# بده — Lane's Lexicon

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/lexicon
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D9%87/entries/lexicon

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بده](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87.md)
- Lane's Lexicon: Edward W. Lane · 19. yy

## Madde başı: بده

بَدَهَهُ
1 بَدَهَهُ بده بدهه بدهة , (JK, S, Msb, K,) aor. بَدَهَ , (S, Msb, K,) inf. n. بَدْءٌ, (JK, S, Msb,) He, or it, came upon him, or happened to him, suddenly, unexpectedly, or without his being aware of it; surprised him, or took him unawares; (JK, S Msb, K;) as also ↓ بادههُ, inf. n. مُبَادَهَةٌ: (JK, Msb:) the former verb has this signification said of an affair, or event. (S, K.) And بَدَهَهُ بِأَمْرٍ, (S, K,) aor. as above, (K,) and so the inf. n., (JK, TA,) signifies اِسْتَقْبَلَهُ بِهِ, (JK, T, S, K,) i. e. He met him, or encountered him, with a thing, or an affair, or an action, (TK,) suddenly, unexpectedly, or without his being aware of it: (T, TA:) or he began with him by it, or with it; syn. بَدَأَهُ بِهِ; (K;) the ه being a substitute for the ا (TA:) and بِهِ ↓ بادههُ, (S,* K,) inf. n. مُبَادَهَةٌ and بِدَاهٌ, (K,) he came upon him suddenly, unexpectedly, or without his being aware of it; surprised him, or took him unawares; (S, K;) with it. (K.) ― -b2- See also 2.

بدّه
2 بدّه بد بده بدة , inf. n. تَبْدِيهٌ, He answered, or replied, quickly: (IAar, TA:) and ↓ بَدَهَ he answered, or replied, or he spoke, extempore; without premeditation. (Har p. 64.)

3 بَاْدَهَ see 1, in two places.

هُمَ يَتَبَادَهَانِ بِا لشِّعْرِ
6 هُمَ يَتَبَادَهَانِ بِا لشِّعْرِ ذ (S, TA) They two dispute, or contend together [extemporaneously, or extemporizing, with verses or poetry]. (TA.) ― -b2- See also 8.

ابتده الخُطْبَةَ
8 ابتده الخُطْبَةَ ابتده الخطبه ابتده الخطبة (K, TA) He extemporized the discourse, or sermon, or oration; spoke it, or composed it, extemporaneously, impromptu, without premeditation. (TA.) And ↓ هُمْ يَتَبَادَهُونَ الخُطَبَ (K, TA) They extemporize discourses, &c.: here the measure تَفَاعُلٌ has not its proper quality [of denoting participation in the manner of contention, though it has in a phrase mentioned before]. (TA.)

بَدْهٌ
بَدْهٌ بد بده بدة and بُدْهٌ: see بُدَاهَةٌ.

عَلَى بَدِيةٍ
عَلَى بَدِيةٍ علي بديه علي بدية , and بَدِيهًا: see بَدِيهَةٌ

بَدَاهَةٌ
بَدَاهَةٌ بداهه بداهة : see بُدَاهَةٌ, in two places.

بُدَاهَةٌ
بُدَاهَةٌ بداهه بداهة (S, K) and ↓ بَدَاهَةٌ (Sgh, K) and ↓ بَدِيهَةٌ (JK, S, K) and ↓ بَدْهٌ and ↓ بُدْهٌ (K) substs. from بَدَهَهُ بِأَمْرٍ, (JK, S,) meaning The first of anything; and an occurrence thereof by which one is taken unawares: (K:) or the first occurrence of a thing, that happens to one unexpectedly. (M, in explanation of the first word, in art. بدأ.) ― -b2- Also the first (S, TA) and ↓ second (JK) and ↓ third (TA) The first part of the running of a horse; (JK, S, TA;) opposed to عُلَالَةٌ, signifying [the “remaining part of the running,” or “an afterrunning,” or] “a running after a running.” (TA.) You say, وَعُلَالَةٍ ↓ هُوَ ذُو بَدِيهَةٍ, and بُدَاهَةٍ, [He has a first running and an after-running, differing, the one from the other]. (Az, TA.) And لَحِقَهُ فِى بُدَاهَةِ جَرْيِهِ [He overtook him in the first part of his running]. (Z, TA.) ISd thinks that in all these cases the ه is a substitute for ء. (TA.) [Hence,] ↓ غَمْرُ البَدِيْهَةِ [properly Fleet in the first part of his running; meaning] (tropical:) a man who takes by surprise with large bounty. (TA, in art. غمر.) ― -b3- See also the next paragraph. in three places.

