# بذأ (ب-ذ-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B0%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ذ - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بذء

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذال والباء و و ي ء معهما
ذ أ ب، ذ و ب، ذ ي ب، ب ذ ي، ب ذ أ مستعملات
ذأب:
الذِّئْبُ: كَلْبُ البَرِّ، والأُنْثَى ذِئبة.
والذِّئْبة من القَتَبِ والإكافِ ونحوه: ما تحت مُقَدَّم ملتَقَى الحِنْوَيْنِ، وهو الذي يَعَضُّ على مِنْسَجِ الدّابّةِ.
والمَذؤوبُ: هو الذي وَقَعَ الذئبُ في غَنَمِه، وكذلك إذا أَفزَعَتْه الذِّئابُ.
والصانع يذأَبُ القَتَبَ إذا أجادَ صَنْعتَه.
ويقال للذي افزَعَتْه الجِنُّ: تَذأَّبَتْه وتَذَعَّنَتْه، وكذلك تَذَأَّبَتْه الريحُ أي تَناوَلَتْه من كلِّ جانبٍ.
والذُّؤابةُ ذُؤابةٌ مَضفورةٌ من شَعْر، وكذلك موضعها من الرأس، وكذلك ذُؤابةٌ العِزِّ والشَّرَف، والجميع الذَّوائب، والقياس الذَّآئِب مثل دُعابة ودَعائب، ولكنّه لما التَقَتْ همزتان لم تكن بينهما اِلاّ ألفٌ ليِّنةٌ ليَّنوا الأولى منهما لأنّ العَرَبَ تَستَثقِل التِقاءَ همزتَين في كلمة واحدة.
والذِّئب يَتَذَأَّبُ الإنسانَ، أي يَختِلُه، والريح تَتَذَأَّبُه: تَتَصَرَّف عليه، قال ذو الرمة:
إذا ما استَدَرَّتْه الصَّبا وتَذاءَبَت		يَمانِيةٌ تَمري الذِّهابَ المَنائحُ
الذِّئبْةُ: داءٌ يأخذُ الدابَّة، يقال: بِرْذَوْنٌ مذؤوب.
وأرض مَذْأَبةٌ: كثيرة الذّئاب.
ذوب:
الذَّوْبُ من العَسَل ما قد أُخرِجَ فخُلِّصَ من شَمْعه، والشَّمْعُ المُومُ.
والذَّوَبانُ مصدر ذابَ يَذوبُ، وكُلُّ شيءٍ أَذَبْتَه فما خَرَجَ منه من الدَّسَم فهو ذُوابَتُه، وما أذَبْتَ فهو المذوبُ.
ذيب:
والأَذْيَبُ: الماء الكثير.
بذي، بذأ:
بَذِيَ الرجل إذا ازدُرِيَ به.
ورجلٌ بَذيٌّ إذا نَطَقَ بهُجرٍ، وامرأة بَذيَّةٌ: بيِّنَةُ البَذاءة، وقد بَذُؤَ، قال:
هَذْرَ البَذيئةِ ليلَها لم تَهْجَعِ

##### Türkçe

ذال ile bâ ve **و** ve **ي** ve **ء**’in onlarla birlikte babı
**ذ أ ب**، **ذ و ب**، **ذ ي ب**، **ب ذ ي**، **ب ذ أ** kullanımdadırlar.

**ذأب**:
**الذِّئْبُ**: kırın köpeği; dişisi **ذِئبة**’dir.
Ve **الذِّئْبة** (semerden ve **الإكاف**’dan ve benzerinden): iki eğrinin birleştiği yerin ön kısmının altındaki şeydir; o, binitin dokumasına ısıran şeydir.
Ve **المَذؤوبُ**: o, kurdun onun koyununa düştüğü kimsedir; yine, kurtlar onu korkuttuğu zaman da böyledir.
Ve sanatkâr, yapımını iyi yaptığı zaman semeri **يذأَبُ** eder.
Ve cinlerin korkuttuğu kimse için denir: onu **تَذأَّبَتْه** ve onu **تَذَعَّنَتْه**; yine rüzgâr onu **تَذَأَّبَتْه** (yani) onu her taraftan aldı.
Ve **الذُّؤابةُ**: saçtan örülmüş bir **ذُؤابةٌ**’dır; yine baştan onun yeri de böyledir; yine izzet ve şerefin **ذُؤابةٌ**’sı da böyledir; hepsi **الذَّوائب**’dir. Kıyas **الذَّآئِب**’dir; **دُعابة** ve **دَعائب** gibi. Fakat iki hemze karşılaştığında, aralarında yumuşak bir eliften başka bir şey olmadığından, ikisinden birincisini yumuşattılar; çünkü Araplar bir kelimede iki hemzenin karşılaşmasını ağır bulur.
Ve **الذِّئب** insanı **يَتَذَأَّبُ** eder; yani onu aldatır. Ve rüzgâr onu **تَتَذَأَّبُه**: onun üzerinde tasarruf eder. ذو الرمة dedi ki:
إذا ما استَدَرَّتْه الصَّبا وتَذاءَبَت		يَمانِيةٌ تَمري الذِّهابَ المَنائحُ
**الذِّئبْةُ**: bineği tutan bir hastalıktır; denir: **بِرْذَوْنٌ مذؤوب**.
Ve **أرض مَذْأَبةٌ**: kurtları çok olan (yer).

**ذوب**:
**الذَّوْبُ** baldan, çıkarılmış olup mumundan arıtılmış olan şeydir; mum **المُومُ**’dur.
Ve **الذَّوَبانُ** **ذابَ يَذوبُ**’un mastarıdır. Ve her şey ki onu **أَذَبْتَه**; ondan çıkan yağlılık ne ise o onun **ذُوابَتُه**’dur; ve erittiğin şey ise **المذوبُ**’dur.

**ذيب**:
Ve **الأَذْيَبُ**: çok sudur.

**بذي**، **بذأ**:
Adam **بَذِيَ** eder; kendisiyle hor görüldüğü zaman.
Ve bir adam **بَذيٌّ**’dir; saçma söz söylediği zaman. Ve bir kadın **بَذيَّةٌ**: edepsizliğin açık olanı. Ve **بَذُؤَ** etmiştir. Dedi ki:
هَذْرَ البَذيئةِ ليلَها لم تَهْجَعِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بذأت الرجل بذْءًا، إذا رأيتَ به حالاً كرِهتها. وبذأتْه عيني بذْءًا، إذا لم تقبله العين ولم تعجبك مَرْآتُه. وبذأتُ الأرض: ذممت مرعاها، وكذلك الموضع إذا لم تَحمده. وأرض بذِئة: لا مرعى بها.

##### Türkçe

**بذأت** adamı **بذْءًا** (yaptım), onda hoşlanmadığın bir hâl gördüğün zaman.

Gözüm onu **بذْءًا** ile **بذأتْه** (yaptı), göz onu kabul etmediği ve onun görünüşü sana hoş gelmediği zaman.

