve âbidlerdir;
24. ve **الأَبدال**: salihlerden bir kavimdir; Allah onlarla yeri ayakta tutar; Şam’da kırk, diğer beldelerde otuz; onlardan biri ölmez ki yerine bir başkası geçsin; bu yüzden onlara **أَبدالاً** denildi; **الأَبدال**’in teki: âbidler **بِدْل** ve **بَدَل**; İbn Düreyd dedi: teki **بَدِيل**’dir. İbn Şümeyl, senediyle Ali’den, Allah yüzünü keremli kılsın, bir hadis rivayet etti: dedi ki: **الأَبدال** Şam’dadır; **النُّجَباء** Mısır’dadır; **العصائب** Irak’tadır.
