# بذر (ب-ذ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B0%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bezr tohum demektir

- Harfler: ب - ذ - ر
- Kur'an'da: 3 geçiş · 2 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمُبَذِّرِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%B0%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفَعِّلِينَ | Saçıp savuranlar | 1 | 1 | [17:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/ayet/17:27.md) |
| [تَبْذِيرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B0%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | تَفْعِيلًا | Saçıp savurmak | 1 | 1 | [17:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/ayet/17:26.md) |
| [تُبَذِّرْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%B0%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%92.md) | تُفَعِّلْ | Şaçıp savurma | 1 | 1 | [17:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/ayet/17:26.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sikkin” bıçak demektir
2. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
3. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
4. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
5. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahip
6. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Oğullar
7. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
8. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
9. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
10. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
11. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
12. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بذر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md), [بدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%AF.md), [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Tohumun toprağa gelişigüzel veya yaygın biçimde saçılması, tanelerin dağıtılması |
| Çekirdek Özet 2 | Malın ve imkânların batıl, gayesiz veya meşru olmayan alanlara dağıtılarak heba edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Kaynağın üretim ve meşru gaye bağı koparılarak dağıtılması sonucu tükeniş ve şeytana bağımlılık |
| Kritik Hata Riski | Tebzîrin yalnızca çok harcama sanılması; gayrimeşru alana yapılan az harcamanın da tebzîr olduğunun unutulması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بذ | Bir şeyi koruma dairesinden çıkarıp ortaya dökme, yayma, sakınmayı bırakma; nitekim [بذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84.md) korumayı terk edip harcamayı, [بذخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AE.md) haddi aşıp böbürlenerek açılmayı ifade eder | ر | Çekirdekteki yayma ve açığa vurma eylemine süreklilik, parçalanma ve tane tane saçılma boyutu katarak tohumun veya tanelerin etrafa dağıtılması anlamına dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Korunaklı bir iç mekânda veya kabukta tutulan tohum tanesini, muhafaza altındaki öz kaynağı temsil eder |
| ذ | Kapı; giriş, geçiş, hareket (د imgesinden türetme, pelteklik ses yoğunlaşması) | İçte tutulan şeyin korunaklı eşikten dışarı çıkarılması, sınırdan geçirilerek salıverilmesi hareketini imler |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin bir başlangıç noktası veya irade eliyle üstten serbestçe akıtılıp etrafa saçılmasını gösterir |
| بذر | Korunan iç özün eşikten geçirilerek üstten serbestçe dışarı saçılması | Bir mahfazada saklanan tanelerin veya değerlerin tutulduğu yerden çıkarılarak etrafa dağıtılması ve yayılması hareketini bütünler |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tohum tanelerini ekim amacıyla tarlaya saçmak, dağıtmak; topraktan ilk baş veren iki yapraklı sürgün |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi su kaynaklarını sayarken bu kökten türeyen su veya yer adını zikreder: سَقى اللهُ أمواهاً عَرَفْتُ مَكَانَها / جُرَاباً ومَلكوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'ye nispet edilen rivayette sır tutamayan, duyduğunu etrafa yayan kimseler için kullanılır: أُولئك مَصابيحُ الدُّجَى، ليسوا بالمَسَاييح ولا المَذَايِيع البُذُر |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça بذر kökü, Kuzeybatı Sami dillerindeki tohum ekme, tane saçma ve dağıtma anlam alanıyla doğrudan örtüşür. Aramice ve Süryanicede *badar / *bazra kökleri hem tarlaya tohum saçmayı hem de nesneleri etrafa dağıtıp saçmayı ifade eder; nitekim tohum için kullanılan isim formu da bu köke dayanır. İbranicede ise paralel biçim *bāzar veya ötümlü varyantı *pāzar köküyle karşılanır ve dağıtmak, etrafa saçmak manasını taşır. Kökün Sami dillerindeki ortak semantik matrisi, tek parça veya toplu halde duran küçük tanelerin geniş bir alana serbestçe fırlatılmasıdır. Arapçada bu ilksel eylem tarımsal bağlamından (tohum ekimi) ahlaki ve iktisadi alana (malın meşru olmayan yerlere saçılıp heba edilmesi) aktarılmış, böylece hem tohumun adı hem de şuursuzca saçıp savurma eylemi aynı kökten karşılanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بذر ile tohum ve saçma | Tarlaya tohum saçma eyleminden türeyerek malı ve sırrı etrafa saçıp dağıtma manasına mecazen genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice/Süryanice *badar / *bazrā, İbranice *pāzar / *bāzar | Tohum saçmak, taneleri dağıtmak ve fırlatmak anlamındaki ortak kök mirasıyla tam fonetik ve semantik uyum gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanmış doğrudan bir kökdeşlik tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بذر | Anlamlı | Tohum saçmak, dağıtmak | Taneleri toprağa atmak; malı gayesizce saçıp savurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [برذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B0.md) | Anlamlı | Yavaşlamak, ağırlaşmak | Yük hayvanının yavaş yürümesi, gevşemesi; binek türü | Hedef kökle belirgin anlam bağı yoktur; Kur'an'da geçmez |
| [ذبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Yazmak, kitaba geçirmek | Yazıyı sağlam yazmak, sayfaya nakşetmek | Dağıtmanın zıddına kayıt altına alma; Kur'an'da geçmez |
| [ذرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Keskinleşmek, bozulmak | Dilin keskin ve sivri olması, midenin bozulması | Dağılma yerine sivrilme ve fesat; Kur'an'da geçmez |
| [ربذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B0.md) | Anlamlı | Hızlı ve dağınık yürümek | İpin veya bağın gevşemesi, ayakların birbirine dolaşması | Dağılma ve çözülme fikrinde hedef kökle ortaklık taşır; Kur'an'da geçmez |
| رذب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بذر | Merkez | Saçıp savurmak | Değerli bir kaynağı meşru gayesi dışında veya hiç gerekmeyen yere saçarak tüketmek | Malı ve tohumu dağıtıp zayi etme eylemidir |
| [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) | Komşu | Haddi aşmak | Meşru olan bir harcamada ölçüyü kaçırmak, meşru sınırın ötesine geçmek | Meşru dairedeki aşırılıktır; tebzîr ise gayrimeşru veya batıl alana yapılan harcamadır |
| [بدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Parçalamak, ayırmak | Bir bütünü parçalara ayırarak bir araya gelemeyecek biçimde dağıtmak | Bütünlüğü bozup ayrıştırmaya odaklanır; tohum saçma imgesi taşımaz |
| [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md) | Komşu | Tane tane dökmek | Küçük nesneleri serbestçe yere düşürmek veya saçmak | Fiziksel saçılmayı anlatır; tebzîrdeki gibi ahlaki fesat ve şeytani kardeşlik çağrışımı taşımaz |
| [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) | Zıt | Korumak, saklamak | Kaynağı zayi olmaktan koruyarak amacına uygun biçimde muhafaza etmek | Dağıtıp saçmanın karşıtı olarak elde tutma ve koruma halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بذر | Tohum saçmak, saçıp savurmak | Hem tarımsal ekimi hem de malın batıl yere harcanıp ziyan edilmesini kapsar | Kesin |
| Latince | dissipare, disseminare | Dağıtmak, tohum saçmak | Dissipare saçıp savurmayı ve yok etmeyi, disseminare ise tohum ekmeyi karşılar; ikisi birden kökü verir | Güçlü |
| İngilizce | squander, scatter, dissipate | Saçıp savurmak, tohum ekmek | Squander ahlaki savurganlığı, scatter ise fiziksel saçılmayı karşılar; tek başına ikisini birleştirmez | Güçlü |
| Almanca | verschwenden, ausstreuen | İsraf etmek, saçmak | Verschwenden değerin heba edilmesini, ausstreuen tohumun serpilmesini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | dilapider, disséminer | Saçıp savurmak, tohum saçmak | Dilapider malı gayesizce çarçur etmeyi, disséminer ise taneleri çevreye yaymayı anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَبْذِيرًا / تُبَذِّرْ | Malı batıl, haksız veya gayrimeşru yere saçıp tüketmek | Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkı verildikten hemen sonra malı meşru olmayan alanda tüketme yasağı bağlamı (İsrâ [17:26](https://lisan.digital/tr/ayet/17:26.md)) |
| الْمُبَذِّرِينَ | Nimetin hakkını vermeyip fesat ve nankörlük yolunda saçanlar | İmkânlarını şeytanca hedeflere harcayarak şeytanlara yoldaş ve nankör olan kimseler bağlamı (İsrâ [17:27](https://lisan.digital/tr/ayet/17:27.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nimete şükür ve küfran | Tebzîr yapanların şeytanların kardeşleri kılınması üzerinden ilahi nimetin amacına aykırı kullanımının nankörlük ve küfürle bağı | İlahi emaneti fesat yoluna aktararak şeytani tabiata katılma |
| Fıkıh | Hacir ve mali ehliyet | Tebzîr ile israf arasındaki fark; malını haram veya gayesiz yere saçan sefihin mali tasarruftan menedilmesi | Malın meşru olmayan veya faydasız yere harcanmasıyla doğan ehliyet kaybı |
| Tefsir | İktisadi denge ve infak ahlakı | Cimrilik ile saçıp savurma arasındaki orta yol; hak sahibine hakkını verirken kaynakları tüketmeme dengesi | Malı tarlaya saçılan tohum gibi amaçsızca çevreye savurup pişman kalma hali |
| Hadis | Sırrı ve sözü koruma | Sırrı tutamayıp sağa sola yayan kimselerin "el-büzür" olarak nitelenmesi rivayeti | Kökün mali alandan dil ve emanet alanına aktarılarak sırrı ifşa etme anlamında kullanılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Emanet ve rızık şuuru | Nimetin batıla feda edilmesi | İfsat | Allah'ın verdiği rızkı O'na isyan yolunda saçarak şeytani güce lojistik sağlamak | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve metodoloji | Düzensiz ve gayesiz bilgi aktarımı | Dağılma | Bilginin zeminini ve muhatabını gözetmeden faydasızca saçılması sonucu ziyan olması | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu kaynaklarının idaresi | Hazineyi batıl ve verimsiz projelere saçma | Çöküş | Yönetimin meşruiyet ve kamu yararı gözetmeksizin kaynakları zümrelere dağıtıp tüketmesi | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak tahsisi ve sermaye | Sermayenin üretken olmayan kanallara saçılması | Tasfiye | Toplumsal artık değerin tohumluk rezervden koparılıp tüketim batağında yok edilmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve faydasız enerji saçılımı | Bir sistemdeki enerjinin iş yapamaz hale gelerek rastgele çevreye dağılması ve saçılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sermaye erimesi ve gayrimeşru harcama | Bireyin veya kurumun elindeki mali gücü katma değer üretmeyen ve ifsat edici alanlarda tüketerek iflas etmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Tebzîrin yalnızca aşırı miktarda lüks harcama yapmak veya parayı çok harcamak zannedilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da tebzîr, miktardan bağımsız olarak harcamanın yönüyle ilgilidir; batıl veya haram bir gayeye sarf edilen tek bir dirhem dahi tebzîr kapsamındadır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Harcamanın meşruiyetini sorgulamadan sadece miktara odaklanmak; az miktardaki ifsat edici harcamaları masum görerek şeytanla kurulan kardeşlik bağını gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam iktisat ahlakında harcamanın yalnızca miktarını değil, istikametini ve ontolojik mahiyetini belirleyen temel ölçüttür; kaynağın hedefini yok eden tavrı mahkûm eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrâ suresinde akrabaya, yoksula ve yolcuya infak etme emrinin sınırlarını çizen ve şeytana uymayı yasaklayan ayetlerde (İsrâ [17:26](https://lisan.digital/tr/ayet/17:26.md)-27) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hayır yolunda çok harcamanın tebzîr olduğu zannını ortadan kaldırır; tersine, batıl yola yapılan en küçük harcamanın bile tebzîr olduğunu ortaya koyarak niyeti ve hedefi önceler. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Tohumun veya küçük tanelerin elden çıkarılarak toprağa yahut çevreye serbestçe saçılması ve dağıtılması.
- Soyut anlam: Bir değerin, malın veya imkânın meşru gaye ve bereket hedefi gözetilmeksizin batıl alanlara dağıtılarak heba edilmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin çekirdek sermayesini ve tohumunu korumak yerine faydasız dış çevreye akıtarak sistemi şeytani ifsat döngüsüne mahkûm etmek.
- LaTeX modeli: $$R \xrightarrow{f} \emptyset \implies S > 0, \quad f(R) \cap G = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $R$ mevcut kaynağı veya tohumu, $f$ harcama yahut saçma fonksiyonunu, $\emptyset$ verimsiz veya batıl alanı, $G$ meşru ve hedeflenen gayeler kümesini, $S$ ise sistemdeki düzensizlik ve yıkım artışını (entropiyi) temsil eder. Kaynağın meşru gayeyle kesişmeyen bir yönde dağıtılması, değerin sıfırlanmasını ve sistemin çöküşe sürüklenmesini gösterir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [İsra 17:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/ayet/17:26.md) — تُبَذِّرْ · تَبْذِيرًا

وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا

Meal (IK): Yakınlara hakkını ver. Miskine, yolcuya da. Ama saçıp savurma.