**وبذأتُ الأرض**: otlağını yerdi(m); aynı şekilde, övmediğin zaman yer (mevki) de böyledir.

**وأرض بذِئة**: onda otlak olmayan (yer).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ب ( وايء )
ذبي ، ذاب ، ذأب ، ذيب ، بذأ ، باذ .
ذبى : أَمّا ( ذَبى ) فما عَلِمْتُنِي سَمِعْت فيه شيئاً من ثِقَةٍ غير هذه القَبِيلة التي يُقال لها : ذُبْيان .
قال أَبو عُبَيدة : قال ابْنُ الكَلْبِيّ : كان أَبي يَقُول : ذِبْيَان ، بالكسر .
قال : وغيرُه يقول : ذُبْيان .
وذكر لي بعضُ المَشايخ أَنه يُقال : ذَبَّ الغَدِيرُ ، وذَبَى ؛ وذَبَتْ شَفَتُه ، وذَبَّت ، ولا أَدري ما صِحّته .
ذوب : قال اللَّيْثُ : الذَّوْبُ : العَسَلُ الذي خلِّص مِن شَمْعه .
والذَّوَبَان : مَصْدر : ذَابَ يَذُوب .
سَلمة ، عن الفَرّاء : ذابَ عليه المالُ ، أَي حَصَل .
وذاب الرَّجُلُ ، إذا حَمُق بعد عَقل .
وظَهَرت فيه ذَوْبَةٌ ، أَي حَمْقَةٌ .
وذابَ : إذا دام على أَكْل الذَّوْب ، وهو العَسَل .
وقال أَبو الهَيْثم في قول بِشْر بنِ أَبي خازم :
وكُنتم كذاتِ القِدْرِ لم تَدْرِ إذ غَلَتْ
أَتُنْزِلُها مَذْمُومةً أَم تُذِيبُها
قال : تُذِيبها ، أَي تُبْقيها ، من قولك : ما ذاب في يَدِي ، أَي ما بَقِي .
وقال غيرُه : تُذِيبها : تُنْهِبُها .
وذابَت الشَّمْسُ ، إذا اشْتَدَّ حَرُّها ؛ وقال الراجز :
وذابَ للشّمْس لُعَابٌ فَنَزلْ
وقال :
إذا ذابَت الشَّمْس اتَّقَى صَقَرَاتِها
بأَفْنان مَرْبُوعِ الصَّريمة مُعْبِلِ
أَبو عُبَيد : عن أَبي زَيد ، قال : الزَّبْدُ حين يُجعل في البُرْمة لِيُطْبَخ سَمْناً فهو الإذْوَابُ والإذْوَابة ، فإذا خَلص اللَّبن من الثُّفْل فذلك اللَّبن الإثْر . والثفل : الذي يكون أَسْفَلَ اللبن هو الخُلُوص . وإن اخْتلط اللَّبَنُ قِيل : ارْتَجَن .
ويُقال : ذابَت حَدَقَةُ فلانٍ ، إذا سَالَتْ .
ويُقال : هاجِرَةٌ ذَوَّابَةٌ : شَدِيدَةُ الحَرِّ ؛ وقال الشّاعر :
وظَلْماءَ مِنْ جَرَّى نَوَارٍ سَرَيْتُها
وهَاجِرَةٍ ذَوَّابَةٍ لا أَقِيلُهَا
وناقَةٌ ذَؤُوبٌ : سَمِينَةٌ ولَيْست في غاية السِّمَن .
أَبو عَمرو ، عن أَبيه : ذابَ ، إذا سَال ؛ وبَاذ ، إذا تَوَاضَع .
أَبو عُبَيد ، عن الفَرّاء ، قال : الذّئْبَانُ : بَقِيَّةُ الوَبَر .
قال أَبو عَمْرو : الذِّئبَانُ : الشَّعَر على عُنُق البَعِير ومِشْفَره .
قال شَمِرٌ : لا أَعرِف الذِّئْبَانَ إلا في بَيْتٍ لكُثَيِّر :
عَسُوفٌ بأَجْواز الفَلاَ حِمْيَرِيَّة
مَرِيش بذِيبَانِ الشَّليل تَلِيلُها
ويُرْوى : السَّبيب .
قال أَبُو عُبَيْد : هو واحد .
وقال أَبو وَجْزَة :
تَرَبَّع أَنْهِيَ الرَّنْقَاءِ حتّى
نَفَى وَنَفَيْنَ ذِئْبَانِ الشِّتَاءِ
ذأَب : الذِّئْب ، مَهْموز في الأصل ؛ والجمع أَذْؤُب ، وذِئَاب ، وذُؤْبَان .
أَبو عُبَيد ، عن أَبي عَمْرو : أَذْأَب الرَّجُلُ ، فهو مُذْئِبٌ ، إذا فَزِع .
وقال غَيْرُه : ذَأَبْتُ فُلاناً ذَأْباً ، وذَأَمْتُه ذَأْماً ، إذا حَقَّرْتَه ؛ ومنه قولُ الله عزّ وجلّ : ( مَذْءُومًا مَّدْحُورًا ) ( الأعراف : 18 ) .
وأَخْبرني الْمُنْذِريّ ، عن الحَرّانيّ ، عن ابن السِّكِّيت ، قال : ذَأَمْتُه وذَأَبْتُه ، إذا طَرَدْتَه وحَقَّرْتَه .
قال : وسَمِعْتُ أَبا العَباس يَقُول : ذَأَمْتُه : عِبْتُه ، وهو أَكثر من ( ذَمَمْته ) .
أَبو عُبَيد ، عن الأصمعِيّ ، يُقال : غَرْبٌ ذَأْبٌ ، على مثال فَعْل ، ولا أُراه أُخذ إلا من تَذَؤُّب الرِّيح ، وهو اخْتلافها ، فشَبَّه اخْتِلاف البَعِير في المَنْحَاةِ بها .
أَبو عُبَيد : المُتذَئِّبة ، والمُتَذَائِبة ، بوزن مُتَفَعِّلة ومُتَفاعلة ، من الرِّياح : التي تَجِيء من ها هنَا مَرَّةً ومن ها هنا مَرَّةً ؛ قال ذو الرُّمّة يَذْكُر ثَوْراً وَحْشِيّاً :
فبات يُشْئِزُه ثَأْدٌ ويُسْهِرُه
تَذَؤبُ الرِّيح والوَسْوَاسُ والهِضَبُ
أَبو عُبَيد ، عن أَبي زَيد : تَذَأب ، النَّاقةَ ، وتَذَاَّب لها ، وهو أَن يَسْتَخْفِيَ لها إذا عَطَفَها على غير وَلدها ، مُتَشَبِّهاً لها بالسَّبُع لتَكون أَرأَمَ عليه مِن ولَده الذي تَعْطف عليه .
قال : وقال الأصمعيّ : الذِّئْبَة : فرْجةُ ما بين دَفَّتَي الرَّحْل والسَّرْج والغَبِيط ، أَيّ ذلك كان .
وقَتَبٌ مُذَأَّبٌ ، وغَبِيطٌ مُذَأَّبٌ ، إذا جُعِل له فُرْجَةٌ ؛ قال امرؤ القَيس :
له كَفَلٌ كالدِّعْصِ لَبَّدَهُ النّدَى
إلى حَارِكٍ مِثل الغَبِيطِ المُذَأَّبِ
وقال غيرُه : من أَدْوَاءِ الخيل : الذِّئْبَةُ .
وقد ذُئِبَ الفَرَسُ ، فهو مَذْءُوبٌ ، إذا أَصابه هذا الدّاء ، ويُنْقَبُ عنه بحَديدة في أَصْل أُذُنه فيُسْتَخْرَج منه غُدَدٌ صِغارٌ بِيضٌ أَصْغر من لُبِّ الجَاوَرْس .
وقال أَبو زَيْد : ذُؤَابةُ الرَّأْس ، هي التي أَحاطت بالدّوَّارة من الشَّعَر .
وغُلاَمٌ مُذَأَّبٌ : له ذؤَابةٌ .
قال : وذُؤْبانُ العَرب : الذي يَتَصَعْلَكون ويَتلصَّصُون .
ويقال : هم ذُؤَابةُ قومِهم ، أَي أَشْرَافُهم .
وذُؤابةُ النَّعل : المُتعلِّق من القَبال .
وذُؤابةُ السّيف : عِلاقةُ قائمه .
وذَؤُب الرَّجُلُ يَذْؤُب : إذا خَبُث ، كأَنّه صار ذِئْباً .
واسْتَذْأَب النَّقَدُ : صار كالذِّئْب ، يُضْرب مثلاً للذُّلاَّن ، إذا عَلَوا الأَعِزّةَ .
وأَرْض مَذْأَبَةٌ : كَثِيرةُ الذِّئاب ، كقولهم : أَرْض مَأْسَدَةٌ ، من الأَسَد .
وقال اللَّيْثُ : بِرْذَوْنٌ مَذْءُوبٌ : أَخَذَتْه الذِّئْبة .
قال : المَذْءُوب : الرَّجُل الذي وَقَع الذِّئْبُ في غَنمه .
والمَذْءُوب : الفَزِع .
ويقال للمَرْأَة التي تُسَوِّي مَرْكَبها : ما أَحْسَن ما ذَأَبْتَه .
وقال الطِّرِمّاح :
كُلُّ مَشْكوكٍ عَصافِيرُه
ذَأَبَتْه نِسْوَةٌ مِن جُذَامْ
ويُقال للذي أَفْزَعَتْه الجِنّ : تَذَأَّبَتْه ، وتَذَعَّبَتْه .
اللَّيْثُ : الذُّؤَابة : الشَّعَر المَضْفُور ، من شَعر الرَّأْس .
وذُؤَابة كُلِّ شيء : أَعْلاه ، وكذلك ذُؤابة العِز والشَّرف .
وجَمْعها : الذَّوائب . والقياس : الذَّآئِب ، مِثل دُعابة ودَعائب ، ولكنّه لمّا التقت هَمْزَتان بينهما أَلف ليّنة لَيَّنوا الهمزة الأولى فقَلبوها واواً استثقالاً لالتقاء هَمزتين في كلمة واحدة .
ابْنُ بُزُرْجَ : ذُئِب الرَّجُل ، إذا أَصَابه الذِّئْبُ .
وذَأَبْتُ الشيءَ : جَمَعْتُه .
ذيب : والأذْيب : الماءُ الكَثِير .
أَبو عُبَيد ، عن الأصْمعي : مَرَّ فلانٌ وله أَذْيَبُ . قال : وأَحْسِبه يُقال بالزَّاي : أَزْيب ، يَعْني النَّشَاط .
بذأَ : أَبو عُبَيدة ، عن أَبي عمرو : بَذَأَ الأرْضَ : ذَمَّ مَرْعَاهَا .
وهي أَرْضٌ بَذِيئةٌ ، مثال فعيلة ، لا مَرْعَى فيها .
أَبو زَيْد : بَذَأْتُ الرَّجُلَ أَبْذَؤُه بَذْءاً ، إذا ذَمَمْتَه .
وباذأَتُ الرَّجُلَ ، إذا خاصَمْتَه .
وقال شَمِرٌ في تَفْسير قوله : ( إنك ما عَلِمْت لَبَذِيءٌ مُغْرِقٌ ) . قال : البَذِيء : الفاحِش السَّيِّىء القول .
ورَجُلٌ بَذِيءٌ ، من قَوْم أَبْذِيَاء .
وقد بَذُؤ يَبْذُؤ بَذَاءً . وبعضُهم يقول : بَذِىء يَبْذَأ بَذْءاً .
وقال أَبُو النَّجْم :
فاليَوْمُ يَوْمُ تفاضُلٍ وبَذَاء
وقال اللَّيْثُ : بُذِىء الرَّجُل ، إذا ازْدُرِي .
وامْرأَة بَذيئة ، ورَجُل بَذِيٌ : بَيِّن البَذَاءة ؛ وأَنشد :
هَذْرَ البَذيئةِ لَيْلَها لم تَهْجَع
ويُقال : بَذَأَتْ عَيْني فلاناً تَبْذؤُه بذَاءة ، إذا لم تَقْبَله ورأَت منه حالاً كَرِهَتْها .
وقال الشَّعْبِي : إذا عَظُمت الحَلْقَةُ فإنّما هي بِذَاء ونِجَاء .
وقيل : البِذَاء : المُبَاذاة ، وهي المُفَاحشة .
يقال : باذَأْتُه بِذَاءً ومُباذأَة . والنِّجَاء : المُنَاجاة .
أَبو زَيد : بَذَأْتُه عَيْني بَذْءاً ، إذا أُطرِيَ لك وعِندك الشّيء ثم لم تره كذلك ، فإذا رأَيْتَه كما وُصف لك ، قُلْتَ : ما تَبْذَؤُه العَيْن .
بوذ : سَلمة ، عن الفَرّاء : باذ الرَّجُلُ ، إذا افْتَقَر ، وبَذُؤ ، إذا ساء خُلُقه .
ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : باذ يَبُوذ بَوْذاً ، إذا تَعَدَّى على الناس .

