# بده (ب-د-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - د - ه
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدال والباء معهما
ه د ب، ه ب د، ب د ه مستعملان هدب: الهَدَبُ: أغصانُ الأَرْطَى، ونحوه ممّا لا وَرَقَ له، وجمعُهُ أَهْدابٌ، والواحدةُ هَدَبةٌ.
والهَدَبُ: مصدر الأَهْدَاب والهَدْباء، ويُقال: شجرةٌ هدباءُ، وقد هَدِبَتْ هَدْباً. وهَدَبُها: تدلِّي أَغصانها من حَوالَيْها.
ورجلٌ أهدبُ: طويلُ أَشْفارِ العَيْنَين كثيرهما.
والهُدّابُ: اسمٌ يجْمَع هُدْبَ الثَّوْب، وهَدْبَ الأَرْطَى. الواحدةُ: هُدّابة. قال:
وشَجَرَ الهُدّابَ عنه فجفا
بسَلْهَبَيْنِ فوق أَنفٍ أَذْلَفا
والهَدْبُ: ضَرْبُ من الحَلَب، هَدَبَ الحالِبُ النّاقة يَهْدِبُها هَدْباً.
وهَيْدَبُ السَّحاب: إذا رأيت السَّحابةَ تَسَلْسَلُ في وَجْهها للوَدْق، فانْصَبَّ كأنّه خيوط مُتَّصلة، وكذلك: هَيْدَبُ الدَّمْع.
ويُقال لِلِّبْدِ ونَحْوِه إذا طال زِئْبِرُه: أَهْدَب، قال:
عن ذي دَرانِيكَ ولِبْدِ أهدبا
الدُّرْنُوكُ: المِنديلُ المُخْمَل.
والهُدْبة: الواحدةُ من هُدْب الثَّوْب.
والهَيْدَبُ من الرِّجال: العَيِيُّ الثَّقيل.
هبد: الهَبْدُ: كَسْرُ الهبيد. أي: الحَنْظَل.
وتَهَبَّد الرَّجلُ والظلَّيمُ إذا أخذه من شجره.
بده: البَدْهُ: استقبالك إنساناً بأَمْرٍ مُفاجَأَةً والاسم البديهة و البْديهةُ أول الرأي وبادَهَني مُبادَهَةً، أي: باغَتَني مباغَتَةً.
والبُداهةُ والبديهةُ: أوّلُ جَرْيِ الفَرَس. تقول: هو ذو بَدِيهةٍ وبَداهةٍ.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الدال** و**الباء** معهما
**ه د ب**، **ه ب د**، **ب د ه** استعمالan:

**هدب**: **الهَدَبُ**: **الأَرْطَى**’nın dalları ve onun benzeri, yaprağı olmayan şeyler; çoğulu **أَهْدابٌ**’dır; teki **هَدَبةٌ**’dir.
Ve **الهَدَبُ**: **الأَهْدَاب** ve **الهَدْباء**’nın mastarıdır; “**شجرةٌ هدباءُ**” denir; “**هَدِبَتْ هَدْباً**” (yani: **هَدِبَتْ**) olmuştur. Ve onun **هَدَبُ**’ı: dallarının çevresinden sarkmasıdır.
Ve **رجلٌ أهدبُ**: iki gözün kirpikleri uzun, çok olan (kimse).
Ve **الهُدّابُ**: elbisenin **هُدْب**’unu ve **الأَرْطَى**’nın **هَدْب**’unu toplayan bir isimdir. Teki: **هُدّابة**. Dedi ki:
وشَجَرَ الهُدّابَ عنه فجفا
بسَلْهَبَيْنِ فوق أَنفٍ أَذْلَفا
Ve **الهَدْبُ**: sağmanın bir türüdür; sağan kimse deveyi **هَدَبَ** eder; onu **يَهْدِبُها** **هَدْباً**.
Ve **هَيْدَبُ السَّحاب**: bulutu, yüzünde **الوَدْق** için (yağmur için) zincirlenir gibi görürsen, sanki bitişik iplikler gibi dökülür; aynı şekilde: **هَيْدَبُ الدَّمْع**.
Ve **اللِّبْد** ve benzeri için, onun **زِئْبِرُه** uzadığı zaman **أَهْدَب** denir; dedi ki:
عن ذي دَرانِيكَ ولِبْدِ أهدبا
**الدُّرْنُوكُ**: kadife mendildir.
Ve **الهُدْبة**: elbisenin **هُدْب**’undan bir tekidir.
Ve erkeklerden **الهَيْدَبُ**: ağır, dili tutulan (kimse).

**هبد**: **الهَبْدُ**: **الهبيد**’i kırmaktır; yani: **الحَنْظَل**.
Ve adam ve devekuşu **تَهَبَّد** olur; onu ağacından aldığı zaman.

**بده**: **البَدْهُ**: bir insanı bir iş ile ansızın karşılamandır; isim **البديهة** ve **البْديهةُ** görüşün ilkidir. Ve beni **بادَهَني** **مُبادَهَةً**; yani: beni **مباغَتَةً** ansızın bastı.
Ve **البُداهةُ** ve **البديهةُ**: atın koşuşunun başlangıcıdır. “O, **بَدِيهةٍ** ve **بَداهةٍ** sahibidir” dersin.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البُداهَةُ: أوّل جَري الفرس. وتقول: بَدَهَهُ أمرٌ يَبْدَهُهُ بَدْهاً: فَجِئَهُ. وبَدَهَهُ بأَمْر، إذا استقبَله به. وبادَهَهُ: فاجَأَهُ. والاسم البَداهَةُ والبَديهَةُ. وهما يَتَبادَهانِ بالشِعر، أي يَتَجاريانِ. ورجلٌ مبْدَهٌ.

##### Türkçe

**البُداهَةُ**: atın koşmasının ilk akışı (ilk koşuşu). Ve dersin ki: **بَدَهَهُ** bir iş **يَبْدَهُهُ** onu **بَدْهاً**: onu ansızın yakaladı. Ve **بَدَهَهُ** bir işle; onunla onu karşıladığı zaman. Ve **بادَهَهُ**: onu ansızın yakaladı. İsim **البَداهَةُ** ve **البَديهَةُ**’dir. Ve onlar şiirle **يَتَبادَهانِ**; yani birbirleriyle yarışırlar. Ve **رجلٌ مبْدَهٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د ب
هدب ، هبد ، بده ، دبه : مستعملة .
هدب : قال الليث : الهَدَب : أَغْصانُ الأرْطَى ونحوِها ممَّا لا وَرَقَ له ، وجمعُه أَهداب ، والواحدة هَدَبة .
والهَدَب : مَصدر الأهدب والهَدْباءِ يقال : شكرةٌ هَدْباءُ ، وقد هَدِبَتْ هَدَباً : إذا تَدَلّى أغصانُها من حَواليْها .
ورجلٌ أهدَبُ : طويل أشفار العين ، النّابِت كثيرُها . قلت : كأنّه أراد بأَشفار العين ما نَبت على حروف الأجفان من الشَّعَر ، وهو غَلَط ، إنما شُفْرُ العيْن مَنْبِت الهَدَب من حروف أجفان العين ، وجمعه أشفار .
وفي الحديث : ( ما من مُؤْمِنٍ يمرَض إلاّ حَطَّ الله هُدْبَةً من خطاياه ) ، أي قطعةً وطائفة ؛ ومنه هُدْبَةُ الثوْب .
وقال الليث : الهُدَّاب : اسم يَجمعُ هُدْبَ الثوب وهُدْبَ الأرْطَى ، وقال العجّاج يصف ثوراً وَحْشِياً :
وشجرَ الهُدَّابِ عنه فجفَا
بِسَلْهَبَينِ فوقَ أَنْفٍ أَذْلَفَا
والواحدة هُدَّابة وهُدْبَة . وقال الشاعر :
مناكبُه أَمْثالُ هُدْبِ الدَّرَانِكِ
والهَدْب بسكون الدال : ضَرْبٌ من الحَلَب : تقول : هَدَبَ الحالبُ الناقة يَهْدِبُها هدْباً إذا حَلَبَها . قال ذلك ابن السكيت ، وقد هَدَبَ الثَّمَرَة يَهْدِبُها إذا اجتنَاها قال : والهدَبُ من وَرَق الشَّجر : ما لا عَيْرَ له نَحو الأثْل والطَّرْفاء والسَّرْو . قلتُ : يقال : هُدْبٌ وهَدَبٌ لورَق الشجر من السَّرْوِ والأرْطَى وما لا عَيْرَ له في وسَطه ويقال : هُدْبة الثوبِ والأرْطَى وهُدَبُهُ . قال ذو الرُّمة :
أَعْلَى ثوبِهِ هُدَبُ
وأهْدَبَ الشجَرُ : إذا خرج هُدْبُه وقد هَدَبَ الهدَبَ يهدِبُه : إذا أخذه من شجره . وقال ذو الرمة :
على جوانِبِه الأسْباطُ والهدَبُ
وفي الحديث : ( ومِنَّا من أيْنَعَتْ له ثمرتُه فهو يَهدِبُها ) ، أي يجنيها ويقْطِفُها ، كما يَهدِبُ الرّجُل هَدَب الغَضَا والأرْطَى .
قلت : والقَبَل مثل الهدَبُ سواءٌ . أبو عبيدة عن الأصمعي : الهيْدَب : السّحاب الذي يتدلَّى ويدنو مثل هُدْب القطيفة .
وقال الليث : هَيْدَبُ السحاب : إذا رأيتَ السَّحابة تَسلْسَلُ في وجهها للوَدْق فانصَبَّ كأنه خُيوطٌ متّصلة ، وكذلك هَيْدَبُ الدَّمْع ، وأنشد :
بدَمْع ذي حَزَازاتٍ
على الخَدَّيْن ذِي هَيْدَبْ
أبو عبيد : الهيْدَبُ : العَبَامُ من الأقوام الفَدْمُ الثقيل .
وقال أَوْسُ بن حَجَر :
وشُبِّه الهيْدَبُ العَبامُ مِنَ ال
أَقْوام سَقْباً مُجَلِّلاً فَرَعَا
وقال غيره : الهَيْدَب ثدي المرأة ورَكَبُها إذا استرخَى وذهبَ اكتِنازُه وانتصابه شُبِّه بهيْدَب السحاب ، وهو ما تَدَلَّى من أسافله إلى الأرض قلت : ولم أسمع الهَيْدَب في صفةِ الوَدْقِ المتصل ، ولا في نعت الدمع ، والبيتُ الذي احتجّ به الليث مصنوع لا حجة به وأمّا بيت عبيد فإنه يدل على أنّ الهَيْدَب من السَّحاب ، وهو قوله :
دانٍ مُسِفٌّ فُوَيْقَ الأرْضِ هَيْدَبُهُ
وقال الليث : يقال لِلِّبْدِ ونحوِه إذا طال زِئْبِرُه : أهْدَب ، وأنشد :
عن ذِي دَرَانِيكَ ولِبْدٍ أهْدَبا
والهُدْبة : الواحدةُ من هُدْب الثَّوْب ، وبها سُمِّي الرجُلُ هُدْبة .
هبد : قال الليث : الهَبْد : كَسْرُ الهبيد وهو الحنْظَل ، يقال منه : تَهبَّد الرجلُ والظَّليم : إذا أخذا الهَبِيدَ من شَجره .
وقال أبو عبيد : الهَبيدُ : الحَنْظَل ، ويقال : حَبُّ الحنْظَل ، ويقال للظليم : هو يتهبَّد : إذا استخرجه ليأكله . قلت : ويقال : اهتَبَدَ الظَّليمُ : إذا نَقَر الْحَنْظَلَ بِمِنْقارِه فأَكل هَبيدَة ، واهتبد الرّجُلُ : إذا عالج الحَنْظَل ، وقد هَبَدْتُه أَهْبِدُه : إذا أَطْعمْته الهَبيدَ قلت وهَبيدُ الْحَنْظَل . حَبُّ حَدَجِه إذا جَفّ يُسْتَخْرَج ويُنقَع ثم يُطْبَخُ ذلك الماءُ الذي أُنْقع فيه حتى تذهب مَرَارَته ثمّ يُصَبُّ عليه السَّمن ويُذَرّ عليه قُمَيْحةٌ ويُتحسَّى فيتبلَّغُ به في السنين والمجاعات .
وقال أبو عمرو : الهَبيد هو أن يُنقَع الْحَنْظَل أَيّاماً ثمّ يُغسلَ ويطرَحَ قشْرُه الأعلى فيطبخ ويُجْعل منه دَقيق ، وربما يجعل منه عَصيدةٌ ، يقال منه : رأيت قوماً يتهبَّدون ، والتّهبُّد : اجتناء الْحَنْظَل ونَقْعُهُ ، وأخبرني المُنذري عن أبي الهيثم أنه قال : هَبيدُ الحَنْظل : شَحْمه يستخرج فيجعل في الماء ويترك فيه أياماً ، ثمّ يضرَب ضَرْباً شديداً ثم يخرَج وقد ذهبتْ مَرارَتُه ، ثمّ يَشرَّرُ في الشَّمس ، ثمّ يطحن ويُستخرج دُهْنُه فيتعالج به ، وأنشد البيت :
خْذِي حَجَرَيْكِ فادَّقِّي هبيدا
وقال ابن السكيت : الهبيدة : أن يغلى لُبابُ الهبيد ، وهو حَبُّ الْحَنظل ، فإذا بلغَ إناه من النُّضج ذُرّتْ عليه قُمَيْحَةٌ من دَقيق ثم أُكل وقال :
خُذِي حجرَيكِ فادَّقِّي هَبيداً
كلا كلبيْك أعْيا أنْ يصيدا
كأن قائل هذا الشِّعر صَيّادٌ أخفق فلم يصدْ فقال لامرأته : عالجِي الهبيد فقد أخفقنا .
أنشد أبو الهيثم :
شَرِبنَ بعُكَّاش الهَبَابيدِ شَرْبَةً
وكان لها الأحْفَى خلِيطاً تُزَايلُهْ
قال : عُكَّاش الهَبابيد : ماءٌ يقال له : هَبُّود وأحْفَى : اسم موضع .
أبو عبيد : الهَبِيدُ : الْحنْظل ، ويقال : حبُّ الحنْظَل فجمَعه بما حوله .
وهَبُّود : اسم فرَس سابقٍ كان لبني قُرَيْع . وقال :
وفارِسُ هَبُّودٍ أشابَ النَّواصيا
بده : أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : بَدَه الرجُل : إذا أجاب جواباً سَدِيداً على البَديهة بلا تَرْوِيةَ فيه .
وقال الليث : البَدْه : أن تَسْتَقْبِل الإنسان بأمرٍ مفاجأةً ، والاسم البَدِيهة في أول ما يفاجأ به . تقول : بادَهَنِي مُبادَهةً : أي باغتَني مُباغتَةً .
قال : والبُداهة : البَديهة في أول جَرْي الفرَس ، تقول : هو ذو بَديهةٍ ، وذو بُداهة .
قلت : بُداهة الفرَس : أوّل جرْيه ، وعُلالَتُه : جَرْيٌ بعد جَرْي .
وقال الأعشى :
إلاَّ بُداهةَ أو عُلا
لةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ
دبه : أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : دَبُه الرجُلُ : إذا وقع في الدَّبَهِ ، وهو الموضع الكثيرُ الرَّمْل ، ودَبَّهَ : إذا لزِم الدُّبَّهَ ، وهي طريقةُ الخير .
قلت : جَعَل ابن الأعرابيّ دَبَّةَ ثلاثياً صحيحاً ثم جعله من ثنائيّ المُضاعف ، ولا أدري ما مَذْهبُه في ذلك .