### [İsra 17:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/ayet/17:27.md) — الْمُبَذِّرِينَ

إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا

Meal (IK): Muhakkak ki saçıp savuranlar, şeytanlarla kardeş olmuşlardır. Şeytan ise Rabbına pek nankördür.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bezr tohum demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال والرّاء والباء معهما
ذ بر: الذَّبْرُ، بلغة هُذَيْل خَفيّةٌ يذبُرُها ذَبْراً.
وبعضهم يقول: ذَبَرَ الكتاب أي كَتَبَ، وبعض يقول: الذَّبُور الفِقْهُ بالشيءِ والعِلْمُ به، وقيل: ذَبَره أي فَهِمَه وقَتَلَه عِلْماً.
بذر:
بَذَرْتُ الشيءَ والحَبَّ بَذْراً، بمعنى نَثَرْتُ، ويقال للنَّسْل: البَذْر، يقال: هؤلاءِ بَذْرُ سُوءٍ.
والبَذْرُ اسمٌ جامعُ لِما بَذَرْتَ من الحَبِّ.
والبَذير: من لا يستطيع أن يُمسِكَ سِرَّ نفسه.
ورجلٌ يَذيرٌ وبَذُور: مِذْياعٌ، وقومٌ بُذُرٌ: مَذاييعُ، والفعل والمصدر في القياس بَذُرَ بَذارةً.
وفي الحديث: لَيسوا بالمسَاييحِ البُذُر، ويقال بَذّر بَذْراً.
والتبذير: إفسادُ المال وإنفاقه في السَّرَف، قال الله -جَلَّ وعَزَّ: ولا تُبَذِّرْ تَبذيرا.
وقيل: التبذير إنفاق المال في المعاصي، وقيل: هو أن يَبسُطَ يدَه في إنفاقه حتى لا يبقي منه ما يقتاتُه، واعتبارُه قوله -عزَّ وجلَّ-: "ولا تَبْسُطْها كَُّ البَسْط فتقعُدَ مَلُوماً مَحْسُورا".
ويقال: طعام كثيرُ البُذارة أي كثير النَّزَل، وهو طعام بَذِرٌ أي نَزَلٌ، وقال:
ومن العَطيّة ما تَرَى		جُذماءَ ليسَ لها بُذارَهْ
ربذ:
الرَّبَذةُ: موضع.
والرَّبَذُ: خِفَّةُ القَوائم في المَشْيِ، وخِفّة الأصابِع في العمَل، وأنه لَرَبِذٌ، قال جرير:
خُزْرٌ لهم رَبَذٌ إذا ما استَأْمَنوا		وإذا تتابَعَ في الزمانِ الأَمرُعُ
والرَّبَذَةُ: صُوفةٌ يُؤخَذُ بها القَطِرانُ فيُهْنَأُ بها البعير، وشُبِّهَتِ الخِرقة التي تُلقيها الحائض بها فسُمِّيَت الرَّبَذة..
والرَّبَذة تَميمْيةٌ، والثَّمَلَةُ حِجازيّةٌ وهُما صُوفة الهِناءِ.
وشيءٌ رَبيذٌ أي أي بعضه على بعضٍ.
ذرب:
الذَّرِبُ: الحادُّ من كل شيءٍ، لِسانٌ ذَرِبٌ، وسَيْفٌ ذرِبٌ أي حادٌّ.
وسُمٌّ ذَرب ومَذروبٌ، وقد ذَرِبَ ذرُباً وذَرابَةً.
والذَّرِبةُ والذِّرْبةُ: السِّلطيةُ من النُّساء، قال:
إنّي لقيتُ ذِرْبَةً من الذِّرَبْ
وفُلانٌ ذرِبٌ: مُنكَرٌ.
وتَذريب السَّيف: أنْ يُنْقَعَ في السُّمِّ فإذا أُنعِمَ سَقْيُه أُخرِجَ فشُحِذَ.
وذَرِبَ الجُرْحُ إذا ازدادَ اتِّساعاً ولا يقبَلُ البُرْءَ، قال الكمَيْت:
أنتَ الطبيب بأَدواءِ القُـلـوب إذا		خِيفَ المُطاوِلُ من أسقامِها الذَّرِبُ
والذَّرَبُ من الأمراضِ مأخوذٌ من الجُرْح، وهو الذي لا يَبْرَأُ، واستعير من الجُرْحِ للمَرَض، قال الغَنَويُّ:
إذا أَساها طبيبٌ زادَها مَرَضاً

##### Türkçe

باب **الذّال** و**الرّاء** و**الباء** معهما
ذ بر: **الذَّبْرُ**; Hüzeyl lehçesinde gizli (şey)dir; onu **ذَبْراً** olarak **يذبُرُها**.
Ve bazısı der ki: **ذَبَرَ** **الكتاب** yani yazdı; ve bazısı der: **الذَّبُور** bir şeyi kavrayış ve onunla ilgili ilimdir; ve denildi: onu **ذَبَره** yani onu anladı ve onu ilimle öldürdü.

بذر:
**بَذَرْتُ** şeyi ve tohumu **بَذْراً**, **نَثَرْتُ** manasında; ve nesle **البَذْر** denir; denir: bunlar kötülük **بَذْرُ**’üdür.
Ve **البَذْرُ**, tohumdan **بَذَرْتَ**’ın (saçtığın) şey için toplayıcı bir isimdir.
Ve **البَذير**: kendi sırrını tutamayan kimsedir.
Ve bir adam **يَذيرٌ** ve **بَذُور**: bir yayıcıdır; ve bir kavim **بُذُرٌ**: yayıcılardır; ve fiil ile mastar kıyasta **بَذُرَ** **بَذارةً**’dır.
Ve hadiste: onlar **المسَاييحِ** **البُذُر** değildir; ve **بَذّر** **بَذْراً** denir.
Ve **التبذير**: malı bozmak ve onu israfta harcamaktır; Allah -yüce ve aziz- dedi: “**ولا تُبَذِّرْ تَبذيرا**”.
Ve denildi: **التبذير** malı masiyetlerde harcamaktır; ve denildi: o, onu harcamada elini açmasıdır; ta ki ondan geçineceği şeyi bırakmasın; ve onun itibarı O’nun -aziz ve celil- sözüdür: “**ولا تَبْسُطْها كَُّ البَسْط فتقعُدَ مَلُوماً مَحْسُورا**”.
Ve denir: **البُذارة**’sı çok yemek, yani azığı çok; ve o **بَذِرٌ** yemektir, yani azıklı; ve dedi:
ومن العَطيّة ما تَرَى		جُذماءَ ليسَ لها بُذارَهْ

ربذ:
**الرَّبَذةُ**: bir yerdir.
Ve **الرَّبَذُ**: yürüyüşte ayakların hafifliği ve işte parmakların hafifliği; ve o elbette **لَرَبِذٌ**’dir; Cerîr dedi:
خُزْرٌ لهم رَبَذٌ إذا ما استَأْمَنوا		وإذا تتابَعَ في الزمانِ الأَمرُعُ
Ve **الرَّبَذَةُ**: katranın alındığı bir yün parçasıdır; onunla deveye **يُهْنَأُ** yapılır; hayızlı kadının attığı bez ona benzetildi de **الرَّبَذة** diye adlandırıldı..
Ve **الرَّبَذة** Temîmîdir; **الثَّمَلَةُ** Hicazîdir; ikisi de **صُوفة الهِناءِ**’dır.
Ve bir şey **رَبيذٌ** yani onun bir kısmı bir kısmı üzerinedir.

ذرب:
**الذَّرِبُ**: her şeyden keskin olandır; **لِسانٌ ذَرِبٌ** ve **سَيْفٌ ذرِبٌ** yani keskin.
Ve **سُمٌّ ذَرب** ve **مَذروبٌ**; ve **ذَرِبَ** **ذرُباً** ve **ذَرابَةً**.
Ve **الذَّرِبةُ** ve **الذِّرْبةُ**: kadınlardan baskın olan; dedi:
إنّي لقيتُ ذِرْبَةً من الذِّرَبْ
Ve falan **ذرِبٌ**: inkâr edilendir.
Ve **تَذريب السَّيف**: onu zehirde bekletmektir; sonra sulaması iyice yapıldığında çıkarılır da bilenir.
Ve yara **ذَرِبَ** olur; genişliği arttığında ve iyileşmeyi kabul etmediğinde; Kümeyt dedi:
أنتَ الطبيب بأَدواءِ القُـلـوب إذا		خِيفَ المُطاوِلُ من أسقامِها الذَّرِبُ
Ve **الذَّرَبُ** hastalıklardan, yaradan alınmıştır; o, iyileşmeyendir; yaradan hastalığa ödünç alınmıştır; Ganavî dedi:
إذا أَساها طبيبٌ زادَها مَرَضاً

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَذَرْتُ البَذْرَ: زرعتُه. وتفرقتْ إبله شَذَرَ بَذَرَ، إذا تفرقتْ في كلِّ وجه، وَبَذَرَ إتباعٌ له. وتَبْذيرُ المال: تفريقُه إسرافاً. أبو زيد: يقال رجلٌ تِبْذارَةٌ، للذي يُبَذِّرُ مالَه ويُفسده. ورجلٌ بَذورٌ: يُذيع الأسرار. وقومٌ بُذُرٌ.

