# بذخ (ب-ذ-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B0%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ذ - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والذال والباء معهما
ب ذ خ يستعمل فقط بذخ: البَذَخُ: التطاول والافتخار، بَذَخَ يَبْذَخ بَذْخاً وبُذُوخاً.
ورجل باذخ وبذّاخ، قال:
أشم بذاخٌ نَمَتُني البُذَّخُُ
وجبل باذخ: طويل: وجمعه بواذخ وباذخات، وقد بَذَخَ بُذُوخاً.
وأنا أبذَخُ منه أي: أفخر وأعز.

##### Türkçe

خاء, ذال ve باء babı, onlarla birlikte

**ب ذ خ** yalnızca kullanılır: **بذخ**: **البَذَخُ**: boy atma ve övünme; **بَذَخَ يَبْذَخ بَذْخاً وبُذُوخاً**.

Ve **باذخ** ve **بذّاخ** bir adam; dedi ki:
أشم بذاخٌ نَمَتُني البُذَّخُُ

Ve **باذخ** bir dağ: uzun; ve onun çoğulu **بواذخ** ve **باذخات**tır; ve **بَذَخَ بُذُوخاً**.

Ve ben ondan **أبذَخُ**um, yani: övünürüm ve daha izzetliyim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَذَخُ: الكِبْرُ. وقد بَذِخَ بالكسر. وتَبَذَّخَ، أي تَكَبَّرَ وعَلا. وشرفٌ باذِخٌ، أي عال. والبَواذِخ من الجبال: الشَوامخُ. وامرأةٌ بَيْذَخٌ، أي بادنٌ.

##### Türkçe

**البَذَخُ**: kibir. Ve kesre ile **بَذِخَ**. Ve **تَبَذَّخَ**; yani **تَكَبَّرَ** ve yükseldi. Ve **شرفٌ باذِخٌ**; yani yüksek. Ve dağlardan **البَواذِخ**: **الشَوامخُ**. Ve **امرأةٌ بَيْذَخٌ**; yani şişman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ذ ب
بذخ
استعمل من وجوهه : بذخ .
بذخ : قال الليث : البَذَخُ تَطَاوُلُ الرجل
بِكلاَمِه ، وافتِخَارُه .
والفِعْلُ : بَذَخَ يَبْذَخُ بَذْخاً وبُذُوخاً .
وفي الكلام : هو بَذَّاخٌ . وفي الشعر : هو
بَاذِخٌ .
وقال الْعَجَّاجُ :
أَشَمُّ بَذَّاخٌ نَمَتْنِي الْبُذَّخُ
قال : والْبَاذِخُ : الْجَبَلُ الطَّوِيلُ والجميع :
البَوَاذخُ والْبَاذِخَاتُ .
وقد بَذَخَتْ بُذُوخاً .
أبو عبيد : الْبَاذِخُ والشَّامِخُ : الجَبَلُ
الطويل .
وفلان يتَبَذَّخُ _ أي : يَتَعَظَّمُ ويَتَكَبَّرُ .