##### Türkçe

ه د ب
**هدب** ، **هبد** ، **بده** ، **دبه** : kullanımdadır.

**هدب** : Leys dedi: **الهَدَب**: **الأرْطَى**’nın ve benzerlerinin, yaprağı olmayan dallarıdır; çoğulu **أَهداب**’dır; teki **هَدَبة**’dir.
Ve **الهَدَب**: **الأهدب** ve **الهَدْباءِ**’ın mastarıdır; denir ki: **شكرةٌ هَدْباءُ**; ve **هَدِبَتْ هَدَباً**: dalları çevresinden sarktığı zaman.
Ve **أهدَبُ** bir adam: göz kirpikleri uzun olan, biteni çok olan. Dedim: sanki göz kirpikleriyle, göz kapaklarının kenarlarında kıllardan biteni kastetti; bu ise hatadır. Ancak **شُفْرُ العيْن** göz kapaklarının kenarlarından **الهَدَب**’ın bittiği yerdir; çoğulu **أشفار**’dır.
Hadiste: (Bir mümin hastalanıp da geçmez ki Allah onun günahlarından bir **هُدْبَةً** düşürmüş olmasın), yani bir parça ve bir taife; bundan **هُدْبَةُ الثوْب** (elbisenin püskülü) da gelir.
Leys dedi: **الهُدَّاب**: elbisenin **هُدْب**’unu ve **الأرْطَى**’nın **هُدْب**’unu toplayan bir addır. Ve Accâc, yabanî bir boğayı vasfederek dedi:
وشجرَ الهُدَّابِ عنه فجفَا
بِسَلْهَبَينِ فوقَ أَنْفٍ أَذْلَفَا
Ve teki **هُدَّابة** ve **هُدْبَة**’dir. Şair dedi:
مناكبُه أَمْثالُ هُدْبِ الدَّرَانِكِ
Ve **الهَدْب** ( **الدال**’ın sükûnu ile): sağmadan bir türdür; dersin ki: **هَدَبَ** sağan, deveyi **يَهْدِبُها هدْباً**: onu sağdığı zaman. Bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. Ve **هَدَبَ** meyveyi **يَهْدِبُها**: onu topladığı zaman. Dedi: ve ağaç yaprağından **الهدَبُ**: ortasında damar olmayan şeydir; **الأثْل** ve **الطَّرْفاء** ve **السَّرْو** gibi. Dedim: **السَّرْوِ** ve **الأرْطَى** ve ortasında damar olmayanların ağaç yaprağı için **هُدْبٌ** ve **هَدَبٌ** denir; ve **هُدْبة الثوبِ** ve **الأرْطَى** ve onun **هُدَبُهُ** denir. Zü’r-Rumme dedi:
أَعْلَى ثوبِهِ هُدَبُ
Ve **أهْدَبَ** ağaç: **هُدْبُه** çıktığı zaman. Ve **هَدَبَ** **الهدَبَ**’ı **يهدِبُه**: onu ağacından aldığı zaman. Zü’r-Rumme dedi:
على جوانِبِه الأسْباطُ والهدَبُ
Hadiste: (Ve bizden, meyvesi kendisi için olgunlaşan kimse vardır; o da onu **يَهدِبُها**), yani onu toplar ve koparır; tıpkı adamın **الغَضَا** ve **الأرْطَى**’nın **هَدَب**’ını **يَهدِبُ** etmesi gibi.
Dedim: **القَبَل** de **الهدَبُ** gibidir, aynıdır. Ebû Ubeyde, Asmaî’den: **الهيْدَب**: **القطيفة**’nin **هُدْب**’u gibi sarkan ve yaklaşan buluttur.
Leys dedi: **هَيْدَبُ السحاب**: bulutu görürsün de yüzünde yağmur için zincirlenir (ard arda gelir) ve sanki bitişik iplikler gibi dökülür; aynı şekilde **هَيْدَبُ الدَّمْع**. Ve şu beyiti okudu:
بدَمْع ذي حَزَازاتٍ
على الخَدَّيْن ذِي هَيْدَبْ
Ebû Ubeyd: **الهيْدَبُ**: kavimlerden ağır, kaba kalabalıktır.
Evs b. Hacer dedi:
وشُبِّه الهيْدَبُ العَبامُ مِنَ ال
أَقْوام سَقْباً مُجَلِّلاً فَرَعَا
Başkası dedi: **الهَيْدَب** kadının memesi ve dizleridir; gevşediği ve dolgunluğu ve dikliği gittiği zaman, bulutun **هيْدَب**’ine benzetilmiştir; o da altlarından yere doğru sarkan şeydir. Dedim: **الهَيْدَب**’i bitişik yağmur vasfında da, gözyaşı nitelemesinde de işitmedim; Leys’in delil getirdiği beyit uydurmadır, onunla delil olmaz. Ebû Ubeyd’in beyti ise **الهَيْدَب**’in buluttan olduğuna delalet eder; o da şu sözüdür:
دانٍ مُسِفٌّ فُوَيْقَ الأرْضِ هَيْدَبُهُ
Leys dedi: **اللِّبْدِ** ve benzeri için, **زِئْبِرُه** uzadığı zaman **أهْدَب** denir. Ve şu beyiti okudu:
عن ذِي دَرَانِيكَ ولِبْدٍ أهْدَبا
Ve **الهُدْبة**: elbisenin **هُدْب**’undan bir tanedir; bununla adama **هُدْبة** adı verilmiştir.

**هبد** : Leys dedi: **الهَبْد**: **الهبيد**’i kırmaktır; o da **الحنْظَل**’dır. Ondan denir: adam ve devekuşu **تَهبَّد** etti: **الهَبِيدَ**’i ağacından aldıkları zaman.
Ebû Ubeyd dedi: **الهَبيدُ**: **الحنْظَل**’dır; ve **حَبُّ الحنْظَل** denir; ve devekuşu için **يتهبَّد** denir: onu çıkarıp yemesi için. Dedim: ve denir: devekuşu **اهتَبَدَ**: **الْحَنْظَلَ**’ı gagasıyla gagalayıp bir **هَبيدَة** yediği zaman. Ve adam **اهتبد** etti: **الحَنْظَل** ile uğraştığı zaman. Ve ben onu **هَبَدْتُه أَهْبِدُه**: ona **الهَبيدَ** yedirdiğim zaman. Dedim: ve **هَبيدُ الْحَنْظَل**: onun **حَبُّ حَدَجِه**’idir; kuruduğu zaman çıkarılır, ıslatılır, sonra o ıslatıldığı su pişirilir; acılığı gidinceye kadar; sonra üzerine sade yağ dökülür ve üzerine bir **قُمَيْحةٌ** serpilir ve içilerek yudumlanır; yıllarda ve kıtlıklarda onunla geçinilir.
Ebû Amr dedi: **الهَبيد**: **الْحَنْظَل**’ın günlerce ıslatılması, sonra yıkanması ve üst kabuğunun atılmasıdır; sonra pişirilir ve ondan un yapılır; bazen ondan bir **عَصيدةٌ** yapılır. Ondan denir: bir kavmi gördüm, **يتهبَّدون**; ve **التّهبُّد**: **الْحَنْظَل**’ı toplamak ve onu ıslatmaktır. Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **هَبيدُ الحَنْظل**: onun iç yağıdır; çıkarılır, suya konur ve onda günlerce bırakılır; sonra şiddetli bir dövme ile dövülür; sonra çıkarılır, acılığı gitmiştir; sonra güneşte parçalanıp kurutulur; sonra öğütülür ve yağı çıkarılır; onunla tedavi olunur. Ve beyiti okudu:
خْذِي حَجَرَيْكِ فادَّقِّي هبيدا
İbnü’s-Sikkît dedi: **الهبيدة**: **الهبيد**’in özünün kaynatılmasıdır; o da **حَبُّ الْحَنظل**’dır. Olgunluğunun vaktine ulaştığı zaman üzerine undan bir **قُمَيْحَةٌ** serpilir, sonra yenir. Ve dedi:
خُذِي حجرَيكِ فادَّقِّي هَبيداً
كلا كلبيْك أعْيا أنْ يصيدا
Bu şiirin söyleyeni sanki avcıdır; başarısız olmuş, avlayamamış; karısına dedi ki: **الهبيد**’i işle, çünkü biz başarısız olduk.
Ebû’l-Heysem okudu:
شَرِبنَ بعُكَّاش الهَبَابيدِ شَرْبَةً
وكان لها الأحْفَى خلِيطاً تُزَايلُهْ
Dedi: **عُكَّاش الهَبابيد**: **هَبُّود** denilen bir sudur; ve **أحْفَى**: bir yer adıdır.
Ebû Ubeyd: **الهَبِيدُ**: **الْحنْظل**’dır; ve **حبُّ الحنْظَل** denir; onu çevresindekilerle birlikte topladı.
Ve **هَبُّود**: Benî Kuray‘a ait, yarışçı bir atın adıdır. Ve dedi:
وفارِسُ هَبُّودٍ أشابَ النَّواصيا

