# بدل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بدل

بدل الشيء، محركة، وبالكسر لغتان، مثل شبه وشبه، ومثل ومثل، ونكل ونكل، قال أبو عبيدة: ولم نسمع في فعل وفعل غير هذه الأحرف. بديل كأمير: الخلف منه وهو غيره. ج: أبدال أما المحرك والمكسور فظاهر كجبل وأجبال، ومثل وأمثال، وأما جمع بديل، فهو قليل، إذ ليس في كلامهم فعيل وأفعال من السالم، إلا أحرف، وهي شريف وأشراف، ويتيم وأيتام، وفنيق وأفناق، وبديل وأبدال، قاله ابن دريد. قلت: وكذلك شهيد وأشهاد. وتبدله، وبه، واستبدله، وبه، وأبدله منه بغيره وبدله منه: اتخذه منه بدلا. قال ثعلب: يقال: أبدلت الخاتم بالحلقة: إذا نحيت هذا وجعلت هذا مكانه، وبدلت الخاتم بالحلقة: إذا أذبته وسويته حلقة، وبدلت الحلقة بالخاتم: إذا أذبتها وجعلتها خاتما. قال: وحقيقته أن التبديل تغيير الصورة إلى صورة أخرى، والجوهرة بعينها، والإبدال: تنحية الجوهرة، واستئناف جوهرة أخرى. قال أبو عمرو: فعرضت هذا على المبرد، فاستحسنه، وزاد فيه، فقال: وقد جعلت العرب بدلت مكان أبدلت وهو قول الله عز وجل:  فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات  ألا ترى أنه قد أزال السيئات وجعل مكانها حسنات، وأما ما شرطه ثعلب فهو معنى قوله تعالى:  كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غيرها  قال: فهذه هي الجوهرة، وتبديلها: تغيير صورتها إلى غيرها؛ لأنها كانت ناعمة فاسودت من العذاب، فردت صورة جلودهم الأولى لما نضجت تلك الصورة، فالجوهرة واحدة، والصورة مختلفة. وحروف البدل أربعة عشر حرفا: حروف الزيادة ما خلا السين، والجيم والدال والطاء والصاد والزاي، يجمعها قولك: أنجدته يوم صال زط. وحروف البدل الشائع في غير إدغام أحد وعشرون حرفا، يجمعها قولك: بجد صرف شكث أمن طى ثوب عزته. والمراد بالبدل: أن يوضع لفظ موضع لفظ، كوضعك الواو موضع الياء، في: موقن، والياء موضع الهمزة، في: ذيب، لا ما يبدل لأجل الإدغام، أو التعويض من إعلال. وأكثر هذه الحروف تصرفا في البدل حروف اللين، وهي يبدل بعضها، وييدل من غيرها، كما في العباب. قلت: وأما البدل عند النحويين، فهو: تابع مقصود بما نسب إلى المتبوع دونه. فخرج بالقصد: النعت والتوكيد وعطف البيان، لأنها غير مقصودة بما نسب إلى المتبوع. وبادله مبادلة وبدالا بالكسر: أعطاه مثل ما أخذ منه وأنشد ابن الأعرابي:
  قال أبي خون فقيل لا لا
  ليس أباك فاتبع البـدالا