##### Türkçe

خ ذ ب
**بذخ**
Kullanıldı, vecihlerinden: **بذخ**.
**بذخ**: Leys dedi: **البَذَخُ** erkeğin sözüyle uzanması (üstünlük taslaması) ve övünmesidir.
Fiil: **بَذَخَ** **يَبْذَخُ** **بَذْخاً** ve **بُذُوخاً**.
Sözde: o **بَذَّاخٌ**’tır. Şiirde: o **بَاذِخٌ**’tir.
El-A‘câc dedi:
أَشَمُّ بَذَّاخٌ نَمَتْنِي الْبُذَّخُ
Dedi: **الْبَاذِخُ**: uzun dağdır; cem‘i: **البَوَاذخُ** ve **الْبَاذِخَاتُ**.
Ve **بَذَخَتْ** **بُذُوخاً**.
Ebû Ubeyd: **الْبَاذِخُ** ve **الشَّامِخُ**: uzun dağdır.
Ve falan **يتَبَذَّخُ** — yani: büyüklük taslar ve kibirlenir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والذال وما يثلثهما في الثلاثي)
(بذر) الباء والذال والراء أصلٌ واحد، وهو نَثْرُ الشيءِ وتفريقُه. يقال بذرْتُ البَذْرَ أبْذُرُهُ بَذْراً، وبذَّرت المالَ أبَذِّرُه تبذيراً. قال الله تعالى: ﴿وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً. إنَّ المُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ﴾.[الإسراء 26- 27]. والبُذُر القومُ لا يكتمُون حديثاً ولا يحفَظُون ألسِنتَهم. قال عليٌّ عليه السلام: "أُولئك مَصابيحُ الدُّجَى، ليسوا بالمَسَاييح ولا المَذَايِيع البُذُر" فالمذاييع الذين يُذيعون، والبُذُر الذين ذكرناهم([1]). وبَذَّرُ مكانٌ، ولعلّه أن يكون مشتقّاً من الأصل الذي تقدَّم. قال الشاعر:([2])
سَقى اللهُ أمواهاً عَرَفْتُ مَكَانَها  *** جُرَاباً ومَلكوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا([3])(بذع) الباء والذال والعين، كلمةٌ واحدة فيها نظرٌ ولا يقاسُ عليها، يقولون بَذَعْتُه وأبْذَعْتُه إذا أفزَعْتَه.
(بذل) الباء والذال واللام كلمة واحدة، وهو تركُ صِيانةِ الشيء، يقال بذَلْتُ الشيءَ بَذْلاً، فأنا باذلٌ وهو مبذول، وابتذلْتُه ابْتِذالاً. وجاء فلانٌ في مَباذِلهِ، وهي ثيابه التي يَبْتذِلُها. ويقال لها مَعَاوِزُ، وقد ذُكِرَتْ في بابها.
(بذأ) الباء والذال والهمزة أصلٌ واحد، وهو خروج الشيء عن طريقةِ الإحْماد، تقول: هو بذِيءُ اللِّسان، وقد بَذَأْتُ على فلانٍ أبْذَأُ بُذاءً. ويقال بَذَأت المكانَ أبذَؤُه، إذا أتيتَه فلم تُحْمِدْه.
(بذج) الباء والذال والجيم أصلٌ واحد ليس من كلام العرب، بل هي كلمةٌ مُعَرَّبة، وهي البَذَجُ من وُلْدِ الضَّأن، والجمع بِذْجانٌ([4]). قال الشاعر([5]):
قد هلكَتْ جارتُنا من الهَمَج *** وإنْ تَجُعْ تأكُلْ عَتُوداً أوْ بَذَجْ
(بذح) الباء والذال والحاء أصلٌ واحد، وهو الشّقّ والتّشْريح وما قارَبَ ذلك. قال أبو عليّ الأصفهانيّ: قال العامريّ: بَذَحْتُ اللَّحْمَ إذا شَرَّحْتَه. قال: والبَذْح الشقُّ ويقال: أصابه بَذْحٌ في رِجْلهِ، أي شُقاقٌ. وأنشد:
لأَعْلِطَنَّ حَرْزَماً بِعَلْطِ([6])*** ثلاثةً عندَ بُذُوحِ الشَّرْط([7])قال أبو عُبيدٍ: بَذَحْتُ لِسَانَ الفَصيلِ بَذْحاً، وذلك عند التفليك([8]) والإجرار. وما يقاربُ هذا البابَ قولُهم لسَحَج الفَخِذَين مَذحٌ.
(بذخ) الباء والذال والخاء أصلٌ واحد، وهو العلُوّ والتعظُّم. يقال بَذَخَ إذا تَعَظَّمَ، وفلانٌ [في] باذخٍ من الشَّرف أي عالٍ.
 ---------------------
([1]) وأما المساييح فجمع مسياح، وهو الذي يسيح في الأرض بالنميمة والشر. والبذر: جمع بذور وبذير، كصبور وصبر ونذير ونذر.
([2]) هوكثير عزة، كما في اللسان (بذر). وأنشده ياقوت في (بذر، جراب، ملكوم) ولم ينسبه.
([3]) هذه كلها آبار بمكة. وفي الأصل: "ملكوكا"، تحريف.
([4]) لم أجد من نص على تعريبه إلا ابن دريد في الجمهرة (1: 207) والجواليقي في المعرب 58. والبذجان بكسر الباء، كما نص عليه في القاموس، وكما ضبط في اللسان، ونبه على الكسر أيضاً ابن دريد في الجمهرة (3: 512). وضبط في الأصل هنا وفي نسخة من المعرب بضم الباء، ولا سند له.
([5]) هو أبو محرز عبيد المحاربي، كما في اللسان (بذج) وأنشده الجواليقي والجاحظ في الحيوان (5: 501) وثعلب في مجالسه 585 والميداني (1: 261) بدون نسبة.
([6]) حرزم، بتقديم الراء: جمل معروف. وفي الأصل: "حزرما" صوابه في اللسان (حرزم، يذج) حيث أنشد البيتين.
 ([7])رواية اللسان في الموضعين: "بليته". والليت، بالكسر: صفحة العنق.
([8]) التفليك: أن يجعل الراعي من الشعر مثل فلكة المغزل، ثم يثقب لسان الفصيل فيجعله فيه لئلا يرضع أمه. ومثله الإجرار. وفي الأصل: "التقليل"، محرف.
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الذال** ve üçlüde ikisini üçleyen şeyler)