##### Türkçe

**بَذَرْتُ** **البَذْرَ**: onu ektim. Ve develeri **شَذَرَ بَذَرَ** diye dağıldı; her yöne dağıldığı zaman; ve **بَذَرَ** ona tâbî (pekiştirme için getirilen) bir izleyiştir. Ve malın **تَبْذيرُ**’i: onu israf olarak dağıtmaktır. Ebû Zeyd: Malını **يُبَذِّرُ** eden ve onu bozan kimse için “**تِبْذارَةٌ** bir adam” denir. Ve **بَذورٌ** bir adam: sırları yayar. Ve bir kavim **بُذُرٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ب ر
ذبر ، ذرب ، بذر ، ربذ .
ذبر : أبو عبيد : ذَبَرْتُ الكتابَ أَذبُره وذَبرْتُه أَذبِرُه كَتَبتُه .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي ، وسئل عن قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( من أهل الجنة خَمْسةُ أصناف : منهم الذي لا ذِبْر له ) أي لا لسان له يتكلم به .
وفي حديث حُذَيْفَة أنه قال : يا رسول الله من ضعفه من قولك ذَبرْت الكتاب أي قرأته قال وذبرته أي كتبته ففرق بين ذَبر وذَبر ، ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الذابرُ المتقنُ للعلم ، يقال ذبره يذبره ، ومنه الخبر كان معاد يذبُرُه عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أي يتقنه ذبْراً وذبارَةً يقال : ما أَرْصَن ذبَارته ، وقال الأصمعي : الذِّبَار الكتب واحدها ذبْرٌ ، وقال ذو الرُّمة يَصف وقوفه على دار :
أَقُولُ لِنَفْسي وَاقِفاً عِند مُشْرِفٍ
على عَرَصاتٍ كالذِّبارِ النَّوَاطِقِ
وقال ابن الأعرابي : ذَبَرَ أي أَتْقَنَ وذَبِرَ غَضِبَ ، وقال الليث : الذَّبْر بِلُغة أهل هُذيل كلُّ قِراءَة خَفِيَّة ، قال وبعضٌ يقول : زَبَرَ كَتَبَ ، وبعض يقول : الزَّبُورُ الفِقْه بالشيء والعلم .
قال صخر الغَي :
فيها كتابٌ ذَبْرٌ لمقْتَرِىء
يَعْرِفُه أَلْبُهُمْ ومَن حَشَدُوا
ذبْر بَيِّنٌ ، يقال : ذبَر يذْبُر إذا نظر فأحسن النظر ، أَلْبُهمْ مَن كان هواه معهم يقال : بنو فلان ألْبٌ واحدُ حشدوه جمعوه .
ذرب : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أبوالُ الإبل فيها شِفاء من الذَّرَبِ ) ، أبو عبيد عن أبي زيد : ذَرِبَتْ مَعِدَتُه تَذْرَبُ ذَرَباً فهي ذَرِبَةٌ إذا فَسِدَتْ ، وفي حديث آخر : إنَّ أعشى بني مازن قدم على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فأنشده أبياتاً يشكو فيها امرأتَه :
يا سيدَ الناسِ وَدَيَّان العَرَبْ
إليك أشكو ذِرْبَة من الذِّرَبْ
خَرَجْتُ أَبْغِيها الطعامَ في رَجَبْ
فَخَلَفَتْنِي بِنزَاعٍ وحَرَبْ
أَخْلَفَتْ العَهْدَ وبَطَّتْ بِالذَّنَبْ
وتركتني وَسْطِ عيصٍ ذِي أشَبْ
قال عمر : الذِّرْبَةُ : الداهية أراد بالذِّرْبَةِ امرأتَه ، كَنَى بِهَا عن فَسادها وخِيانتها في فرجها وجمعُها ذربٌ وأصله من ذَرَبِ المعدة وهو فَسادُها .
وقال شمر : امرأةٌ ذَرِبةٌ طويلةُ اللسان فاحشةٌ .
وقال أبو زيد : يقال لِلغُدَّةِ ذِرْبٌ وتجمع ذِرَبٌ ، ويقال للمرأة السليطة اللسان : ذَرِبةٌ وذِرْبَةٌ ، وذَرَبُ اللسان حِدَّتُه .
وقال أبو عُبَيد : ذَرَبْتُ الحَديدةَ أذرُبُها ذَرْباً فهي مَذْرُوبَة إذا أحْدَدْتَها .
وقال الليث : الذَّرِبُ الحادُّ من كل شيء ، لِسانٌ ذرِبٌ ومَذْروبٌ ، وسنان ذرِبٌ ، ومَذْروبٌ ، وفِعْلُهُ ذرِبَ يَذْرَبُ ذَرَباً وذَرَابَة . وقوم ذُرْبٌ قال : وتَذْرِيبُ السيف
أن يُنْقَع في السُّم فإذا أُنْعِمَ سَقْيُه ، أُخْرِجَ فشُحِذَ .
ويجوز ذَرَبْتُه فهو مَذْرُوبٌ قال عبيدة :
وخرْقٍ مِنَ الفتْيانِ أكرمَ مَصْدَقاً
مِن السَّيْف قَدْ آخَيْتُ لَيْسَ بمذْرُوبِ
قال شمر : ليس بفاحش .
وفي حديث حذيفة قال : حدثنا ابن هاجك ، قال : حدثنا حمزة عن عبد الرزاق ، قال : أخبرنا الثوري عن أبي إسحاق عن عبيد بن مغيرة قال : سمعت حذيفة يقول : كنت ذَرِب اللسان على أَهْلي فقلت : يا رسول الله إني لأخشى أن يدخلني لساني النارَ فقال رسول الله : ( فأين أنت من الاستغفار إني لأستغفر الله في اليوم مائة مرة ) . قال : فذكرته لأبي بردة فقال : وأتوب إليه ، قال أبو بكر في قولهم : ذَرب اللسان : سمعت أبا العباس أنه قال : يا رسول الله إني رجل ذرب اللسان .
سمعت أبا العباس يقول : معناه فاسد اللسان قال : وهو عيب وذم .
يقال : قد ذَرِبَ لِسان الرجُل يذْرَبُ إذا فَسَدَ ، ومن هذا ذَرِبَتْ مَعِدَتُه فسدتْ وأنشد :
أَلَمْ أَكُ باذلاً وِدِّي ونَصْرِي
وأَصْرِفُ عَنْكم ذَرَبِي ولغْبِي
قال : واللَّغْبُ الرَّدِيء من الكلام وأنشد :
وعرفت ما فيكم مِنْ الأذْرَابِ
معناه من الفساد ، قال : وهو قول الأصمعي .
قال غيرهما : الذَّرِبُ اللسان الحادُ اللسان ، وهو يرجع إلى معنى الفساد . إنِّي رجلٌ ذَرِبُ اللِّسان وعامَّة ذلك على أهلي ، قال : فاستغفر الله .
قال شمر : قال أسيد بن موسى بن حَيْدة : الذَّرِبُ اللسانُ الشتَّامُ الفاحشُ .
وقال ابن شميل : الذَّرِبُ اللسان الفَاحِشُ الشتَّامُ البَذِيءُ الذي لا يُبالي ما قال .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التَّذْرِيبُ حَمْلُ المرأة ولدَها الصغيرَ حتى يَقْضِيَ حاجتَه ، ويقال : ألقَى بينهم الذَّرَبُ وهو الاخْتِلافُ والشرُّ ورماهم بالذربين مثله .
وقال أبو عبيد : الذَّرَبَيَّا على مِثال فَعَلَيَّا الداهية .
وقال الكميت :
رَمَانِيَ بالآفات مِن كلِّ جَانِبٍ
وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها
وقال غيره : الذَّرَبَيّا هو الشرّ والاختلاف .
بذر : قال الليث : البَذرُ ما عزِل للزَّرع ولِلزّراعة من الحبوب كلّها ، والجميع البُذُورُ ، والبَذْرُ أيضاً مَصدر بَذَرْتُ وهو على معنى قولك نَثَرْتُ الحَبَّ ، ويقال لِلنَّسْل أيضاً : البذْرُ ، يقال : إن هؤلاء لَبَذْرُ سَوْءٍ .
قال : والبَذِيرُ من الناس الذي لا يستطيع أن يُمْسك سِرَّ نَفْسِه .
يقال : رجل بَذِيرٌ وبَذُورٌ ، وقوم بُذُرٌ ، وقد بَذُرَ بَذَارةً .
وفي الحديث : ( لَيْسوا بالمسَايِيح البُذُرِ ) ، والتَّبْذِيرُ إفساد المال وإنفاقُه في السَّرف ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا ) ( الإسراء : 26 ) .
وقيل : التّبْذِيرُ إنْفَاقُ المال في المعاصي ، وقيل : هو أن يَبْسُطَ يده في إنفاقه حتى لا يُبْقِي منه ما يَقْتَاتُه ؛ واعتباره بقوله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً ) ( الإسراء : 29 ) .
ويقال طعامٌ كثيرُ البُذَارَةِ أي كثيرُ النَّزَلِ وهو طعامٌ بَذِرٌ أي نَزَلٌ ، وقال الشاعر :
وَمِنَ العَطِيَّة ما ترى
جَذْمَاءَ ليس لَها بُذَارَة
عمرو عن أبيه : البَيْذَرَةُ والتّبْذِيرُ والنَّبْذَرة بالنونِ والبَاءُ تفريقُ المال في غير حَقِّه .
وقال الأصمعي : تَبَذَّر الماءُ إذا تَغَيَّر واصْفَرَّ ، وأنشد لابن مُقْبِلٍ :
قَلْباً مُبَلِّيَةً جوائِزَ عَرْشِها
تَنْفِي الدِّلاء بآجِنٍ مُتَبَذِّرِ
قال : المتَبَذرُ المتَغَيِّر الأصفرُ ؛ وبَذَّرُ اسم ماءٍ بعينه ، ومثلُه خَضَّمُ وعَثَّرُ ، ويَقَّمُ شجرة ، وليس لها نظائر .
ربذ : قال الليث : الرَّبَذُ خِفَّةُ القَوائم في المشْي ، وخِفّة الأصابع في العَمل تقول : إنه لرَبِذٌ .
أبو عبيد عن الفراء : الرَّبَذُ العُهون التي تُعَلَّقُ في أعناق الإبل واحدتها رَبَذَةٌ .
وثعلب عن ابن الأعرابي قال : الرَّبَذَةُ والوَفِيعَةُ صوفٌ يُطْلَى به الجِرْبَى .
قال : والرَّبَذَةُ والثُّمْلَةُ والْوَقِيعَةُ صِمَام القَارُورة .
أبو عبدة عن الكسائي يقال للخرقة التي تُهنَأَ بها الجربى : الرَّبَذَةُ .
قال الليث : الرَّبَذَةُ التي تُلْقيها الحائض .
وقال أحمد بن يحيى : سألت ابن الأعرابي عن الرَّبَذَةِ اسم القرية ؟ فقال : الرِّبْذَةُ الشِّدةُ والشَّرُّ الذي يَقَعُ بين القوم ، يقال : كنا في رِبْذَةٍ ما تجلَّت عنَّا .
وقال ابن السكيت : الرَّبَاذِيةُ الشرُّ الذي يقع بين القوم ، وأنشد لزياد الطماحي قال :
وكانَتْ بين آل أبي زياد
زَبَاذِيَةٌ وأطفأَها زِيادُ
أبو سعيد : لِثَةٌ رَبِذَةٌ قليلةُ اللحم وأنشد قول الأعْشى :
تَخَلْهُ فِلَسْطِيَّا إذا ذُقْتَ طَعْمَه
على رَبِذَاتِ النِّيِّ خُمسٌ لِثَاتُها
قال : النِّيِّ اللّحْمُ ، وقال الأزهري :
ورواه المنذري لنا عن ثعلب عن ابن الأعرابي : على ربذات النيّ من الربْذَة ، وهي السواد ، قال ابن الأنباري : النِّيِّ : الشحم من نَوْف الناقة إذا سَمِنتْ .
قال : والنِّيءُ بِكسْرِ النون والهمز : اللحم الذي لم ينضج وهذا هو الصحيح .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَّبَذُ العُهون تُعَلَّق على الناقة ، وفرس رَبِذٌ أي سريع ، وأرْبَذَ الرجلُ إذا اتَّخذَ السِّياط الرَّبَذِيَّة وهي معروفة .
وقال ابن شميل : سَوْط ذو رُبَذٍ ، وهي سيور عند مُقَدّم جِلْد السوط .
وقال ابن الأعرابي : أَذرَبَ الرجلُ إذا فَصُح لِسانُه بعد حَصَرٍ ولَحْنٍ ، وأَذْرَبَ الرجلُ إذا فَسدَ عليه عَيشُه .

##### Türkçe

ذ ب ر
**ذبر** , **ذرب** , **بذر** , **ربذ** .

**ذبر** : Ebû Ubeyd: **ذَبَرْتُ الكتابَ أَذبُره وذَبرْتُه أَذبِرُه**: onu yazdım.
Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; ve Nebî’nin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sözü hakkında soruldu: “(Cennet ehlinden beş sınıf vardır: onlardan, **ذِبْر**’i olmayan kimse vardır)” yani kendisiyle konuştuğu bir dili yoktur.
Huzeyfe hadîsinde, onun şöyle dediği vardır: “Ey Allah’ın Resûlü, senin ‘**ذَبرْت الكتاب**’ sözünden zayıflığı kimdir?” “Yani onu okudun” dedi. “Ve ‘**ذبرته**’ yani onu yazdın”; böylece **ذَبر** ile **ذَبر** arasında ayırdı. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: o şöyle dedi: **الذابرُ** ilmi sağlam yapan (mükemmel yapan)dır; **ذبره يذبره** denir. Ondan da şu haber: Mu‘âz, Resûlullah’tan (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) onu **يذبُرُه** idi; yani onu **ذبْراً** ve **ذبارَةً** ile sağlam yapardı. Denir: “Onun **ذبَارته**’si ne sağlamdır!” Asma‘î dedi: **الذِّبَار** kitaplar(dır), tekili **ذبْر**’dür. Zü’r-Rumme, bir ev üzerinde duruşunu vasfederken dedi:
أَقُولُ لِنَفْسي وَاقِفاً عِند مُشْرِفٍ
على عَرَصاتٍ كالذِّبارِ النَّوَاطِقِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **ذَبَرَ** yani sağlam yaptı; ve **ذَبِرَ** öfkelendi. Leys dedi: **الذَّبْر** Hüzeyl ehlinin dilinde her gizli okumadır. Dedi: Bazısı der ki: **زَبَرَ** yazdı; bazısı der ki: **الزَّبُورُ** bir şeydeki fıkıh ve ilimdir.
Sahr el-Ğayy dedi:
فيها كتابٌ ذَبْرٌ لمقْتَرِىء
يَعْرِفُه أَلْبُهُمْ ومَن حَشَدُوا
**ذبْر** açıktır; denir: **ذبَر يذْبُر**: baktı da bakışı güzel yaptı (iyi baktı). **أَلْبُهمْ**: hevesi onlarla olan kimsedir. Denir: “Falan oğulları tek bir **ألْب**’dür”; **حشدوه**: onu topladılar.

