# بدل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بدل

الفراء: بَدَلٌ وبِدْلٌ لغتان، ومَثَل ومِثْل، وشَبَه وشِبْه، ونَكَل ونِكْل. قال أَبو عبيد: ولم يُسْمَع في فَعَل وفِعْل غير هذه الأَربعة الأَحرف. والبَدِيل: البَدَل. وبَدَلُ الشيء: غَيْرُه. ابن سيده: بِدْل الشيء وبَدَله وبَدِيله الخَلَف منه، والجمع أَبدال. قال سيبوبه: إِنَّ بَدَلك زَيد أَي إِنَّ بَديلك زَيْد، قال: ويقول الرجل للرجل اذهب معك بفلان، فيقول: معي رجل بَدَلُه أَي رجل يُغْني غَناءه ويكون في مكانه. وتَبَدَّل الشيءَ وتَبدل به واستبدله واستبدل به، كُلُّه: اتخذ منه بَدَلاً. وأَبْدَل الشيءَ من الشيء وبَدّله: تَخِذَه منه بدلاً. وأَبدلت الشيء بغيره وبدّله الله من الخوف أَمْناً. وتبديل الشيء: تغييره وإِن لم تأْت ببدل. واستبدل الشيء بغيره وتبدَّله به إِذا أَخذه مكانه. والمبادلة: التبادُل. والأَصل في التبديل تغيير الشيء عن حاله، والأَصل في الإِبدال جعل شيء مكان شيء آخر كإِبدالك من الواو تاء في تالله، والعرب تقول للذي يبيع كل شيء من المأْكولات بَدَّال؛ قاله أَبو الهيثم، والعامة تقول بَقَّال. وقوله عز وجل: يوم تُبَدَّل الأَرْضُ غيرَ الأَرض والسمواتُ؛ قال الزجاج: تبديلها، والله أَعلم، تسييرُ جبالها وتفجير بِحارها وكونُها مستوية لا تَرى فيها عِوَجاً ولا أَمْتاً، وتبديل السموات انتثار كواكِبها وانفطارُها وانشقاقُها وتكوير شمسها وخسوف قمرها، وأَراد غيرَ السموات فاكتَفى بما تقدم. أَبو العباس: ثعلب يقال أَبْدلت الخاتم بالحَلْقة إِذا نَحَّيت هذا وجعلت هذا مكانه. وبدَّلت الخاتم بالحَلْقة إِذا أَذَبْتَه وسوَّيته حَلْقة. وبدلت الحَلْقة بالخاتم إِذا أَذبتها وجعلتها خاتماً؛ قال أَبو العباس: وحقيقته أَن التبديل تغيير الصورة إِلى صورة أُخرى والجَوْهرةُ بعينها. والإِبدال: تَنْحيةُ الجوهرة واستئناف جوهرة أُخرى؛ ومنه قول أَبي النجم:
عَزْل الأَمير للأَمير المُبْدَل
أَلا ترى أَنه نَحَّى جسماً وجعل مكانه جسماً غيره؟ قال أَبو عمرو: فعرضت هذا على المبرد فاستحسنه وزاد فيه فقال: وقد جعلت العرب بدَّلت بمعنى أَبدلت، وهو قول الله عز وجل: أُولئك يبدّل الله سَيِّئاتهم حسنات؛ أَلا ترى أَنه قد أَزال السيئات وجعل مكانها حسنات؟ قال: وأَمَّا ما شَرَط أَحمد بن يحيى فهو معنى قوله تعالى: كلما نَضِجَت جُلودُهم بدَّلناهم جُلوداً غيرها. قال: فهذه هي الجوهرة، وتبديلها تغيير صورتها إِلى غيرها لأَنها كانت ناعمة فاسودّت من العذاب فردّت صورةُ جُلودهم الأُولى لما نَضِجَت تلك الصورة، فالجوهرة واحدة والصورة مختلفة. وقال الليث: استبدل ثوباً مكان ثوب وأَخاً مكان أَخ ونحو ذلك المبادلة. قال أَبو عبيد: هذا باب المبدول من الحروف والمحوّل، ثم ذكر مَدَهْته ومَدَحْته، قال الشيخ: وهذا يدل على أَن بَدَلت متعدّ؛ قال ابن السكيت: جمع بَدِيل بَدْلى، قال: وهذا يدل على أَن بَديلاً بمعنى مُبْدَل. وقال أَبو حاتم: سمي البدّال بدّالاً لأَنه يبدّل بيعاً ببيع فيبيع اليوم شيئاً وغداً شيئاً آخر، قال: وهذا كله يدل على أَن بَدَلت، بالتخفيف، جائز وأَنه متعدّ. والمبادلة مفاعلة من بَدَلت؛ وقوله:
فلم أَكُنْ، والمالِكِ الأَجَلِّ،
أَرْضى بِخَلٍّ، بعدَها، مُبْدَلِّ
إِنما أَراد مُبْدَل فشدَّد اللام للضرورة، قال ابن سيده: وعندي أَنه شدَّدها للوقف ثم اضطُرَّ فأَجرى الوصل مُجْرى الوقف كما قال: ببازِلٍ وَجْناءَ أَو عَيْهَلِّ
واختار المالك على المَلك ليسلم الجزء من الخَبْل، وحروف البدل: الهمزة والأَلف والياء والواو والميم والنون والتاء والهاء والطاء والدال والجيم، وإِذا أَضفت إِليها السين واللام وأَخرجت منها الطاء والدال والجيم كانت حروفَ الزيادةِ؛ قال ابن سيده: ولسنا نريد البدل الذي يحدث مع الإِدغام إِنما نريد البدل في غير إِدغام. وبادَلَ الرجلَ مُبادَلة وبِدالاً: أَعطاه مثل ما أَخَذَ منه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
قال: أَبي خَوْنٌ، فقيل: لالا
اَيْسَ أَباك، فاتْبَعِ البِدَالا
والأَبدال: قوم من الصالحين بهم يُقيم اللهُ الأَرض، أَربعون في الشام وثلاثون في سائر البلاد، لا يموت منهم أَحد إِلا قام مكانه آخر، فلذلك سُمُّوا أَبدالاً، وواحد الأَبدال العُبَّاد بِدْل وبَدَل؛ وقال ابن دريد: الواحد بَدِيل. وروى ابن شميل بسنده حديثاً عن علي، كرم الله وجهه، أَنه قال: الأَبدال بالشام، والنُّجَباء بمصر، والعصائب بالعراق؛ قال ابن شميل: الأَبدال خِيارٌ بَدَلٌ من خِيار، والعصائب عُصْبة وعصائب يجتمعون فيكون بينهم حرب؛ قال ابن السكيت: سمي المُبَرِّزون في الصلاح أَبدالاً لأَنهم أُبْدِلوا من السلف الصالح، قال: والأَبدال جمع بَدَل وبِدْل، وجَمْع بَدِيل بَدْلى، والأَبدال: الأَولياء والعُبَّاد، سُموا بذلك لأَنهم كلما مات منهم واحد أُبدل بآخر.