بَدِيهَةٌ
بَدِيهَةٌ بديهه بديهة : see بُدَاهَةٌ, in four places. You say, لَكَ البَدِيهَةُ, (K,) in which ISd thinks the ه to be a substitute for ء, (TA,) It is for thee to begin; (K;) and so ↓ لك البُدَاهَةُ, with ه substituted for ء. (M, Mbr, TA art. بدأ.) And أَجَابَ عَلَى البَديهَةِ (K) He answered, or replied, on the first of his being taken unawares. (TA.) [↓ عَلَى بَدِيهٍ is mentioned by Freytag, but on what authority he does not say, as meaning Unpreparedly, suddenly, or unexpectedly; and so ↓ بَدِيهًا by Golius, as on the authority of J, but I do not find it in the S in the present article.] And رَآهُ بَدِيهَةً, signifies He saw him suddenly, or unexpectedly. (TA.) And بَدِيهَةُ الرَّأْىِ, Suddenly formed, unpremeditated, judgment or opinion. (Msb.) ― -b2- بَدِيهَةٌ and ↓ بُدَاهَةٌ both signify The coming, of speech, without premeditation: and the coming suddenly, unexpectedly, or unawares. (KL.) ― -b3- And ↓ the latter, [and more commonly the former,] An intuitive knowledge, notion, or idea; such as that one is the half of two; being, with respect to knowledge, like بَدِيعٌ with respect to intellect: (Kull:) [or] the former signifies the faculty of judging rightly at the first of an unexpected occurrence: [intuition, or intuitive perception:] accord. to ' Alee-Ibn-Dhلfir El-Haddلd, it signifies primarily اِرْتِجَالٌ فِى الكَلَامِ [i. e. the faculty of extemporizing: or speaking, or composing, extemporaneously, impromptu, without premeditation]: and predominantly, the poetizing, or versifying, impromptu, without premeditation or consideration: except that ارتجال is quicker than بديهة. (TA.) You say, هُوَ ذُو بَدِيهَةٍ (K) He has a faculty of judging rightly at the first of an unexpected occurrence. (TA.) And فُلَانٌ ذُو بَدِيهَةٍ حَسَنَةٍ Such a one has a good faculty of extemporizing; or of uttering, or relating, things by means of the promptness of his intelligence. (TA, in art. بدأ: see بَدِيَْةٌ.) And هٰذَا مَعْلُومٌ فِى بَدَائِهِ العُقُولِ [This is known among the intuitive notions of intellects; i. e., intuitively]. (K, * TA.) بَدَائِهُ seems to be pl. of بَدِيهَةٌ, as in the phrase, (TA,) لَهُ بَدَائِهُ, i. e. بَدَائِعُ [He has new, or admirable, things that he utters], (K, TA,) in speech, or language, and poetry, and in answering, or replying: but here it is not improbable that the ه may be a substitute for the ع. (TA.)

بَدِيهِىٌّ
بَدِيهِىٌّ بديهى بديهي [Intuitive knowledge;] such that its origination does not rest upon speculation, and acquisition by study, whether it do, or do not, require some other thing, as conjecture or experience &c.; (KT, Kull;) so that it is [sometimes] syn. with ضَرُورِىٌّ [and opposed to نَظَرِىٌّ]: and sometimes it means such as does not require anything whatever after the intellect has directed itself; so that it is more particular than ضَرُورِىٌّ: (KT:) as the conception of heat and cold, and the assent of the mind to the position that negation and affirmation cannot be co-existent, nor be simultaneously non-existent, in the same instance. (KT, Kull.) ― -b2- [And hence,] A mere simpleton or fool: but this is post-classical. (TA.)