(**بذر**) **الباء** ve **الذال** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyin saçılması ve dağıtılmasıdır. Denir: **بذرْتُ البَذْرَ أبْذُرُهُ بَذْراً**; ve **وبذَّرت المالَ أبَذِّرُه تبذيراً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً. إنَّ المُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ**﴾.[الإسراء 26- 27]. Ve **البُذُر**: bir kavimdir; bir sözü gizlemezler ve dillerini korumazlar. Ali aleyhisselâm dedi: "أُولئك مَصابيحُ الدُّجَى، ليسوا بالمَسَاييح ولا المَذَايِيع البُذُر" ; öyleyse **المذاييع**: yayan kimselerdir; ve **البُذُر**: zikrettiğimiz kimselerdir([1]). Ve **بَذَّرُ** bir yerdir; ve umulur ki, önce geçen asıldan türemiş olsun. Şair dedi:([2])
سَقى اللهُ أمواهاً عَرَفْتُ مَكَانَها  *** جُرَاباً ومَلكوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا([3])

(**بذع**) **الباء** ve **الذال** ve **العين**: tek bir kelimedir; onda bir bakış vardır ve ona kıyas edilmez; derler: **بَذَعْتُه** ve **أبْذَعْتُه**; onu korkuttuğun zaman.

(**بذل**) **الباء** ve **الذال** ve **اللام** tek bir kelimedir; o da şeyin korunmasını terk etmektir. Denir: **بذَلْتُ الشيءَ بَذْلاً**; öyleyse ben **باذلٌ**üm ve o **مبذول**dür; ve **ابتذلْتُه ابْتِذالاً**. Ve falan kimse **مَباذِلهِ** içinde geldi; o, onun **يَبْتذِلُها** olduğu elbiseleridir. Ve ona **مَعَاوِزُ** denir; ve kendi babında zikredilmiştir.

(**بذأ**) **الباء** ve **الذال** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da şeyin övülme yolundan çıkmasıdır. Dersin: o, dilce **بذِيءُ**dür; ve falan kimseye karşı **بَذَأْتُ**; **أبْذَأُ بُذاءً**. Ve denir: **بَذَأت المكانَ أبذَؤُه**; ona geldiğin ve onu övmediğin zaman.

(**بذج**) **الباء** ve **الذال** ve **الجيم** tek bir asıldır; Arapların كلامından değildir; bilakis o, muarrab bir kelimedir; o da koyun yavrularından **البَذَجُ**dur; çoğulu **بِذْجانٌ**dur([4]). Şair dedi([5]):
قد هلكَتْ جارتُنا من الهَمَج *** وإنْ تَجُعْ تأكُلْ عَتُوداً أوْ بَذَجْ

(**بذح**) **الباء** ve **الذال** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da yarma ve parçalama ve buna yakın olan şeylerdir. Ebû Ali el-İsfahânî dedi: el-Âmirî dedi: **بَذَحْتُ اللَّحْمَ**: onu parçaladığın zaman. Dedi: ve **البَذْح** yarıktır; ve denir: ayağında **بَذْحٌ** isabet etti; yani çatlaklar. Ve inşad etti:
لأَعْلِطَنَّ حَرْزَماً بِعَلْطِ([6])*** ثلاثةً عندَ بُذُوحِ الشَّرْط([7])
Ebû Ubeyd dedi: **بَذَحْتُ لِسَانَ الفَصيلِ بَذْحاً**; bu, **التفليك**([8]) ve **الإجرار** sırasında olur. Ve bu babın yakını, onların uylukların sıyrılmasına **مَذحٌ** demeleridir.

(**بذخ**) **الباء** ve **الذال** ve **الخاء** tek bir asıldır; o da yükseklik ve büyüklük taslamadır. Denir: **بَذَخَ**; büyüklük tasladığı zaman; ve falan kimse şereften **باذخٍ** içindedir; yani yüksek.