  وقال ابن دريد: بادلت الرجل: إذا أعطيته شروى ما تأخذ منه. والأبدال: قوم من الصالحين، لا تخلو الدنيا منهم بهم يقيم الله عز وجل الأرض. قال ابن دريد: هم سبعون رجلا، فيما زعموا، لا تخلو منهم الأرض أربعون رجلا منهم بالشام، وثلاثون بغيرها. قال غيره: لا يموت أحدهم إلا قام مكانه آخر من سائر الناس. قال شيخنا: الأولى: إلا قام بدله؛ لأنهم لذلك سموا أبدالا. قلت: وعبارة العباب: إذا مات منهم واحد أبدل الله مكانه آخر. وهي أخصر من عبارة المصنف. واختلف في واحده، فقيل: بدل، محركة، صرح به غير واحد، وفي الجمهرة: واحدهم: بديل، كأمير، وهو أحد ما جاء على فعيل وأفعال، وهو قليل، كما تقدم. ونقل المناوي عن أبي البقاء، قال: كأنهم أرادوا أبدال الأنبياء وخلفائهم، وهم عند القوم سبعة، لا يزيدون ولا ينقصون، يحفظ الله بهم الأقاليم السبعة، لكل بدل إقليم فيه ولايته، منهم واحد على قدم الخليل، وله الإقليم الأول، والثاني على قدم الكليم، والثالث على قدم هارون، والرابع على قدم إدريس، والخامس على قدم عيسى، والسابع على قدم آدم، عليهم السلام، على ترتيب الأقاليم. وهم عارفون بما أودع الله في الكواكب السيارة من الأسرار والحركات والمنازل وغيرها. ولهم من الأسماء أسماء الصفات، وكل واحد بحسب ما يعطيه حقيقة ذلك الاسم الإلهي من الشمول والإحاطة، ومنه يكون تلقيه. انتهى. وقال شيخنا: علامتهم أن لا يولد لهم، قالوا: كان منهم حماد بن سلمة بن دينار، تزوج سبعين امرأة، فلم يولد له، كما في الكواكب الدراري. قلت: وفي شرح الدلائل للفاسي، في ترجمة مؤلفها، ما نصه: وجدت بخط بعضهم أنه لم يترك ولدا ذكرا. انتهى. وأفاد بعض المقيدين أن هذا إشارة إلى أنه كان من الأبدال. ثم قال شيخنا: وقد أفردهم بالتصنيف جماعة، منهم السخاوي، والجلال السيوطي، وغير واحد. قلت: وصنف العز بن عبد السلام، رسالة في الرد على من يقول بوجودهم، وأقام النكير على قولهم: بهم يحفظ الله الأرض. فليتنبه لذلك. وبدله تبديلا: حرفه وغيره بغيره. وتبدل: تغير وقوله تعالى:  يوم تبدل الأرض غير الأرض والسموات  قال ابن عرفة: التبديل: تغيير الشيء عن حاله. وقال الأزهري: تبديلها: تسيير جبالها وتفجير بحارها، وكونها مستوية، لا ترى فيها عوجا ولا أمتا. وتبديل السموات: انتثار كواكبها وانفطارها، وتكوير شمسها، وخسوف قمرها. وقوله تعالى:  ما يبدل القول لدي  قال مجاهد: يقول: قضيت ما أنا قاض. ورجل بدل، بالكسر، ويحرك: شريف كريم الأول عن كراع، وفيه لف ونشر غير مرتب. ج: أبدال كطمر وأطمار، وجبل وأجبال. والبدل، محركة: وجع المفاصل واليدين. وفي العباب: وجع في اليدين والرجلين، وقد بدل، كفرح، فهو بدل ككتف، وأنشد يعقوب في الألفاظ:
  فتمذرت نفسي لذاك ولم أزل                      بدلا نهاري كله حتى الأصل

  والبأدلة: لحمة بين الإبط والثندوة وقيل: ما بين العنق والترقوة، والجمع: بآدل. وقد ذكر في أول الفصل، على أنه رباعي، وأعاده ثانيا على أنه ثلاثي. بدل كفرح بدلا: شكاها على حكم الفعل المصوغ من ألفاظ الأعضاء، لا على العامة. قال ابن سيده: وبذلك قضينا على همزتها بالزيادة، وهو مذهب سيبويه، في الهمزة إذا كانت الكلمة تزيد على الثلاثة. والبدال كشداد: بياع المأكولات من كل شيء منها، هكذا تقوله العرب، قال أبو حاتم: سمي به لأنه يبدل بيعا ببيع، فيبيع اليوم شيئا وغدا شيئا آخر. قال أبو الهيثم: والعامة تقول: بقال وسيأتي ذلك أيضا في ب - ق - ل. وبادولى بفتح الدال، مقصورا، وعلى هذا اقتصر الصاغاني في التكملة وتضم داله أيضا: ع في سواد بغداد، قال الأعشى:
  حل أهلي ما بين درتى فبادو                      لى وحلت علوية بالسخـال