**بده** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **بَدَه** etti: bir **البَديهة** üzere, içinde düşünme olmaksızın, isabetli bir cevap verdiği zaman.
Leys dedi: **البَدْه**: insana bir işi ansızın karşılamandır; isim, ilk karşılaşılan şeyde **البَدِيهة**’dir. Dersin: beni **بادَهَنِي مُبادَهةً**: yani beni bir **مُباغتَةً** ile ansızın bastı.
Dedi: ve **البُداهة**: atın ilk koşuşunda **البَديهة**’dir. Dersin: o, **ذو بَديهةٍ** ve **ذو بُداهة**’dır.
Dedim: atın **بُداهة**’si: koşuşunun başlangıcıdır; ve onun **عُلالَتُه**: bir koşudan sonra bir koşudur.
A‘şâ dedi:
إلاَّ بُداهةَ أو عُلا
لةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ

**دبه** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **دَبُه** etti: **الدَّبَهِ**’e düştüğü zaman; o, kumu çok olan yerdir. Ve **دَبَّهَ**: **الدُّبَّهَ**’ya yapıştığı zaman; o, hayrın yoludur.
Dedim: İbnü’l-A‘râbî **دَبَّةَ**’yı sahih üçlü yaptı, sonra onu ikili şeddeli (muzâaf)tan yaptı; bunda onun mezhebinin ne olduğunu bilmiyorum.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي)
(بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء.
[أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة بَدْرَة. وهذا محمولٌ على العَدَدِ، كأنّه سُمِّي بذلك لأنّه يسع هذا العدد. ويقولون غُلامٌ بدرٌ، إذا امتلأَ شباباً. فأمّا "بدرٌ" المكانُ فهو ماءٌ معروف، نُسِب إلى رجلٍ اسمه بدر([2]). وأمّا البوادر من الإنسان وغيره فجمع بادرة، وهي اللّحمة التي بَيْنَ المنكب والعُنُق([3])، وهي من الباب لأنها ممتلئة. قال شاعر:
* وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها([4]) *
والأصل الآخر: قولُهم بَدَرت إلى الشيء وبادَرْت. وإنما سمِّي الخطاءُ بادرةً لأنّها تبدُر من الإنسان عند حِدّةٍ وغضب. يُقالُ كانت منه بَوَادِرُ، أي سَقَطاتٌ. ويقال بَدَرَتْ دَمْعتُه وبادرَتْ، إذا سبقَت، فهي بادرة، والجمعُ بوادر. قال كثيِّر:
إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزَّةَ قادني *** إليها الهوى واستعجلتْنِي البوادِرُ
(بدع) الباء والدال والعين أصلان: أحدهما ابتداء الشيء وصنعُه لا عَنْ مِثال، والآخر الانقطاع والكَلال.
فالأول قولهم: أبْدعْتُ الشيءَ قولاً أو فِعلاً، إذا ابتدأتَه لا عن سابق مثال. والله بديعُ السّمواتِ والأرض. والعرب تقول: ابتدَعَ فلان الرَّكِيَّ إذا استنبَطَه. وفلانٌ بِدعٌ في هذا الأمر. قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ﴾ [الأحقاف 9]، أي ما كنتُ أوّل.
والأصل الآخر قولهم: أُبْدِعَتِ الراحلةُ، إذا كَلّت وعَطِبت، وأُبدِع بالرَّجُل، إذا كَلَّتْ رِكابُه أو عَطِبت وبقي مُنْقَطَعاً به. وفي الحديث: "أنّ رجلاً أتاه فقال يا رسول الله، إني أُبْدِعَ بي فاحمِلْني ([5])". ويقال الإبداع لا يكون إلا بظَلْعٍ. ومن بعض ذلك اشتُقّت البِدْعة([6]).
(بدغ) الباء والدال والغين، ليست فيه كلمةٌ أصلية، لأن الدال في أحد أصولها مبدَلة من طاءٍ، وهو قولهم بَدِغَ الرَّجُل إذا تلطّخ بالشَّرّ، وهو بَدِغٌ من الرِّجال. وهذا إنما هو في الأصل طاء، وقد ذكر في بابه (بطغ). وبقيت كلمتان مشكوكٌ فيهما: إحداهما قولهم البَدَغ التزحُّف على الأرض. والأخرى قولهم: إنّ بني فُلانٍ لبَدِغُونَ، إذا كانوا سِماناً حسنةً أحوالُهم. والله أعلمُ بصحّة ذلك.
(بدل) الباء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو قيام الشيءِ مَقامَ الشيءِ الذاهب. يقال هذا بدَلُ الشيءِ وبَدِيلُه. ويقولون بدّلْتُ الشيءَ إذا غيّرتَه وإنْ لم تأتِ له ببَدَلٍ([7]). قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا يَكوُنُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي﴾ [يونس 15]. وأبْدَلْتُه إذا أتيتَ له ببدلٍ. قال الشاعر([8]):
* عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ *
(بدن) الباء والدال والنون أصلٌ واحد، وهو شخص الشيء دون شَوَاه، وشَواهُ أطرافُه. يقال هذا بَدَنُ الإنسان، والجمع الأبدان. وسمي الوَعِل المُسِنُّ بَدَناً مِن هذا. قال الشاعر:
قد ضَمّها والبَدَنَ الحِقَابُ ([9])
جِدِّي لِكُلِّ عاملٍ ثَوابُ
الرأسُ والأكْرُعُ والإهابُ