---------------------
([1]) **المساييح** ise **مسياح**ın çoğuludur; o, yeryüzünde kovuculuk ve şer ile dolaşan kimsedir. Ve **البذر**: **بذور** ve **بذير**in çoğuludur; **صبور** ve **صبر** ve **نذير** ve **نذر** gibi.
([2]) O, **كثير عزة**’dir; **اللسان**’da (**بذر**)da olduğu gibi. Ve onu Yakut (**بذر**، **جراب**، **ملكووم**)da inşad etti ve ona nispet etmedi.
([3]) Bunların hepsi Mekke’de kuyulardır. Asılda: "ملكوكا" vardır; tahriftir.
([4]) Onun muarrab oluşuna İbn Düreyd’in **الجمهرة**’sinde (1: 207) ve el-Cevâlikî’nin **المعرب**’ında 58’den başka nasseden bulmadım. Ve **البذجان** **الباء**’ın kesriyledir; **القاموس**’ta nassedildiği gibi ve **اللسان**’da ضبط edildiği gibi; ve kesreye İbn Düreyd de **الجمهرة**’da (3: 512) dikkat çekti. Ve burada asılda ve **المعرب**’ın bir nüshasında **الباء**’ın zammıyla ضبط edildi; onun için bir sened yoktur.
([5]) O, Ebû Muhrez Ubeyd el-Muhâribî’dir; **اللسان**’da (**بذج**) olduğu gibi. Ve onu el-Cevâlikî ve el-Câhız **الحيوان**’da (5: 501) ve Sa‘leb **مجالسه**’inde 585 ve el-Meydânî (1: 261) nispet olmaksızın inşad etti.
([6]) **حرزم**; **الراء**’ın öne alınmasıyla: bilinen bir devedir. Asılda: "حزرما" vardır; doğrusu **اللسان**’da (**حرزم**، **يذج**)dedir; zira iki beyti orada inşad etti.
([7]) **اللسان** rivayeti iki yerde de: "بليته"dir. Ve **الليت**; kesreyle: boynun yanı.
([8]) **التفليك**: çobanın kıldan iğ fırdöndüsünün fülkesi gibi bir şey yapması, sonra yavrunun dilini delip onu onun içine koymasıdır; annesini emmesin diye. Ve onun benzeri **الإجرار**dır. Asılda: "التقليل" vardır; muharreftir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ذ خ
جبل باذخ‏:‏ عال وجبال بواذخ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ عز باذخ وشرف شامخ‏.‏
وتبذخ فلان‏:‏ تطاول وهو بـذاخ وفيـه بـذخ‏.‏
وجمـل بذاخ الهدير‏.‏
قال جرير في مرثية الفرزدق‏:‏ عمـاد تميـم كلهـا ولسانهـا وناطقها البذاخ في كـل منطـق

##### Türkçe

ب ذ خ
**جبل باذخ**: yüksek; ve **جبال بواذخ**.
Ve mecazdan: **عز باذخ** ve **شرف شامخ**.
Ve **تبذخ فلان**: boy attı/uzadı; ve o **بذاخ**tır ve onda **بذخ** vardır.
Ve **جمل بذاخ الهدير**.
Cerîr, Ferazdak’ın mersiyesinde dedi:
Temîm’in tamamının direği, ve onun dili; ve her söyleyişte **البذاخ** olan onun konuşanı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَذَخ: الكبر. والبَذَخ: تطاول الرجل بكلامه وافتخاره؛ بَذَخَ يَبْذَخْ ويَبْذُخُ، والفتح أَعلى، بَذَخاً وبُذُوخاً.
وتَبَذَّخَ: تطاول وتكبر وفَخَر وعلا.
وشَرَفٌ باذِخٌ أَي عال، ورجل باذِخٌ، والجمع بُذَخاءُ؛ ونظيره ما حكاه سيبويه من قولهم عالم وعلماء وهو مذكور في موضعه؛ وقال ساعدة بن جؤية: بُذَخاءُ كلُّهُمُ إِذا ما نُوكِرُوا،
يُتْقَى كما يُتْقَى الطَّلِيُّ الأَجْرَبُ
وبَذَّاخ كباذِخ؛ قال طرفة:
أَنتَ ابنُ هِنْدٍ فَقُلْ لي: من أَبوك إِذاً؟
لا يُصْلِحُ المُلْكَ إِلاَّ كلُّ بَذَّاخِ
ويروى: لا يَصْلُح المُلْكَ أَي للملك. وباذَخَه: فاخَرَه، والجمع البَواذِخُ والباذِخاتُ. التهذيب: وفي الكلام هو بَذَّاخٌ، وفي الشعر هو باذِخٌ؛ وأَنشد:
أَشَمُّ بَذَّاخٌ نَمَتْنِي البُذَّخُ
وفلان يَتَبَذَّخُ أَي يتعظم ويتكبر. وفي حديث الخيل: والذي يتخذها أَشَراً وبَطَراً وبَذَخاً؛ البَذَخ، بالتحريك: الفخر والتطاول. والباذخ: العالي، ويجمع على بُذَّخ؛ ومنه كلام عليّ، رضي الله عنه: وحَمَّل الجِمالَ البُذَّخَ على أَكتافِها. والباذخُ والشامخُ: الجبل الطويل، صفة غالبة، والجمع البَواذخُ. وقد بَذَخَ بُذُوخاً؛ وبَذَخَ البعيرُ يَبْذُخ بَذَخاناً، فهو باذخٌ وبَذَّاخٌ: اشتدّ هَدْرُه فلم يكن فوقه شيء، وإِنه لَبَذَّاخٌ. وتقول إِذا زجرته عن ذلك أَو حكيتَه: بِذِخْ بِذِخْ. والبَيْذَخُ: معروفة بهذا الاسم. وامرأَة بَيْذَخٌ أَي بادِنٌ.