وبَدَّل الشيءَ: حَرَّفه. وقوله عز وجل: وما بَدَّلوا تبديلاً؛ قال الزجاج: معناه أَنهم ماتوا على دينهم غَيْرَ مُبَدِّلين. ورجل بِدْل: كريم؛ عن كراع، والجمع أَبدال. ورجل بِدْل وبَدَل: شريف، والجمع كالجمع، وهاتان الأَخيرتان غير خاليتين من معنى الخَلَف. وتَبَدَّل الشيءُ: تَغَيَّر؛ فأَما قول الراجز:
فبُدِّلَتْ، والدَّهْرُ ذو تبدُّلِ،
هَيْفا دَبُوراً بالصَّبا والشَّمْأَلِ
فإِنه أَراد ذو تبديل.
والبَدَل: وَجَع في اليدين والرجلين، وقيل: وجع المفاصل واليدين والرجلين؛ بَدِل، بالكسر، يَبْدَل بَدلاً فهو بَدِلٌ إِذا وَجِع يَديه ورجليه؛ قال الشَّوْأَل بن
نُعيم أَنشده يعقوب في الأَلفاظ:
فَتَمَذَّرَتْ نفسي لذاك، ولم أَزل
بَدِلاً نَهارِيَ كُلَّه حتى الأُصُل
والبَأْدَلة: ما بين العُنُق والتَّرْقُوَة، والجمع بآدل؛ قال الشاعر: فَتىً قُدَّ السَّيْفِ، لا مُتآزفٌ،
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُه وبآدِلُه
وقيل: هي لحم الصدر وهي البَأْدَلة والبَهْدَلة وهي الفَهْدَة. ومَشى البَأْدَلة إِذا مَشى مُحَرِّكاً بآدله، وهي مِن مِشْية القِصار من النساء؛ قال:
قد كان فيما بيننا مُشاهَلَه،
ثم تَوَلَّتْ، وهي تَمْشي البَادَله
أَراد البَأْدَلة فَخَفَّف حتى كأَن وضعها أَلف، وذلك لمكان التأْسيس. وبَدِل: شكا بَأْدَلته على حكم الفعل المَصُوغ من أَلفاظ الأَعضاء لا على العامّة؛ قال ابن سيده: وبذلك قَضينا على همزتها بالزيادة وهو مذهب سيبويه في الهمزة إِذا كانت الكلمة تزيد على الثلاثة؛ وفي الصفات لأَبي عبيد: البَأْدَلة اللَّحمية في باطن الفخذ. وقال نُصير: البَأْدَلتان بطون الفخذين، والرَّبْلتان لحم باطن الفَخذ، والحاذان لحم ظاهِرهما حيث يقع شعر الذَّنَب، والجاعِرتان رأْساً الفخذين حيث يُوسَم الحمار بحَلْقة، والرَّعْثاوان والثَّنْدُوَتان يُسَمَّينَ البآدل، والثَّنْدُوَتان لَحْمتان فوق الثديين.
وبادَوْلى وبادُولى، بالفتح والضم: موضع؛ قال الأَعشى:
حَلَّ أَهْلي بَطْنَ الغَمِيس فَبادَوْ
لى، وحَلَّتْ عُلْوِيَّة بالسِّخَال
يروى بالفتح والضم جميعاً. ويقال للرجل الذي يأْتي بالرأْي السخيف: هذا رأْي الجَدَّالين والبَدَّالين. والبَدَّال: الذي ليس له مال إِلا بقدر مايشتري به شيئاً، فإِذا باعه اشترى به بدلاً منه يسمى بَدَّالاً، والله أَعلم.