رَجُلٌ مِبْدَهٌ
رَجُلٌ مِبْدَهٌ رجل مبده رجل مبدة (S) A man possessing in a large degree the faculty of extemporizing, or of judging rightly at the first of an unexpected occurrence; firm, or steady, in speech or discourse, or whose tongue makes no slip in contentions, when he is taken unawares. (Har p. 64.)

### Türkçe

**بَدَهَهُ**
1 **بَدَهَهُ** بده بدهه بدهة , (JK, S, Msb, K,) muzâri‘i **بَدَهَ** , (S, Msb, K,) mastar ismi **بَدْءٌ**, (JK, S, Msb,) O, yahut o (şey), onun üzerine ansızın, beklenmedik bir şekilde, yahut onun bundan haberi olmaksızın geldi; onu şaşırttı, yahut onu gafil avladı; (JK, S Msb, K;) ve yine ↓ **بادههُ**, mastar ismi **مُبَادَهَةٌ**: (JK, Msb:) önceki fiil, bir iş yahut olay hakkında bu anlamdadır denilmiştir. (S, K.) Ve **بَدَهَهُ بِأَمْرٍ**, (S, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (K,) mastar ismi de öyle, (JK, TA,) **اِسْتَقْبَلَهُ بِهِ**, (JK, T, S, K,) yani onu bir şeyle, yahut bir işle, yahut bir fiille, (TK,) ansızın, beklenmedik bir şekilde, yahut onun bundan haberi olmaksızın karşıladı yahut karşılaştı: (T, TA:) yahut onunla onunla başladı, yahut onunla; eş anlamlısı **بَدَأَهُ بِهِ**; (K;) **ه**’nin **ا**’nın yerine geçmesiyle: (TA:) ve **بِهِ** ↓ **بادههُ**, (S,* K,) mastar ismi **مُبَادَهَةٌ** ve **بِدَاهٌ**, (K,) onun üzerine ansızın, beklenmedik bir şekilde, yahut onun bundan haberi olmaksızın geldi; onu şaşırttı, yahut onu gafil avladı; (S, K;) onunla. (K.) ― -b2- 2’ye de bak.

**بدّه**
2 بدّه بد بده بدة , mastar ismi **تَبْدِيهٌ**, Çabucak cevap verdi yahut karşılık verdi: (IAar, TA:) ve ↓ **بَدَهَ** cevap verdi yahut karşılık verdi, yahut irticalen konuştu; önceden düşünmeksizin. (Har s. 64.)

3 **بَاْدَهَ**: 1’e bak, iki yerde.

**هُمَ يَتَبَادَهَانِ بِا لشِّعْرِ**
6 **هُمَ يَتَبَادَهَانِ بِا لشِّعْرِ** ذ (S, TA) İkisi, [beyitlerle yahut şiirle irticalen, yahut irtical ederek] birbirleriyle çekişir yahut mücadele ederler. (TA.) ― -b2- 8’e de bak.

**ابتده الخُطْبَةَ**
8 **ابتده الخُطْبَةَ** ابتده الخطبه ابتده الخطبة (K, TA) Hutbeyi, yahut vaazı, yahut hitabeyi irticalen yaptı; onu irticalen, doğaçlama, önceden düşünmeksizin söyledi yahut tertip etti. (TA.) Ve ↓ **هُمْ يَتَبَادَهُونَ الخُطَبَ** (K, TA) Hutbeleri vb. irticalen yaparlar: burada **تَفَاعُلٌ** vezni, kendi asıl niteliğine [çekişme tarzında karşılıklı olmayı ifade etme niteliğine; her ne kadar önce zikredilen bir ibarede onda bu nitelik bulunsa da] sahip değildir. (TA.)