##### Türkçe

**البَذَخ**: kibir. Ve **البَذَخ**: adamın sözüyle uzanıp yükselmesi ve övünmesi; **بَذَخَ** **يَبْذَخْ** ve **يَبْذُخُ**; ve fetha daha üstündür; **بَذَخاً** ve **بُذُوخاً**.

Ve **تَبَذَّخَ**: uzanıp yükseldi ve kibirlendi ve övündü ve yükseldi.

Ve **شَرَفٌ باذِخٌ** yani yüksek; ve **رجل باذِخٌ**; çoğulu **بُذَخاءُ**’dur; ve onun benzeri, Sîbeveyh’in onların “**عالم**” ve “**علماء**” demelerinden naklettiğidir; ve o, kendi yerinde zikredilmiştir; ve Sâ‘ide b. Cüveyye dedi ki:

**بُذَخاءُ** كلُّهُمُ إِذا ما نُوكِرُوا،
يُتْقَى كما يُتْقَى الطَّلِيُّ الأَجْرَبُ

Ve **بَذَّاخ** **باذِخ** gibidir; Tarafe dedi ki:

أَنتَ ابنُ هِنْدٍ فَقُلْ لي: من أَبوك إِذاً؟
لا يُصْلِحُ المُلْكَ إِلاَّ كلُّ **بَذَّاخِ**

Ve şöyle rivayet edilir: **لا يَصْلُح المُلْكَ** yani mülk için. Ve **باذَخَه**: onunla övünme yarışına girdi; çoğulu **البَواذِخُ** ve **الباذِخاتُ**tur. **التهذيب**: sözde o **بَذَّاخٌ**tur, şiirde ise o **باذِخٌ**tur; ve okudu:

أَشَمُّ **بَذَّاخٌ** نَمَتْنِي **البُذَّخُ**

Ve falan **يَتَبَذَّخُ** yani büyüklük taslar ve kibirlenir. Ve atlar hadîsinde: “ve onu azgınlık, şımarıklık ve **بَذَخاً** için edinen”; **البَذَخ** (harekeli): övünme ve uzanıp yükselme. Ve **الباذخ**: yüksek olan; ve **بُذَّخ** üzerine çoğul yapılır; ve ondan, Ali’nin, Allah ondan razı olsun, sözü: “ve develere **البُذَّخَ**ı omuzları üzerine yükledi.” Ve **الباذخُ** ve **الشامخُ**: uzun dağ; baskın bir sıfat; çoğulu **البَواذخُ**tur. Ve gerçekten **بَذَخَ** **بُذُوخاً**; ve **بَذَخَ** deve **يَبْذُخ** **بَذَخاناً**, o hâlde o **باذخٌ** ve **بَذَّاخٌ**tur: böğürmesi şiddetlendi de onun üstünde hiçbir şey olmadı; ve gerçekten o, elbette **لَبَذَّاخٌ**tur. Ve onu bundan men etmek için azarladığında yahut onu naklettiğinde dersin: **بِذِخْ بِذِخْ**.

Ve **البَيْذَخُ**: bu adla bilinen (şey)dir. Ve **امرأَة بَيْذَخٌ** yani şişman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البذخ، محركة: الكبر، وتطاول الرجل بكلامه، وافتخاره. وقد جاء ذلك في حديث الخيل: والذي يتخذها أشرا وبطرا وبذخا. بذخ كفرح ونصر، يبذخ ويبذخ، والفتح أعلى، بذخا وبذوخا، وتبذخ، إذا تكبر وفخر وعلا. ومن المجاز: شرف باذخ وعز شامخ: الجبل الطويل، صفة غالبة، وجبال بواذخ وشوامخ. وقد بذخ بذوخا. ومن المجاز: رجل باذخ، والجمع بذخاء. ونظيره ما حكاه سيبويه من قولهم عالم وعلماء. وقال ساعدة بن جؤية:
  بذخاء كلهم إذا مـا نـوكـروا                      يتقى كما يتقى الطلي الأجرب ويجمع الباذخ على بذخ. والبيذخ: المرأة البادن، لغة في المهملة وبيذخ: نخلة م، أي معروفة وبذخ، محركة، وبذخ، بكسرتين، بمعنى بخ وعجبا، كذا في التهذيب. وأنشد:
  نحن بنو صعب وصعب لأسد                      فبذخ هل تنكرن ذاك معـد ومن المجاز: بعير بذخ، بالكسر، وبذخ وبذاخ ككتف وكتان: هدار مخرج لشقشقته فلم يكن فوقه شيء وقد بذخ يبذخ بذخانا فهو باذخ. وبذاخ. والبذاخي بالضم: العظيم. ومما يستدرك عليه: رجل باذخ وبذاخ، قال طرفة: أنت ابن هند فقل لي من أبوك إذا لايصلح الملك إلا كل بذاح وباذخه: فاخره. وفي التهذيب: في الكلام هو بذاخ، وفي الشعر هو باذخ. وتقول إذا زجرته عن ذلك أو حكيته: بذخ بذخ. واستدرك هنا بعض أرباب الحواشي: البذخان جمع بذخ، محركة، لوضلد الضأن، ونقله عن النهاية معتمدا على بعض روايات الترمذي، والصواب أنه البذجان، بالجيم، وقد تقدم.