### Türkçe

الفراء: **بَدَلٌ** ve **بِدْلٌ** iki lehçedir; ve **مَثَل** ve **مِثْل**; ve **شَبَه** ve **شِبْه**; ve **نَكَل** ve **نِكْل**. Ebû Ubeyd dedi: **فَعَل** ve **فِعْل** kalıbında bu dört harften başkası işitilmemiştir. Ve **البَدِيل**: **البَدَل**’dir. Ve **بَدَلُ** şey: onun başkasıdır. İbn Sîde: şeyin **بِدْل**’i ve **بَدَل**’i ve **بَدِيل**’i ondan olan halefidir; çoğulu **أَبدال**. Sîbeveyh dedi: “Şüphesiz senin **بَدَلك**’ın Zeyd’dir” yani “Şüphesiz senin **بَديل**’in Zeyd’dir”; dedi: Adamın adama “Falancayla seninle git” demesi; o da “Benimle onun **بَدَلُه** olan bir adam var” der; yani onun yerine geçen, onun yerini tutan bir adam. Ve **تَبَدَّل** şeyi ve onunla **تَبدل** etti ve onu **استبدل** etti ve onunla **استبدل** etti; hepsi: ondan bir **بَدَلاً** edindi. Ve **أَبْدَل** şeyi şeyden ve onu **بَدّله**: onu ondan bir bedel edindi. Ve şeyi başkasıyla **أَبدلت**; ve Allah onu korkudan güvene **بدّله**. Ve şeyin **تبديل**’i: onu değiştirmektir; bir bedel getirmesen bile. Ve şeyi başkasıyla **استبدل** etti ve onunla **تبدَّله** etti: onu onun yerine aldığında. Ve **المبادلة**: **التبادُل**’dür. Ve **التبديل**’de aslolan, şeyi hâlinden başka bir hâle değiştirmektir; ve **الإِبدال**’da aslolan, bir şeyi başka bir şeyin yerine koymaktır; tıpkı **تالله**’da **الواو**’dan **تاء**’yı bedel kılman gibi. Ve Araplar, yiyeceklerden her şeyi satan kimseye **بَدَّال** derler; bunu Ebû’l-Heysem söyledi; avam ise **بَقَّال** der. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Gün ki yer, yerden başka bir yere, ve gökler (de) (başka bir hâle) **تُبَدَّل** edilir”; Zeccâc dedi: onun **تبديل**’i—Allah daha iyi bilir—dağlarının yürütülmesi, denizlerinin fışkırtılması ve onun dümdüz olmasıdır; onda ne bir eğrilik ne de bir tümsek görürsün; ve göklerin **تبديل**’i yıldızlarının saçılması, yarılması, çatlaması, güneşinin dürülmesi ve ayının tutulmasıdır; ve “göklerden başkasını” murad etti; önce geçenle yetindi. Ebû’l-Abbâs: Sa‘leb (şöyle) denir: yüzüğü halkayla **أَبْدلت**; bu (yüzüğü) uzaklaştırıp bunu (halkayı) onun yerine koyduğunda. Ve yüzüğü halkayla **بدَّلت**; onu eritip onu halka yaptığında. Ve halkayı yüzükle **بدلت**; onu eritip onu yüzük yaptığında. Ebû’l-Abbâs dedi: Bunun hakikati şudur ki **التبديل**, cevherin bizzat kendisi aynı iken sûreti başka bir sûrete çevirmektir. Ve **الإِبدال**: cevheri uzaklaştırmak ve başka bir cevheri yeniden başlatmaktır; bundan Ebû’n-Necm’in sözü:

عَزْل الأَمير للأَمير المُبْدَل

Görmüyor musun ki bir cismi uzaklaştırdı ve onun yerine başka bir cismi koydu? Ebû Amr dedi: Bunu Müberred’e arz ettim; onu güzel buldu ve ona ekledi; dedi ki: Araplar **بدَّلت**’i **أَبدلت** mânasında da kılmışlardır; bu, Aziz ve Celil olan Allah’ın sözüdür: “İşte onlar; Allah onların kötülüklerini iyiliklere **يبدّل** eder”; görmüyor musun ki kötülükleri gidermiş ve onların yerine iyilikler koymuştur? Dedi: Ahmed b. Yahyâ’nın şart koştuğu ise şu âyetin mânasıdır: “Derileri her olgunlaştığında onları başka derilerle **بدَّلناهم**.” Dedi: İşte bu, cevherin kendisidir; onun **تبديل**’i sûretini başkasına çevirmektir; çünkü o yumuşaktı, azaptan karardı; derilerinin ilk sûreti, o sûret olgunlaştığında geri döndürüldü; cevher bir, sûret farklıdır. Leys dedi: Bir elbiseyi bir elbisenin yerine, bir kardeşi bir kardeşin yerine **استبدل** etti ve bunun benzeri; bu **المبادلة**’dir. Ebû Ubeyd dedi: Bu, harflerden **المبدول** ve **المحوّل** bâbıdır; sonra **مَدَهْته** ve **مَدَحْته**’yi zikretti. Şeyh dedi: Bu, **بَدَلت**’in müteaddî olduğuna delâlet eder. İbnü’s-Sikkît dedi: **بَدِيل**’in çoğulu **بَدْلى**’dır; dedi: Bu, **بَديلاً**’ın **مُبْدَل** mânasında olduğuna delâlet eder. Ebû Hâtim dedi: **البدّال**’a **بدّال** denmesi, bugün bir şeyi, yarın başka bir şeyi satıp bir satışı bir satışla **يبدّل** ettiği içindir. Dedi: Bütün bunlar, **بَدَلت**’in (şeddeli değil) hafifletmeyle câiz olduğuna ve müteaddî olduğuna delâlet eder. Ve **المبادلة**, **بَدَلت**’ten **مفاعلة**’dir. Ve onun sözü:

فلم أَكُنْ، والمالِكِ الأَجَلِّ،
أَرْضى بِخَلٍّ، بعدَها، مُبْدَلِّ

Sadece **مُبْدَل** murad etti; zaruret için **اللام**’ı şeddeli yaptı. İbn Sîde dedi: Bana göre onu vakıf için şeddeli yaptı; sonra zaruret oldu da vaslı vakfın yürütümü gibi yürüttü; nitekim (şu sözde) dediği gibi:

ببازِلٍ وَجْناءَ أَو عَيْهَلِّ

Ve “**المالك**”ı “**المَلك**” üzerine seçti ki parçacık **الخَبْل**’den selâmet bulsun. Ve **حروف البدل**: **الهمزة** ve **الأَلف** ve **الياء** ve **الواو** ve **الميم** ve **النون** ve **التاء** ve **الهاء** ve **الطاء** ve **الدال** ve **الجيم**’dir. Ve onlara **السين** ve **اللام**’ı eklersen ve onlardan **الطاء** ve **الدال** ve **الجيم**’i çıkarırsan, **حروفَ الزيادةِ** olurlar. İbn Sîde dedi: Biz, idğamla birlikte meydana gelen bedeli kastetmiyoruz; ancak idğamsız bedeli kastediyoruz. Ve adamla **بادَلَ** etti; **مُبادَلة** ve **بِدالاً**: ondan aldığına benzerini ona verdi; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

قال: أَبي خَوْنٌ، فقيل: لالا
اَيْسَ أَباك، فاتْبَعِ البِدَالا

Ve **الأَبدال**: salihlerden bir kavimdir; Allah onlarla yeri ayakta tutar; Şam’da kırk, diğer beldelerde otuzdur; onlardan biri ölmez ki yerine bir başkası kalkmasın; bu yüzden **أَبدال** diye adlandırıldılar. **الأَبدال**’ın teki: **العُبَّاد**; **بِدْل** ve **بَدَل**. İbn Düreyd dedi: teki **بَدِيل**’dir. İbn Şümeyl, senediyle Ali’den—Allah yüzünü keremli kılsın—bir hadis rivayet etti: dedi ki: **الأَبدال** Şam’dadır; **النُّجَباء** Mısır’dadır; **العصائب** Irak’tadır. İbn Şümeyl dedi: **الأَبدال** seçkinlerdir; seçkinlerden **بَدَلٌ** (olanlar)dır. Ve **العصائب**: bir **عُصْبة** ve **عصائب**’dir; toplanırlar da aralarında savaş olur. İbnü’s-Sikkît dedi: Salâhta sivrilenlere **أَبدال** denmesi, onların salih seleften **أُبْدِلوا** edilmiş olmaları sebebiyledir. Dedi: Ve **الأَبدال**, **بَدَل** ve **بِدْل**’ün cem‘idir; ve **بَدِيل**’in cem‘i **بَدْلى**’dır. Ve **الأَبدال**: veliler ve âbidlerdir; onlardan biri her öldüğünde bir başkasıyla **أُبدل** edildiği için böyle adlandırıldılar.