**ذرب** : Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki o dedi: “(Deve idrarlarında **الذَّرَبِ**’den şifa vardır).” Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **ذَرِبَتْ مَعِدَتُه تَذْرَبُ ذَرَباً فهي ذَرِبَةٌ**: bozulduğunda (midesi bozulduğunda). Başka bir hadîste: Benî Mâzin’in A‘şâ’sı Nebî’ye (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldi; ve içinde karısını şikâyet ettiği beyitler okudu:
يا سيدَ الناسِ وَدَيَّان العَرَبْ
إليك أشكو ذِرْبَة من الذِّرَبْ
خَرَجْتُ أَبْغِيها الطعامَ في رَجَبْ
فَخَلَفَتْنِي بِنزَاعٍ وحَرَبْ
أَخْلَفَتْ العَهْدَ وبَطَّتْ بِالذَّنَبْ
وتركتني وَسْطِ عيصٍ ذِي أشَبْ
Ömer dedi: **الذِّرْبَةُ**: musibet; **الذِّرْبَةِ** ile karısını kastetti; onunla, ferci hususunda bozukluğuna ve hıyanetine kinaye yaptı. Çoğulu **ذربٌ**’dür; aslı, midenin **ذَرَبِ**’indendir; o da onun bozulmasıdır.
Şemmer dedi: **امرأةٌ ذَرِبةٌ**: dili uzun, çirkin sözlü.
Ebû Zeyd dedi: Beze için **ذِرْبٌ** denir; **ذِرَبٌ** diye çoğul yapılır. Dili sivri kadına: **ذَرِبةٌ** ve **ذِرْبَةٌ** denir. **ذَرَبُ اللسان**: onun keskinliğidir.
Ebû Ubeyd dedi: **ذَرَبْتُ الحَديدةَ أذرُبُها ذَرْباً فهي مَذْرُوبَة**: onu keskinleştirdiğinde.
Leys dedi: **الذَّرِبُ** her şeyden keskin olandır; **لِسانٌ ذرِبٌ** ve **مَذْروبٌ**; ve **سنان ذرِبٌ** ve **مَذْروبٌ**. Fiili: **ذرِبَ يَذْرَبُ ذَرَباً وذَرَابَة**. Ve kavim: **ذُرْبٌ**. Dedi: Kılıcın **تَذْرِيبُ**’i, zehre batırılmasıdır; sulaması güzelce yapıldığında çıkarılır da bilenir.
Ve caizdir: **ذَرَبْتُه فهو مَذْرُوبٌ**. Ubeyde dedi:
وخرْقٍ مِنَ الفتْيانِ أكرمَ مَصْدَقاً
مِن السَّيْف قَدْ آخَيْتُ لَيْسَ بمذْرُوبِ
Şemmer dedi: “Çirkin sözlü değildir.”
Huzeyfe hadîsinde dedi: İbn Hâcik bize anlattı, dedi: Hamza bize anlattı, Abdurrezzâk’tan, dedi: Sevrî bize haber verdi, Ebû İshâk’tan, Ubeyd b. Muğîre’den, dedi: Huzeyfe’yi şöyle derken işittim: “Ailem üzerine dili bozuk (**ذَرِب اللسان**) idim; dedim: ‘Ey Allah’ın Resûlü, dilimin beni ateşe sokmasından korkuyorum.’ Resûlullah dedi: ‘(Peki sen istiğfardan neredesin? Ben günde yüz kere Allah’tan mağfiret dilerim.)’” Dedi: Bunu Ebû Burde’ye zikrettim; dedi ki: “Ve O’na tevbe ederim.” Ebû Bekir, onların “**ذَرب اللسان**” sözünde dedi: Ebû’l-Abbâs’ı şöyle derken işittim: “Ey Allah’ın Resûlü, ben **ذرب اللسان** bir adamım.”
Ebû’l-Abbâs’ı şöyle derken işittim: manası, dili bozuk olandır; dedi: bu bir ayıp ve yermedir.
Denir: Adamın dili **ذَرِبَ** olur, **يذْرَبُ**: bozulduğunda. Bundan da: **ذَرِبَتْ مَعِدَتُه**: bozuldu. Ve şu şiir okundu:
أَلَمْ أَكُ باذلاً وِدِّي ونَصْرِي
وأَصْرِفُ عَنْكم ذَرَبِي ولغْبِي
Dedi: **اللَّغْبُ** sözün kötüsüdür. Ve şu da okundu:
وعرفت ما فيكم مِنْ الأذْرَابِ
Manası: bozukluktan; dedi: bu Asma‘î’nin sözüdür.
İkisi dışında olanlar dedi: **الذَّرِبُ اللسان** dili keskin olandır; ve bu, bozukluk manasına döner. “Ben dili keskin (**ذَرِبُ اللِّسان**) bir adamım; bunun çoğu ailem üzerinedir”; dedi: “Öyleyse Allah’tan mağfiret dile.”
Şemmer dedi: Useyd b. Mûsâ b. Hayde dedi: **الذَّرِبُ اللسانُ**: söven, çirkin sözlü.
İbn Şümeyl dedi: **الذَّرِبُ اللسان**: çirkin sözlü, söven, edepsiz; ne dediğine aldırmayan.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **التَّذْرِيبُ** kadının küçük çocuğunu, ihtiyacını giderinceye kadar taşımasıdır. Ve denir: Aralarına **الذَّرَبُ** attı; o da ihtilaf ve şerdir. Ve onları **بالذربين** ile attı; onun benzeridir.
Ebû Ubeyd dedi: **الذَّرَبَيَّا** “**فَعَلَيَّا**” misali üzere: musibet.
Kümeyt dedi:
رَمَانِيَ بالآفات مِن كلِّ جَانِبٍ
وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها
Başkası dedi: **الذَّرَبَيّا** şer ve ihtilaftır.

**بذر** : Leys dedi: **البَذرُ** ekim için ve ziraat için bütün tanelerden ayrılan şeydir; hepsi **البُذُورُ**’dur. **البَذْرُ** ayrıca **بَذَرْتُ**’un masdarıdır; “taneyi saçtım” sözünün manası üzeredir. Nesle de **البذْرُ** denir; denir: “Şunlar, kötü bir **بَذْرُ**dür.”
Dedi: İnsanlardan **البَذِيرُ**, kendi sırrını tutamayan kimsedir.
Denir: **رجل بَذِيرٌ** ve **بَذُورٌ**; ve kavim: **بُذُرٌ**. Ve **بَذُرَ بَذَارةً** olmuştur.
Hadîste: “(**المسَايِيح البُذُرِ** değiller).” **التَّبْذِيرُ** malı bozmak ve onu israfta harcamaktır; Allah (azze ve celle) dedi: “(**وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا**)” (İsrâ: 26).
Ve denildi: **التّبْذِيرُ** masiyetlerde mal harcamaktır. Ve denildi: o, harcamasında elini açmasıdır; ondan, geçineceği şeyi bırakmayıncaya kadar; bunun itibarı, O’nun (azze ve celle) sözü iledir: “(**وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً**)” (İsrâ: 29).
Ve denir: **طعامٌ كثيرُ البُذَارَةِ** yani inişi (konukluğu) çok; ve o, **طعامٌ بَذِرٌ** yani inişli (konuklu). Şair dedi:
وَمِنَ العَطِيَّة ما ترى
جَذْمَاءَ ليس لَها بُذَارَة
Amr, babasından: **البَيْذَرَةُ** ve **التّبْذِيرُ** ve nûn ile bâ’lı **النَّبْذَرة**: malı hakkı olmayan yerde dağıtmaktır.
Asma‘î dedi: Su **تَبَذَّر** olur: değiştiğinde ve sarardığında. İbn Mukbil’den şu okundu:
قَلْباً مُبَلِّيَةً جوائِزَ عَرْشِها
تَنْفِي الدِّلاء بآجِنٍ مُتَبَذِّرِ
Dedi: **المتَبَذرُ** değişmiş sarı olandır. Ve **بَذَّرُ** belirli bir suyun adıdır; onun benzeri **خَضَّمُ** ve **عَثَّرُ**’dür. Ve **يَقَّمُ** bir ağaçtır; onun benzerleri yoktur.