##### Türkçe

**البذخ**، harekeli: kibir; erkeğin sözüyle uzanıp yükselmesi ve övünmesi. Bu, atlar hadîsinde gelmiştir: “Ve onu azgınlık, taşkınlık ve **بذخا** olarak edinen.” **بذخ**; **كفرح** ve **نصر** gibi; **يبذخ** ve **يبذخ**; fetha daha yüksektir; **بذخا** ve **بذوخا**; ve **تبذخ**: kibirlendiği, övündüğü ve yükseldiği zaman.

Mecazdan: **شرف باذخ** ve **عز شامخ**: uzun dağ; galip bir sıfat; ve **جبال بواذخ** ve **شوامخ**. Ve **بذخ** **بذوخا**.

Mecazdan: **رجل باذخ**; çoğulu **بذخاء**. Bunun benzeri, Sîbeveyh’in onların “**عالم** ve **علماء**” sözünden hikâye ettiğidir. Sâ‘ide b. Cüveyye dedi ki:
  **بذخاء كلهم إذا مـا نـوكـروا                      يتقى كما يتقى الطلي الأجرب**

Ve **الباذخ** **بذخ** üzerine cem‘ edilir. Ve **البيذخ**: semiz kadın; **المهملة** hakkında bir dildir. Ve **بيذخ**: bir hurma ağacı, yani bilinen. Ve **بذخ** (harekeli) ve **بذخ** (iki kesre ile): **بخ** ve “şaşılacak şey!” mânâsında; **التهذيب**’de böyle. Ve inşâd etti:
  **نحن بنو صعب وصعب لأسد                      فبذخ هل تنكرن ذاك معـد**

Mecazdan: **بعير بذخ** (kesre ile); ve **بذخ** ve **بذاخ**; **كتف** ve **كتان** gibi: şıkşıqasını çıkararak böğüren; onun üstünde hiçbir şey olmadı. Ve **بذخ** **يبذخ** **بذخانا**; o hâlde o **باذخ**tır. Ve **بذاخ**. Ve **البذاخي** (damme ile): büyük.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **رجل باذخ** ve **بذاخ**. Tarafe dedi ki: “Sen Hind’in oğlusun; bana söyle, baban kimdir? Mülk ancak her **بذاح** ve onun **باذخه**si ile düzelir.” **وباذخه**: onunla övüştü. **التهذيب**’de: sözde o **بذاخ**tır; şiirde o **باذخ**tır. Ve onu bundan men ettiğinde yahut onu hikâye ettiğinde dersin: **بذخ بذخ**.

Burada hâşiye erbabından bazıları istidrâk etti: **البذخان**; **بذخ**’ın cem‘idir (harekeli); koyunun **لوضلد**’i için; ve onu **النهاية**’den nakletti, Tirmizî’nin bazı rivayetlerine dayanarak. Doğrusu ise onun **البذجان** olduğudur, **بالجيم** ile; ve daha önce geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَذِخَ
1 بَذِخَ ذ , aor. بَذَخَ , inf. n. بَذَخٌ; (Msb;) and بَذَخَ, [aor. بَذَخَ and بَذُخَ , (see what follows,)] inf. n. بُذُوخٌ; (L;) It (a mountain) was high, or lofty. (L, Msb.) ― -b2- And hence, (Msb,) بَذِخَ, (S, Msb, K,) aor. بَذَخَ , (K,) inf. n. بَذخٌ; (S, K;) and بَذَخَ, aor. بَذَخَ and بَذُخَ , but the former is the more approved, inf. n. بَذْخٌ and بُذُوخٌ; (L;) (assumed tropical:) He was, or became, proud, and lofty, or haughty; (S, Msb, * K;) as also ↓ تبذّخ: (S, K:) (tropical:) he exalted himself above others, (L, TA,) as also ↓ تبذّخ, (A,) by his speech, and his glorying, or boasting. (L, TA.) ― -b3- And بَذَخَ, aor. بَذَخَ , inf. n. بَذَخَانٌ, (tropical:) He (a camel) brayed in the most vehement manner, (L, TA,) and put forth his شِقشِقَة [or faucial bag]. (TA.) -A2- بَذَخَ, aor. بَذَخَ , inf. n. بَذْخٌ, He split, clave, rifted, slit, or rent, a thing. (Msb.)

باذخهُ
3 باذخهُ ذ (assumed tropical:) He vied, or competed, or contended, with him in glorying or boasting, or in glory or excellence, or for superiority in nobleness. (L, TA.)