  وقيل: بادولى: موضع ببطن فلج، من أرض اليمامة، فمن قال هذا روى بيت الأعشى: درنى بالنون، لأنه موضع باليمامة. كذا في المعجم. وكزبير: بديل بن ورقاء بن عبد العزى بن ربيعة، هن كبار مسلمة الفتح. وبديل بن ميسرة بن أم أصرم الخزاعيان هكذا في سائر النسخ. قال شيخنا: والذي في الروض الأنف: أن بديل بن أم أصرم هو بديل بن سلمة، وكلام المصنف صريح في أنه غيره، وأنه وابن ميسرة سواء فتأمل. قلت: والذي في العباب: وبديل بن ورقاء، وبديل بن سلمة الخزاعيان، رضي الله تعالى عنهما، لهما صحبة. في معجم ابن فهد: بديل بن سلمة بني خلف السلولي وقيل: بديل بن عبد مناف بن سلمة، قيل: له صحبة، وفي مختصر تهذيب الكمال للذهبي: بديل بن ميسرة العقيلي، عن صفية بنت شيبة وأنس، وعنه شعبة وحماد بن زيد وخلق، ثقة مات سنة 213، وهو من رجال مسلم والأربعة. فسياق المصنف فيه خطأ من وجوه: الأول: جعله ابن ميسرة وابن أم أصرم سواء، وهما مختلفان، والصواب في ابن أم أصرم: هو ابن سلمة. وثانيا: جعله خزاعيا، وليس هو كذلك، بل هو عقيلي، وإنما الخزاعي الثاني، هو ابن عمرو بن كلثوم الآتي. وثالثا: عده من الصحابة، وابن ميسرة تابعي، كما عرفت، فتأمل. بديل بن عمرو بن كلثوم وقيل: بديل بن كلثوم الخزاعي، له وفادة. بديل بن مارية مولى عمرو بن العاص، روى عنه ابن عباس، والمطلب بن أبي وداعة قصة الجام، لما سافر هو وتميم الداري، وكذا قال ابن منده، وأبو نعيم، وإنما هو: بزيل. بديل آخر غير منسوب قال موسى بن علي بن رباح، عن أبيه، عنه رضي الله عنه: أنه رأى النبي صلى الله عليه وسلم يمسح على الخفين. مصري: صحابيون رضي الله عنهم. وفاته: بديل بن عمرو الأنصاري الخطمي، رضي الله تعالى عنه، عرض على رسول الله صلى الله عليه وسلم رقية الحية. جاء من وجه غريب. وأحمد بن بديل الإيامي، وجماعة آخرون، ضبطوا هكهذا. وكأمير: بديل بن علي عن يوسف بن عبد الله الأردبيلي هكهذا نص الذهبي وغيره، وسياق المصنف يقتضي أن يكون بديل هو الأردبيلي، وهو خطأ، إنما هو شيخه، مع أنه لم يتعرض لأردبيل في موضعه، وهو غريب. بديل بن أحمد الهروي الحافظ، عن أبي العباس الأصم. بديل بن أبي القاسم الخويي هكذا في النسخ، بضم الخاء المعجمة، وفتح الواو وياءان إحداهما مشددة للنسبة، وفي بعض النسخ: الخرمى، وهو غلط، وهو أبو الوفاء بديل بن أبي القاسم بن بديل الإملي، بكسر الهمزة، تقدم ذكره في أ - م - ل. وصالح بن بديل عن أبي الغنائم بن المأمون محدثون رحمهم الله تعالى.
 ومما يستدرك عليه: قال أبو عبيدة: هذا باب المبدول من الحروف والمحول، ثم ذكر: مدهته، أي مدحته. قال الأزهري: وهذا يدل على أن: بدلت متعد. وبدلان، محركة، أو كقطران: جبل، قال امرؤ القيس:
  ديار لهو والرباب وفرتنى                      ليالينا بالنعف من بـدلان