**ربذ** : Leys dedi: **الرَّبَذُ** yürüyüşte ayakların hafifliği ve işte parmakların hafifliğidir; dersin ki: “O, elbette **رَبِذٌ**’dür.”
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الرَّبَذُ** develerin boyunlarına asılan yünlerdir; tekili **رَبَذَةٌ**’dir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الرَّبَذَةُ** ve **الوَفِيعَةُ** uyuzluya sürülen yündür.
Dedi: **الرَّبَذَةُ** ve **الثُّمْلَةُ** ve **الْوَقِيعَةُ** şişenin tıpasıdır.
Ebû Abde, Kisâî’den: Uyuzluya katranlandığı bez parçasına **الرَّبَذَةُ** denir.
Leys dedi: **الرَّبَذَةُ** hayızlının attığı şeydir.
Ahmed b. Yahyâ dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye **الرَّبَذَةِ**’nin, köyün adı (olması) hakkında sordum; dedi ki: **الرِّبْذَةُ** kavim arasında vuku bulan şiddet ve şerdir; denir: “Biz bir **رِبْذَةٍ** içinde idik; bizden açılmadı.”
İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّبَاذِيةُ** kavim arasında vuku bulan şerdir. Ziyâd et-Tamâhî’den şu okundu:
وكانَتْ بين آل أبي زياد
زَبَاذِيَةٌ وأطفأَها زِيادُ
Ebû Sa‘îd: **لِثَةٌ رَبِذَةٌ**: eti az. A‘şâ’nın sözü okundu:
تَخَلْهُ فِلَسْطِيَّا إذا ذُقْتَ طَعْمَه
على رَبِذَاتِ النِّيِّ خُمسٌ لِثَاتُها
Dedi: **النِّيِّ** ettir. Ezherî dedi:
Münzirî onu bize Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: “**على ربذات النيّ**” **الربْذَة**’dendir; o da karalıktır. İbnü’l-Enbârî dedi: **النِّيِّ**: deve semirdiğinde onun hörgücünün üstünden olan iç yağdır.
Dedi: **النِّيءُ** nûn’un kesresi ve hemze ile: pişmemiş ettir; doğru olan budur.
Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **الرَّبَذُ** deveye asılan yünlerdir. Ve **فرس رَبِذٌ** yani hızlı. Ve adam **أرْبَذَ** olur: bilinen **السِّياط الرَّبَذِيَّة**’yi edindiğinde.
İbn Şümeyl dedi: **سَوْط ذو رُبَذٍ**; o, kamçının derisinin ön tarafında bulunan kayışlardır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أَذرَبَ** olur: tutukluk ve lahn’dan sonra dili fasih olduğunda. Ve adam **أَذْرَبَ** olur: geçimi kendisine bozulduğunda.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والذال وما يثلثهما في الثلاثي)
(بذر) الباء والذال والراء أصلٌ واحد، وهو نَثْرُ الشيءِ وتفريقُه. يقال بذرْتُ البَذْرَ أبْذُرُهُ بَذْراً، وبذَّرت المالَ أبَذِّرُه تبذيراً. قال الله تعالى: ﴿وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً. إنَّ المُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ﴾.[الإسراء 26- 27]. والبُذُر القومُ لا يكتمُون حديثاً ولا يحفَظُون ألسِنتَهم. قال عليٌّ عليه السلام: "أُولئك مَصابيحُ الدُّجَى، ليسوا بالمَسَاييح ولا المَذَايِيع البُذُر" فالمذاييع الذين يُذيعون، والبُذُر الذين ذكرناهم([1]). وبَذَّرُ مكانٌ، ولعلّه أن يكون مشتقّاً من الأصل الذي تقدَّم. قال الشاعر:([2])
سَقى اللهُ أمواهاً عَرَفْتُ مَكَانَها  *** جُرَاباً ومَلكوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا([3])(بذع) الباء والذال والعين، كلمةٌ واحدة فيها نظرٌ ولا يقاسُ عليها، يقولون بَذَعْتُه وأبْذَعْتُه إذا أفزَعْتَه.
(بذل) الباء والذال واللام كلمة واحدة، وهو تركُ صِيانةِ الشيء، يقال بذَلْتُ الشيءَ بَذْلاً، فأنا باذلٌ وهو مبذول، وابتذلْتُه ابْتِذالاً. وجاء فلانٌ في مَباذِلهِ، وهي ثيابه التي يَبْتذِلُها. ويقال لها مَعَاوِزُ، وقد ذُكِرَتْ في بابها.
(بذأ) الباء والذال والهمزة أصلٌ واحد، وهو خروج الشيء عن طريقةِ الإحْماد، تقول: هو بذِيءُ اللِّسان، وقد بَذَأْتُ على فلانٍ أبْذَأُ بُذاءً. ويقال بَذَأت المكانَ أبذَؤُه، إذا أتيتَه فلم تُحْمِدْه.
(بذج) الباء والذال والجيم أصلٌ واحد ليس من كلام العرب، بل هي كلمةٌ مُعَرَّبة، وهي البَذَجُ من وُلْدِ الضَّأن، والجمع بِذْجانٌ([4]). قال الشاعر([5]):
قد هلكَتْ جارتُنا من الهَمَج *** وإنْ تَجُعْ تأكُلْ عَتُوداً أوْ بَذَجْ
(بذح) الباء والذال والحاء أصلٌ واحد، وهو الشّقّ والتّشْريح وما قارَبَ ذلك. قال أبو عليّ الأصفهانيّ: قال العامريّ: بَذَحْتُ اللَّحْمَ إذا شَرَّحْتَه. قال: والبَذْح الشقُّ ويقال: أصابه بَذْحٌ في رِجْلهِ، أي شُقاقٌ. وأنشد:
لأَعْلِطَنَّ حَرْزَماً بِعَلْطِ([6])*** ثلاثةً عندَ بُذُوحِ الشَّرْط([7])قال أبو عُبيدٍ: بَذَحْتُ لِسَانَ الفَصيلِ بَذْحاً، وذلك عند التفليك([8]) والإجرار. وما يقاربُ هذا البابَ قولُهم لسَحَج الفَخِذَين مَذحٌ.
(بذخ) الباء والذال والخاء أصلٌ واحد، وهو العلُوّ والتعظُّم. يقال بَذَخَ إذا تَعَظَّمَ، وفلانٌ [في] باذخٍ من الشَّرف أي عالٍ.
 ---------------------
([1]) وأما المساييح فجمع مسياح، وهو الذي يسيح في الأرض بالنميمة والشر. والبذر: جمع بذور وبذير، كصبور وصبر ونذير ونذر.
([2]) هوكثير عزة، كما في اللسان (بذر). وأنشده ياقوت في (بذر، جراب، ملكوم) ولم ينسبه.
([3]) هذه كلها آبار بمكة. وفي الأصل: "ملكوكا"، تحريف.
([4]) لم أجد من نص على تعريبه إلا ابن دريد في الجمهرة (1: 207) والجواليقي في المعرب 58. والبذجان بكسر الباء، كما نص عليه في القاموس، وكما ضبط في اللسان، ونبه على الكسر أيضاً ابن دريد في الجمهرة (3: 512). وضبط في الأصل هنا وفي نسخة من المعرب بضم الباء، ولا سند له.
([5]) هو أبو محرز عبيد المحاربي، كما في اللسان (بذج) وأنشده الجواليقي والجاحظ في الحيوان (5: 501) وثعلب في مجالسه 585 والميداني (1: 261) بدون نسبة.
([6]) حرزم، بتقديم الراء: جمل معروف. وفي الأصل: "حزرما" صوابه في اللسان (حرزم، يذج) حيث أنشد البيتين.
 ([7])رواية اللسان في الموضعين: "بليته". والليت، بالكسر: صفحة العنق.
([8]) التفليك: أن يجعل الراعي من الشعر مثل فلكة المغزل، ثم يثقب لسان الفصيل فيجعله فيه لئلا يرضع أمه. ومثله الإجرار. وفي الأصل: "التقليل"، محرف.
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الذال** ve üçlüde onları üçleyen şeyler babı)
(**بذر**) **الباء** ve **الذال** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyin saçılması ve dağıtılmasıdır. Denir: **بذرْتُ البَذْرَ** onu **أبْذُرُهُ** **بَذْراً** (tohumu ektim; onu ekerim; ekme), ve **بذَّرت المالَ** onu **أبَذِّرُه** **تبذيراً** (malı saçıp savurdum; onu saçıp savururum; saçıp savurma). Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً. إنَّ المُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ﴾. [الإسراء 26- 27]. Ve **البُذُر**: sözü gizlemeyen ve dillerini korumayan kavimdir. Ali aleyhisselâm dedi: "أُولئك مَصابيحُ الدُّجَى، ليسوا بالمَسَاييح ولا المَذَايِيع البُذُر" ; öyleyse **المذاييع**: yayan kimselerdir; **البُذُر** ise zikrettiğimiz kimselerdir([1]). Ve **بَذَّرُ** bir yerdir; ve umulur ki, önce geçen asıldan türemiş olsun. Şair dedi:([2])
سَقى اللهُ أمواهاً عَرَفْتُ مَكَانَها  *** جُرَاباً ومَلكوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا([3])(**بذع**) **الباء** ve **الذال** ve **العين**: tek bir kelimedir; onda bir bakış vardır ve ona kıyas edilmez; derler: **بَذَعْتُه** ve **أبْذَعْتُه**; onu korkuttuğun zaman.
(**بذل**) **الباء** ve **الذال** ve **اللام** tek bir kelimedir; o da şeyin korunmasını terk etmektir. Denir: **بذَلْتُ الشيءَ بَذْلاً**; ben **باذلٌ**im ve o **مبذول**dür; ve **ابتذلْتُه ابْتِذالاً**. Ve falan kimse **مَباذِلهِ** içinde geldi; o, onun **يَبْتذِلُها** (hor kullandığı) elbiseleridir. Ve ona **مَعَاوِزُ** denir; ve kendi babında zikredilmiştir.
(**بذأ**) **الباء** ve **الذال** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da şeyin **الإحْماد** yolundan çıkmasıdır. Dersin: o, dili **بذِيءُ**dür; ve ben falana karşı **بَذَأْتُ**; **أبْذَأُ** **بُذاءً**. Ve denir: **بَذَأت المكانَ أبذَؤُه**; ona geldiğin zaman ve onu övmediğin zaman.
(**بذج**) **الباء** ve **الذال** ve **الجيم** tek bir asıldır; Arapların sözünden değildir; bilakis o, muarrab bir kelimedir; o da koyun yavrusundan **البَذَجُ**dur; çoğulu **بِذْجانٌ**dur([4]). Şair dedi([5]):
قد هلكَتْ جارتُنا من الهَمَج *** وإنْ تَجُعْ تأكُلْ عَتُوداً أوْ بَذَجْ
(**بذح**) **الباء** ve **الذال** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da yarma ve parçalama ve buna yakın olan şeylerdir. Ebû Ali el-İsfahânî dedi: el-Âmirî dedi: **بَذَحْتُ اللَّحْمَ**; onu parçaladığım zaman. Dedi: ve **البَذْح** yarıktır; ve denir: onun ayağında **بَذْحٌ** isabet etti; yani yarıklar. Ve inşâd etti:
لأَعْلِطَنَّ حَرْزَماً بِعَلْطِ([6])*** ثلاثةً عندَ بُذُوحِ الشَّرْط([7])Ebû Ubeyd dedi: **بَذَحْتُ لِسَانَ الفَصيلِ بَذْحاً**; bu, **التفليك**([8]) ve **الإجرار** sırasında olur. Ve bu baba yakın olan şey, onların uylukları sıyırmaya **مَذحٌ** demeleridir.
(**بذخ**) **الباء** ve **الذال** ve **الخاء** tek bir asıldır; o da yücelik ve büyüklük taslamadır. **بَذَخَ** denir; büyüklük tasladığı zaman. Ve falan kimse şereften **باذخٍ** içindedir; yani yüksek.

---------------------
([1]) **المساييح** ise **مسياح**ın çoğuludur; o, yeryüzünde koğuculuk ve şer ile dolaşan kimsedir. Ve **البذر**: **بذور** ve **بذير**in çoğuludur; **صبور** ve **صبر** ve **نذير** ve **نذر** gibi.
([2]) O, Lisân’da (**بذر**)da olduğu üzere Kesîr Azze’dir. Yâkût onu (**بذر**، **جراب**، **ملكوم**)da inşâd etti ve ona nisbet etmedi.
([3]) Bunların hepsi Mekke’de kuyulardır. Asılda: "ملكوكا" vardır; tahriftir.
([4]) Onun ta‘rîb edildiğini açıkça söyleyen bulamadım; ancak İbn Düreyd, el-Cemhere’de (1: 207) ve el-Cevâlikî, el-Mu‘arrab 58’de. Ve **البذجان** **الباء**’ın kesriyledir; Kâmûs’ta buna nassedildiği gibi ve Lisân’da ضبط edildiği gibi; ve kesreye İbn Düreyd de el-Cemhere’de (3: 512) dikkat çekti. Asılda burada ve el-Mu‘arrab’ın bir nüshasında **الباء**’ın zammıyla ضبط edilmiştir; onun için bir dayanak yoktur.
([5]) O, Lisân’da (**بذج**)da olduğu üzere Ebû Mihrez Ubeyd el-Muhâribî’dir. El-Cevâlikî ve el-Câhiz, el-Hayavân’da (5: 501) ve Sa‘leb, Mecâlis’inde 585 ve el-Meydânî (1: 261) onu nisbet olmaksızın inşâd etti.
([6]) **حرزم**; **الراء**’ın öne alınmasıyla: bilinen bir devedir. Asılda: "حزرما" vardır; doğrusu Lisân’da (**حرزم**، **يذج**)da olduğu gibidir; orada iki beyti inşâd etti.
([7]) Lisân rivayeti iki yerde: "بليته". Ve **الليت**; kesre ile: boynun yanı.
([8]) **التفليك**: çobanın kıldan iğ fırdöndüsünün fülkesi gibi bir şey yapması, sonra annesini emmesin diye oğlağın dilini delip onu ona geçirmesidir. Bunun benzeri **الإجرار**dır. Asılda: "التقليل" vardır; tahrif edilmiştir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التبذير: التفريق، وأصله إلقاء البذر وطرحه، فاستعير لكل مضيع لماله، فتبذير البذر: تضييع في الظاهر لمن لم يعرف مآل ما يلقيه. قال الله تعالى: ﴿إن المبذرين كانوا إخوان الشياطين﴾ [الإسراء/27]، وقال تعالى: ﴿ولا تبذر تبذيرا﴾ [الإسراء/26].

##### Türkçe

- **التبذير**: dağıtma; aslı **البذر**’i atmak ve onu saçmaktır; sonra malını zayi eden her biri için ödünç alındı; böylece **تبذير البذر**: görünürde zayi etmedir; onu attığının varacağı sonucu bilmeyen kimse için. Allah Teâlâ dedi: ﴿إن المبذرين كانوا إخوان الشياطين﴾ [الإسراء/27], ve Teâlâ dedi: ﴿ولا تبذر تبذيرا﴾ [الإسراء/26].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ذ ر
بـذر الحـب فـي الـأرض وبـذر اللـه الخلـق في الأرض‏:‏ فرقهم وتبذر من يدي كذا‏:‏ تفرق‏.‏
ورجل بـذر‏:‏ يبـذر مالـه ووصفت زوجها فقالت‏:‏ لا سمح بذر ولا بخيل حكر وفلان هيذارة ببذارة‏:‏ أي مهذار مبذر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ إن هؤلاء لبذر سوء أي نسل سوء‏.‏
ومال مبذور‏:‏ كثير مبارك فيـه‏.‏
وبـذرت الأرض‏:‏ أخرجت نباتها متفرقاً‏.‏
وأرض أنيثة مبذار النبـات‏:‏ لـذات الريـع‏.‏
ولـو بـذرت فلانـاً لوجدته رجلاً أي لو جربته وقسمت أحواله‏.‏
وفلان من المذاييع البذر جمع بذور وهو الذي يفشي الأسرار‏.‏
وقد بذر بذارة‏.‏

##### Türkçe

ب ذ ر
**بـذر** tohumu toprağa; ve Allah yaratılmışları yeryüzünde **بـذر**: onları ayırdı. Ve “şundan bunun elinden **تبذر**” (denir): dağıldı.

Ve bir adam **بـذر**: malını saçıp savurur. Ve kocasını niteleyip şöyle dedi: “Ne yumuşak huylu bir **بذر** ne de cimri bir **حكر**.” Ve falan, **هيذارة** ile **بذارة**dır: yani çok geveze, savurgan.

Mecazdan: “Şunlar elbette **بذر** kötülüğüdür” yani kötü nesil.

Ve **مال مبذور**: çoktur, içinde bereketlidir.

Ve “toprak **بـذرت**”: bitkisini dağınık olarak çıkardı.

Ve “bitkisi **مبذار** olan **أرض أنيثة**”: verimi lezzetli olan (toprak).

Ve “eğer falanı **بـذرت** olsaydın, onu bir adam bulurdun”; yani eğer onu deneseydin ve hallerini taksim etseydin.

Ve falan, **المذاييع البذر**dendir; **بذر**ün çoğulu **بذور**dur; o, sırları ifşa eden kimsedir.

