# بده — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D9%87/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بده](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%87.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بده

البَدْهُ والبُدْهُ والبَدِيهة والبُداهة
(* قوله «والبداهة» بضم
الباء وفتحها كما في القاموس): أَوّل كل شيء وما يفجأُ منه. الأَزهري: البَدْهُ أَن تستقبل الإِنسان بأَمر مُفاجأَةً، والاسم البَدِيهةُ في أَول ما يُفاجأُ به. وبَدَهَهُ بالأَمر: استقبله به. تقول: بَدَهَهُ أَمرٌ يَبْدَهُه بَدْهاً فجأَه. ابن سيده: بَدَهَهُ بالأَمر يَبْدَهُهُ بَدْهاً وبادَهَهُ مُبادَهَةً وبِداهاً فاجأَه، وتقول: بادَهَني مُبادَهَةً أَي باغَتَني مُباغَتة؛ وأَنشد ابن بري للطِّرِمَّاحِ:
وأَجْوِبة كالرَّاعِبيَّةِ وَخْزُها،
يُبادِهُها شيخُ العِراقَيْنِ أَمْردَا
وفي صفته، صلى الله عليه وسلم من رآه بَدِيهَةً هابَهُ أَي مُفاجأَةً وبغتة، يعني من لقيه قبل الاختلاط به هابه لوقاره وسكونه، وإِذا جالسه وخالطه بان له حسن خُلُقِه. وفلانٌ صاحبُ بَدِيهَة: يصيب الرأْي في أَول ما يُفاجَأُ به. ابن الأَعرابي: بَدَّه الرجلُ إِذا أَجاب جواباً سديداً على البديهة. والبُداهة والبَدِيهَةُ: أَوَّل جري الفرس، تقول: هو ذو بَدِيهةٍ وذو بُداهَةٍ. الأَزهري: بُدَاهة الفرس أَولُ جريه، وعُلالتُه جَرْيٌ بَعْدَ جَرْيٍ؛ قال الأَعشى:
ولا نُقاتِلُ بالعِصِيْـ
يِ، ولا نُرامِي بالحِجاره
إِلا بُدَاهَةَ، أَو عُلا
لَةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَاره
ولك البَدِيهَةُ أَي لك أَن تَبْدَأَ؛ قال ابن سيده: وأُرى الهاء في جميع ذلك بدلاً من الهمزة. الجوهري:
هما يَتَبَادَهانِ بالشِّعْر أَي يتجاريان، ورجلِ مِبْدَةٌ؛ قال رؤبة: بالدَّرْءِ عني دَرْءِ كُلِّ عَنْجُهِي،
وكَيْدِ مَطَّالٍ وخَصْمٍ مِبْدَهِ

### Türkçe

**البَدْهُ** ve **البُدْهُ** ve **البَدِيهة** ve **البُداهة**
(* onun sözü «**والبداهة**» **الباء**’ın dammesi ve fethasıyla, قاموس’ta olduğu gibi): Her şeyin ilki ve ondan ansızın gelen şey. الأزهري: **البَدْهُ**, insanı bir işle ansızın karşılamandır; isim ise, onunla ilk ansızın karşılaşılan şeyde **البَدِيهة**’dir. Ve **بَدَهَهُ بالأَمر**: onu onunla karşıladı. Dersin ki: **بَدَهَهُ أَمرٌ يَبْدَهُه بَدْهاً**; onu ansızın bastı. ابن سيده: **بَدَهَهُ بالأَمر يَبْدَهُهُ بَدْهاً** ve **بادَهَهُ مُبادَهَةً وبِداهاً**; onu ansızın bastı; ve dersin ki: **بادَهَني مُبادَهَةً** yani **باغَتَني مُباغَتة**; ve ابن بري, الطِّرِمَّاحِ için inşad etti:
وأَجْوِبة كالرَّاعِبيَّةِ وَخْزُها،
يُبادِهُها شيخُ العِراقَيْنِ أَمْردَا

Ve onun sıfatında, صلى الله عليه وسلم: onu **بَدِيهَةً** gören ondan çekindi; yani ansızın ve birdenbire; yani onunla karışıp kaynaşmadan önce ona rastlayan, onun vakarından ve sükûnetinden dolayı ondan çekinirdi; onunla oturup kaynaşınca ise onun güzel ahlâkı ona belli olurdu. Ve falan, **صاحبُ بَدِيهَة**’dir: onunla ilk ansızın karşılaşılanda görüşü isabet ettirir. ابن الأَعرابي: adam **بَدَّه**; yani **البديهة** üzere sağlam bir cevapla cevap verdiği zaman. Ve **البُداهة** ve **البَدِيهَةُ**: atın koşuşunun ilki; dersin ki: o **ذو بَدِيهةٍ** ve **ذو بُداهَةٍ**’dır. الأَزهري: atın **بُدَاهة**’si, onun koşuşunun ilkidir; **عُلالتُه** ise koşu üstüne koşudur; الأَعشى dedi ki:
ولا نُقاتِلُ بالعِصِيْـ
يِ، ولا نُرامِي بالحِجاره
إِلا بُدَاهَةَ، أَو عُلا
لَةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَاره

Ve “senin için **البَدِيهَةُ**” yani senin için başlaman vardır; ابن سيده dedi ki: ve ben, **الهاء**’yı bütün bunlarda **الهمزة**’den bedel (yerine) görüyorum. الجوهري:
**هما يَتَبَادَهانِ بالشِّعْر** yani şiirle birbirleriyle yarışırlar; ve **رجلِ مِبْدَةٌ**; رؤبة dedi ki:
بالدَّرْءِ عني دَرْءِ كُلِّ عَنْجُهِي،
وكَيْدِ مَطَّالٍ وخَصْمٍ مِبْدَهِ