وإنما سمّي بذلك لأنهم إذا بالَغُوا في نَعْت الشيء([10]) سمَّوهُ باسمِ الجِنْس، كما يقولون للرّجُل المبالَغِ في نعته: هو رجُل، فكذلك الوَعِل الشَّخيص([11])، سُمّي بَدَنا. وكذلك البَدَنَة التي تُهدى للبيت، قالوا: سمّيت بذلك لأنّهم كانوا يستسمنونها. ورجلٌ بَدَنٌ أي مُسِنٌّ. قال الشاعر([12]):
هل لِشبابٍ فَاتَ مِنْ مَطْلَب *** أمْ ما بُكاءُ البَدَنِ الأشْيَبِ
ورجل بادِنٌ وبَدِينٌ، أي عظيم الشَّخصِ والجِسم، يقال منه بَدُن. وفي الحديث: "إني قد بَدُنْتُ([13])". والنّاس قد يروُونه: "بَدَّنتُ". ويقولون: بَدَّنَ إذا أسَنَّ. قال الشاعر([14]):
وكنتُ خِلتُ الشَّيبَ والتَّبدِينا *** والهَمَّ مما يُذْهِلُ القَرِينا
وتسمَّى الدِّرعُ البَدَنَ لأنها تَضُمّ البَدَن.
(بده) الباء والدال والهاء أصلٌ واحد* يدلُّ على أوّل الشيءِ والذي يفاجِئُ منه. يقال بادَهْتُ فُلاناً بالأمر، إذا فاجأتَه. وفلانٌ ذو بَديهة إذا فجِئَهُ الأمْرُ لم يتحيَّر. والبُدَاهة أوّل جَرْي الفرس، قال الأعشى:
إلاّ بُداهَةَ أو عُلا *** لَةَ سابحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ([15])(بدو) الباء والدال والواو أصلٌ واحد، وهو ظُهور الشيء. يقال بدا الشيءُ يَبدُو، إذا ظَهَر، فهو بادٍ. وسُمِّي خلافُ الحَضَر بَدْواً من هذا، لأنّهم في بَرَازٍ من الأرض، وليسوا في قُرىً تستُرُهم أبنِيتُها. والبادية خِلاف الحاضرة. قال الشاعر([16]):
فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ  *** فأيَّ رِجالِ بادِيةٍ تَرَانا
وتقول: بدا لي في هذا الأَمر بَدَاءٌ([17])، أي تغيَّر رأْيي عما كان عليه.
(بدأ) الباء والدال والهمزة من افتتاح الشيء، يقال بدأت بالأمر وابتدأت، من الابتداء. والله تعالى المبْدِئُ والبادئُ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ ويُعِيدُ﴾ [البروج 13]، وقال تعالى: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الخَلْقَ﴾ [العنكبوت 20]. ويقال للأمر العَجَبِ بَدِيٌّ، كأنَّه من عَجَبِه يُبْدَأُ به. قال عَبيد:
* فلا بديٌّ ولا عجيبُ([18]) *
ويقال للسَّيّد البَدْءُ، لأَنّه يُبدَأُ بذكره. قال:
تَرَى ثِنانا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ *** وبدؤُهم إنْ أتانا كان ثُنيانا([19])وتقول: أبدأْت من أرضٍ إلى أُخرى أُبدِئُ إبداءً، إذا خرجتَ منها إلى غيرها. والبُدْأَة النَّصيب، وهو من هذا أيضاً، لأنَّ كلَّ ذي نصيبٍ فهو يُبْدأ بذِكْره دونَ غيره، وهو أهمُّها إليه. قال الشاعر([20]):
فمَنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانحِاً *** والنارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها([21])والبُدُوءُ مفاصل الأصابع،واحدها بَدْءٌ، مثل بَدْع. وأظنّه مما هُمِز وليس أصله الهمز. وإنّما سمّيت بُدُوءاً لبُروزها وظُهورِها، فهي إذاً من الباب الأوّل.
وممّا شذَّ عن هذا الأصل ولا أدري ممّ اشتقاقُه قولهم بُدِئَ فهو مبدوءٌ، إذا جُدِرَ أو حُصِبَ. قال الشاعر([22]):
وكأَنّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه  *** ممّا يُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها
(بدح) الباء والدال والحاء أصلٌ واحدٌ تُرَدُّ إليه فُروعٌ متشابهة، وما بعد ذلك فكلُّه محمولٌ على غيره أو مُبْدَلٌ منه. فأمّا الأصل فاللِّين والرَّخاوَة والسُّهولة. قال الهُذَليّ([23]):
كأنَّ أتِيَّ السَّيْلِ مَدَّ عليهمُ *** إذا دفَعَتْهُ في البَدَاحِ الجَراشِعُ([24])ثم اشتُقّ من هذا قولُهم للمرأة البَادِن الضَّخْمة بَيْدَح([25]). قال الطرمّاح:
أغَارُ على نَفْسِي لسَلْمةَ خالِياً *** ولو عرَضَتْ لي كلُّ بَيضاءَ بَيْدَحِ([26])قال أبو سعيد: البَدْحاء من النِّساء الواسعة الرُّفْغ. قال:
* بَدْحَاء لا يَسْتُرُهُ فَخْذَاها *
يقال بَدَحَتِ المرأةُ [و] تبدَّحَتْ، إذا حسُنَتْ مِشْيتها. قال الشاعر:
يَبْدَحْنَ في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلها  *** مَشْيَ المِهارِ بماءٍ تَتَّقي الوَحَلا([27])وقال آخر:
يَتْبَعْنَ سَدْوَ رَسْلَةٍ تَبدَّحُ([28]) *** يقودُها هادٍ وعينٌ تَلْمَحُ
تَبَدّح: تَبَسَّط. ومن هذا الباب قول الخليل: [البَدْح] ضربُك بشيءٍ فيه رَخاوة، كما تأخذ بِطِّيخة فَتَبْدَح بها إنساناً. وتقول: رأيتهم يَتبادَحُون بالكُرِينَ والرُّمانِ ونحوِ ذلك عبثاً. فهذا الأصل الذي هو عمدة الباب.
وأمّا الكلماتُ الأُخَر فقولهم: بدحَه الأمرُ، وإنما هي حاءٌ مبدلة من هاء، والأصل بدَهَهُ. وكذلك قولهم ابتدحت الشيءَ، إذا ابتدأتَ به من تِلقاءِ نفسك، إنما هو في الأصل ابتدَعْت واختلقْت. قال الشاعر:
يا أيُّها السّائلُ بالجَحْجاحِ *** لَفِي مُرَادٍ غَيْرَ ذِي ابتداحِ
وكذلك البَدْح، وهو العَجْز عن الحَمَالة إذا احتمَلها الإنسان، وكذلك عَجْزُ البعير عن حَمْل حِمْله. قال الشاعر:
وكاين بالمَعن مِن أغَرَّ سَمَيْدَعٍ *** إذا حُمِّل الأثْقالَ ليسَ ببادِح([29])فهذا من العين، وهو الإبداع الذي مضَى ذكره، إذا كلَّ وأعيا. فأمّا قول القائل([30]):
بالهَجر من شعثاءَ والـ *** ـحَبْلِ الذي قَطَعَتْهُ بَدْحَا
فهو من الهاء، كأنها فاجأَتْ به من البديهة، وقد مضى ذكره. وأما الذي حكاه أبو عُبيدٍ مِن قولهم بَدَحْتُه بالعصا، أي ضربتُه بها، فمحمول* على قولهم: بدحْتُه بالرُّمّان وشبهِها، والأصل ذاك.
 ---------------------
([1]) في الأصل "الشفرة". وقد استشهد في المجمل بصدره. وانظر ما سيأتي في (4: 376).
([2]) انظر معجم البلدان (بدر) حيث الخلاف في نسبته.
([3]) في الأصل: "من المنكب والعنق"، صوابه من المجمل واللسان (5: 113).
([4]) لخراشة بن عمرو العبسي، كما في اللسان (بدر). وعجزه:
* زورا وزلت يد الرامي عن الفوق *
([5]) في الأصل: "فاحملني به".
([6]) في المجمل: "لأن قائلها ابتدعها من غير مقال إمام".
([7]) في الأصل: "وإن لما تأت"، صوابه في المجمل.
([8]) هو أبو النجم العجلي الراجز، كما في اللسان (13: 50).
([9]) يصف كلبة اسمها "العقاب" طلبت وعلا مسنا في جبل يدعى "الحقاب". انظر اللسان (حقب، بدن) ومعجم البلدان (الحقاب). وقال ابن بري: "الصواب: وضمها". وقبله:
* قد قلت لما جدت العقاب *
          وفي المجمل:
أقول لما خاتت العقاب  *** وضمها والبدن الحقاب
 ([10])في الأصل: "الشمس".
([11]) الشخيص: العظيم الشخص. وفي الأصل: "الواعل الشخص سمي الشخت بدنا"، وهي عبارة محرفة.
([12]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان (بدن).
([13]) انظر الحدث بتمامه في اللسان (16: 192).
([14]) هو حميد الأرقط،كما في اللسان (بدن).
([15]) ديوان الأعشى 114، واللسان (بده، علل، جزر).
([16]) هو القطامي. انظر ديوانه 58 واللسان (5: 272) وحماسة أبي تمام (1: 129).
([17]) بداء، كسماء. وفي الأصل: "بدء"، تحريف.
([18])صدره كما في ديوان عبيد بن الأبرص 6 والمعلقات 305:
* إن يك حول منها أهلها *
          ويروى:             * إن تك حالت وحول أهلها *
([19]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (بدأ، ثني). ويروى :
* ثنياننا إن أتاهم كان بدأهم *
          وانظر حواشي الحيوان (6: 487).
([20]) هو النمر بن تولب، كما في المجمل واللسان (1: 21).
([21])ضبطت "بدأتها" في الأصل بضم الباء. ويؤيده تعقيب اللسان على البيت. وانظر أيضاً اللسان
(4: 47). ويقال أيضاً "بدأتها" بفتح الباء.
([22]) هو الكميت كما في المجمل واللسان (1: 21).
([23]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدة في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص85.
([24]) في الأصل: "الخراشع" تحريف. والجراشع، كما في اللسان (9: 397): أودية عظام.وأنشد البيت.
([25]) لم يذكرها في اللسان،وجاءت في المجمل والقاموس. وفي القاموس واللسان (بذخ): "امرأة بيذخ أي بادن".
([26]) البيت لم يرو في ديوان الطرماح.
([27]) صدر هذا البيت في اللسان (3: 231).
([28]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (3: 231).
([29]) كذا وردت كلمة "بالمعن".
([30]) هو أبو دواد الإيادي، كما في اللسان (بدح) برواية: "بالصرم". وقبله:
فزجرت أولها وقد *** أبقيت حين خرجن جنحا
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الدال** ve onlardan sonra gelenler, üçlüde)

(**بدر**) **الباء** ve **الدال** ve **الراء**; iki asıl: birisi şeyin kemali ve doluluğu, diğeri şeye doğru acele etmektir.
[أما] birincisi, onların her tamam olan şeye “**بَدْرٌ**” demeleridir; ve **البدرُ** onun tamamlığı ve doluluğu sebebiyle **بدراً** diye adlandırıldı. Ve on bin dirheme **بَدْرةٌ** denildi; çünkü o, sayının tamamı ve nihayetidir. Ve **عينٌ بَدْرَةٌ** yani dolu*. Bir şair dedi:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])
Ve **مَسْكِ السَّخْلة**’ye **بَدْرَة** denilir. Bu, sayı üzerine hamledilmiştir; sanki bununla adlandırıldı, çünkü bu sayıyı alır. Ve “**غُلامٌ بدرٌ**” derler; gençlikle dolduğunda. “**بدرٌ**” mekânına gelince, o bilinen bir sudur; adı **بدر** olan bir adama nisbet edilmiştir([2]). İnsandan ve başkasından **البوادر**’e gelince, **بادرة**’nin cem‘idir; o, omuz ile boyun arasındaki et parçasıdır([3]); ve bu, kapıdandır, çünkü doludur. Bir şair dedi:
* وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها([4]) *
Diğer asıl: onların “**بَدَرتُ** şeye” ve “**بادَرْتُ**” demeleridir. Hata, **بادرة** diye adlandırıldı; çünkü o, insandan keskinlik ve öfke anında fırlar. “Ondan **بَوَادِرُ** oldu” denir; yani sürçmeler. Ve “**بَدَرَتْ** gözyaşı” ve “**بادَرَتْ**” denir; öne geçtiğinde; o, **بادرة**’dir; cem‘i **بوادر**’dir. Kesîr dedi:
إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزَّةَ قادني *** إليها الهوى واستعجلتْنِي البوادِرُ

(**بدع**) **الباء** ve **الدال** ve **العين** iki asıl: birisi şeyin başlangıcı ve onu bir örnek üzerine olmaksızın yapmaktır; diğeri kopma ve bitkinliktir.
Birincisi, onların “Söyleyiş veya fiil olarak şeyi **أبْدعْتُ**” demeleridir; onu önceki bir örnek üzerine olmaksızın başlattığında. Ve Allah, göklerin ve yerin **بديعُ**’idir. Ve Araplar: “Falan **الرَّكِيَّ**’yi **ابتدَعَ**” der; onu çıkardığında. Ve falan, bu işte **بِدعٌ**’dır. Allah تعالى dedi: ﴿قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ﴾ [الأحقاف 9]; yani ben ilk olmadım.
Diğer asıl, onların “Binek **أُبْدِعَتِ**” demeleridir; yorulup sakatlandığında; ve “adamla **أُبدِعَ**” denir; binekleri yorulduğunda veya sakatlandığında ve onunla kesik kalıp yolda kaldığında. Hadiste: “Bir adam ona geldi de dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü, benimle **أُبْدِعَ** oldu; beni taşı([5]).” Ve **الإبداع**’ın ancak **بظَلْعٍ** ile olacağı söylenir. Bunun bir kısmından **البِدْعة** türetildi([6]).

(**بدغ**) **الباء** ve **الدال** ve **الغين**; onda aslî bir kelime yoktur; çünkü **الدال** onun asıllarından birinde **طاء**’dan بدل edilmiştir; bu, onların “Adam **بَدِغَ**” demeleridir; şer ile bulaştığında; ve o, erkeklerden **بَدِغٌ**’dur. Bu, aslında ancak **طاء**’dır; ve onun babında (**بطغ**) zikredildi. Ve iki kelime şüpheli kaldı: birisi, onların **البَدَغ**’ın yerde sürünme olduğunu söylemeleridir. Diğeri, onların “Falanın oğulları elbette **لَبَدِغُونَ**” demeleridir; semiz ve hâlleri güzel olduklarında. Ve Allah, bunun sıhhatini daha iyi bilir.

(**بدل**) **الباء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o da, giden şeyin yerine bir şeyin kaim olmasıdır. “Bu, şeyin **بدَلُ**’üdür ve **بَدِيلُه**’dir” denir. Ve “Şeyi **بدّلْتُ**” derler; onu değiştirdiğinde, ona bir **بَدَلٍ** getirmesen bile([7]). Allah تعالى dedi: ﴿قُلْ مَا يَكوُنُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي﴾ [يونس 15]. Ve “Onu **أبْدَلْتُ**” (dersin); ona bir بدل getirdiğinde. Şair dedi([8]):
* عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ *

(**بدن**) **الباء** ve **الدال** ve **النون** tek bir asıldır; o da, şeyin şahsı, uçları dışında; ve uçları, onun taraflarıdır. “Bu, insanın **بَدَنُ**’udur” denir; cem‘i **الأبدان**’dır. Yaşlı **الوَعِل** buna dayanarak **بَدَناً** diye adlandırıldı. Şair dedi:
قد ضَمّها والبَدَنَ الحِقَابُ ([9])
جِدِّي لِكُلِّ عاملٍ ثَوابُ
الرأسُ والأكْرُعُ والإهابُ
Ve ancak bununla adlandırıldı; çünkü onlar bir şeyin vasfında mübalağa ettiklerinde([10]) onu cins adıyla adlandırırlar; nitekim vasfında mübalağa edilen adama “o, **رجُل**’dür” derler; işte böylece şahsı büyük **الوَعِل**([11]) **بَدَنا** diye adlandırıldı. Ve aynı şekilde, eve hediye edilen **البَدَنَة**; dediler ki: bununla adlandırıldı; çünkü onu semirtirlerdi. Ve **رجلٌ بَدَنٌ** yani yaşlı. Şair dedi([12]):
هل لِشبابٍ فَاتَ مِنْ مَطْلَب *** أمْ ما بُكاءُ البَدَنِ الأشْيَبِ
Ve **رجل بادِنٌ** ve **بَدِينٌ**; yani şahıs ve cisimce büyük; ondan **بَدُن** denir. Hadiste: “Ben **بَدُنْتُ**([13]).” Ve insanlar onu “**بَدَّنتُ**” diye rivayet edebilir. Ve “**بَدَّنَ**” derler; yaşlandığında. Şair dedi([14]):
وكنتُ خِلتُ الشَّيبَ والتَّبدِينا *** والهَمَّ مما يُذْهِلُ القَرِينا
Ve zırha **البَدَنَ** denir; çünkü o, **البَدَن**’i kuşatır.