Ve **بذر** bir **بذارة**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَذْرُ والبُذْرُ: أَولُ ما يخرج من الزرع والبقل والنبات لا يزال ذلك اسمَهُ ما دام على ورَقَتَيَنِ، وقيل: هو ما عُزِلَ من الحبوب للزَّرْعِ والزِّراعَةِ، وقيل: البَذْرُ جميع النبات إِذا طلع من الأَرض فَنَجَمَ، وقيل: هو أَن يَتَلَوَّنَ بلَوْنٍ أَو تعرف وجوهه، والجمع بُذُورٌ وبِذارٌ. والبَذْرُ: مصدر بَذَرْتُ، وهو على معنى قولك نَثَرْتُ الحَبَّ.وبَذَرْتُ البَذْرَ: زَرَعْتَه. وبَذَرَتِ الأَرضُ تَبْذُرُ بَذْراً: خرج بَذْرُها؛ وقال الأَصمعي: هو أَن يظهر نبتها متفرّقاً. وبَذَرَها بَذْراً وبَذَّرَها، كلاهما، زرعها. والبَذْرُ والبُذارَةُ: النَّسْلُ. ويقال: إِن هؤلاء لَبَذْرُ سَوْءٍ. وبَذَرَ الشيءَ بَذْراً: فرَّقه. وبَذَرَ الله الخلق بَذْراً: بَثَّهُمْ وفرّقهم.
وتفرّق القومُ شَذَرَ بَذَرَ وشِذَرَ بِذَرَ أَي في كل وَجهٍ، وتفرّقت إِبله كذلك؛ وبَذَرَ: إِتْباعٌ. وبُذُرَّى، فُعُلَّى: من ذلك، وقيل: من البَذْرِ الذي هو الزرع، وهو راجع إِلى التفريق. والبُذُرَّى: الباطلُ؛ عن السيرافي.
وبَذَّرَ مالهُ: أَفسده وأَنفقه في السَّرَفِ. وكُلُّ ما فرقته وأَفسدته، فقد بَذَّرْتَهُ. وفيه بَذارَّةٌ، مشدّدة الراء، وبَذارَةٌ، مخففة الراء، أَي تَبْذِيرٌ؛ كلاهما عن اللحياني. وتَبْذيرُ المال: تفريقه إِسرافاً. ورجلٌ تِبْذارَةٌ: للذي يُبَذِّرُ مالَه ويفسده. والتَّبْذِيرُ: إِفسادُ المال وإِنفاقه في السَّرَفِ. قال الله عز وجل: ولا تُبَذِّرْ تَبْذيراً. وقيل: التبذير أَن ينفق المال في المعاصي، وقيل: هو أَن يبسط يده في إِنفاقه حتى لا يبقى منه ما يقتاته، واعتباره بقوله تعالى: ولا تَبسُطْها كُلَّ البَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحسوراً.
أَبو عمرو: البَيْذَرَةُ التبذير. والنَّبْذَرَةُ، بالنون والباء: تفريقُ المال في غير حقه. وفي حديث وقف عمر، رضي الله عنه: وَلِوَلِيِّه أَن يأْكلَ منه غَيْرَ مُباذِرٍ؛ المُباذِرُ والمُبَذِّرُ: المُسْرِفُ في النفقة؛ باذرَ وبَذَّرَ مُباذَرَةً وتَبْذِيراً؛ وقول المتنخل يصف سحاباً:مُسْتَبْذِراً يَرْغَبُ قُدَّامَهُ،
يَرْمِي بِعُمِّ السُّمُرِ الأَطْولِ
فسره السكري فقال: مستبذر يفرِّق الماء.
والبَذيرُ من الناس: الذي لا يستطيع أَن يُمْسِكَ سِرَّهُ. ورجلٌ بَيْذارَةٌ: يُبَذِّرُ ماله. وبَذُورٌ وبَذِيرٌ: يُذيعُ الأَسرارَ ولا يكتم سرّاً، والجمع بُذُرٌ مثل صبور وصُبُرٍ. وفي حديث فاطمة عند وفاة النبي، صلى الله عليه وسلم، قالت لعائشة: إِني إِذاً لَبَذِرَةٌ؛ البَذِرُ: الذي يفشي السر ويظهر ما يسمعه، وقد بَذُرَ بَذارَةً. وفي الحديث: ليسوا بالمَسابيح البُذُرِ. وفي حديث علي، كرم الله وجهه، في صفة الأَولياء: ليسوا بالمَذاييع البُذْرِ؛ جمع بَذُورٍ. يقال: بَذَرْتُ الكلام بين الناس كما تُبْذَرُ الحبُوبُ أَي أَفشيته وفرّقته.
وبُذارَةُ الطعام: نَزَلُه ورَيْعُه؛ عن اللحياني. ويقال: طعام كثير البُذارَة أَي كثيرُ النَّزَل. وهو طعام بَذَرٌ أَي نَزَلٌ؛ قال: ومِنَ العَطِيَّةِ ما تُرى
جَذْماءَ، لَيْس لها بُذارَهْ
الأَصمعي: تَبَذَّر الماءُ إِذا تغير واصْفَرَّ؛ وأَنشد لابن مقبل: قُلْباً مُبَلِّيَةً جَوائِزَ عَرْشِها،
تَنْفي الدِّلاءَ بآجنٍ مُتَبَذِّرِ
قال: المتبذر المتغير الأَصفر. ولو بَذَّرْتَ فلاناً لوجدته رجلاً أَي لو جربته؛ هذه عن أَبي حنيفة.
وكَثِيرٌ بَثِيرٌ وبَذِيرٌ: إِتْباعٌ؛ قال الفراء: كَثيرٌ بَذِيرٌ مثلُ بَثِير لغة أَو لُغَيَّة.
ورجل هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ وهَيْذارَةٌ بَيْذارَةٌ: كثيرُ الكلام. وبَذَّرُ: موضعٌ، وقيل: ماء معروف؛ قال كثير عزة:
سَقى اللهُ أَمْواهاً عَرَفْتُ مَكانَها:
جُراباً وَمَلْكوماً وبَذَّرَ والْغَمْرا
وهذه كلها آبار بمكة؛ قال ابن بري: هذه كلها أَسماء مياه بدليل إِبدالها من قوله أَمواهاً، ودعا بالسقيا للأَمواه، وهو يريد أَهلها النازلين بها اتساعاً ومجازاً. ولم يجئ من الأَسماء على فَعَّلَ إِلاَّ بَذَّرُ، وعَثَّرُ اسمُ موضع، وخَضَّمُ اسم العَنْبَرِ بن تَمِيم، وشَلَّمُ اسمُ بنت المقدس، وهو عبراني، وبَقَّمُ وهو اسم أَعجمي، وهي شجرة، وكَتَّمُ اسم موضع أَيضاً؛ قال الأَزهري: ومثلُ بَذَّر خَضَّمُ وعَثَّرُ وبَقَّمُ شجرة، قال: ولا مثل لها في كلامهم.

##### Türkçe

**البَذْرُ** ve **البُذْرُ**: ekin, sebze ve bitkiden çıkan ilk şey; iki yaprak üzerinde kaldığı müddetçe onun adı hâlâ odur. Ve denildi ki: ekim ve ziraat için tanelerden ayrılan şeydir. Ve denildi ki: **البَذْرُ** yerden çıkıp belirdiğinde bütün bitkidir. Ve denildi ki: bir renkle renklenmesi yahut yüzlerinin tanınmasıdır. Çoğulu **بُذُورٌ** ve **بِذارٌ**dur. Ve **البَذْرُ**: **بَذَرْتُ**’un mastarıdır; “taneyi saçtım” sözünün manası üzerinedir. Ve **بَذَرْتُ البَذْرَ**: onu ektim. Ve **بَذَرَتِ الأَرضُ تَبْذُرُ بَذْراً**: onun **بَذْرُ**’ü çıktı; ve **الأَصمعي** dedi ki: onun bitkisinin dağınık olarak görünmesidir. Ve **بَذَرَها بَذْراً** ve **بَذَّرَها**: ikisi de, onu ekti. Ve **البَذْرُ** ve **البُذارَةُ**: nesildir. Ve denilir: “Şüphesiz bunlar elbette **بَذْرُ سَوْءٍ**dür.” Ve **بَذَرَ** şeyi **بَذْراً**: onu dağıttı. Ve Allah yaratılmışları **بَذْراً** **بَذَرَ**: onları yaydı ve dağıttı.

Ve kavim **شَذَرَ بَذَرَ** ve **شِذَرَ بِذَرَ** olarak dağıldı; yani her yöne. Ve develeri de böyle dağıldı. Ve **بَذَرَ**: tâbidir. Ve **بُذُرَّى** ( **فُعُلَّى** ): bundandır. Ve denildi ki: ekin olan **البَذْر**’dendir; ve o, dağıtmaya döner. Ve **البُذُرَّى**: bâtıldır; **السيرافي**’den.

Ve **بَذَّرَ** malını: onu bozdu ve israfta harcadı. Ve her neyi dağıttın ve bozduysan, muhakkak onu **بَذَّرْتَهُ**. Ve onda **بَذارَّةٌ** vardır, **الراء** şeddeli; ve **بَذارَةٌ**, **الراء** hafif; yani **تَبْذِيرٌ**; ikisi de **اللحياني**’dendir. Ve malın **تَبْذِيرُ**’i: onu israf olarak dağıtmaktır. Ve bir adam **تِبْذارَةٌ**: malını **يُبَذِّرُ** eden ve bozan kimse içindir. Ve **التَّبْذِيرُ**: malı bozmak ve onu israfta harcamaktır. Allah عز وجل dedi ki: **ولا تُبَذِّرْ تَبْذيراً**. Ve denildi ki: **التبذير** malı günahlarda harcamaktır. Ve denildi ki: onu harcamada elini açmasıdır; ta ki ondan geçineceği şey kalmayıncaya kadar. Ve onun itibarı, yüce sözündedir: **ولا تَبسُطْها كُلَّ البَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحسوراً**.

**أَبو عمرو**: **البَيْذَرَةُ** **التبذير**’dir. Ve **النَّبْذَرَةُ**, **النون** ve **الباء** ile: malı hakkı olmayan yerde dağıtmaktır. Ve **وقف عمر** hadîsinde, رضي الله عنه: “Ve velîsine, ondan **غَيْرَ مُباذِرٍ** olarak yemesi vardır.”; **المُباذِرُ** ve **المُبَذِّرُ**: nafakada israf eden; **باذرَ** ve **بَذَّرَ** **مُباذَرَةً** ve **تَبْذِيراً**. Ve **المتنخل**’in bir bulutu vasfederek sözü:
مُسْتَبْذِراً يَرْغَبُ قُدَّامَهُ،
يَرْمِي بِعُمِّ السُّمُرِ الأَطْولِ
**السكري** onu tefsir etti ve dedi ki: **مستبذر** suyu dağıtır.

Ve insanlardan **البَذيرُ**: sırrını tutmaya güç yetiremeyen kimsedir. Ve bir adam **بَيْذارَةٌ**: malını **يُبَذِّرُ** eder. Ve **بَذُورٌ** ve **بَذِيرٌ**: sırları yayar ve bir sırrı gizlemez; çoğulu **بُذُرٌ**dur; **صبور** ve **صُبُرٍ** gibi. Ve Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, vefatı sırasında **فاطمة** hadîsinde: **عائشة**’ye dedi ki: “Şüphesiz ben o hâlde elbette **لَبَذِرَةٌ**’yim.”; **البَذِرُ**: sırrı ifşa eden ve işittiğini ortaya çıkaran kimsedir; ve **بَذُرَ** **بَذارَةً**. Ve hadîste: “Onlar **المَسابيح** **البُذُرِ** değildir.” Ve **علي** hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, evliyânın sıfatında: “Onlar **المَذاييع** **البُذْرِ** değildir.”; **بَذُورٍ**’un çoğuludur. Denilir: “Sözü insanlar arasında, tanelerin saçıldığı gibi, **بَذَرْتُ**”; yani onu ifşa ettim ve dağıttım.

Ve **بُذارَةُ الطعام**: onun döküntüsü ve artığıdır; **اللحياني**’den. Ve denilir: “Yemek çok **البُذارَة**’lıdır”; yani döküntüsü çoktur. Ve o, **بَذَرٌ** yemektir; yani döküntüdür; dedi ki:
ومِنَ العَطِيَّةِ ما تُرى
جَذْماءَ، لَيْس لها بُذارَهْ
**الأَصمعي**: su **تَبَذَّر** ettiğinde, değişti ve sarardı. Ve **ابن مقبل**’den okudu:
قُلْباً مُبَلِّيَةً جَوائِزَ عَرْشِها،
تَنْفي الدِّلاءَ بآجنٍ مُتَبَذِّرِ
Dedi ki: **المتبذر** değişmiş sarıdır. Ve eğer falanı **بَذَّرْتَ** olsaydın, onu bir adam bulurdun; yani eğer onu deneseydin; bu, **أَبي حنيفة**’dendir.