##### Türkçe

ذ ب ( **وايء** )
**ذبي** ، **ذاب** ، **ذأب** ، **ذيب** ، **بذأ** ، **باذ** .
**ذبى** : ( **ذَبى** )’ya gelince, güvenilir birinden, **ذُبْيان** denilen şu kabile dışında, onun hakkında bir şey işittiğimi bana bildiren olmadı.
Ebû Ubeyde dedi: İbnü’l-Kelbî dedi: Babam şöyle derdi: **ذِبْيَان** , kesre ile.
Dedi: Başkası ise **ذُبْيان** der.
Bana bazı şeyhler, şöyle denildiğini zikretti: **ذَبَّ الغَدِيرُ** , ve **ذَبَى** ; ve **ذَبَتْ شَفَتُه** , ve **ذَبَّت** ; ve ben onun sıhhatini bilmiyorum.

**ذوب** : Leys dedi: **الذَّوْبُ** : mumu ondan arıtılmış baldır.
Ve **الذَّوَبَان** : mastardır: **ذَابَ يَذُوب** .
Selame, Ferrâ’dan: **ذابَ عليه المالُ** , yani elde edildi.
Ve **ذابَ الرَّجُلُ** , akıldan sonra ahmaklaştığı zaman.
Ve onda **ذَوْبَةٌ** ortaya çıktı, yani bir ahmaklık.
Ve **ذابَ** : **الذَّوْب** yemeye devam ettiği zaman; o da baldır.
Ebû’l-Heysem, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü hakkında:
وكُنتم كذاتِ القِدْرِ لم تَدْرِ إذ غَلَتْ
أَتُنْزِلُها مَذْمُومةً أَم تُذِيبُها
Dedi: **تُذِيبها** , yani onu bırakır; senin “**ما ذاب في يَدِي**” sözünden: yani “elimde kalmadı”.
Başkası dedi: **تُذِيبها** : onu yağmalarsın.
Ve **ذابَت الشَّمْسُ** , harareti şiddetlendiği zaman; râciz dedi:
وذابَ للشّمْس لُعَابٌ فَنَزلْ
Ve dedi:
إذا ذابَت الشَّمْس اتَّقَى صَقَرَاتِها
بأَفْنان مَرْبُوعِ الصَّريمة مُعْبِلِ
Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd’den, dedi: **الزَّبْدُ** tencereye konulup sade yağ olarak pişirilmek istendiği vakit, o **الإذْوَابُ** ve **الإذْوَابة**’dir; süt tortudan arınınca, işte o süt **الإثْر**’dir. Ve tortu: sütün altında olan şey, o **الخُلُوص**’tur. Eğer süt karışırsa, “**ارْتَجَن**” denir.
Ve denilir: **ذابَت حَدَقَةُ فلانٍ** , aktığı zaman.
Ve denilir: **هاجِرَةٌ ذَوَّابَةٌ** : harareti şiddetli; şair dedi:
وظَلْماءَ مِنْ جَرَّى نَوَارٍ سَرَيْتُها
وهَاجِرَةٍ ذَوَّابَةٍ لا أَقِيلُهَا
Ve **ناقَةٌ ذَؤُوبٌ** : semizdir; fakat semizliğin nihayetinde değildir.
Ebû Amr, babasından: **ذابَ** , aktığı zaman; ve **بَاذ** , alçaldığı zaman.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan, dedi: **الذّئْبَانُ** : yünün kalıntısıdır.
Ebû Amr dedi: **الذِّئبَانُ** : devenin boynundaki ve dudağındaki kıllardır.
Şemir dedi: **الذِّئْبَانَ**’ı ancak Küseyyir’in bir beytinde bilirim:
عَسُوفٌ بأَجْواز الفَلاَ حِمْيَرِيَّة
مَرِيش بذِيبَانِ الشَّليل تَلِيلُها
Ve **السَّبيب** diye rivayet olunur.
Ebû Ubeyd dedi: o tektir.
Ebû Vecze dedi:
تَرَبَّع أَنْهِيَ الرَّنْقَاءِ حتّى
نَفَى وَنَفَيْنَ ذِئْبَانِ الشِّتَاءِ