(**بده**) **الباء** ve **الدال** ve **الهاء** tek bir asıldır*; şeyin evveline ve ondan ansızın gelene delalet eder. “Falanı iş ile **بادَهْتُ**” denir; onu ansızın yakaladığında. Ve falan **ذو بَديهة**’dir; iş onu ansızın yakaladığında şaşırıp kalmaz. Ve **البُدَاهة** atın koşuşunun evvelidir. A‘şâ dedi:
إلاّ بُداهَةَ أو عُلا *** لَةَ سابحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ([15])

(**بدو**) **الباء** ve **الدال** ve **الواو** tek bir asıldır; o da şeyin zuhurudur. “Şey **بدا** **يَبدُو**” denir; göründüğünde; o, **بادٍ**’dir. Ve **الحَضَر**’ın zıddı buna dayanarak **بَدْواً** diye adlandırıldı; çünkü onlar yerin açıklığında bulunurlar; onları binaları örten köylerde değildirler. Ve **البادية** **الحاضرة**’nin zıddıdır. Şair dedi([16]):
فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ  *** فأيَّ رِجالِ بادِيةٍ تَرَانا
Ve dersin: “Bu işte bana **بَدَاءٌ** göründü([17])”; yani görüşüm, üzerinde bulunduğu şeyden değişti.

(**بدأ**) **الباء** ve **الدال** ve **الهمزة** şeyin açılışındandır; “İşe **بدأتُ**” ve “**ابتدأتُ**” denir; **الابتداء**’dan. Ve Allah تعالى **المبْدِئُ** ve **البادئُ**’dir. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ ويُعِيدُ﴾ [البروج 13]; ve تعالى dedi: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الخَلْقَ﴾ [العنكبوت 20]. Ve şaşırtıcı işe **بَدِيٌّ** denir; sanki onun şaşırtıcılığından dolayı onunla başlanır. Ubeyd dedi:
* فلا بديٌّ ولا عجيبُ([18]) *
Ve efendiye **البَدْءُ** denir; çünkü onun zikriyle başlanır. Dedi:
تَرَى ثِنانا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ *** وبدؤُهم إنْ أتانا كان ثُنيانا([19])
Ve dersin: “Bir yerden başka bir yere **أبدأْتُ**; **أُبدِئُ** **إبداءً**”; ondan başkasına çıktığında. Ve **البُدْأَة** nasiptir; bu da bundandır; çünkü her nasip sahibi, başkasından önce onun zikriyle başlanır; ve o, ona göre daha önemlidir. Şair dedi([20]):
فمَنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانحِاً *** والنارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها([21])
Ve **البُدُوءُ** parmakların eklemleridir; tekili **بَدْءٌ**’dür; **بَدْع** gibi. Ve ben zannederim ki bu, hemzelenmişlerdendir; aslında hemze değildir. Ancak **بُدُوءاً** diye adlandırıldı; çıkıntıları ve zuhurundan dolayı; o hâlde o, birinci babdandır.
Bu asıldan şâz olan ve neyin iştikakı olduğunu bilmediğim şeylerden: onların “**بُدِئَ**; o hâlde o **مبدوءٌ**’dur” demeleridir; çiçeklendiğinde veya çakıllandığında. Şair dedi([22]):
وكأَنّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه  *** ممّا يُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها

(**بدح**) **الباء** ve **الدال** ve **الحاء** tek bir asıldır; ona benzer dallar döndürülür; bundan sonrası ise bütünüyle başkasına hamledilmiş yahut ondan بدل edilmiştir. Asla gelince: yumuşaklık, gevşeklik ve kolaylıktır. Hüzeli dedi([23]):
كأنَّ أتِيَّ السَّيْلِ مَدَّ عليهمُ *** إذا دفَعَتْهُ في البَدَاحِ الجَراشِعُ([24])
Sonra bundan, iri, büyük yapılı kadına **بَيْدَح** demeleri türetildi([25]). Tırimmâh dedi:
أغَارُ على نَفْسِي لسَلْمةَ خالِياً *** ولو عرَضَتْ لي كلُّ بَيضاءَ بَيْدَحِ([26])
Ebû Saîd dedi: Kadınlardan **البَدْحاء** geniş **الرُّفْغ**’lu olandır. Dedi:
* بَدْحَاء لا يَسْتُرُهُ فَخْذَاها *
“Kadın **بَدَحَتْ** [و] **تبدَّحَتْ**” denir; yürüyüşü güzel olduğunda. Şair dedi:
يَبْدَحْنَ في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلها  *** مَشْيَ المِهارِ بماءٍ تَتَّقي الوَحَلا([27])
Bir başkası dedi:
يَتْبَعْنَ سَدْوَ رَسْلَةٍ تَبدَّحُ([28]) *** يقودُها هادٍ وعينٌ تَلْمَحُ
**تَبَدّح**: yayılıp genişledi. Bu babdandır Halîl’in sözü: **البَدْح**; içinde gevşeklik bulunan bir şeyle vurmandır; nitekim bir karpuz alırsın da onunla bir insana **فَتَبْدَح** edersin. Ve dersin: Onları **بالكُرِينَ** ve nar ve benzeriyle oyun olsun diye **يَتبادَحُون** gördüm. İşte bu, babın dayanağı olan asıldır.
Diğer kelimelere gelince: onların “İş onu **بدحَه** etti” demeleridir; bu, ancak **هاء**’dan بدل edilmiş bir **حاء**’dır; asıl **بدَهَهُ**’dur. Ve aynı şekilde “Şeyi **ابتدحت**” demeleri; onu kendi tarafından başlattığında; bu, aslında **ابتدَعْت** ve **اختلقْت**’tır. Şair dedi:
يا أيُّها السّائلُ بالجَحْجاحِ *** لَفِي مُرَادٍ غَيْرَ ذِي ابتداحِ
Ve aynı şekilde **البَدْح**; insan onu yüklendiğinde yükü taşımaktan aciz kalmaktır; ve aynı şekilde devenin yükünü taşımaktan aczi. Şair dedi:
وكاين بالمَعن مِن أغَرَّ سَمَيْدَعٍ *** إذا حُمِّل الأثْقالَ ليسَ ببادِح([29])
Bu, **العين**’dandır; o, daha önce zikri geçen **الإبداع**’dır; yorulup bitkin düştüğünde. Ama söyleyenin sözü([30]):
بالهَجر من شعثاءَ والـ *** ـحَبْلِ الذي قَطَعَتْهُ بَدْحَا
o, **الهاء**’dandır; sanki onu **البديهة**’den ansızın yakaladı; onun zikri geçti. Ebû Ubeyd’in “Onu değnekle **بَدَحْتُه**; yani onunla vurdum” diye naklettiğine gelince, o* “Onu nar ve benzeriyle **بدحْتُه**” sözleri üzerine hamledilmiştir; asıl odur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب د ه
بدهه أمر‏:‏ فجئه‏.‏
وبدهني بكذا بدأني به‏.‏
وهو ذو بديهة وأجاب على البديهة وله بدائع وبدائه وهذا معلوم في بدائه العقول وبادهني أمر كذا وابتـده الخطبـة وبنـو فلـان يتبادهـون الخطب ولحقه في بداهة جريه‏.‏

##### Türkçe

ب د ه
**بدهه** bir iş: ansızın yaptı.
Ve **وبدهني بكذا**: beni onunla başlattı.
Ve o, **ذو بديهة**dir; ve **أجاب على البديهة**: ilk anda cevap verdi; ve onun **بدائع**i ve **بدائه**si vardır; ve bu, **بدائه العقول**da bilinen bir şeydir; ve **بادهني** şu iş: şöyle oldu; ve **ابتـده الخطبـة**: hutbeye başladı; ve falan oğulları **يتبادهـون الخطب**: hutbelerde birbirlerine ansızın başlarlar; ve **بداهة جريه** içinde ona yetişti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَدْهُ والبُدْهُ والبَدِيهة والبُداهة
(* قوله «والبداهة» بضم
الباء وفتحها كما في القاموس): أَوّل كل شيء وما يفجأُ منه. الأَزهري: البَدْهُ أَن تستقبل الإِنسان بأَمر مُفاجأَةً، والاسم البَدِيهةُ في أَول ما يُفاجأُ به. وبَدَهَهُ بالأَمر: استقبله به. تقول: بَدَهَهُ أَمرٌ يَبْدَهُه بَدْهاً فجأَه. ابن سيده: بَدَهَهُ بالأَمر يَبْدَهُهُ بَدْهاً وبادَهَهُ مُبادَهَةً وبِداهاً فاجأَه، وتقول: بادَهَني مُبادَهَةً أَي باغَتَني مُباغَتة؛ وأَنشد ابن بري للطِّرِمَّاحِ:
وأَجْوِبة كالرَّاعِبيَّةِ وَخْزُها،
يُبادِهُها شيخُ العِراقَيْنِ أَمْردَا
وفي صفته، صلى الله عليه وسلم من رآه بَدِيهَةً هابَهُ أَي مُفاجأَةً وبغتة، يعني من لقيه قبل الاختلاط به هابه لوقاره وسكونه، وإِذا جالسه وخالطه بان له حسن خُلُقِه. وفلانٌ صاحبُ بَدِيهَة: يصيب الرأْي في أَول ما يُفاجَأُ به. ابن الأَعرابي: بَدَّه الرجلُ إِذا أَجاب جواباً سديداً على البديهة. والبُداهة والبَدِيهَةُ: أَوَّل جري الفرس، تقول: هو ذو بَدِيهةٍ وذو بُداهَةٍ. الأَزهري: بُدَاهة الفرس أَولُ جريه، وعُلالتُه جَرْيٌ بَعْدَ جَرْيٍ؛ قال الأَعشى:
ولا نُقاتِلُ بالعِصِيْـ
يِ، ولا نُرامِي بالحِجاره
إِلا بُدَاهَةَ، أَو عُلا
لَةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَاره
ولك البَدِيهَةُ أَي لك أَن تَبْدَأَ؛ قال ابن سيده: وأُرى الهاء في جميع ذلك بدلاً من الهمزة. الجوهري:
هما يَتَبَادَهانِ بالشِّعْر أَي يتجاريان، ورجلِ مِبْدَةٌ؛ قال رؤبة: بالدَّرْءِ عني دَرْءِ كُلِّ عَنْجُهِي،
وكَيْدِ مَطَّالٍ وخَصْمٍ مِبْدَهِ

##### Türkçe

**البَدْهُ** ve **البُدْهُ** ve **البَدِيهة** ve **البُداهة**
(* onun sözü «**والبداهة**» **الباء**’ın dammesi ve fethasıyla, قاموس’ta olduğu gibi): Her şeyin ilki ve ondan ansızın gelen şey. الأزهري: **البَدْهُ**, insanı bir işle ansızın karşılamandır; isim ise, onunla ilk ansızın karşılaşılan şeyde **البَدِيهة**’dir. Ve **بَدَهَهُ بالأَمر**: onu onunla karşıladı. Dersin ki: **بَدَهَهُ أَمرٌ يَبْدَهُه بَدْهاً**; onu ansızın bastı. ابن سيده: **بَدَهَهُ بالأَمر يَبْدَهُهُ بَدْهاً** ve **بادَهَهُ مُبادَهَةً وبِداهاً**; onu ansızın bastı; ve dersin ki: **بادَهَني مُبادَهَةً** yani **باغَتَني مُباغَتة**; ve ابن بري, الطِّرِمَّاحِ için inşad etti:
وأَجْوِبة كالرَّاعِبيَّةِ وَخْزُها،
يُبادِهُها شيخُ العِراقَيْنِ أَمْردَا