  ضبط بالوجهين. وتبديل الشيء: تغييره، وإن لم تأت ببدل. وأبو المنير، بدل بن المحبر البصري، محدث. قلت: هو من بني يربوع، روى عن شعبة وطائفة، وعنه البخاري والكجي والدقيقي، ثقة توفي سنة 215. والبدالة: قرية بمصر، من أعمال الدقهلية، وقد رأيتها. وتبادلا: بادل كل واحد صاحبه. والبدلاء: الأبدال. وأبو البدلاء: سيدي محمد أمغار الحسني الصنهاجي، والبدلاء أولاده، سبعة: أبو سعيد عبد الخالق، وأبو يعقوب يوسف، وأبو محمد عبد السلام العابد، وأبو الحسن عبد الحي، وأبو محمد عبد النور، وأبو محمد عبد الله، وأبو عمرو ميمون. قال في أنس الفقير: وهذا البيت أكبر بيت في المغرب، في الصلاح، فإنهم يتوارثونه، كما يتوارث المال. وبدالة، كثمامة: موضع في شعر عبد مناف الهذلي:
  أنى أصادف مثل يوم بدالة                      ولقاء مثل غداة أمس بعيد والبادلية: نخل لبني العنبر، باليمامة، عن الحفصي. وفي كتاب الصفات لأبي عبيد: البأدلة: اللحمة في باطن الفخذ. وقال نصير: البأدلتان: بطون الفخذين. ويقال للرجل الذي يأتي بالرأي السخيف: هذا رأي الجدالين والبدالين.

### Türkçe

**بدل** şey(in), harekeli olarak ve kesre ile iki lugattır; **شبه** ve **شبه** gibi, ve **مثل** ve **مثل** gibi, ve **نكل** ve **نكل** gibi. Ebû Ubeyde dedi: “**فعل** ve **فعل** vezninde bu harflerden başkasını işitmedik.” **بديل** ( **أمير** gibi): ondan olan halef; o, onun gayrısıdır. Çoğulu: **أبدال**. Ama harekeli ve kesreli olanın (çoğulu) açıktır; **جبل** ve **أجبال**, **مثل** ve **أمثال** gibi. **بديل**’in cem‘i ise azdır; zira onların كلامında سالم’den **فعيل** ve **أفعال** yoktur, ancak harfler (kelimeler) müstesna; onlar: **شريف** ve **أشراف**, **يتيم** ve **أيتام**, **فنيق** ve **أفناق**, ve **بديل** ve **أبدال**; bunu İbn Düreyd söyledi. Dedim: ve كذلك **شهيد** ve **أشهاد**.

Ve **تبدله** ve onunla, ve **استبدله** ve onunla, ve **أبدله** ondan başka ile ve **بدله** ondan: onu ondan بدل olarak edindi. Sa‘leb dedi: denir: **أبدلت الخاتم بالحلقة**: bu’nu uzaklaştırıp bunu onun yerine koyduğun zaman; ve **بدلت الخاتم بالحلقة**: onu eritip onu bir halka yaptığın zaman; ve **بدلت الحلقة بالخاتم**: onu erittiğin ve onu bir yüzük yaptığın zaman. Dedi: ve hakikati şudur ki **التبديل**: sûreti başka bir sûrete değiştirmektir; cevher ise aynıdır. Ve **الإبدال**: cevheri uzaklaştırmak ve başka bir cevheri yeniden başlatmaktır. Ebû Amr dedi: “Bunu el-Müberred’e arz ettim; onu güzel buldu ve ona ilâve etti; dedi ki: Araplar **بدلت**’i **أبدلت**’in yerine kılmışlardır; bu, Allah عز وجل’nin sözüdür: **فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات**. Görmüyor musun ki kötülükleri gidermiş ve yerlerine iyilikler kılmıştır. Sa‘leb’in şart koştuğu ise şu تعالى sözünün manasıdır: **كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غيرها**.” Dedi: “İşte bu cevherdir; onun **تبديل**’i: sûretini başkasına değiştirmektir; çünkü o yumuşaktı, azaptan karardı; o sûret olgunlaşınca derilerinin ilk sûretine döndürüldü; cevher birdir, sûret farklıdır.”