**ذأَب** : **الذِّئْب**’tir; aslında hemzelidir; çoğulu **أَذْؤُب** , ve **ذِئَاب** , ve **ذُؤْبَان**’dır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أَذْأَب** adam, o **مُذْئِبٌ**’dir; korktuğu zaman.
Başkası dedi: **ذَأَبْتُ** falanı **ذَأْباً** , ve **ذَأَمْتُه** onu **ذَأْماً** , onu küçümsediğim zaman; ve ondan, Allah عزّ وجلّ’ün sözü: ( **مَذْءُومًا مَّدْحُورًا** ) (A‘râf: 18).
Münzirî bana haber verdi; Harrânî’den; İbnü’s-Sikkît’ten; dedi: **ذَأَمْتُه** ve **ذَأَبْتُه** , onu kovduğum ve onu küçümsediğim zaman.
Dedi: Ebû’l-Abbâs’ı şöyle derken işittim: **ذَأَمْتُه** : onu ayıpladım; ve o, “**ذَمَمْته**”den daha çoktur.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: denilir: **غَرْبٌ ذَأْبٌ** , **فَعْل** vezni üzere; ve ben onu ancak rüzgârın **تَذَؤُّب**’ünden alınmış görürüm; o da onun değişmesidir; böylece devenin yoldan sapmadaki değişmesini ona benzetti.
Ebû Ubeyd: rüzgârlardan **المُتذَئِّبة** ve **المُتَذَائِبة** , **مُتَفَعِّلة** ve **مُتَفاعلة** vezninde: bir defa buradan, bir defa şuradan gelenlerdir; Zü’r-Rumme, vahşi bir boğayı zikrederek dedi:
فبات يُشْئِزُه ثَأْدٌ ويُسْهِرُه
تَذَؤبُ الرِّيح والوَسْوَاسُ والهِضَبُ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **تَذَأب** , dişi deveye; ve onun için **تَذَاَّب**; o, yavrusu olmayan birine onu meylettirdiği zaman, ona gizlenmesidir; yırtıcıya benzer şekilde; ta ki, üzerine meylettiği kendi yavrusundan daha çok ona acısın.
Dedi: Asma‘î dedi: **الذِّئْبَة** : semer, eyer ve **الغَبِيط**’in iki yan tahtası arasındaki açıklıktır; hangisi olursa olsun.
Ve **قَتَبٌ مُذَأَّبٌ** , ve **غَبِيطٌ مُذَأَّبٌ** , ona bir açıklık yapıldığı zaman; İmru’ul-Kays dedi:
له كَفَلٌ كالدِّعْصِ لَبَّدَهُ النّدَى
إلى حَارِكٍ مِثل الغَبِيطِ المُذَأَّبِ
Başkası dedi: atların hastalıklarından: **الذِّئْبَة**’dir.
Ve at **ذُئِبَ** olmuştur; o **مَذْءُوبٌ**’dur; bu hastalık ona isabet ettiği zaman; ve ondan, kulağının dibinde bir demirle delinir; böylece ondan, darı özünden daha küçük, küçük beyaz bezeler çıkarılır.
Ebû Zeyd dedi: **ذُؤَابةُ الرَّأْس** , saçtan **الدّوَّارة**’yı kuşatan şeydir.
Ve **غُلاَمٌ مُذَأَّبٌ** : onun bir **ذؤَابةٌ**’si vardır.
Dedi: ve Arapların **ذُؤْبانُ**’ı: serserileşen ve hırsızlık eden kimsedir.
Ve denilir: onlar kavimlerinin **ذُؤَابةُ**’sidir; yani onların eşrafıdır.
Ve **ذُؤابةُ النَّعل** : kayıştan sarkan şeydir.
Ve **ذُؤابةُ السّيف** : kabzasının askısıdır.
Ve adam **ذَؤُب** eder, **يَذْؤُب** : kötüleştiği zaman; sanki kurt olmuş gibidir.
Ve **اسْتَذْأَب** nakit: kurt gibi oldu; zeliller için, azizlere üstün geldikleri zaman, mesel vurulur.
Ve **أَرْض مَذْأَبَةٌ** : kurtları çok olan (yer); onların “**أَرْض مَأْسَدَةٌ**” demeleri gibi; aslandan.
Leys dedi: **بِرْذَوْنٌ مَذْءُوبٌ** : ona **الذِّئْبة** isabet etti.
Dedi: **المَذْءُوب** : koyun sürüsüne kurt düşen adamdır.
Ve **المَذْءُوب** : korkmuş olandır.
Ve binek takımını düzelten kadına denilir: “**ما أَحْسَن ما ذَأَبْتَه**”.
Tırimmâh dedi:
كُلُّ مَشْكوكٍ عَصافِيرُه
ذَأَبَتْه نِسْوَةٌ مِن جُذَامْ
Ve cinlerin korkuttuğu kimse için denilir: **تَذَأَّبَتْه** , ve **تَذَعَّبَتْه** .
Leys: **الذُّؤَابة** : baş saçından örülmüş saçtır.
Ve her şeyin **ذُؤَابة**’si: onun en üstüdür; ve aynı şekilde izzet ve şerefin **ذُؤابة**’si.
Ve onun çoğulu: **الذَّوائب**. Kıyas: **الذَّآئِب**’dir; **دُعابة** ve **دَعائب** gibi; fakat iki hemze arasında yumuşak bir elif buluşunca, bir kelimede iki hemzenin buluşmasını ağır gördüklerinden, birinci hemzeyi yumuşattılar da onu vâv’a çevirdiler.
İbn Büzurc: adam **ذُئِب** oldu; **الذِّئْب** ona isabet ettiği zaman.
Ve **ذَأَبْتُ** şeyi: onu topladım.

**ذيب** : ve **الأذْيب** : çok sudur.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: falan geçti; ve onun bir **أَذْيَبُ**’u vardı. Dedi: ve ben onu **الزَّاي** ile söylendi sanıyorum: **أَزْيب**; yani canlılık.

**بذأَ** : Ebû Ubeyde, Ebû Amr’dan: **بَذَأَ الأرْضَ** : onun otlağını yerdi.
Ve o, **أَرْضٌ بَذِيئةٌ**’dir; **فعيلة** misali; onda otlak yoktur.
Ebû Zeyd: **بَذَأْتُ** adamı, **أَبْذَؤُه بَذْءاً**; onu yerdiğim zaman.
Ve **باذأَتُ** adamı; onunla çekiştiğim zaman.
Şemir, şu sözün tefsirinde: ( **إنك ما عَلِمْت لَبَذِيءٌ مُغْرِقٌ** ). Dedi: **البَذِيء** : çirkin, kötü sözlüdür.
Ve **رَجُلٌ بَذِيءٌ** , **قَوْم أَبْذِيَاء**’dan.
Ve **بَذُؤ يَبْذُؤ بَذَاءً** olmuştur. Bazıları der ki: **بَذِىء يَبْذَأ بَذْءاً** .
Ebû’n-Necm dedi:
فاليَوْمُ يَوْمُ تفاضُلٍ وبَذَاء
Leys dedi: adam **بُذِىء** oldu; hor görüldüğü zaman.
Ve **امْرأَة بَذيئة** , ve **رَجُل بَذِيٌ** : **البَذَاءة**’si açık olan; ve okudu:
هَذْرَ البَذيئةِ لَيْلَها لم تَهْجَع
Ve denilir: **بَذَأَتْ عَيْني فلاناً تَبْذؤُه بذَاءة** , onu kabul etmediği ve ondan hoşlanmadığı bir hâl gördüğü zaman.
Şa‘bî dedi: halka büyüdüğü zaman, o ancak **بِذَاء** ve **نِجَاء**’dır.
Ve denildi: **البِذَاء** : **المُبَاذاة**’dır; o da **المُفَاحشة**’dir.
Denilir: **باذَأْتُه بِذَاءً ومُباذأَة** . Ve **النِّجَاء** : **المُنَاجاة**’dır.
Ebû Zeyd: **بَذَأْتُه عَيْني بَذْءاً** , sana övülüp de yanında şey (hakkında) sonra onu öyle görmediğin zaman; onu sana vasfedildiği gibi gördüğün zaman, “**ما تَبْذَؤُه العَيْن**” dersin.