Ve onun sıfatında, صلى الله عليه وسلم: onu **بَدِيهَةً** gören ondan çekindi; yani ansızın ve birdenbire; yani onunla karışıp kaynaşmadan önce ona rastlayan, onun vakarından ve sükûnetinden dolayı ondan çekinirdi; onunla oturup kaynaşınca ise onun güzel ahlâkı ona belli olurdu. Ve falan, **صاحبُ بَدِيهَة**’dir: onunla ilk ansızın karşılaşılanda görüşü isabet ettirir. ابن الأَعرابي: adam **بَدَّه**; yani **البديهة** üzere sağlam bir cevapla cevap verdiği zaman. Ve **البُداهة** ve **البَدِيهَةُ**: atın koşuşunun ilki; dersin ki: o **ذو بَدِيهةٍ** ve **ذو بُداهَةٍ**’dır. الأَزهري: atın **بُدَاهة**’si, onun koşuşunun ilkidir; **عُلالتُه** ise koşu üstüne koşudur; الأَعشى dedi ki:
ولا نُقاتِلُ بالعِصِيْـ
يِ، ولا نُرامِي بالحِجاره
إِلا بُدَاهَةَ، أَو عُلا
لَةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَاره

Ve “senin için **البَدِيهَةُ**” yani senin için başlaman vardır; ابن سيده dedi ki: ve ben, **الهاء**’yı bütün bunlarda **الهمزة**’den bedel (yerine) görüyorum. الجوهري:
**هما يَتَبَادَهانِ بالشِّعْر** yani şiirle birbirleriyle yarışırlar; ve **رجلِ مِبْدَةٌ**; رؤبة dedi ki:
بالدَّرْءِ عني دَرْءِ كُلِّ عَنْجُهِي،
وكَيْدِ مَطَّالٍ وخَصْمٍ مِبْدَهِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب د ه * * بَدَهَهُ * أمر فجأه وبابه قطع وبدهه بأمر إذا استقبله به و * بَادَهَهُ * فاجأه والاسم * البَدَاهةُ * و * البَديِهةُ

##### Türkçe

* ب د ه * * **بَدَهَهُ** * ansızın emretti; babı **قطع**’tır. Ve onu bir işle **بدهه**: eğer onu onunla karşılarsa. Ve * **بَادَهَهُ** *: onu ansızın bastı. İsim: * **البَدَاهةُ** * ve * **البَديِهةُ** *

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( بَدَهَهُ بأَمْرٍ ، كمَنَعَهُ ) ، بَدْهاً : ( اسْتَقْبَلَهُ به ) ، كما في الصِّحاحِ ؛ زادَ الأَزْهرِيُّ مُفاجَأَةً .
( أَو بدأَهُ به ) ، والهاءُ بَدَلٌ مِن الهَمْزةِ .
( و ) بَدَهَهُ ( أَمْرٌ ) بَدْهاً : ( فَجِئَهُ ) ، كما في الصِّحاحِ .
( والبَدْهُ والبَداهَةُ ، ويُضَمَّانِ ) ، واقْتَصَرَ الجوْهرِيُّ على ضمِّ الأخيرِ ، والفَتْح في الأخيرِ عن الصَّاغاني ، ( والبَديهَةُ ) ، نَقَلَه الجوْهرِيُّ أَيْضاً ؛ هو ( أَوَّلُ كُلِّ شيءٍ وما يَفْجَأُ منه .
( وبادَهَهُ به مُبادَهَةً وبِداهاً ) ، بالكسْرِ ، أَي ( فاجَأَهُ به ) ؛ ) وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي للطرمَّاحِ :
وأَجْوِبة كالرَّاعِبيَّةِ وَخْزُهايُبادِهُها شيخُ العِراقَيْنِ أَمْردَاوفي صفتِه صلى الله عليه وسلم ( مَنْ رآهُ بَدِيهَةً هابَهُ ) ، أَي مُفاجَأَةً وبَغْتَةً ، يعْنِي مَنْ لَقِيَه قبْلَ الاخْتِلاطِ به هَابَهُ لوقارِهِ وسُكونِه ، وإذا جالَسَهُ وخالَطَهُ بانَ له حُسْنُ خُلُقِه .
( و ) يقالُ : ( لك البديهَةُ أَي لكَ أَن تَبْدَأَ ) .
( قالَ ابنُ سِيدَه : وأُرى الهاء بَدَلاً مِنَ الهَمْزةِ .
( وهو ذُو بَدِيهَةٍ ) : ) يصيبُ الرأْيَ في أَوَّلِ ما يفْجَأُ به .
وقالَ عليُّ بنُ ظافِرٍ الحدّاد في بدائِعِ البَدائِه : إنَّ أَصْلَ البَدِيهَةِ والارْتِجالِ في الكَلامِ وغلب في الشِّعْر بِلا رَوِيّة وتَفَكّرٍ وإنَّ

الارْتِجالَ أَسْرَعَ مِن البَدِيهَةِ والرَّوِيَّة بَعْدَهما .
قالَ شيْخُنا : فأَشارَ إلى الفرقِ بينَ البَدِيهَةِ والارْتِجالِ ، وهو الذي ذَهَبَ إليه ابنُ رَشِيقٍ في العمْدَةِ وأَيَّدَه .
( و ) يَقولُونَ : ( أَجابَ على البَديهَةِ ) ، أَي أَوَّل ما يفْجَأُ به .
( وله بَدائِهُ ) في الكَلامِ والشِّعْرِ والجَوابِ : أَي ( بَدائِعُ ) كأَنَّه جَمْع بَدِيهَة ، كسَفِينَة وسَفائِن ، ولا يبعدُ أنْ تكونَ الهاءُ بَدَلاً مِن العَيْنِ .
( و ) يقالُ : هذا ( مَعلومٌ في بَدائِهِ العُقولِ .
( و ) يقالُ : ( ابْتَدَهَ الخُطْبَةَ ) ، إذا ارْتَجَلَها ؛ ( وهُمْ يَتَبادَهُونَ الخُطَبَ ) : ) يَرْتَجِلُونَها ، والتَّفاعلُ ليسَ على حَقيقَتِه .
وفي الصِّحاحِ : هُما يَتَبادَهانِ بالشّعْرِ ، أَي يَتَجارَيَان .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
بَدِيهَةُ الفَرَسِ وبُداهَتُه ، بالضَّمِّ : أَوَّلُ جَرْيِه ، وعُلالَتُه : جَرْيٌ بَعْدَ جَرْيٍ ؛ وأَنْشَدَ الجوْهرِيُّ للأَعْشى :
إلاَّ بُدَاهَةَ أَو عُلالَةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَارَهتقولُ : هو ذُو بَدِيهَةٍ وذُو بَداهَة ؛ ونَقَلَه الأَزْهرِيُّ أَيْضاً .
وقالَ ابنُ سِيدَه : وأُرَى الهاء في كلِّ ذلكَ بَدَلاً عن الهَمْزةِ .
وقالَ الزَّمَخْشريُّ : لَحِقَهُ في بَدَاهَةِ جَرْيِه .
والمُبادَهَةُ : المُباغَتَةُ .
وبَدَّه الرجلُ تَبْدِيهاً : أَجابَ جَواباً سَدِيداً ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
ورجلٌ مِبْدَهٌ ، كمِنْبَرٍ ؛ وأَنْشَدَ الجوْهرِيُّ لرُؤْبَة :
بالدَّرْءِ عنِّي كلّ دَرْءِ عَنْجُهِيوكَيْدِ مَطَّالٍ وخَصْمٍ مِبْدَهِ

والبَدِيهي : الأَحْمَقُ السَّاذِجُ ، مُوَلَّدَةٌ .
وأَيْضاً : لَقَبُ أَبي الحَسَنِ عليِّ بنِ محمدٍ البَغْدادِيّ الشاعِر لُقِّبَ به لشِعْرٍ نَظَمَه بَدِيهَة .
وبُدْهةُ ، بالضمِّ : ناحِيَةٌ بالسِّنْدِ ، ويقالُ بالنّونِ وسَيَأْتِي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
بدوه : ) بدويه ، محرّكةً : قَرْيةٌ بمِصْرَ مِن الدقهلية ، وقد مَرَرْتُ عليها ، والنِّسْبَةُ بدويهيٌّ .

##### Türkçe

: (**بَدَهَهُ بأَمْرٍ ، كمَنَعَهُ**) ، **بَدْهاً** : (**اسْتَقْبَلَهُ به**) ، **كما في الصِّحاحِ**؛ el-Ezherî buna “ansızın/şaşırtarak”ı ziyade etti.
(**أَو بدأَهُ به**) ، ve **الهاءُ** **الهَمْزةِ**’nin bedelidir.
(**و**) **بَدَهَهُ** (**أَمْرٌ**) **بَدْهاً** : (**فَجِئَهُ**) ، **كما في الصِّحاحِ**.
(**والبَدْهُ والبَداهَةُ ، ويُضَمَّانِ**) ، el-Cevherî sonuncunun dammesine iktisar etti; sonuncudaki fetha es-Sâğânî’dendir; (**والبَديهَةُ**) , bunu el-Cevherî de nakletti; o, (**أَوَّلُ كُلِّ شيءٍ وما يَفْجَأُ منه**)’dir.
(**وبادَهَهُ به مُبادَهَةً وبِداهاً**) ، kesra ile; yani (**فاجَأَهُ به**)؛ ve İbn Berrî, et-Tırimmâh’a ait olarak inşâd etti:
وأَجْوِبة كالرَّاعِبيَّةِ وَخْزُهايُبادِهُها شيخُ العِراقَيْنِ أَمْردَ
Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: (**مَنْ رآهُ بَدِيهَةً هابَهُ**)؛ yani ansızın ve birdenbire; demek istiyor ki: onunla ülfet/karışma olmadan önce onu gören kimse, vakarından ve sükûnetinden dolayı ondan çekinirdi; onunla oturup ülfet edince, ona güzel ahlâkı zahir olurdu.
(**و**) denilir: (**لك البديهَةُ أَي لكَ أَن تَبْدَأَ**).
(İbn Sîde dedi: **وأُرى الهاء بَدَلاً مِنَ الهَمْزةِ**.
(**وهو ذُو بَدِيهَةٍ**) :) ilk ansızın gelen şeyde görüşü isabet ettirir.
Ali b. Zâfir el-Haddâd, **بدائِعِ البَدائِه**’de dedi: **البَدِيهَةِ** ve **الارْتِجالِ**’in aslı sözde olup şiirde, düşünme ve tefekkür olmaksızın galip olmuştur; ve muhakkak ki