Ve **البدل** harfleri on dört harftir: **حروف الزيادة** (artırma harfleri), **السين** hariç; ve **الجيم** ve **الدال** ve **الطاء** ve **الصاد** ve **الزاي**; onları senin sözün toplar: **أنجدته يوم صال زط**. Ve idğam olmaksızın yaygın **البدل** harfleri yirmi bir harftir; onları senin sözün toplar: **بجد صرف شكث أمن طى ثوب عزته**. **البدل** ile murad: bir lafzın bir lafzın yerine konulmasıdır; senin **الواو**’yu **الياء**’ın yerine koyman gibi, **موقن**’da; ve **الياء**’ı **الهمزة**’nin yerine, **ذيب**’de; idğam için بدل edilen değil, yahut i‘lâlden ta‘vîz (telâfi) olarak olan değil. Bu harflerin بدل’de en çok tasarruf edeni **حروف اللين**’dir; onların bazısı birbirinden بدل edilir ve onlardan başkasından بدل edilir; **العباب**’da olduğu gibi. Dedim: nahivciler katında **البدل** ise şudur: metbû‘a nisbet edilen şeyle, onun dışında, maksud olan tâbi‘. Böylece kasd ile **النعت** ve **التوكيد** ve **عطف البيان** çıktı; çünkü onlar metbû‘a nisbet edilen şeyle maksud değildir.

Ve **بادله** **مبادلة** ve kesre ile **بدالا**: ondan aldığına benzerini ona verdi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti inşâd etti:
  قال أبي خون فقيل لا لا
  ليس أباك فاتبع البـدالا

Ve İbn Düreyd dedi: **بادلت الرجل**: ondan aldığın şeyin misli kadarını ona verdiğin zaman. Ve **الأبدال**: sâlihlerden bir kavimdir; dünya onlardan boş kalmaz; Allah عز وجل onlarla yeri ayakta tutar. İbn Düreyd dedi: “Onlar yetmiş adamdır, zannettiklerine göre; yer onlardan boş kalmaz: onlardan kırk adam Şam’dadır, otuz da onun dışındadır.” Başkası dedi: “Onlardan biri ölmez ki, insanların geri kalanından bir başkası onun yerine kalkmış olmasın.” Şeyhimiz dedi: “Evla olan: إلا قام بدله; çünkü bu sebeple onlara **أبدالا** denildi.” Dedim: **العباب**’ın ibaresi: “Onlardan biri ölünce Allah onun yerine bir başkasını **أبدل** eder.” Bu, musannifin ibaresinden daha kısadır.