**بوذ** : Selame, Ferrâ’dan: adam **باذ** oldu; fakir düştüğü zaman; ve **بَذُؤ**; ahlâkı kötü olduğu zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **باذ يَبُوذ بَوْذاً** , insanlara tecavüz ettiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والذال وما يثلثهما في الثلاثي)
(بذر) الباء والذال والراء أصلٌ واحد، وهو نَثْرُ الشيءِ وتفريقُه. يقال بذرْتُ البَذْرَ أبْذُرُهُ بَذْراً، وبذَّرت المالَ أبَذِّرُه تبذيراً. قال الله تعالى: ﴿وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً. إنَّ المُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ﴾.[الإسراء 26- 27]. والبُذُر القومُ لا يكتمُون حديثاً ولا يحفَظُون ألسِنتَهم. قال عليٌّ عليه السلام: "أُولئك مَصابيحُ الدُّجَى، ليسوا بالمَسَاييح ولا المَذَايِيع البُذُر" فالمذاييع الذين يُذيعون، والبُذُر الذين ذكرناهم([1]). وبَذَّرُ مكانٌ، ولعلّه أن يكون مشتقّاً من الأصل الذي تقدَّم. قال الشاعر:([2])
سَقى اللهُ أمواهاً عَرَفْتُ مَكَانَها  *** جُرَاباً ومَلكوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا([3])(بذع) الباء والذال والعين، كلمةٌ واحدة فيها نظرٌ ولا يقاسُ عليها، يقولون بَذَعْتُه وأبْذَعْتُه إذا أفزَعْتَه.
(بذل) الباء والذال واللام كلمة واحدة، وهو تركُ صِيانةِ الشيء، يقال بذَلْتُ الشيءَ بَذْلاً، فأنا باذلٌ وهو مبذول، وابتذلْتُه ابْتِذالاً. وجاء فلانٌ في مَباذِلهِ، وهي ثيابه التي يَبْتذِلُها. ويقال لها مَعَاوِزُ، وقد ذُكِرَتْ في بابها.
(بذأ) الباء والذال والهمزة أصلٌ واحد، وهو خروج الشيء عن طريقةِ الإحْماد، تقول: هو بذِيءُ اللِّسان، وقد بَذَأْتُ على فلانٍ أبْذَأُ بُذاءً. ويقال بَذَأت المكانَ أبذَؤُه، إذا أتيتَه فلم تُحْمِدْه.
(بذج) الباء والذال والجيم أصلٌ واحد ليس من كلام العرب، بل هي كلمةٌ مُعَرَّبة، وهي البَذَجُ من وُلْدِ الضَّأن، والجمع بِذْجانٌ([4]). قال الشاعر([5]):
قد هلكَتْ جارتُنا من الهَمَج *** وإنْ تَجُعْ تأكُلْ عَتُوداً أوْ بَذَجْ
(بذح) الباء والذال والحاء أصلٌ واحد، وهو الشّقّ والتّشْريح وما قارَبَ ذلك. قال أبو عليّ الأصفهانيّ: قال العامريّ: بَذَحْتُ اللَّحْمَ إذا شَرَّحْتَه. قال: والبَذْح الشقُّ ويقال: أصابه بَذْحٌ في رِجْلهِ، أي شُقاقٌ. وأنشد:
لأَعْلِطَنَّ حَرْزَماً بِعَلْطِ([6])*** ثلاثةً عندَ بُذُوحِ الشَّرْط([7])قال أبو عُبيدٍ: بَذَحْتُ لِسَانَ الفَصيلِ بَذْحاً، وذلك عند التفليك([8]) والإجرار. وما يقاربُ هذا البابَ قولُهم لسَحَج الفَخِذَين مَذحٌ.
(بذخ) الباء والذال والخاء أصلٌ واحد، وهو العلُوّ والتعظُّم. يقال بَذَخَ إذا تَعَظَّمَ، وفلانٌ [في] باذخٍ من الشَّرف أي عالٍ.
 ---------------------
([1]) وأما المساييح فجمع مسياح، وهو الذي يسيح في الأرض بالنميمة والشر. والبذر: جمع بذور وبذير، كصبور وصبر ونذير ونذر.
([2]) هوكثير عزة، كما في اللسان (بذر). وأنشده ياقوت في (بذر، جراب، ملكوم) ولم ينسبه.
([3]) هذه كلها آبار بمكة. وفي الأصل: "ملكوكا"، تحريف.
([4]) لم أجد من نص على تعريبه إلا ابن دريد في الجمهرة (1: 207) والجواليقي في المعرب 58. والبذجان بكسر الباء، كما نص عليه في القاموس، وكما ضبط في اللسان، ونبه على الكسر أيضاً ابن دريد في الجمهرة (3: 512). وضبط في الأصل هنا وفي نسخة من المعرب بضم الباء، ولا سند له.
([5]) هو أبو محرز عبيد المحاربي، كما في اللسان (بذج) وأنشده الجواليقي والجاحظ في الحيوان (5: 501) وثعلب في مجالسه 585 والميداني (1: 261) بدون نسبة.
([6]) حرزم، بتقديم الراء: جمل معروف. وفي الأصل: "حزرما" صوابه في اللسان (حرزم، يذج) حيث أنشد البيتين.
 ([7])رواية اللسان في الموضعين: "بليته". والليت، بالكسر: صفحة العنق.
([8]) التفليك: أن يجعل الراعي من الشعر مثل فلكة المغزل، ثم يثقب لسان الفصيل فيجعله فيه لئلا يرضع أمه. ومثله الإجرار. وفي الأصل: "التقليل"، محرف.
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الذال** ve üçlüde ikisini üçleyen şeyler)

(**بذر**) **الباء** ve **الذال** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyin saçılması ve dağıtılmasıdır. Denir: **بذرْتُ البَذْرَ** onu **أبْذُرُهُ** **بَذْراً** (saçtım/saçarım/saçma olarak); ve **بذَّرت المالَ** onu **أبَذِّرُه** **تبذيراً** (malı saçıp savurdum/saçıp savururum/saçıp savurma olarak). Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً. إنَّ المُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ**﴾.[الإسراء 26- 27]. Ve **البُذُر**: bir topluluktur; bir sözü gizlemezler ve dillerini korumazlar. Ali عليه السلام dedi: "أُولئك مَصابيحُ الدُّجَى، ليسوا بالمَسَاييح ولا المَذَايِيع **البُذُر**" ; öyleyse **المذاييع**: yayan kimselerdir; ve **البُذُر**: zikrettiğimiz kimselerdir([1]). Ve **بَذَّرُ** bir yerdir; ve umulur ki, önce geçen asıldan türemiş olsun. Şair dedi:([2])
سَقى اللهُ أمواهاً عَرَفْتُ مَكَانَها  *** جُرَاباً ومَلكوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا([3])

(**بذع**) **الباء** ve **الذال** ve **العين**: tek bir kelimedir; onda bir bakış vardır ve ona kıyas edilmez; derler: **بَذَعْتُه** ve **أبْذَعْتُه**; onu korkuttuğun zaman.

(**بذل**) **الباء** ve **الذال** ve **اللام** tek bir kelimedir; o da şeyin korunmasını terk etmektir. Denir: **بذَلْتُ الشيءَ بَذْلاً**; ben **باذلٌ**im ve o **مبذول**dür; ve **ابتذلْتُه ابْتِذالاً**. Ve falan kimse **مَباذِلهِ** içinde geldi; o, onun **يَبْتذِلُها** (hor kullandığı) elbiseleridir. Ve ona **مَعَاوِزُ** denir; ve kendi babında zikredilmiştir.

(**بذأ**) **الباء** ve **الذال** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da şeyin **الإحْماد** yolundan çıkmasıdır. Dersin: o **بذِيءُ اللِّسان**dır; ve falana karşı **بَذَأْتُ**; **أبْذَأُ** **بُذاءً**. Ve denir: **بَذَأت المكانَ** onu **أبذَؤُه**; ona geldiğin ve onu övmediğin zaman.

(**بذج**) **الباء** ve **الذال** ve **الجيم** tek bir asıldır; Arapların كلامından değildir; bilakis o, muarrab bir kelimedir; o da koyun yavrusundan **البَذَجُ**dur; çoğulu **بِذْجانٌ**dur([4]). Şair dedi([5]):
قد هلكَتْ جارتُنا من الهَمَج *** وإنْ تَجُعْ تأكُلْ عَتُوداً أوْ بَذَجْ

(**بذح**) **الباء** ve **الذال** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da yarma ve parçalayarak kesme ve buna yakın olan şeylerdir. Ebu Ali el-İsfahânî dedi: el-Âmirî dedi: **بَذَحْتُ اللَّحْمَ**: onu parçalara ayırarak kestiğim zaman. Dedi: ve **البَذْح** yarıktır; ve denir: ayağına **بَذْحٌ** isabet etti; yani yarıklar. Ve şu beyit okundu:
لأَعْلِطَنَّ حَرْزَماً بِعَلْطِ([6])*** ثلاثةً عندَ بُذُوحِ الشَّرْط([7])
Ebu Ubeyd dedi: **بَذَحْتُ لِسَانَ الفَصيلِ بَذْحاً**; bu, **التفليك**([8]) ve **الإجرار** sırasında olur. Ve bu babın yakını, onların uylukları sıyırmaya **مَذحٌ** demeleridir.

(**بذخ**) **الباء** ve **الذال** ve **الخاء** tek bir asıldır; o da yükseklik ve büyüklük taslamadır. Denir: **بَذَخَ**: büyüklük tasladığı zaman; ve falan kimse şereften **باذخٍ** [içinde]dir; yani yüksek.