Ve **كَثِيرٌ بَثِيرٌ** ve **بَذِيرٌ**: tâbidir. **الفراء** dedi ki: **كَثيرٌ بَذِيرٌ**, **بَثِير** gibi bir dildir yahut küçük bir dildir.

Ve bir adam **هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ** ve **هَيْذارَةٌ بَيْذارَةٌ**: sözü çoktur.

Ve **بَذَّرُ**: bir yerdir; ve denildi ki: bilinen bir sudur. **كثير عزة** dedi ki:
سَقى اللهُ أَمْواهاً عَرَفْتُ مَكانَها:
جُراباً وَمَلْكوماً وبَذَّرَ والْغَمْرا
Ve bunların hepsi Mekke’de kuyulardır. **ابن بري** dedi ki: Bunların hepsi, “**أَمواهاً**” sözünden onun bedeli olmalarıyla, suların adlarıdır. Ve sulara sulama duası etti; ve o, genişlik ve mecaz olarak, onlarda konaklayan ehlini kastediyor. İsimlerden **فَعَّلَ** vezni üzere, ancak **بَذَّرُ** geldi; ve **عَثَّرُ** bir yer adıdır; ve **خَضَّمُ** **العَنْبَرِ بن تَمِيم**’in adıdır; ve **شَلَّمُ** **بنت المقدس**’in adıdır, ve o İbranicedir; ve **بَقَّمُ** ise yabancı bir addır, ve o bir ağaçtır; ve **كَتَّمُ** da bir yer adıdır. **الأَزهري** dedi ki: **بَذَّر**’in benzeri **خَضَّمُ** ve **عَثَّرُ** ve **بَقَّمُ** ağaçtır. Dedi ki: Onların كلامında onun benzeri yoktur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ذ ر * * بَذَرَ * البذر زرعه وبابه نصر و * تبذيرُ * المال تفريقه إسرافا

##### Türkçe

* ب ذ ر * * **بَذَرَ** * **البذر**: onu ekti; ve babı **نصر**’dır. Ve * **تبذيرُ** * malın: onu israf olarak dağıtıp saçmadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البذر، بفتح فسكون: ما عزل للزراعة والزرع من الحبوب وقيل: هو أول ما يخرج من الزرع والبقل والنبات، لا يزال ذلك اسمه ما دام على ورقتين. وقيل: البذر: جميع النبات إذا طلع من الأرض فنجم. أو هو أن يتلون بلون، أو تعرف وجوهه. ج بذور، بالضم، وبذار، بالكسر.
 من المجاز: البذر: خروج بذر الأرض، وظهور نبتها، وهو مصدر بذرت، على معنى قولك: نثرت الحب وبذرت البذر: زرعته. وبذرت الأرض بذرا: خرج بذرها. وقال الأصمعي: هو أن يظهر نبتها متفرقا. البذر: زرع الأرض، كالتبذير. البذر: النسل، كالبذارة، بالضم. ومن المجاز: يقال: إن هؤلاء لبذر سوء. البذر: التفريق وقد بذر الشيء بذرا، فرقه: وبذر الحب: ألقاه في الأرض مفرقا. وبذر الله الخلق في الأرض: فرقهم، كذا في الأساس.
 البذر: البث، وبذر الله الخلق بذرا: بثهم وفرقهم، كالتبذير، وهو التفريق.
 قولهم: كثير بثير وبذير: إتباع، قال الفراء: كثير بذير مثل بثير لغة أو لثغة.
 وتفرقوا شذر بذر، ويكسر أولهما، أي في كل وجه، وتفرقت إبله كذلك، وبذر: إتباع، وقيل: الباء في بذر بدل من الميم، وقيل: كل أصل.
 من المجاز: المبذور: الكثير، ويقال ماء مبذور، أي كثير، أي مبارك فيه.
 والبذور والبذير، كصبور وأمير: النمام، جمعه بذر، كصبور وصبر، وهو مجاز.
 البذور والبذير: من لا يستطيع كتم سره، بل يذيعه. يقال: بذرت الكلام بين الناس كما تبذر الحبوب، أي أفشيته وفرقته. ورجل بذر ككتف: يفشي السر ويظهر ما يسمعه. وهي بذرة، وفي حديث فاطمة رضي الله عنها عند وفاة النبي صلى الله عليه وسلم قالت لعائشة:  إني إذا لبذرة  . وفي حديث علي كرم الله وجهه في صفة الأولياء:  ليسوا بالمذاييع البذر  .
 يقال: رجل بيذار وبيذارة، بالفتح فيهما، وتبذار كتبيان وبيذراني، وهذه عن الفراء، أي كثير الكلام مهذار، كهيذارة.

  رجل تبذارة، بالكسر: يبذر ماله تبذيرا، أي يفسده وينفقه في السرف. وكل ما فرقته وأفسدته فقد بذرته. وعبد الله بن بيذرة شاري الفسو. يأتي ذكره في  ف س و  . قال شيخنا: لم يذكره هناك كأنه نسيه، أو أنساه الله تعالى، سترا عليه، وكثيرا ما تقع له الإحالات على غير مواضعها، إما سهوا أو إهمالا، فلا يذكرها بالكلية، أو يحيل على موضع ويذكر الإحالة في موضع آخر. قلت: وهذا من شيخنا تحامل قوي على المصنف في غير محله، وكيف لا، فإنه ذكره في آخر الكتاب وإحالته صحيحة، وذكر اسم جده وسبب لقبه، فراجعه. ولم يزل شيخنا يتحامى ويتحامل على عادته، عفا الله عنه، آمين.
 والبذري بضمتين ككفري: الباطل، عن السيرافي. وقيل: هو فعلي من. شذر بذر، وقيل: من البذر الذي هو الزرع، وهو راجع إلى التفريق، كذا في اللسان.وطعام بذر، ككتف: فيه بذارة. بالضم، أي نزل، بضمتين، وبضم فسكون، ومحركة، عن اللحياني. وقال أبو دهبل:
  أعطى وهـنـأنـا ولـم                      تك من عطيته الصغاره.
  ومن العطية مـا تـرى                      جذماء ليس لها بـذاره. وطعام كثير البذارة.
 وبذره تبذيرا: خربه وفرقه إسرافا. وتبذير المال: تفريقه إسرافا، وإفساده، قال الله عز وجل:  ولا تبذروا تبذيرا  وقيل: التبذير أن ينفق المال في المعاصي، وقيل: هو أن يبسط يده في إنفاقه حتى لا يبقى منه ما يقتاته، واعتباره بقوله تعالى:  ولا تبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسورا  . وقال شيخنا، نقلا عن أئمة الاشتقاق: إن التبذير هو تفريق البذر في الأرض، ومنه التبذير بمعنى صرف المال فيما لا ينبغي، وهو يشمل الإسراف في عرف اللغة. ويراد منه حقيقته. وقيل: التبذير تجاوز في موضع الحق، وهو جهل بالكيفية ومواقعها، والإسراف تجاوز في الكمية، وهو جهل بمقادير الحقوق، وقد تعرض لبيان ذلك الشهاب في العناية أثناء الإسراء. والبذارة، بالفتح، وقد تخفف الراء، كلاهما عن اللحياني، وعن أبي عمرو: البيذرة والنبذرة، الأخيرة بالنون: التبذير وتفريق المال في غير حقه. والمبذر: المسرف في النفقة.
 باذر وبذر مباذرة وتبذيرا، وفي حديث وقف عمر رضي الله عنه:  ولوليه أن يأكل منه غير مباذر  ، أي غير مسرف. ورجل بيذارة: يبذر ماله، وكذلك رجل بذر، وصفت امرأة زوجها فقالت: لا سمح بذر، ولا بخيل حكر. وبذر، كبقم: بئر بمكة لبني عبد الدار. وذكر أبو عبيدة في كتاب الآبار: وحفر هاشم بن عبد مناف بذر، وهي البئر التي عند خطم الخندمة، على فم شعب أبي طالب، وقال حين حفرها:
  أنبطت بذر بمـاء قـلاس                      جعلت ماءها بلاغا للناس. قالوا: هو من التبذير وهو التفريق، فلعل ماءها كان يخرج متفرقا من غير مكان واحد. قاله شيخنا: وهو نص عبارة المعجم. قال الأزهري: ومثل بذر خضم، وعثر، وبقم: شجرة، قال: ولا مثل لها في كلامهم. قلت: وزاد غيره: وشلم وكتم، وزاد ياقوت: خود وحطم.
 قال كثير عزة:
  سقى الله أمواها عرفت مكانها                      جرابا وملكوما وبذر والغمرا. وهذه كلها آبار بمكة. قال ابن بري: هذه كلها أسماء مياه، بدليل إبدالها من قوله أمواها، ودعا بالسقيا للأمواه، وهو يريد أهلها النازلين بها، اتساعا ومجازا.
 عن الأصمعي: تبذر الماء إذا تغير واصفر، وأنشد لابن مقبل:

  قلبا مبلية جوائز عرشها                      تنفي الدلاء بآجن متبذر. قال: المتبذر: المتغير الأصفر. والمستبذر: المسرع الماضي، قال المتنخل يصف سحابا:
  مستبذرا يزعب قـدامـه                      يرمي بعم السمر الأطول. وفسره السكري، فقال: مستبذر: يفرق الماء.
 ومما يستدرك عليه: رجل هذرة بذرة: كثير الكلام، ذكره ابن دريد. ولو بذرت فلانا لوجدته رجلا، أي لو جربته. هذه عن أبي حنيفة، وزاد في الأساس بعد قوله: لو جربته: وقسمت أحواله، وهو مجاز.
 وكامل بن أحمد الباذرائي، وقاضي القضاة نجم الدين عبد الله بن الحسن الباذرائي: محدثان.
 وبيذر، كحيدر، اسم عن ابن دريد. وبذرمان، وبذرشين، بالفتح فيهما، قريتان بمصر.

##### Türkçe

**البذر**، فتح ile sonra sükûn ile: hububattan ekim ve ziraat için ayrılan şey; ve denildi ki: o, ekinden, sebzeden ve bitkiden çıkan ilk şeydir; iki yaprak üzerinde kaldığı müddetçe onun adı hâlâ odur. Ve denildi ki: **البذر**: yerden çıkıp filizlenince bütün bitkidir. Yahut o, bir renkle renklenmesi, yahut yüzlerinin tanınmasıdır. Çoğulu: **بذور** (ضم ile), ve **بذار** (kesre ile).

Mecazdan: **البذر**: yerin tohumunun çıkması ve bitkisinin görünmesidir; ve o, **بذرت**’in masdarıdır; “taneyi saçtın” sözünün manası üzere; ve **بذرت البذر**: onu ektin. Ve **بذرت الأرض بذرا**: onun tohumu çıktı. **الأصمعي** dedi: o, bitkisinin dağınık olarak görünmesidir. **البذر**: yerin ekimi, **التبذير** gibi. **البذر**: nesil, **البذارة** gibi (ضم ile). Mecazdan: denilir ki: “Şüphesiz bunlar kötü **بذر**’dir.” **البذر**: dağıtma; ve **بذر** şeyi **بذرا**: onu dağıttı; ve **بذر الحب**: onu yere dağınık olarak attı. Ve **بذر الله الخلق في الأرض**: onları dağıttı; **الأساس**’ta böyle.

**البذر**: yayma; ve **بذر الله الخلق بذرا**: onları yaydı ve dağıttı; **التبذير** gibi; ve o, dağıtmadır.

Onların sözü: “çok **بثير** ve **بذير**”: tâbi kılma (itbâ‘); **الفراء** dedi: “çok **بذير**”, **بثير** gibi, bir lügat yahut bir pelteklik.

Ve “**شذر بذر**” olarak dağıldılar; ikisinin evveli de kesrelenir; yani her yöne; ve develeri de böyle dağıldı; ve **بذر**: itbâ‘dır; ve denildi ki: **بذر**’deki **الباء**, **الميم**’den bedeldir; ve denildi ki: her asıl.

Mecazdan: **المبذور**: çok olan; ve “**ماء مبذور**” denilir; yani çok; yani onda bereketli.

Ve **البذور** ve **البذير**, **صبور** ve **أمير** gibi: koğucu; çoğulu **بذر**’dir; **صبور** ve **صبر** gibi; ve o mecazdır.