**بَدْهٌ**
**بَدْهٌ** بد بده بدة ve **بُدْهٌ**: **بُدَاهَةٌ**’ye bak.

**عَلَى بَدِيةٍ**
**عَلَى بَدِيةٍ** علي بديه علي بدية , ve **بَدِيهًا**: **بَدِيهَةٌ**’ye bak.

**بَدَاهَةٌ**
**بَدَاهَةٌ** بداهه بداهة : **بُدَاهَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**بُدَاهَةٌ**
**بُدَاهَةٌ** بداهه بداهة (S, K) ve ↓ **بَدَاهَةٌ** (Sgh, K) ve ↓ **بَدِيهَةٌ** (JK, S, K) ve ↓ **بَدْهٌ** ve ↓ **بُدْهٌ** (K) **بَدَهَهُ بِأَمْرٍ**’den türemiş isimlerdir, (JK, S,) anlamı: Her şeyin ilki; ve insanın gafil avlandığı bir vuku bulma: (K:) yahut bir şeyin ilk vuku bulması; insana beklenmedik şekilde olan. (M, ilk kelimenin açıklamasında, madde **بدأ**.) ― -b2- Ayrıca, ilk (S, TA) ve ↓ ikinci (JK) ve ↓ üçüncü (TA): Atın koşmasının ilk kısmı; (JK, S, TA;) **عُلَالَةٌ**’ya karşıttır; onun anlamı [“koşmanın kalan kısmı” yahut “sonradan koşma” yahut] “bir koşmadan sonra koşma”dır. (TA.) Şöyle dersin: **وَعُلَالَةٍ** ↓ **هُوَ ذُو بَدِيهَةٍ**, ve **بُدَاهَةٍ**, [Onun bir ilk koşusu ve bir de sonradan koşusu vardır; biri ötekinden farklıdır]. (Az, TA.) Ve **لَحِقَهُ فِى بُدَاهَةِ جَرْيِهِ** [Onu koşmasının ilk kısmında yakaladı]. (Z, TA.) ISd, bu hallerin hepsinde **ه**’nin **ء**’nın yerine geçtiğini düşünür. (TA.) [Bundan dolayı,] ↓ **غَمْرُ البَدِيْهَةِ** [aslında “koşmasının ilk kısmında çevik”; anlamı] (mecaz:) büyük ihsanla ansızın yakalayan bir adam. (TA, madde **غمر**.) ― -b3- Sonraki paragrafa da bak. üç yerde.