---------------------
([1]) **المساييح** ise **مسياح**ın çoğuludur; o, yeryüzünde kovculuk ve şer ile dolaşan kimsedir. Ve **البذر**: **بذور** ve **بذير**in çoğuludur; **صبور** ve **صبر** ve **نذير** ve **نذر** gibi.
([2]) O, Lisân’da (**بذر**)da olduğu üzere Kesîr Azze’dir. Yakut onu (**بذر**، **جراب**، **ملكووم**)da okuttu ve ona nisbet etmedi.
([3]) Bunların hepsi Mekke’de kuyulardır. Asılda: "ملكوكا" vardır; tahriftir.
([4]) Onun ta‘rîb edildiğini açıkça söyleyen olarak, Cümhere’de (1: 207) İbn Düreyd’den ve el-Mu‘arrab 58’de el-Cevâlikî’den başkasını bulmadım. Ve **البذجان** **الباء**’ın kesriyledir; Kâmûs’ta buna nassedildiği gibi, Lisân’da da böyle ضبط edildi; ve kesreye İbn Düreyd de Cümhere’de (3: 512) dikkat çekti. Asılda burada ve el-Mu‘arrab’ın bir nüshasında **الباء**’ın zammıyla ضبط edilmiştir; onun için bir dayanak yoktur.
([5]) O, Lisân’da (**بذج**)da olduğu üzere Ebû Muhrez Ubeyd el-Muhâribî’dir; ve onu el-Cevâlikî ve el-Câhiz el-Hayevân’da (5: 501) ve Sa‘leb Mecâlis’inde 585 ve el-Meydânî (1: 261)’de nisbet olmaksızın okuttu.
([6]) **حرزم**; **الراء**’ın öne alınmasıyla: bilinen bir devedir. Asılda: "حزرما" vardır; doğrusu Lisân’da (**حرزم**، **يذج**)da, iki beyti okuttuğu yerdedir.
([7]) Lisân rivayeti iki yerde de: "بليته"dir. Ve **الليت** kesre ile: boynun yanı.
([8]) **التفليك**: çobanın kıldan iğ fırdöndüsünün fülkesi gibi bir şey yapması, sonra yavrunun dilini delip onu içine koymasıdır; annesini emmesin diye. Bunun benzeri **الإجرار**dır. Asılda: "التقليل" vardır; tahrif edilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ذ أ
فلان بذيء اللسان وقد بذؤ علي وبذأ بذاءة وبذاء‏.‏
وبذىء فلان‏:‏ عيب وازدرى‏.‏
وسألته عـن رجـل فبـذأه‏.‏
وقد أبذأت يا رجل أي جئت بالبذاء كما تقول أفحشت وأقدعت‏.‏
وباذأني فلان فبذأني‏.‏
وبينهم مباذأة‏:‏ مفاحشة‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ هـل كنـت إلا مجناً تتقون به قد لاح في عرض من باذاكم علبي ومن المجاز‏:‏ بذأت عيني فلاناً‏:‏ ازدرته ولم تقبله‏.‏
ووصفت لي أرض بني فلان فأبصرتها فما بذأتها عيني‏.‏

##### Türkçe

ب ذ أ
Falanca **بذيء اللسان**dır; ve bana karşı **بذؤ** etti; ve **بذأ** etti: **بذاءة** ve **بذاء** olarak.‏
Ve **بذىء** falanca: ayıpladı ve aşağıladı.‏
Ona bir adam hakkında sordum da onu **بذأه** etti.‏
Ve (sen) ey adam, **أبذأت**; yani **البذاء** ile geldin; tıpkı “**أفحشت**” ve “**أقدعت**” dediğin gibi.‏
Falanca benimle **باذأني** etti de o da beni **بذأني** etti.‏
Ve aralarında **مباذأة** vardır: **مفاحشة**.‏
İbn Mukbil dedi ki:
هـل كنـت إلا مجناً تتقون به قد لاح في عرض من باذاكم علبي
Ve mecazdan: Falancayı gözüm **بذأت** etti: onu aşağıladım ve onu kabul etmedi.‏
Ve bana falanca oğullarının arazisini vasfetti; ben de onu gördüm; gözüm onu **بذأتها** etmedi.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَذَأْتُ الرَّجلَ بَذْءاً: إِذا رأَيْتُ منه حالاً كرِهْتُها. وبَذَأَتْهُ عَيْني تَبْذَؤُهُ بَذاءً وبذاءة: ازْدَرَتْهُ واحْتَقَرَتْهُ، ولم تَقْبَله، ولم تُعْجِبْكَ مَرْآتُه. وبَذَأْتُهُ أَبْذَؤُهُ بَذْءأً: إِذا ذَمــمْتُهُ. أَبو زيدٍ، يُقال: بَذَأَتْهُ عَيْني بَذْءاً إِذا أُطرِيَ لكَ وعندَكَ الشيُ ثم لم ترَهُ كذلك، فإِذا رأَيتهُ كما وُصِفَ لكَ قلت: ما تَبْذَؤُهُ العَيْنُ.
وبَذَأَ الشيءَ: ذَمَّه. وبُذئَ الرَّجُلُ: إِذا ازْدُرِيَ. وبَذَأَ الأَرضَ: ذَمَّ مَرْعاها. قال:
أُزِّيَ مُسْتَهنئٌ في البَدِيءِ، *  فَيَرْمَأُ فيهِ ولا يَبْذَؤُهْ ويروى: في البَدِيِّ؛ وكذلِك الـمَوْضِع إِذا لم تَحْمَدْه. وأَرضٌ بَذِيئَةٌ على مِثالِ فَعِيلة: لا مَرْعى بها.
وباذَأْتُ الرَّجلَ: إِذا خاصَمْته.
وقال الشَّعْبي: إِذا عَظُمَتِ الحَلْقَةُ فإِنما هي بِذاءٌ ونِجاءٌ. وقِيلَ البِذاءُ: الـمُباذأَةُ وهي الـمُفاحَشة. يُقال باذَأْتُهُ بِذاءً ومُباذأَةً؛ والنِّجاءُ: الـمُناجاة.
وقال شمِرٌ في تفسيرِ قولِهِ: إِنَّكَ ما عَلِمْتُ لَبَذيءٌ مُغْرِقٌ. قال: البَذِيءُ: الفاحِشُ القَوْلِ، ورَجُلٌ بَذِيءٌ مِن قَوْمٍ أَبْذِياءَ، والبَذِيءُ: الفاحِشُ مِن الرِّجالِ، والأُنثى بَذِيئةٌ. وقد بَذُؤَ يَبْذُؤُ بذاءً وبَذاءة، وبعضهم يقول: بَذِئَ يَبْذَأُ بَذْءاً. قال أَبو النجم:
فاليَومُ يَوْمُ تَفاضُلٍ وبَذاء،
وامرأَةٌ بَذِيئةٌ ورَجُلٌ بَذيءٌ مِنْ قَوْمٍ أَبْذِياءَ: بَيِّنُ البَذاءة. وأَنشَدَ: هَذْرَ البَذِيئةِ، لَيْلَها، لم تَهْجَعِ
وامرأَةُ بَذِيَّةٌ. وسنذكر في المعتلِّ ما يتعلق بذلك.
\<ص:31>

##### Türkçe

**بَذَأْتُ** adamı **بَذْءاً**: ondan hoşlanmadığım bir hâl gördüğüm zaman.

Ve gözüm onu **تَبْذَؤُهُ بَذاءً وبذاءة** ile **بَذَأَتْهُ**: onu küçümsedi
ve hakir gördü; onu kabul etmedi; ve onun görünüşü sana hoş gelmedi. Ve onu **أَبْذَؤُهُ**
**بَذْءأً** ile **بَذَأْتُهُ**: onu yerdiğim zaman. Ebû Zeyd: denilir ki: gözüm onu **بَذْءاً** ile **بَذَأَتْهُ**: sana övülür de senin yanında o şey (hakkında övgü) olur, sonra onu öyle görmezsin; onu sana vasfedildiği gibi gördüğün zaman: “Göz onu **تَبْذَؤُهُ** (küçümsemez)” dersin.

Ve **بَذَأَ** şeyi: onu yerdi. Ve **بُذئَ الرَّجُلُ**: küçümsendiği zaman. Ve **بَذَأَ**
yeri: onun otlağını yerdi. Dedi ki:
أُزِّيَ مُسْتَهنئٌ في البَدِيءِ، *  فَيَرْمَأُ فيهِ ولا يَبْذَؤُهْ
Ve “**في البَدِيِّ**” diye rivayet edilir; ve aynı şekilde, bir yer de onu övmediğin zaman (böyledir).

Ve **أَرضٌ بَذِيئَةٌ** **فَعِيلة** vezni üzere: onda otlak yoktur.

Ve adamla **باذَأْتُ**: onunla çekiştiğim zaman.

Şa‘bî dedi: halka büyüdüğü zaman, ancak o **بِذاءٌ** ve **نِجاءٌ**dur.

Ve denildi ki: **البِذاءُ**: **الـمُباذأَةُ**dır; o da **الـمُفاحَشة**dır. Denilir: onunla **بِذاءً**
ve **مُباذأَةً** ile **باذَأْتُهُ**; ve **النِّجاءُ**: **الـمُناجاة**dır.