Ve **بَدَّل** şeyi: onu tahrif etti. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Ve onlar bir **تبديلاً** **بَدَّلوا** etmediler”; Zeccâc dedi: mânası, onların dinleri üzere, **مُبَدِّلين** olmaksızın ölmeleridir. Ve **رجل بِدْل**: cömerttir; Kurâ‘dan; çoğulu **أَبدال**. Ve **رجل بِدْل وبَدَل**: şereflidir; çoğulu çoğul gibidir; ve bu son ikisi, **الخَلَف** mânasından hâlî değildir. Ve **تَبَدَّل** şey: değişti. Şu recez söyleyenin sözüne gelince:

فبُدِّلَتْ، والدَّهْرُ ذو تبدُّلِ،
هَيْفا دَبُوراً بالصَّبا والشَّمْأَلِ

O, “**ذو تبديل**” murad etti.

Ve **البَدَل**: ellerde ve ayaklarda ağrıdır; ve “eklemlerin, ellerin ve ayakların ağrısı” denilmiştir. **بَدِل** (kesre ile), **يَبْدَل** **بَدلاً**; o, elleri ve ayakları ağrıdığında **بَدِلٌ** olur. Şev’âl b. Nu‘aym dedi; Yakub onu **الأَلفاظ**’da inşâd etti:

فَتَمَذَّرَتْ نفسي لذاك، ولم أَزل
بَدِلاً نَهارِيَ كُلَّه حتى الأُصُل

Ve **البَأْدَلة**: boyun ile köprücük kemiği arasıdır; çoğulu **بآدل**; şair dedi:

فَتىً قُدَّ السَّيْفِ، لا مُتآزفٌ،
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُه وبآدِلُه

Ve “göğüs eti” denilmiştir; o, **البَأْدَلة**’dir; ve **البَهْدَلة**’dir; ve o, **الفَهْدَة**’dir. Ve **مَشى البَأْدَلة**: **بآدل**’ini hareket ettirerek yürüdüğünde; bu, kadınlardan kısa boyluların yürüyüşündendir; dedi ki:

قد كان فيما بيننا مُشاهَلَه،
ثم تَوَلَّتْ، وهي تَمْشي البَادَله

**البَأْدَلة**’yi murad etti; sonra hafifletti; sanki onun yerine bir **أَلف** koymuş gibi; bu, **التأْسيس** sebebiyledir. Ve **بَدِل**: fiilin hükmü üzere **بَأْدَلته**’sinden şikâyet etti; uzuv lafızlarından yapılmış fiil hükmünce, umumîye göre değil. İbn Sîde dedi: Bununla, hemzesinin ziyadelikle olduğuna hükmettik; bu, Sîbeveyh’in, kelime üçten fazla olduğunda hemze hakkındaki mezhebidir. Ebû Ubeyd’in **الصفات**’ında: **البَأْدَلة** uyluğun iç tarafındaki et parçasıdır. Nusayr dedi: **البَأْدَلتان** uylukların içleridir; ve **الرَّبْلتان** uyluğun içindeki ettir; ve **الحاذان** kuyruk kılının düştüğü yerde, ikisinin dışındaki ettir; ve **الجاعِرتان** uylukların başlarıdır; eşeğin halka ile dağlandığı yerdir; ve **الرَّعْثاوان** ve **الثَّنْدُوَتان** **البآدل** diye adlandırılır; ve **الثَّنْدُوَتان** iki memenin üstünde iki et parçasıdır.

Ve **بادَوْلى** ve **بادُولى**, fetha ve damme ile: bir yerdir; A‘şâ dedi:

حَلَّ أَهْلي بَطْنَ الغَمِيس فَبادَوْ
لى، وحَلَّتْ عُلْوِيَّة بالسِّخَال

Fetha ve damme ile ikisi de rivayet edilir. Ve saçma görüş getiren adama denir ki: Bu, **الجَدَّالين** ve **البَدَّالين**’in görüşüdür. Ve **البَدَّال**: satın alacağı şey kadarından başka malı olmayan kimsedir; onu sattığında onunla ondan bir bedel satın alır; **بَدَّال** diye adlandırılır; Allah daha iyi bilir.