**الارْتِجالَ** **البَدِيهَةِ**’den daha süratlidir; **الرَّوِيَّة** ise ikisinden sonradır.
Şeyhimiz dedi: böylece **البَدِيهَةِ** ile **الارْتِجالِ** arasındaki farka işaret etti; bu, İbn Reşîk’in **العمْدَةِ**’de gittiği ve onu teyit ettiği şeydir.
(**و**) derler: (**أَجابَ على البَديهَةِ**) ، yani ilk ansızın gelen şey üzere.
(**وله بَدائِهُ**) sözde, şiirde ve cevapta: yani (**بَدائِعُ**) ; sanki **بَدِيهَة**’nin cem‘i gibidir; **سَفِينَة** ve **سَفائِن** gibi; ve uzak değildir ki **الهاءُ** **العَيْنِ**’in bedeli olsun.
(**و**) denilir: bu, (**مَعلومٌ في بَدائِهِ العُقولِ**).
(**و**) denilir: (**ابْتَدَهَ الخُطْبَةَ**) , onu irticâlen söylediği zaman; (**وهُمْ يَتَبادَهُونَ الخُطَبَ**) :) onları irticâlen söylerler; **التَّفاعلُ** hakikati üzere değildir.
Ve **الصِّحاحِ**’ta: **هُما يَتَبادَهانِ بالشّعْرِ** , yani birbirleriyle şiirde yarışırlar.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**بَدِيهَةُ الفَرَسِ وبُداهَتُه** , damme ile: onun koşusunun evveli; ve **عُلالَتُه**: koşudan sonra koşu; ve el-Cevherî, el-A‘şâ’ya ait olarak inşâd etti:
إلاَّ بُدَاهَةَ أَو عُلالَةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَارَه
Denilir: o, **ذُو بَدِيهَةٍ** ve **ذُو بَداهَة**’dir; ve el-Ezherî de onu nakletti.
İbn Sîde dedi: ve ben, bütün bunlarda **الهاء**’yı **الهَمْزةِ**’den bedel görürüm.
ez-Zemahşerî dedi: **لَحِقَهُ في بَدَاهَةِ جَرْيِه**.
**والمُبادَهَةُ** : **المُباغَتَةُ**.
**وبَدَّه الرجلُ تَبْدِيهاً** : sağlam/doğru bir cevapla cevap verdi; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve bir adam **مِبْدَهٌ** , **كمِنْبَرٍ**; ve el-Cevherî, Ru’be’ye ait olarak inşâd etti:
بالدَّرْءِ عنِّي كلّ دَرْءِ عَنْجُهِيوكَيْدِ مَطَّالٍ وخَصْمٍ مِبْدَهِ

**والبَدِيهي** : saf/ahmak budala; müvelleddir.
Ve ayrıca: Bağdatlı şair Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed’in lakabıdır; onu, **بَدِيهَة** olarak nazmettiği bir şiir sebebiyle bu lakapla lakapladılar.
**وبُدْهةُ** , damme ile: Sind’de bir nahiyedir; ve **بالنّونِ** ile de denilir; ve gelecektir.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**بدوه** :) **بدويه** , harekeli: Mısır’da Dakahliyye’den bir köydür; ben onun üzerinden geçtim; nisbesi **بدويهيٌّ**’dir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَدَهَهُ
1 بَدَهَهُ بده بدهه بدهة , (JK, S, Msb, K,) aor. بَدَهَ , (S, Msb, K,) inf. n. بَدْءٌ, (JK, S, Msb,) He, or it, came upon him, or happened to him, suddenly, unexpectedly, or without his being aware of it; surprised him, or took him unawares; (JK, S Msb, K;) as also ↓ بادههُ, inf. n. مُبَادَهَةٌ: (JK, Msb:) the former verb has this signification said of an affair, or event. (S, K.) And بَدَهَهُ بِأَمْرٍ, (S, K,) aor. as above, (K,) and so the inf. n., (JK, TA,) signifies اِسْتَقْبَلَهُ بِهِ, (JK, T, S, K,) i. e. He met him, or encountered him, with a thing, or an affair, or an action, (TK,) suddenly, unexpectedly, or without his being aware of it: (T, TA:) or he began with him by it, or with it; syn. بَدَأَهُ بِهِ; (K;) the ه being a substitute for the ا (TA:) and بِهِ ↓ بادههُ, (S,* K,) inf. n. مُبَادَهَةٌ and بِدَاهٌ, (K,) he came upon him suddenly, unexpectedly, or without his being aware of it; surprised him, or took him unawares; (S, K;) with it. (K.) ― -b2- See also 2.

بدّه
2 بدّه بد بده بدة , inf. n. تَبْدِيهٌ, He answered, or replied, quickly: (IAar, TA:) and ↓ بَدَهَ he answered, or replied, or he spoke, extempore; without premeditation. (Har p. 64.)

3 بَاْدَهَ see 1, in two places.

هُمَ يَتَبَادَهَانِ بِا لشِّعْرِ
6 هُمَ يَتَبَادَهَانِ بِا لشِّعْرِ ذ (S, TA) They two dispute, or contend together [extemporaneously, or extemporizing, with verses or poetry]. (TA.) ― -b2- See also 8.

ابتده الخُطْبَةَ
8 ابتده الخُطْبَةَ ابتده الخطبه ابتده الخطبة (K, TA) He extemporized the discourse, or sermon, or oration; spoke it, or composed it, extemporaneously, impromptu, without premeditation. (TA.) And ↓ هُمْ يَتَبَادَهُونَ الخُطَبَ (K, TA) They extemporize discourses, &c.: here the measure تَفَاعُلٌ has not its proper quality [of denoting participation in the manner of contention, though it has in a phrase mentioned before]. (TA.)

بَدْهٌ
بَدْهٌ بد بده بدة and بُدْهٌ: see بُدَاهَةٌ.

عَلَى بَدِيةٍ
عَلَى بَدِيةٍ علي بديه علي بدية , and بَدِيهًا: see بَدِيهَةٌ

بَدَاهَةٌ
بَدَاهَةٌ بداهه بداهة : see بُدَاهَةٌ, in two places.

بُدَاهَةٌ
بُدَاهَةٌ بداهه بداهة (S, K) and ↓ بَدَاهَةٌ (Sgh, K) and ↓ بَدِيهَةٌ (JK, S, K) and ↓ بَدْهٌ and ↓ بُدْهٌ (K) substs. from بَدَهَهُ بِأَمْرٍ, (JK, S,) meaning The first of anything; and an occurrence thereof by which one is taken unawares: (K:) or the first occurrence of a thing, that happens to one unexpectedly. (M, in explanation of the first word, in art. بدأ.) ― -b2- Also the first (S, TA) and ↓ second (JK) and ↓ third (TA) The first part of the running of a horse; (JK, S, TA;) opposed to عُلَالَةٌ, signifying [the “remaining part of the running,” or “an afterrunning,” or] “a running after a running.” (TA.) You say, وَعُلَالَةٍ ↓ هُوَ ذُو بَدِيهَةٍ, and بُدَاهَةٍ, [He has a first running and an after-running, differing, the one from the other]. (Az, TA.) And لَحِقَهُ فِى بُدَاهَةِ جَرْيِهِ [He overtook him in the first part of his running]. (Z, TA.) ISd thinks that in all these cases the ه is a substitute for ء. (TA.) [Hence,] ↓ غَمْرُ البَدِيْهَةِ [properly Fleet in the first part of his running; meaning] (tropical:) a man who takes by surprise with large bounty. (TA, in art. غمر.) ― -b3- See also the next paragraph. in three places.

بَدِيهَةٌ
بَدِيهَةٌ بديهه بديهة : see بُدَاهَةٌ, in four places. You say, لَكَ البَدِيهَةُ, (K,) in which ISd thinks the ه to be a substitute for ء, (TA,) It is for thee to begin; (K;) and so ↓ لك البُدَاهَةُ, with ه substituted for ء. (M, Mbr, TA art. بدأ.) And أَجَابَ عَلَى البَديهَةِ (K) He answered, or replied, on the first of his being taken unawares. (TA.) [↓ عَلَى بَدِيهٍ is mentioned by Freytag, but on what authority he does not say, as meaning Unpreparedly, suddenly, or unexpectedly; and so ↓ بَدِيهًا by Golius, as on the authority of J, but I do not find it in the S in the present article.] And رَآهُ بَدِيهَةً, signifies He saw him suddenly, or unexpectedly. (TA.) And بَدِيهَةُ الرَّأْىِ, Suddenly formed, unpremeditated, judgment or opinion. (Msb.) ― -b2- بَدِيهَةٌ and ↓ بُدَاهَةٌ both signify The coming, of speech, without premeditation: and the coming suddenly, unexpectedly, or unawares. (KL.) ― -b3- And ↓ the latter, [and more commonly the former,] An intuitive knowledge, notion, or idea; such as that one is the half of two; being, with respect to knowledge, like بَدِيعٌ with respect to intellect: (Kull:) [or] the former signifies the faculty of judging rightly at the first of an unexpected occurrence: [intuition, or intuitive perception:] accord. to ' Alee-Ibn-Dhلfir El-Haddلd, it signifies primarily اِرْتِجَالٌ فِى الكَلَامِ [i. e. the faculty of extemporizing: or speaking, or composing, extemporaneously, impromptu, without premeditation]: and predominantly, the poetizing, or versifying, impromptu, without premeditation or consideration: except that ارتجال is quicker than بديهة. (TA.) You say, هُوَ ذُو بَدِيهَةٍ (K) He has a faculty of judging rightly at the first of an unexpected occurrence. (TA.) And فُلَانٌ ذُو بَدِيهَةٍ حَسَنَةٍ Such a one has a good faculty of extemporizing; or of uttering, or relating, things by means of the promptness of his intelligence. (TA, in art. بدأ: see بَدِيَْةٌ.) And هٰذَا مَعْلُومٌ فِى بَدَائِهِ العُقُولِ [This is known among the intuitive notions of intellects; i. e., intuitively]. (K, * TA.) بَدَائِهُ seems to be pl. of بَدِيهَةٌ, as in the phrase, (TA,) لَهُ بَدَائِهُ, i. e. بَدَائِعُ [He has new, or admirable, things that he utters], (K, TA,) in speech, or language, and poetry, and in answering, or replying: but here it is not improbable that the ه may be a substitute for the ع. (TA.)

بَدِيهِىٌّ
بَدِيهِىٌّ بديهى بديهي [Intuitive knowledge;] such that its origination does not rest upon speculation, and acquisition by study, whether it do, or do not, require some other thing, as conjecture or experience &c.; (KT, Kull;) so that it is [sometimes] syn. with ضَرُورِىٌّ [and opposed to نَظَرِىٌّ]: and sometimes it means such as does not require anything whatever after the intellect has directed itself; so that it is more particular than ضَرُورِىٌّ: (KT:) as the conception of heat and cold, and the assent of the mind to the position that negation and affirmation cannot be co-existent, nor be simultaneously non-existent, in the same instance. (KT, Kull.) ― -b2- [And hence,] A mere simpleton or fool: but this is post-classical. (TA.)

رَجُلٌ مِبْدَهٌ
رَجُلٌ مِبْدَهٌ رجل مبده رجل مبدة (S) A man possessing in a large degree the faculty of extemporizing, or of judging rightly at the first of an unexpected occurrence; firm, or steady, in speech or discourse, or whose tongue makes no slip in contentions, when he is taken unawares. (Har p. 64.)

##### Türkçe

**بَدَهَهُ**
1 **بَدَهَهُ** بده بدهه بدهة , (JK, S, Msb, K,) muzâri‘i **بَدَهَ** , (S, Msb, K,) mastar ismi **بَدْءٌ**, (JK, S, Msb,) O, yahut o (şey), onun üzerine ansızın, beklenmedik bir şekilde, yahut onun bundan haberi olmaksızın geldi; onu şaşırttı, yahut onu gafil avladı; (JK, S Msb, K;) ve yine ↓ **بادههُ**, mastar ismi **مُبَادَهَةٌ**: (JK, Msb:) önceki fiil, bir iş yahut olay hakkında bu anlamdadır denilmiştir. (S, K.) Ve **بَدَهَهُ بِأَمْرٍ**, (S, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (K,) mastar ismi de öyle, (JK, TA,) **اِسْتَقْبَلَهُ بِهِ**, (JK, T, S, K,) yani onu bir şeyle, yahut bir işle, yahut bir fiille, (TK,) ansızın, beklenmedik bir şekilde, yahut onun bundan haberi olmaksızın karşıladı yahut karşılaştı: (T, TA:) yahut onunla onunla başladı, yahut onunla; eş anlamlısı **بَدَأَهُ بِهِ**; (K;) **ه**’nin **ا**’nın yerine geçmesiyle: (TA:) ve **بِهِ** ↓ **بادههُ**, (S,* K,) mastar ismi **مُبَادَهَةٌ** ve **بِدَاهٌ**, (K,) onun üzerine ansızın, beklenmedik bir şekilde, yahut onun bundan haberi olmaksızın geldi; onu şaşırttı, yahut onu gafil avladı; (S, K;) onunla. (K.) ― -b2- 2’ye de bak.