Ve Şemir, onun sözü: “إِنَّكَ ما عَلِمْتُ لَبَذيءٌ مُغْرِقٌ”ün tefsirinde dedi:
Dedi: **البَذِيءُ**: sözde çirkin olan; ve **رَجُلٌ بَذِيءٌ** **أَبْذِياءَ** kavminden; ve **البَذِيءُ**: erkeklerden çirkin olan; dişisi **بَذِيئةٌ**dir. Ve **بَذُؤَ**
**يَبْذُؤُ** **بذاءً وبَذاءة** (oldu). Ve bazısı der ki: **بَذِئَ يَبْذَأُ بَذْءاً**. Ebû’n-Necm dedi:
فاليَومُ يَوْمُ تَفاضُلٍ وبَذاء،
Ve **امرأَةٌ بَذِيئةٌ** ve **رَجُلٌ بَذِيءٌ** **أَبْذِياءَ** kavminden: **البَذاءة**sı apaçık (olan). Ve inşâd etti:
هَذْرَ البَذِيئةِ، لَيْلَها، لم تَهْجَعِ
Ve **امرأَةُ بَذِيَّةٌ**. Ve bununla ilgili olanı mu‘tel bahsinde zikredeceğiz.
\<ص:31>

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ذ أ * * بَذَأْتُ * الرجل والموضع كرهته

##### Türkçe

* ب ذ أ * * **بَذَأْتُ** * adamı ve yeri: ondan hoşlanmadım, onu kerih gördüm.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بذأه، كمنعه: رأى منه حالا كرهها، وقد بذأه يبذؤه: ازدراه واحتقره ولم يقبله، ولم تعجبه مرآته، وسألته عنه فبذأه، أي ذمه، قال أبو زيد: يقال بذأته عيني بذءا إذا طرأ لك وعندك الشيء ثم لم تره كذلك، فإذا رأيته كما وصف لك قلت: ما تبذؤه العين، وبذأ الأرض: ذو مرعاها، وكذلك الموضع إذا لم تحمده. والبذيء كبديع: الرجل الفاحش اللسان، وقد بذي كعني إذا عيب وازدري وبذؤ ككرم أو ككتب كما هو مقتضى إطلاقه، وهي لغة مرجوحة ويثلث، أي تحرك عين فعله، لأنها المقصودة بالضبط بالحركات الثلاث، بذأ كمنع وكفرح مضارعهما بالفتح، وككرم مضارعه بالضم قياسا وبالفتح، وفي المصباح: إنما يقال بذأ كمنع في المهموز، والكسر والضم إنما هما في المعتل اللام، بذاء كسحاب وبذاءة ككرامة، مصدر للمضموم على القياس وسيأتي في المعتل، وفي بعض النسخ بذأة على وزن رحمة، وفي أخرى: بذاء كسماء. وبذأ المكان: صار لا مرعى فيه، فهو مجدب. والمباذأة مفاعلة من بذأ: المفاحشة، وفي بعض النسخ بغير همز، كالبذاء بالكسر، وجوز بعضهم الفتح. ومما يستدرك عليه:باذأت الرجل إذا خاصمته، وباذأه فبذأه، وأبذأت: جئت بابذاء، وقال الشعبي: إذا عظمت الخلقة فإنما به بذاء ونجاء. ومن المجاز: وصفت لي أرض كذا فأبصرتها فبذأتها عيني، أي ازدرتها.

##### Türkçe

**بذأه**; **كمنعه**: Ondan hoşlanmadığı bir hâl gördü; ve **بذأه يبذؤه**: onu aşağıladı ve hakir gördü ve onu kabul etmedi; ve onun görünüşü onu beğendirmedi; ve ona dair ona sordum da onu **بذأه**, yani onu yerdi. Ebû Zeyd dedi: “**بذأته عيني بذءا**” denir; yani sana bir şey ansızın gelir ve senin yanında olur da sonra onu öyle görmezsin; onu sana vasfedildiği gibi gördüğünde “**ما تبذؤه العين**” dersin. Ve **بذأ الأرض**: otlağı olan (yer); ve aynı şekilde, övmediğin zaman yer de böyledir.

Ve **البذيء**; **كبديع**: dili çirkin (kaba) olan adam; ve **بذي**; **كعني**: ayıplandığı ve aşağılandığı zaman (denir); ve **بذؤ**; **ككرم** yahut **ككتب**: onun mutlak söylenişinin gerektirdiği üzere; ve bu, tercih edilmeyen bir dildir; ve üçlülenir; yani fiilinin عين’i harekelerin üçüyle harekelenir; çünkü üç harekeyle ضبط’ta kastedilen odur: **بذأ**; **كمنع** ve **كفرح**; ikisinin muzâri‘i fetha iledir; ve **ككرم**; muzâri‘i kıyas olarak damme ile ve fetha ile (gelir). Ve **المصباح**’ta: Hemzeli (fiilde) ancak **بذأ كمنع** denir; kesre ve damme ise ancak لام’ı illetli olanda olur; **بذاء**; **كسحاب** ve **بذاءة**; **ككرامة**: dammeli olanın masdarıdır, kıyas üzere; ve illetli (bab)da gelecektir. Ve bazı nüshalarda **بذأة**; **على وزن رحمة**; ve diğerinde: **بذاء**; **كسماء**.

Ve **بذأ المكان**: içinde otlak olmayan hâle geldi; artık o çoraktır. Ve **المباذأة**: **بذأ**’dan مفاعلة; yani karşılıklı çirkin söz söyleme. Ve bazı nüshalarda hemzesizdir; kesre ile **كالبذاء** gibi; ve bazıları fethayı caiz gördü.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **باذأت الرجل**: onunla çekiştim; ve **باذأه فبذأه**; ve **أبذأت**: **بابذاء** ile geldim. Ve Şa‘bî dedi: “Yaratılış büyüdüğü zaman, ancak onda **بذاء** ve **نجاء** vardır.”

Ve mecazdandır: Bana falan yer vasfedildi de onu gördüm; derken gözüm onu **بذأتها**, yani onu aşağıladı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَذُؤَ
1 بَذُؤَ ذ , (T, M, K,) with and without ء, (Mgh,) aor. بَذُاَ , (T,) inf. n. بَذَآءٌ and بَذَآءَةٌ, (M, K,) the former written in one copy of the K بَذَأٌ, and the latter in some copies written بَذْأَةٌ; (TA;) and بَذَأَ, and بَذِئَ, (K,) aor. of both بَذَاَ ; (TA;) and some say بَذِىَ, aor. يَبْذَى, inf. n. بَذَآءٌ; (T;) or, accord. to the Msb, only بَذَأَ is with ء, and the others are properly written بَذِىَ and بَذُوَ; (TA;) He (a man) was, or became, foul, unseemly, or obscene, (T, M, K, TA,) in tongue; (TA;) evil in speech. (T.) And بَذَأَ عَلَى القَوْمِ, aor. بَذَاَ , inf. n. بَذْءٌ and بَذَآءٌ, He behaved in a lightwitted, weak, stupid, or foolish, manner, or ignorantly, towards the people, or company of men; and uttered foul, unseemly, or obscene, language against them; and so though with truth. (Msb.) ― -b2- بَذَأَ also signifies He was, or became, evil in disposition. (Fr, T.) ― -b3- And, said of a place, It became devoid of pasture, barren, or unfruitful. (TA.) -A2- بَاذَأَهُ فَبَذَأَهُ: see 3. ― -b2- بَذَأَهُ, (T, S, M, K,) aor. بَذَاَ , (T,) inf. n. بَذْءٌ, (T, S,) also signifies He dispraised it; discommended it; (T, M, K;) namely, a thing: (M:) and be despised him: (T, K:) and he saw in him (a man, S) a state, or condition, that he disliked, or hated: (S, K:) he did not approve him; and was not pleased with his aspect. (TA.) And بَذَأَتْهُ عَيْنِى, (T, S, M, Msb, *) aor. as above, (M,) and so the inf. n., (S, M,) My eye did not approve him, or it; (T, S;) I was not pleased with his, or its, aspect; (S;) and I saw in him, or it, a state, or condition, that I disliked. or hated: (T:) or my eye despised, or regarded as of light estimation, him, or it: (M, Msb:) accord. to AZ, this is said when a thing has been praised, or greatly praised, to thee, and in thy presence, and then thou dost not see it to be as it has been described: but when thou seest it to be as it has been described, thou sayest, مَا تَبْذَؤُهُ العَيْنِ. (T.) One says also, بَذَأَ الأَرْضَ He dispraised, or discommended, the pasture of the land. (S, M, K.) And in like manner, بَذَأَ المَوْضِعَ (S) He did not praise the place. (TA.)