5 تَبَذَّخَ see 1, in two places.

بِذْخٌ
بِذْخٌ ذ : see بَاذِخٌ.

بِذِخْ
بِذِخْ ذ and بَذَخْ [for the latter of which, in the CK, we find بَذِخْ,] i. q. بَخْ [Excellent! &c.]; (JK, T, K, TA;) and wonderful! (T, TA.) ― -b2- بِذِخْ بِذِخْ is also said in chiding a camel that brays in the most vehement manner, (see بَذَخَ,) or in imitating his braying. (L.)

بَذِخٌ
بَذِخٌ ذ : see بَاذِخٌ.

بُذَاخِيٌّ
بُذَاخِيٌّ ذ Great; syn. عَظِيمٌ. (K.)

بَذَّاخٌ
بَذَّاخٌ ذ : see what next follows, in four places.

بَاذِخٌ
بَاذِخٌ ذ High, or lofty; (JK, A, Msb;) applied to a mountain: (JK, Msb:) [and] a high, or lofty, mountain; an epithet in which the quality of a subst. is predominant: (L, TA:) pl. بَوَاذِخُ (JK, S, A, L, Msb) and بَاذِخَاتٌ [both fem. forms]: (JK:) and the former pl. applied as an epithet to mountains. (S, A, K.) ― -b2- [Hence,] رَجُلٌ بَاذِخٌ, (JK, L,) and ↓ بَذَّاخٌ, (JK, A, L,) [the latter an intensive epithet,] (tropical:) A proud, and lofty, or haughty, man, who exalts himself above others, (JK, A, L,) by his speech, and his glorying, or boasting: (JK, L:) pl. of the former بُذَخَآءُ, like as عُلَمَآءُ is pl. of عَالِمٌ, and بُذَّخٌ. (L.) You say, In speech, he is ↓ بَذَّاخٌ; and in poetry, بَاذِخٌ. (L.) ― -b3- And شَرَفٌ بَاذِخٌ (tropical:) High, or exalted, nobility. (S, K, TA.) ― -b4- بَعِيرٌ بَاذِخٌ, (L,) and ↓ بَذَّاخٌ, (L, K,) or الهَدِيرِ ↓ بَذَّاخُ, (A,) and ↓ بِذْخٌ, and ↓ بَذِخٌ, (K,) (tropical:) A camel that brays much, (K,) or in the most vehement manner, (L,) and puts forth his شِقْشِقَة [or faucial bag]. (K.)

بَيْذَخٌ
بَيْذَخٌ ذ A large-bodied, or corpulent, woman; (S, K;) as also بَيْدَخٌ. (TA.)

##### Türkçe

**بَذِخَ**
1 **بَذِخَ** ذ , muzâri‘ **بَذَخَ** , mastar ismi **بَذَخٌ**; (Msb;) ve **بَذَخَ**, [muzâri‘i **بَذَخَ** ve **بَذُخَ**, (aşağıda gelen şeye bak)] mastar ismi **بُذُوخٌ**; (L;) O (bir dağ) yüksek idi, yahut yüce idi. (L, Msb.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (Msb,) **بَذِخَ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ **بَذَخَ** , (K,) mastar ismi **بَذخٌ**; (S, K;) ve **بَذَخَ**, muzâri‘i **بَذَخَ** ve **بَذُخَ**, fakat birincisi daha makbul olandır, mastar ismi **بَذْخٌ** ve **بُذُوخٌ**; (L;) (mecazî farz olunan:) O, kibirli oldu yahut kibirli hâle geldi, ve yüce oldu yahut mağrur oldu; (S, Msb, * K;) bunun gibi ↓ **تبذّخ**: (S, K:) (mecazî:) o, kendisini başkalarının üstüne yükseltti, (L, TA,) bunun gibi ↓ **تبذّخ**, (A,) sözüyle ve övünmesi yahut böbürlenmesiyle. (L, TA.) ― -b3- Ve **بَذَخَ**, muzâri‘ **بَذَخَ** , mastar ismi **بَذَخَانٌ**, (mecazî:) O (bir deve) en şiddetli tarzda böğürdü, (L, TA,) ve **شِقشِقَة**’sını [yahut boğaz kesesini] dışarı çıkardı. (TA.) -A2- **بَذَخَ**, muzâri‘ **بَذَخَ** , mastar ismi **بَذْخٌ**, O, bir şeyi yardı, böldü, çatlatıp ayırdı, yarıp açtı, yahut yırttı. (Msb.)

**باذخهُ**
3 **باذخهُ** ذ (mecazî farz olunan:) O, onunla övünmede yahut böbürlenmede, yahut şan yahut fazilette, yahut asaletçe üstünlük için yarıştı, rekabet etti, yahut çekişti. (L, TA.)