Ve onun tekili hakkında ihtilaf edildi; denildi ki: **بدل**, harekeli; bunu birden fazlası açıkça söyledi. Ve **الجمهرة**’de: “Onların teki: **بديل**, **أمير** gibi; bu, **فعيل** ve **أفعال** üzere gelenlerden biridir; o azdır; geçtiği gibi.” El-Menâvî, Ebû’l-Bekâ’dan nakletti; dedi: “Sanki onlar peygamberlerin ve halifelerinin **أبدال**’ını murad ettiler; onlar kavim yanında yedidir; artmazlar ve eksilmezler; Allah onlarla yedi iklimi korur; her **بدل** için velâyeti içinde bir iklim vardır; onlardan biri Halîl’in قدم’i üzeredir; onun birinci iklimi vardır; ikincisi Kelîm’in قدم’i üzeredir; üçüncüsü Hârûn’un قدم’i üzeredir; dördüncüsü İdrîs’in قدم’i üzeredir; beşincisi Îsâ’nın قدم’i üzeredir; yedincisi Âdem’in قدم’i üzeredir; عليهم السلام; iklimlerin tertibi üzere. Ve onlar, Allah’ın seyyâr kevâkibde emanet ettiği sırlar ve hareketler ve menziller ve başkaları ile âriflerdir. Ve onların isimlerden, sıfat isimleri vardır; her biri, o ilâhî ismin hakikatinin ona verdiği şümul ve ihata miktarınca; ve ondan onun telakkisi olur.” Bitti. Şeyhimiz dedi: “Alâmetleri: kendilerine çocuk doğmamasıdır.” Dediler: “Onlardan Hammâd b. Seleme b. Dînâr vardı; yetmiş kadınla evlendi; ona çocuk doğmadı; **الكواكب الدراري**’de olduğu gibi.” Dedim: **شرح الدلائل**’de el-Fâsî’nin, müellifinin tercümesinde, nassı şudur: “Bazılarının hattıyla buldum ki erkek evlat bırakmadı.” Bitti. Bazı kayıtlılar fayda verdi ki bu, onun **الأبدال**’dan olduğuna bir işarettir. Sonra Şeyhimiz dedi: “Onları tasnifle müstakil kılan bir cemaat vardır; onlardan es-Sehâvî, ve el-Celâl es-Süyûtî, ve birden fazlası.” Dedim: İzz b. Abdisselâm, onların varlığını söyleyene ردّ hakkında bir risale tasnif etti ve onların “Allah yeri onlarla korur” sözünü şiddetle inkâr etti; buna dikkat edilsin.

Ve **بدله** **تبديلا**: onu ve başkasını başkasıyla harfledi (değiştirdi). Ve **تبدل**: değişti. Ve onun تعالى sözü: **يوم تبدل الأرض غير الأرض والسموات**. İbn Arafe dedi: **التبديل**: şey’i hâlinden değiştirmektir. El-Ezherî dedi: onun **تبديل**’i: dağlarını yürütmek, denizlerini yarıp fışkırtmak ve onu dümdüz kılmaktır; onda eğrilik de tümsek de görmezsin. Ve semâvâtın **تبديل**’i: yıldızlarının saçılması, yarılması, güneşinin dürülmesi ve ayının tutulmasıdır. Ve onun تعالى sözü: **ما يبدل القول لدي**. Mücâhid dedi: “Diyor ki: hükmettim; ben hükmedecek olduğumu hükmettim.”

Ve **بدل** adam, kesre ile, ve harekelenir: şerefli, kerim; birincisi Kurâ‘dan; onda لفّ ونشر tertipsizdir. Çoğulu: **أبدال**; **طمر** ve **أطمار**, ve **جبل** ve **أجبال** gibi. Ve **البدل**, harekeli: eklemlerin ve ellerin ağrısıdır. Ve **العباب**’da: ellerde ve ayaklarda bir ağrı; ve **بدل** etti, **فرح** gibi; o halde o **بدل**’dir, **كتف** gibi. Ya‘kûb **الألفاظ**’da şu beyti inşâd etti:
  فتمذرت نفسي لذاك ولم أزل                      بدلا نهاري كله حتى الأصل

Ve **البأدلة**: koltuk altı ile meme ucu arasında bir et parçası; ve denildi ki: boyun ile köprücük kemiği arası; çoğulu: **بآدل**. Faslın başında, onun رباعي olduğu üzere zikredildi; sonra onu ikinci defa, onun ثلاثي olduğu üzere iade etti. **بدل** ( **فرح** gibi) **بدلا**: onu şikâyet etti; uzuv lafızlarından türetilmiş fiil hükmü üzere, avam üzere değil. İbn Sîde dedi: “Bununla hemzesinin ziyade olduğuna hükmettik; bu, Sîbeveyh’in mezhebidir; hemze hakkında, kelime üçten fazla olduğu zaman.”

Ve **البدال** ( **شداد** gibi): ondan her şeyden yiyeceklerin satıcısı; Araplar bunu böyle söyler. Ebû Hâtim dedi: “Onunla isimlendirildi; çünkü bir satışı bir satışla değiştirir; bugün bir şey satar, yarın başka bir şey.” Ebû’l-Heysem dedi: “Avam **بقال** der; bu da **ب - ق - ل**’de ayrıca gelecektir.”