**بَدِيهَةٌ**
**بَدِيهَةٌ** بديهه بديهة : **بُدَاهَةٌ**’ye bak, dört yerde. Şöyle dersin: **لَكَ البَدِيهَةُ**, (K,) bunda ISd **ه**’nin **ء**’nın yerine geçtiğini düşünür, (TA,) Başlamak senindir; (K;) ve yine ↓ **لك البُدَاهَةُ**, **ه**’nin **ء**’nın yerine geçmesiyle. (M, Mbr, TA madde **بدأ**.) Ve **أَجَابَ عَلَى البَديهَةِ** (K) Gafil avlanmasının ilk anında cevap verdi yahut karşılık verdi. (TA.) [↓ **عَلَى بَدِيهٍ** Freytag tarafından zikredilmiştir; fakat hangi delile dayanarak olduğunu söylemez; “hazırlıksız olarak, ansızın, yahut beklenmedik şekilde” anlamında; ve yine ↓ **بَدِيهًا** Golius tarafından, J’nin deliline dayanarak; fakat ben onu bu maddede S’de bulmuyorum.] Ve **رَآهُ بَدِيهَةً**, Onu ansızın yahut beklenmedik şekilde gördü, anlamına gelir. (TA.) Ve **بَدِيهَةُ الرَّأْىِ**, Ansızın oluşmuş, önceden düşünülmemiş hüküm yahut görüş. (Msb.) ― -b2- **بَدِيهَةٌ** ve ↓ **بُدَاهَةٌ** ikisi de, sözün önceden düşünmeksizin gelmesini; ve ansızın, beklenmedik şekilde, yahut gafil avlanarak gelmesini ifade eder. (KL.) ― -b3- Ve ↓ ikincisi, [ve daha yaygın olarak birincisi,] sezgisel bir bilgi, tasavvur yahut fikir; mesela birin ikinin yarısı olması gibi; bilgi bakımından, akıl bakımından **بَدِيعٌ**’in durumuna benzer: (Kull:) [yahut] birincisi, beklenmedik bir vukuun ilk anında doğru hüküm verme melemesini ifade eder: [sezgi, yahut sezgisel idrak:] ‘Alee-Ibn-Dhلfir El-Haddلd’e göre, aslen **اِرْتِجَالٌ فِى الكَلَامِ**’ı ifade eder [yani irtical etme meleksi: yahut irticalen, doğaçlama, önceden düşünmeksizin konuşma yahut tertip etme]: ve galip olarak, önceden düşünme yahut değerlendirme olmaksızın doğaçlama şiir söylemeyi yahut nazmetmeyi: ancak **ارتجال** **بديهة**’den daha çabuktur. (TA.) Şöyle dersin: **هُوَ ذُو بَدِيهَةٍ** (K) Beklenmedik bir vukuun ilk anında doğru hüküm verme meleksine sahiptir. (TA.) Ve **فُلَانٌ ذُو بَدِيهَةٍ حَسَنَةٍ** Filan kimse, iyi bir irtical etme meleksine sahiptir; yahut zekâsının çabukluğu vasıtasıyla şeyleri söyleme yahut rivayet etme meleksine sahiptir. (TA, madde **بدأ**: **بَدِيَْةٌ**’ye bak.) Ve **هٰذَا مَعْلُومٌ فِى بَدَائِهِ العُقُولِ** [Bu, akılların sezgisel tasavvurları içinde bilinir; yani sezgisel olarak]. (K, * TA.) **بَدَائِهُ**, (TA’daki ibarede olduğu gibi,) **بَدِيهَةٌ**’nin çoğulu gibi görünür; **لَهُ بَدَائِهُ**, yani **بَدَائِعُ** [Onun, söylediği yeni yahut hayranlık uyandıran şeyleri vardır], (K, TA,) sözde yahut dilde, ve şiirde, ve cevap vermede yahut karşılık vermede: fakat burada **ه**’nin **ع**’ın yerine geçmesi ihtimali uzak değildir. (TA.)

**بَدِيهِىٌّ**
**بَدِيهِىٌّ** بديهى بديهي [Sezgisel bilgi;] meydana gelişi, nazara ve çalışmayla elde etmeye dayanmayandır; ister zanna yahut tecrübeye vb. gibi başka bir şeyi gerektirsin, ister gerektirmesin; (KT, Kull;) öyle ki o, [bazen] **ضَرُورِىٌّ** ile eş anlamlıdır [ve **نَظَرِىٌّ**’nin karşıtıdır]: ve bazen, akıl kendini yönelttikten sonra hiçbir şeyi asla gerektirmeyen şey anlamına gelir; böylece o, **ضَرُورِىٌّ**’den daha özeldir: (KT:) sıcaklık ve soğukluk tasavvuru gibi; ve zihnin, nefy ile isbatın bir arada bulunamayacağına, ve aynı örnekte aynı anda yok da olamayacağına dair önermeye tasdiki gibi. (KT, Kull.) ― -b2- [Bundan dolayı,] sırf bir ahmak yahut budala: fakat bu, klasik sonrası dönemdendir. (TA.)

**رَجُلٌ مِبْدَهٌ**
**رَجُلٌ مِبْدَهٌ** رجل مبده رجل مبدة (S) İrtical etme meleksine, yahut beklenmedik bir vukuun ilk anında doğru hüküm verme meleksine büyük ölçüde sahip bir adam; sözde yahut konuşmada sağlam yahut sebatkâr; yahut gafil avlandığında çekişmelerde dili sürçmeyen. (Har s. 64.)