باذأهُ
3 باذأهُ ذ , (T,) inf. n. مُبَاذَأَةٌ, (T, K,) in some copies of the K without ء, (TA,) and بِذَآءٌ, (T, K,) [He vied with him, or strove to surpass him, in foul, unseemly, or obscene, speech or language: and he held such discourse with him: these significations being indicated by the following exs., and by the saying that] the inf. ns. are syn. with مُفَاحَشَةٌ. (T, K.) You say, ↓ بَاذَأَهُ فَبَذَأَهُ [He vied with him, or strove to surpass him, in foul, unseemly, or obscene, speech or language, and he surpassed him therein: in this case, the aor. of the latter verb is بَذُاَ , notwithstanding the final faucial letter]. (TA.) And Esh-Shaabee says, اـِذَ عَظُمَتِ الحَلْقَةُ فَاـِنَّمَا هُوَ بِذَآءٌ وَ نِجَآءٌ [i. e. When the ring of people becomes large, it is only an occasion of holding foul, unseemly, or obscene, and secret, discourse]: it is said that بذآء here signifies مفاحشة: (T:) the meaning is, that there is much بذاء and نجاء, i. e. مُنَاجَاة, therein. (TA in art. نجو. [But there, in the place of فَاـِنَّمَا هُوَ, I find فَهِىَ; and in the TA in the present art., فَاـِنَّمَا بِهِ.]) ― -b2- Also He contended with him in an altercation. (T.)

ابذأ
4 ابذأ ذ He uttered foul, unseemly, or obscene, speech or language. (TA.)

بَذِىْءٌ
بَذِىْءٌ ذ A man foul, unseemly, or obscene, (T, M, K, TA,) in tongue; (TA;) evil in speech. (T.) [See also art. بذو.] ― -b2- A place in which is no pasture: (K:) and أَرْضٌ بَذِيْئَةٌ a land in which is no pasture. (S, M.)

##### Türkçe

**بَذُؤَ**
1 **بَذُؤَ** **ذ** , (T, M, K,) ء ile ve ء’siz, (Mgh,) muzârîsi **بَذُاَ** , (T,) mastarı **بَذَآءٌ** ve **بَذَآءَةٌ**, (M, K,) birincisi K’nın bir nüshasında **بَذَأٌ** yazılmıştır; ikincisi de bazı nüshalarda **بَذْأَةٌ** yazılmıştır; (TA;) ve **بَذَأَ**, ve **بَذِئَ**, (K,) ikisinin de muzârîsi **بَذَاَ** ; (TA;) ve bazıları **بَذِىَ** der, muzârîsi **يَبْذَى**, mastarı **بَذَآءٌ**; (T;) yahut Msb’ye göre, ء ile olan yalnız **بَذَأَ**’dır; ötekiler ise doğru olarak **بَذِىَ** ve **بَذُوَ** diye yazılır; (TA;) O (bir adam) dil bakımından çirkin, yakışıksız yahut müstehcen oldu veya oldu; (T, M, K, TA,) (TA;) sözde kötü. (T.) Ve **بَذَأَ عَلَى القَوْمِ**, muzârîsi **بَذَاَ** , mastarı **بَذْءٌ** ve **بَذَآءٌ**, O, kavme yahut erkekler topluluğuna karşı hafif akıllıca, zayıfça, ahmakça yahut budalaca bir tarzda, yahut cahilce davrandı; ve onlara karşı çirkin, yakışıksız yahut müstehcen söz söyledi; ve bu, doğru olsa bile. (Msb.) ― -b2- **بَذَأَ** ayrıca, O tabiatça kötü oldu veya oldu, mânâsına gelir. (Fr, T.) ― -b3- Ve bir yer hakkında söylendiğinde, O, otlaktan yoksun, çorak yahut verimsiz oldu. (TA.) -A2- **بَاذَأَهُ فَبَذَأَهُ**: 3’e bak. ― -b2- **بَذَأَهُ**, (T, S, M, K,) muzârîsi **بَذَاَ** , (T,) mastarı **بَذْءٌ**, (T, S,) ayrıca, O onu yerdi; onu beğenmedi; (T, M, K;) yani bir şeyi: (M:) ve O onu küçümsedi: (T, K:) ve Onda (bir adamda, S) hoşlanmadığı yahut nefret ettiği bir hâl yahut durum gördü: (S, K:) onu uygun bulmadı; ve görünüşünden hoşnut olmadı. (TA.) Ve **بَذَأَتْهُ عَيْنِى**, (T, S, M, Msb, *) muzârîsi yukarıdaki gibi, (M,) mastarı da öyle, (S, M,) Gözüm onu yahut onu beğenmedi; (T, S;) onun yahut onun görünüşünden hoşnut olmadım; (S;) ve onda yahut onda hoşlanmadığım yahut nefret ettiğim bir hâl yahut durum gördüm: (T:) yahut gözüm onu yahut onu küçümsedi, yahut hafif değerli saydı: (M, Msb:) AZ’ye göre, bu, bir şey sana övülmüş yahut çokça övülmüş ve senin huzurunda (öyle) anlatılmış iken, sonra sen onu anlatıldığı gibi görmediğinde söylenir: fakat sen onu anlatıldığı gibi gördüğünde, **مَا تَبْذَؤُهُ العَيْنِ** dersin. (T.) Şöyle de denir: **بَذَأَ الأَرْضَ** O, yerin otlağını yerdi yahut beğenmedi. (S, M, K.) Ve aynı şekilde, **بَذَأَ المَوْضِعَ** (S) O, yeri övmedi. (TA.)

**باذأهُ**
3 **باذأهُ** **ذ** , (T,) mastarı **مُبَاذَأَةٌ**, (T, K,) K’nın bazı nüshalarında ء’siz, (TA,) ve **بِذَآءٌ**, (T, K,) [O, çirkin, yakışıksız yahut müstehcen söz yahut dilde onunla yarıştı, yahut onu geçmeye çalıştı; ve onunla böyle bir konuşma yaptı: bu mânâlar, aşağıdaki örneklerle ve mastarların **مُفَاحَشَةٌ** ile eşanlamlı olduğunun söylenmesiyle gösterilmiştir]. (T, K.) Sen dersin: ↓ **بَاذَأَهُ فَبَذَأَهُ** [O, çirkin, yakışıksız yahut müstehcen söz yahut dilde onunla yarıştı, yahut onu geçmeye çalıştı; ve onda onu geçti: bu durumda, ikinci fiilin muzârîsi, son boğaz harfine rağmen, **بَذُاَ**’dır]. (TA.) Ve Esh-Shaabee der ki: **اـِذَ عَظُمَتِ الحَلْقَةُ فَاـِنَّمَا هُوَ بِذَآءٌ وَ نِجَآءٌ** [yani: İnsan halkası büyüdüğünde, bu ancak çirkin, yakışıksız yahut müstehcen ve gizli konuşma vesilesidir]: burada **بذآء**’ın **مفاحشة** mânâsına geldiği söylenir: (T:) mânâ şudur ki, onda çokça **بذاء** ve **نجاء**, yani **مُنَاجَاة**, vardır. (TA, **نجو** maddesinde. [Fakat orada **فَاـِنَّمَا هُوَ** yerine **فَهِىَ** buluyorum; ve TA’nın bu maddesinde, **فَاـِنَّمَا بِهِ**.]) ― -b2- Ayrıca, O, onunla bir münakaşada çekişti. (T.)

**ابذأ**
4 **ابذأ** **ذ** O, çirkin, yakışıksız yahut müstehcen söz yahut dil söyledi. (TA.)

**بَذِىْءٌ**
**بَذِىْءٌ** **ذ** Dil bakımından çirkin, yakışıksız yahut müstehcen bir adam; (T, M, K, TA,) (TA;) sözde kötü. (T.) [Ayrıca **بذو** maddesine bak.] ― -b2- Otlağı olmayan bir yer: (K:) ve **أَرْضٌ بَذِيْئَةٌ** otlağı olmayan bir arazi. (S, M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: بذء

بَذَأَ
بَذَأَ A ( n. ac. بَذْء 1 ),
a.  Disapproved, was displeased with.

بَذِيْى
ba*iyoY^
a.  Reprobate; scape-grace.

##### Türkçe

**بَذَأَ**
**بَذَأَ** A (mastarı **بَذْء** 1),
a. Kınadı, hoşnutsuz oldu.

**بَذِيْى**
ba*iyoY^
a. Kötü kimse; haylaz.