Ve **بادولى**, **الدال**’ın fethiyle, maksûr olarak; es-Sâgânî **التكملة**’de bununla iktisar etti; ve **دال**’ı da zamme edilir: Bağdat’ın sevâdında bir yer. El-A‘şâ dedi:
  حل أهلي ما بين درتى فبادو                      لى وحلت علوية بالسخـال

Ve denildi: **بادولى**: Yemâme toprağından, Felec’in karnında bir yer; bunu söyleyen kimse, A‘şâ’nın beytini rivayet etmiştir: **درنى** **بالنون**; çünkü o, Yemâme’de bir yerdir. Mu‘cem’de böyledir. Ve Zübeyr gibi: **بديل** b. Verkā’ b. Abdüluzzâ b. Rebîa; bunlar fetih Müslümanlarının büyükleridir. Ve **بديل** b. Meysere b. Ümmü Asram el-Huzâ‘îyân; diğer bütün nüshalarda böyledir. Şeyhimiz dedi: Ravdü’l-Ünf’te olan: **بديل** b. Ümmü Asram’ın, **بديل** b. Seleme olduğudur; musannifin sözü ise onun başkası olduğuna ve onunla İbn Meysere’nin eşit olduğuna açıkça delâlet eder; öyleyse düşün. Dedim: el-‘Ubâb’da olan: **بديل** b. Verkā’ ve **بديل** b. Seleme el-Huzâ‘îyân; Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun; ikisinin de sohbeti vardır. İbn Fehd’in Mu‘cem’inde: **بديل** b. Seleme Benî Halef es-Selûlî; ve denildi: **بديل** b. Abd Menâf b. Seleme; denildi: onun sohbeti vardır. Zehebî’nin Muhtasar Tehzîbü’l-Kemâl’inde: **بديل** b. Meysere el-‘Ukaylî; Safiyye bt. Şeybe ve Enes’ten; ondan da Şu‘be ve Hammâd b. Zeyd ve bir topluluk; sika, 213 yılında öldü; o, Müslim’in ve dördünün ricâlindendir. Öyleyse musannifin sevkiyatı onda birçok yönden hatadır: birincisi: İbn Meysere ile İbn Ümmü Asram’ı eşit kılması; hâlbuki ikisi farklıdır; İbn Ümmü Asram’da doğru olan: onun İbn Seleme olmasıdır. İkincisi: onu Huzâ‘î kılması; hâlbuki o öyle değildir; bilakis o ‘Ukaylî’dir; Huzâ‘î olan ikinci ise, gelecek olan İbn Amr b. Külsûm’dur. Üçüncüsü: onu sahâbeden sayması; hâlbuki İbn Meysere tâbiîdir; bildiğin gibi; öyleyse düşün. **بديل** b. Amr b. Külsûm; ve denildi: **بديل** b. Külsûm el-Huzâ‘î; onun bir heyet gelişi vardır. **بديل** b. Mâriye, Amr b. Âs’ın mevlâsı; ondan İbn Abbâs ve el-Muttalib b. Ebî Vedâ‘a, kadeh kıssasını rivayet etti; o, kendisi ve Temîm ed-Dârî yolculuk ettikleri vakit; İbn Mende ve Ebû Nu‘aym da böyle dedi; hâlbuki o: **بزيل**’dir. Nisbesiz başka bir **بديل**; Mûsâ b. Alî b. Rabâh, babasından, ondan—Allah ondan razı olsun—rivayet etti: Peygamber’i صلى الله عليه وسلم mestler üzerine mesh ederken gördüğünü. Mısırlı: sahâbîlerdir; Allah onlardan razı olsun. Vefeyâtı: **بديل** b. Amr el-Ensârî el-Hatmî; Allah Teâlâ ondan razı olsun; Resûlullah’a صلى الله عليه وسلم yılan rukyesini arz etti. Garip bir vecihten geldi. Ve Ahmed b. **بديل** el-Eyyâmî ve başka bir cemaat; böyle ضبط ettiler. Ve Emîr gibi: **بديل** b. Alî, Yûsuf b. Abdillâh el-Erdebîlî’den; Zehebî ve başkalarının nassı böyledir; musannifin sevkiyatı, **بديل**’in el-Erdebîlî olmasını gerektirir; bu ise hatadır; ancak o, onun şeyhidir; bununla beraber, yerinde Erdebîl’den söz etmemiştir; bu gariptir. **بديل** b. Ahmed el-Herevî el-Hâfız; Ebû’l-Abbâs el-Esamm’dan. **بديل** b. Ebî’l-Kâsım el-Huveyyî; nüshalarda böyledir; **الخاء** mu‘ceme’nin zammıyla, **الواو**’nun fethiyle ve iki **ياء** ile; bunlardan biri nisbe için şeddelidir. Bazı nüshalarda: **الخرمى**; bu yanlıştır. O, Ebû’l-Vefâ **بديل** b. Ebî’l-Kâsım b. **بديل** el-İmlî’dir; **الهمزة**’nin kesriyle; onun zikri **أ - م - ل**’de geçti. Ve Sâlih b. **بديل**, Ebû’l-Ganâim b. el-Me’mûn’dan; muhaddislerdir; Allah Teâlâ onlara rahmet etsin.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: Ebû Ubeyde dedi: Bu, harflerden **المبدول** ve **المحول** bâbıdır; sonra zikretti: **مدهته**; yani **مدحته**. Ezherî dedi: Bu, **بدلت**’in müteaddî olduğuna delâlet eder. Ve **بدلان**, harekeli; yahut Katrân gibi: bir dağdır. İmruü’l-Kays dedi:

  Onun diyarları: Lehv ve Rabâb; ve beni ferahlandırdı
  Nâf’ta gecelerimiz, **بدلان**’dan.

İki vecihle ضبط edilmiştir. Ve bir şeyi **تبديل** etmek: onu değiştirmektir; **بدل** getirmesen bile. Ve Ebû’l-Münîr, **بدل** b. el-Muhabber el-Basrî; muhaddistir. Dedim: O, Benî Yerbû‘dandır; Şu‘be ve bir tâifeden rivayet etti; ondan da Buhârî ve el-Kecî ve ed-Dakîkî; sika; 215 yılında vefat etti. Ve **البدالة**: Mısır’da bir köydür; Dekahliyye amellerindendir; onu gördüm. Ve **تبادلا**: her biri arkadaşına **بادل** etti. Ve **البدلاء**: **الأبدال**’dir. Ve Ebû **البدلاء**: efendim Muhammed Emğâr el-Hasenî es-Sanhâcî; ve **البدلاء** onun oğullarıdır; yedi: Ebû Saîd Abdülhâlik, Ebû Ya‘kûb Yûsuf, Ebû Muhammed Abdüsselâm el-Âbid, Ebû’l-Hasen Abdülhayy, Ebû Muhammed Abdünnûr, Ebû Muhammed Abdullâh, Ebû Amr Meymûn. Enes el-Fakîr’de dedi: Bu ev, Mağrib’de en büyük evdir; salâhta; çünkü onu, malın miras alınması gibi, miras alırlar. Ve **بدالة**, Semâme gibi: Abd Menâf el-Hüzelî’nin şiirinde bir yerdir:

  **بدالة** günü gibi bir güne nasıl rastlarım,
  Ve dünün sabahı gibi bir karşılaşma uzaktır.

Ve **البادلية**: Yemâme’de Benî’l-Anber’e ait hurmalıklardır; el-Hafsî’den. Ebû Ubeyd’in Kitâbü’s-Sıfât’ında: **البأدلة**: uyluğun iç tarafındaki ettir. Nasîr dedi: **البأدلتان**: uylukların içleridir. Ve sığ bir görüş getiren adama denilir: Bu, **الجدالين** ve **البدالين** görüşüdür.