**بدّه**
2 بدّه بد بده بدة , mastar ismi **تَبْدِيهٌ**, Çabucak cevap verdi yahut karşılık verdi: (IAar, TA:) ve ↓ **بَدَهَ** cevap verdi yahut karşılık verdi, yahut irticalen konuştu; önceden düşünmeksizin. (Har s. 64.)

3 **بَاْدَهَ**: 1’e bak, iki yerde.

**هُمَ يَتَبَادَهَانِ بِا لشِّعْرِ**
6 **هُمَ يَتَبَادَهَانِ بِا لشِّعْرِ** ذ (S, TA) İkisi, [beyitlerle yahut şiirle irticalen, yahut irtical ederek] birbirleriyle çekişir yahut mücadele ederler. (TA.) ― -b2- 8’e de bak.

**ابتده الخُطْبَةَ**
8 **ابتده الخُطْبَةَ** ابتده الخطبه ابتده الخطبة (K, TA) Hutbeyi, yahut vaazı, yahut hitabeyi irticalen yaptı; onu irticalen, doğaçlama, önceden düşünmeksizin söyledi yahut tertip etti. (TA.) Ve ↓ **هُمْ يَتَبَادَهُونَ الخُطَبَ** (K, TA) Hutbeleri vb. irticalen yaparlar: burada **تَفَاعُلٌ** vezni, kendi asıl niteliğine [çekişme tarzında karşılıklı olmayı ifade etme niteliğine; her ne kadar önce zikredilen bir ibarede onda bu nitelik bulunsa da] sahip değildir. (TA.)

**بَدْهٌ**
**بَدْهٌ** بد بده بدة ve **بُدْهٌ**: **بُدَاهَةٌ**’ye bak.

**عَلَى بَدِيةٍ**
**عَلَى بَدِيةٍ** علي بديه علي بدية , ve **بَدِيهًا**: **بَدِيهَةٌ**’ye bak.

**بَدَاهَةٌ**
**بَدَاهَةٌ** بداهه بداهة : **بُدَاهَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**بُدَاهَةٌ**
**بُدَاهَةٌ** بداهه بداهة (S, K) ve ↓ **بَدَاهَةٌ** (Sgh, K) ve ↓ **بَدِيهَةٌ** (JK, S, K) ve ↓ **بَدْهٌ** ve ↓ **بُدْهٌ** (K) **بَدَهَهُ بِأَمْرٍ**’den türemiş isimlerdir, (JK, S,) anlamı: Her şeyin ilki; ve insanın gafil avlandığı bir vuku bulma: (K:) yahut bir şeyin ilk vuku bulması; insana beklenmedik şekilde olan. (M, ilk kelimenin açıklamasında, madde **بدأ**.) ― -b2- Ayrıca, ilk (S, TA) ve ↓ ikinci (JK) ve ↓ üçüncü (TA): Atın koşmasının ilk kısmı; (JK, S, TA;) **عُلَالَةٌ**’ya karşıttır; onun anlamı [“koşmanın kalan kısmı” yahut “sonradan koşma” yahut] “bir koşmadan sonra koşma”dır. (TA.) Şöyle dersin: **وَعُلَالَةٍ** ↓ **هُوَ ذُو بَدِيهَةٍ**, ve **بُدَاهَةٍ**, [Onun bir ilk koşusu ve bir de sonradan koşusu vardır; biri ötekinden farklıdır]. (Az, TA.) Ve **لَحِقَهُ فِى بُدَاهَةِ جَرْيِهِ** [Onu koşmasının ilk kısmında yakaladı]. (Z, TA.) ISd, bu hallerin hepsinde **ه**’nin **ء**’nın yerine geçtiğini düşünür. (TA.) [Bundan dolayı,] ↓ **غَمْرُ البَدِيْهَةِ** [aslında “koşmasının ilk kısmında çevik”; anlamı] (mecaz:) büyük ihsanla ansızın yakalayan bir adam. (TA, madde **غمر**.) ― -b3- Sonraki paragrafa da bak. üç yerde.

**بَدِيهَةٌ**
**بَدِيهَةٌ** بديهه بديهة : **بُدَاهَةٌ**’ye bak, dört yerde. Şöyle dersin: **لَكَ البَدِيهَةُ**, (K,) bunda ISd **ه**’nin **ء**’nın yerine geçtiğini düşünür, (TA,) Başlamak senindir; (K;) ve yine ↓ **لك البُدَاهَةُ**, **ه**’nin **ء**’nın yerine geçmesiyle. (M, Mbr, TA madde **بدأ**.) Ve **أَجَابَ عَلَى البَديهَةِ** (K) Gafil avlanmasının ilk anında cevap verdi yahut karşılık verdi. (TA.) [↓ **عَلَى بَدِيهٍ** Freytag tarafından zikredilmiştir; fakat hangi delile dayanarak olduğunu söylemez; “hazırlıksız olarak, ansızın, yahut beklenmedik şekilde” anlamında; ve yine ↓ **بَدِيهًا** Golius tarafından, J’nin deliline dayanarak; fakat ben onu bu maddede S’de bulmuyorum.] Ve **رَآهُ بَدِيهَةً**, Onu ansızın yahut beklenmedik şekilde gördü, anlamına gelir. (TA.) Ve **بَدِيهَةُ الرَّأْىِ**, Ansızın oluşmuş, önceden düşünülmemiş hüküm yahut görüş. (Msb.) ― -b2- **بَدِيهَةٌ** ve ↓ **بُدَاهَةٌ** ikisi de, sözün önceden düşünmeksizin gelmesini; ve ansızın, beklenmedik şekilde, yahut gafil avlanarak gelmesini ifade eder. (KL.) ― -b3- Ve ↓ ikincisi, [ve daha yaygın olarak birincisi,] sezgisel bir bilgi, tasavvur yahut fikir; mesela birin ikinin yarısı olması gibi; bilgi bakımından, akıl bakımından **بَدِيعٌ**’in durumuna benzer: (Kull:) [yahut] birincisi, beklenmedik bir vukuun ilk anında doğru hüküm verme melemesini ifade eder: [sezgi, yahut sezgisel idrak:] ‘Alee-Ibn-Dhلfir El-Haddلd’e göre, aslen **اِرْتِجَالٌ فِى الكَلَامِ**’ı ifade eder [yani irtical etme meleksi: yahut irticalen, doğaçlama, önceden düşünmeksizin konuşma yahut tertip etme]: ve galip olarak, önceden düşünme yahut değerlendirme olmaksızın doğaçlama şiir söylemeyi yahut nazmetmeyi: ancak **ارتجال** **بديهة**’den daha çabuktur. (TA.) Şöyle dersin: **هُوَ ذُو بَدِيهَةٍ** (K) Beklenmedik bir vukuun ilk anında doğru hüküm verme meleksine sahiptir. (TA.) Ve **فُلَانٌ ذُو بَدِيهَةٍ حَسَنَةٍ** Filan kimse, iyi bir irtical etme meleksine sahiptir; yahut zekâsının çabukluğu vasıtasıyla şeyleri söyleme yahut rivayet etme meleksine sahiptir. (TA, madde **بدأ**: **بَدِيَْةٌ**’ye bak.) Ve **هٰذَا مَعْلُومٌ فِى بَدَائِهِ العُقُولِ** [Bu, akılların sezgisel tasavvurları içinde bilinir; yani sezgisel olarak]. (K, * TA.) **بَدَائِهُ**, (TA’daki ibarede olduğu gibi,) **بَدِيهَةٌ**’nin çoğulu gibi görünür; **لَهُ بَدَائِهُ**, yani **بَدَائِعُ** [Onun, söylediği yeni yahut hayranlık uyandıran şeyleri vardır], (K, TA,) sözde yahut dilde, ve şiirde, ve cevap vermede yahut karşılık vermede: fakat burada **ه**’nin **ع**’ın yerine geçmesi ihtimali uzak değildir. (TA.)

**بَدِيهِىٌّ**
**بَدِيهِىٌّ** بديهى بديهي [Sezgisel bilgi;] meydana gelişi, nazara ve çalışmayla elde etmeye dayanmayandır; ister zanna yahut tecrübeye vb. gibi başka bir şeyi gerektirsin, ister gerektirmesin; (KT, Kull;) öyle ki o, [bazen] **ضَرُورِىٌّ** ile eş anlamlıdır [ve **نَظَرِىٌّ**’nin karşıtıdır]: ve bazen, akıl kendini yönelttikten sonra hiçbir şeyi asla gerektirmeyen şey anlamına gelir; böylece o, **ضَرُورِىٌّ**’den daha özeldir: (KT:) sıcaklık ve soğukluk tasavvuru gibi; ve zihnin, nefy ile isbatın bir arada bulunamayacağına, ve aynı örnekte aynı anda yok da olamayacağına dair önermeye tasdiki gibi. (KT, Kull.) ― -b2- [Bundan dolayı,] sırf bir ahmak yahut budala: fakat bu, klasik sonrası dönemdendir. (TA.)

**رَجُلٌ مِبْدَهٌ**
**رَجُلٌ مِبْدَهٌ** رجل مبده رجل مبدة (S) İrtical etme meleksine, yahut beklenmedik bir vukuun ilk anında doğru hüküm verme meleksine büyük ölçüde sahip bir adam; sözde yahut konuşmada sağlam yahut sebatkâr; yahut gafil avlandığında çekişmelerde dili sürçmeyen. (Har s. 64.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَدَهَ
بَدَهَ A ( n. ac. بَدْه 1 ),
a.  Happened suddenly.

b.  [ Bi ], Surprised by.

بَاْدَهَ
بَاْدَهَ III ,
a.  see I (b) .

اِبْتَدَهَ
اِبْتَدَهَ VIII ,
a.  Extemporized, improvised.

بَدْه
بَدْه 1 ,  بُدْه 3 ,  بَدَاْهَة 22t ,  بُدَاْهَة 24t ,  بَدِيْهَة 25t ,
a.  Improvisation.

b.  Surprise.

c.  Commencement.

d.  Intuitive knowledge.

بَدِيْهِيّ
بَدِيْهِيّ 25yi ,
a.  Fundamental.

بَدِيْهِيَّة
بَدِيْهِيَّة 25yit ,
a.  Truism.  NAg. VIII, Improviser.

##### Türkçe

بَدَهَ
**بَدَهَ** A (isim-fiil: **بَدْه** 1),
a. Ansızın vuku buldu.

b. [ **بِ** ile ], … tarafından şaşırtıldı.

بَاْدَهَ
**بَاْدَهَ** III,
a. I (b)’ye bak.

اِبْتَدَهَ
**اِبْتَدَهَ** VIII,
a. İrticalen söyledi, doğaçladı.

بَدْه
**بَدْه** 1, **بُدْه** 3, **بَدَاْهَة** 22t, **بُدَاْهَة** 24t, **بَدِيْهَة** 25t,
a. Doğaçlama.

b. Şaşkınlık.

c. Başlangıç.

d. Sezgisel bilgi.

بَدِيْهِيّ
**بَدِيْهِيّ** 25yi,
a. Temel.

بَدِيْهِيَّة
**بَدِيْهِيَّة** 25yit,
a. Apaçık önerme. NAg. VIII, doğaçlamacı.