5 **تَبَذَّخَ** 1’e bak, iki yerde.

**بِذْخٌ**
**بِذْخٌ** ذ : **بَاذِخٌ**’a bak.

**بِذِخْ**
**بِذِخْ** ذ ve **بَذَخْ** [bunun ikincisi yerine, CK’de **بَذِخْ** buluruz,] **بَخْ** ile aynı mânâdadır [Mükemmel! vb.]; (JK, T, K, TA;) ve harika! (T, TA.) ― -b2- **بِذِخْ بِذِخْ** ayrıca, en şiddetli tarzda böğüren bir deveyi azarlamada, (bk. **بَذَخَ**,) yahut onun böğürmesini taklit etmede söylenir. (L.)

**بَذِخٌ**
**بَذِخٌ** ذ : **بَاذِخٌ**’a bak.

**بُذَاخِيٌّ**
**بُذَاخِيٌّ** ذ Büyük; eş anlamlısı **عَظِيمٌ**. (K.)

**بَذَّاخٌ**
**بَذَّاخٌ** ذ : aşağıda gelen şeye bak, dört yerde.

**بَاذِخٌ**
**بَاذِخٌ** ذ Yüksek, yahut yüce; (JK, A, Msb;) bir dağa uygulanır: (JK, Msb:) [ve] yüksek, yahut yüce bir dağ; bir ismin niteliğinin baskın olduğu bir sıfat: (L, TA:) çoğulu **بَوَاذِخُ** (JK, S, A, L, Msb) ve **بَاذِخَاتٌ** [ikisi de müennes şekiller]: (JK:) ve birinci çoğul, dağlara sıfat olarak uygulanır. (S, A, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **رَجُلٌ بَاذِخٌ**, (JK, L,) ve ↓ **بَذَّاخٌ**, (JK, A, L,) [ikincisi mübalağalı bir sıfattır,] (mecazî:) kibirli ve yüce, yahut mağrur bir adam; kendisini başkalarının üstüne yükselten, (JK, A, L,) sözüyle ve övünmesi yahut böbürlenmesiyle: (JK, L:) birincinin çoğulu **بُذَخَآءُ**, tıpkı **عُلَمَآءُ**’un **عَالِمٌ**’in çoğulu olması gibi, ve **بُذَّخٌ**. (L.) Sen dersin ki: sözde o ↓ **بَذَّاخٌ**’tır; şiirde ise **بَاذِخٌ**. (L.) ― -b3- Ve **شَرَفٌ بَاذِخٌ** (mecazî:) yüksek, yahut yüceltilmiş asalet. (S, K, TA.) ― -b4- **بَعِيرٌ بَاذِخٌ**, (L,) ve ↓ **بَذَّاخٌ**, (L, K,) yahut **الهَدِيرِ** ↓ **بَذَّاخُ**, (A,) ve ↓ **بِذْخٌ**, ve ↓ **بَذِخٌ**, (K,) (mecazî:) çok böğüren, (K,) yahut en şiddetli tarzda böğüren, (L,) ve **شِقْشِقَة**’sını [yahut boğaz kesesini] dışarı çıkaran bir deve. (K.)

**بَيْذَخٌ**
**بَيْذَخٌ** ذ İri gövdeli, yahut şişman bir kadın; (S, K;) bunun gibi **بَيْدَخٌ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَذَخَ
بَذَخَ U ( n. ac. بَذْخ 1 ,  بُذُوْخ 27 ) بَذِخَ A ( n. ac. بَذَخ 4 ) بَذُخَ U ( n. ac. بَذَاْخَة 22t )
a.  Was lofty, high, proud.

تَبَذَّخَ
تَبَذَّخَ V ,
a.  see I .

بَذَخ
بَذَخ 4 ,
a.  Pride, haughtiness.

بَاْذِخ
بَاْذِخ 21 , ( pl. ),  بَوَاْذِخُ 41 ),
a.  Lofty, high ( mountain ).

b.  Proud.

بَذِيْخ
بَذِيْخ 25 ,
a.  One of high degree.

##### Türkçe

بَذَخَ
**بَذَخَ** U (mastar adı: **بَذْخ** 1, **بُذُوْخ** 27) **بَذِخَ** A (mastar adı: **بَذَخ** 4) **بَذُخَ** U (mastar adı: **بَذَاْخَة** 22t)
a. Yüce oldu, yüksek oldu, mağrur oldu.

تَبَذَّخَ
**تَبَذَّخَ** V,
a. I’e bak.

بَذَخ
**بَذَخ** 4,
a. Kibir, büyüklenme.

بَاْذِخ
**بَاْذِخ** 21, (çoğul), **بَوَاْذِخُ** 41),
a. Yüce, yüksek (dağ).

b. Mağrur.

بَذِيْخ
**بَذِيْخ** 25,
a. Yüksek dereceden olan kimse.