**البذور** ve **البذير**: sırrını gizlemeye güç yetiremeyen, bilakis onu yayan kimsedir. Denilir ki: “**بذرت الكلام بين الناس**” taneleri saçtığın gibi; yani onu ifşa ettim ve dağıttım. Ve “**رجل بذر**” **كتف** gibi: sırrı ifşa eder ve işittiğini ortaya çıkarır. Ve o, **بذرة**’dir. Ve **فاطمة** رضي الله عنها’dan, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in vefatı sırasında, **عائشة**’ye dedi ki: “Şüphesiz ben elbette **لبذرة**’yim.” Ve **علي** كرم الله وجهه’den, velîlerin vasfında: “Onlar **بالمذاييع البذر** değildir.”

Denilir ki: “**رجل بيذار** ve **بيذارة**”, ikisinde de فتح ile; ve **تبذار** **تبيان** gibi; ve **بيذراني**; ve bu **الفراء**’dandır; yani çok konuşan, geveze; **هيذارة** gibi.

“**رجل تبذارة**”, kesre ile: malını **تبذيرا** olarak **يبذر**; yani onu bozar ve israfta harcar. Ve her neyi dağıttın ve bozduysan, onu **بذرته**. Ve **عبد الله بن بيذرة**: **الفسو**’nun alıcısı. Onun zikri **ف س و**’da gelecektir. Şeyhimiz dedi: onu orada zikretmedi; sanki onu unuttu; yahut Allah تعالى onu ona unutturdu; onun üzerine örtü olarak. Ve çoğu kez ona, yerleri dışında havaleler vaki olur; ya sehven ya ihmalen; böylece onu bütünüyle zikretmez; yahut bir yere havale eder ve havaleyi başka bir yerde zikreder. Ben dedim: Bu, şeyhimizden, musannife karşı yerinde olmayan kuvvetli bir yüklenmedir; nasıl olmasın ki, onu kitabın sonunda zikretti ve havalesi doğrudur; ve dedesinin adını ve lakabının sebebini zikretti; öyleyse ona müracaat et. Şeyhimiz, âdeti üzere, hâlâ çekinir ve yüklenir; Allah onu affetsin, âmin.

Ve **البذري** iki ضم ile, **كفري** gibi: bâtıl; **السيرافي**’den. Ve denildi ki: o, **شذر بذر**’den **فعلي**’dir. Ve denildi ki: **الزرع** olan **البذر**’dendir; ve o, dağıtmaya racidir; **اللسان**’da böyle. Ve “**طعام بذر**”, **كتف** gibi: onda **بذارة** vardır; ضم ile; yani aşağılık; iki ضم ile, ve ضم ile sonra sükûn ile, ve harekeli olarak; **اللحياني**’den. Ve **أبو دهبل** dedi:

  Verdi, ve biz zayıf düştük;
  onun bağışından küçüklük olmadı.
  Ve bağıştan öylesi vardır ki görürsün:
  köksüzdür, onun için **بذاره** yoktur.

Ve “çok **البذارة**’lı yemek.”

Ve **بذره تبذيرا**: onu harap etti ve israfla dağıttı. Ve malın **تبذير**’i: onu israfla dağıtmak ve bozmak; Allah عز وجل dedi: “**ولا تبذروا تبذيرا**”. Ve denildi ki: **التبذير**, malı masiyetlerde harcamaktır. Ve denildi ki: o, onu harcamada elini açmasıdır; ta ki ondan, geçineceği şey kalmayıncaya kadar; ve onun itibarı, O’nun تعالى sözü iledir: “**ولا تبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسورا**”. Şeyhimiz dedi, اشتقاق imamlarından naklen: **التبذير**, tohumu yere dağıtmaktır; ve ondan, **التبذير**’in, malı uygun olmayan şeye sarf etmek manasında olmasıdır; ve o, dil örfünde israfı kapsar. Ve ondan, hakikati murad olunur. Ve denildi ki: **التبذير**, hakkın yerinde aşmadır; ve o, keyfiyet ve yerleri hakkında cehalettir. Ve **الإسراف**, miktarda aşmadır; ve o, hakların miktarları hakkında cehalettir. Ve **الشهاب** bunu, **العناية**’de, **الإسراء** esnasında beyan etmeye temas etmiştir. Ve **البذارة**, فتح ile; ve **الراء** hafifletilebilir; ikisi de **اللحياني**’dendir. Ve **أبو عمرو**’dan: **البيذرة** ve **النبذرة**; sonuncusu **النون** ile: **التبذير** ve malı hakkı olmayan yerde dağıtmak. Ve **المبذر**: nafakada israf eden.

**باذر** ve **بذر**: **مباذرة** ve **تبذيرا**. Ve **عمر** رضي الله عنه’nun vakıf hadîsinde: “Ve velîsine, ondan, **غير مباذر** olarak yemesi vardır”; yani israf edici olmaksızın. Ve “**رجل بيذارة**”: malını **يبذر**; ve yine “**رجل بذر**”. Bir kadın kocasını vasfetti de dedi ki: “Ne cömert, **بذر**; ne de cimri, **حكر**.” Ve **بذر**, **بقم** gibi: Mekke’de Benî Abdüddâr’a ait bir kuyu. Ve **أبو عبيدة**, **كتاب الآبار**’da zikretti: **هاشم بن عبد مناف**, **بذر**’i kazdı; ve o, **خطم الخندمة** yanında, **شعب أبي طالب**’ın ağzı üzerindeki kuyudur. Ve onu kazdığında dedi ki:

  **بذر**’i, **قلاس** suyu ile çıkardım;
  suyunu insanlara bir erişim kıldım.

Dediler ki: o, **التبذير**’dendir; ve o, dağıtmadır; öyleyse belki onun suyu, tek bir yerden değil, dağınık olarak çıkıyordu. Şeyhimiz dedi: ve bu, **المعجم**’in ibaresinin nassıdır. **الأزهري** dedi: ve **بذر**’in benzeri **خضم** ve **عثر** ve **بقم**’dur: bir ağaçtır; dedi ki: onların كلامında onun benzeri yoktur. Ben dedim: başkası artırdı: **شلم** ve **كتم**; ve **ياقوت** artırdı: **خود** ve **حطم**.

**كثير عزة** dedi:

  Allah, yerini bildiğim suları sulasın:
  **جرابا** ve **ملكوما** ve **بذر** ve **الغمرا**.

Bunların hepsi Mekke’de kuyulardır. **ابن بري** dedi: Bunların hepsi su adlarıdır; delili, “**أمواها**” sözünden بدل kılınmalarıdır. Ve sulara sulama duası etti; ve o, genişlik ve mecaz olarak, onlarda konaklayan ehlini kasteder.

**الأصمعي**’den: su **تبذر** olur; değiştiği ve sarardığı zaman. Ve **ابن مقبل**’den şu beyit okundu:

  Eskimiş bir kalp; arşının bağları yıpranmış;
  kovaları, **آجن** bir **متبذر** ile uzaklaştırır.

Dedi ki: **المتبذر**: değişmiş, sarı olandır. Ve **المستبذر**: hızlı giden, geçip giden. **المتنخل**, bir bulutu vasfederek dedi:

  **مستبذرا**; önünde sürüp götürür;
  uzun esmerlerin amcasına atar.

Ve **السكري** onu tefsir etti de dedi ki: **مستبذر**: suyu dağıtır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: “**رجل هذرة بذرة**”: çok konuşan; **ابن دريد** onu zikretti. Ve “Eğer falanı **بذرت** olsaydın, onu bir adam bulurdun”; yani eğer onu deneseydin. Bu, **أبي حنيفة**’dendir. Ve **الأساس**’ta, “eğer onu deneseydin” sözünden sonra artırdı: “ve hallerini taksim etseydin”; ve o mecazdır.

Ve **كامل بن أحمد الباذرائي**, ve **قاضي القضاة نجم الدين عبد الله بن الحسن الباذرائي**: iki muhaddistir.

Ve **بيذر**, **حيدر** gibi: bir isimdir; **ابن دريد**’den. Ve **بذرمان** ve **بذرشين**, ikisinde de فتح ile: Mısır’da iki köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَذَرَ
1 بَذَرَ ذ , (T, S, A, Msb,) aor. بَذُرَ , (Msb,) inf. n. بَذْرٌ, (T, Msb, K,) He sowed seed; (S, TA;) he cast grain upon the ground to sow it; (Msb;) he cast grain upon the ground, scattering it; (A;) he scattered seed (T, MF) upon the ground; as also ↓ بذّر, [but app. in an intensive sense,] (MF,) inf. n. تَبْذِيرٌ (T, MF) and تَبْذِرَةٌ: (T:) this is the primary signification. (MF.) ― -b2- Also, (M,) inf. n. as above, (M, K,) He sowed land; (M, L, K;) and so ↓ بذّر, (M, L,) inf. n. تَبْذِيرٌ. (L, K.) ― -b3- Also, (M,) inf. n. as above, (M, K,) He scattered, or dispersed, (M, K,) a thing; (M;) and so ↓ بذّر, [or rather he scattered, or dispersed, much,] inf. n. تَبْذِيرٌ. (K.) ― -b4- بَذَرَ اللّٰهُ الخَلْقِ, (M, A,) inf. n. as above, (M,) God scattered, or dispersed, mankind (M, A) in the earth. (A.) ― -b5- بَذَرَ الكَلَامَ (tropical:) He disseminated, scattered, or diffused, talk, or speech, (Msb, TA,) بَيْنَ النَّاسِ among the people, or mankind, like as seed is scattered: (TA:) and ↓ بذّرهُ he did so much. (Msb.) ― -b6- بَذَرَتِ الأَرْضُ, (M, A,) aor. as above, (M,) and so the inf. n., (M, K,) (tropical:) The land put forth its plants, or herbage, (As, M, A, K,) in a scattered state: (As, M, A:) or put forth its بَذْر. (M.) -A2- بَذُرَ, aor. بَذُرَ , inf. n. بَذَارَةٌ, (tropical:) He divulged what was secret; he revealed what he had heard. (T, L.) -A3- بَذِرَ, [aor. بَذَرَ ,] inf. n. بَذَرٌ, He talked much; was loquacious. (M.)

2 بَذَّرَ see 1, in four places. ― -b2- بذّر, inf. n. تَبْذِيرٌ, also signifies He was extravagant in expenditure; and so ↓ باذر, inf. n. مُبَاذَرَةٌ: (TA:) or the former, he dissipated, or squandered, (his wealth, or property, S, M, and any other thing, M, TA,) by extravagant expenditure, (S, M, K, TA,) and destroyed, consumed, wasted, or ruined, it: (M, K, TA: [in the CK, جَرَّبَهُ is here put for خَرَّبَهُ: in the M it is أَفْسَدَهُ:]) or he expended his wealth, or property, so largely as not to leave of it that whereby he might subsist: or he expended it in acts of disobedience: (TA:) or he dissipated, or squandered, his wealth, or property, in a way that was not right: (Msb:) or in a way that did not behoove: it includes the meaning of أَسْرَفَ in common, or conventional, acceptation, and is used in the proper sense of this latter verb: or, as some say, تَبْذِيرٌ denotes excess in respect of the right objects of expenditure, which is ignorance of the [right] manner, and of things that should prevent it; and اـِسْرَافٌ denotes excess with respect to quantity, and is ignorance of the values of the right objects. (MF.) [See also بَذَارَّةٌ.]

3 بَاْذَرَ see 2.

تبذّر
5 تبذّر ذ It became scattered or dispersed; or much scattered or dispersed. (A.) ― -b2- (tropical:) It (talk, or speech,) became much disseminated or scattered or diffused. (Msb.)

بَذْرٌ
بَذْرٌ ذ (S, M, Msb, K, &c.) and ↓ بُذْرٌ, (M,) the former either an inf. n. used as a proper subst. or of the measure فَعْلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, (Msb,) Grain that is set apart for sowing; (Lth, M, K;) any seed, or grain that is sown; as also بِزْرٌ or بَزْرٌ: (Kh, Msb:) or grain such as wheat, that is sown; distinguished from بزر, which is applied to the seed of sweet-smelling plants and of leguminous herbs: and this distinction commonly obtains: (Msb:) or [so accord. to the M, but in the K “and,”] the first that comes forth, of seed-produce and of leguminous and other plants, (M, K, *) as long as it has but two leaves: (M:) or بَذْرٌ signifies any plant, or herbage, when just come forth from the earth: (M:) or such as has assumed a colour, (M, K,) or shown its kind or species: (M:) pl. بُذُورٌ and بِذَارٌ. (M, K.) ― -b2- [Hence,] بَذْرٌ signifies also (tropical:) Progeny; (T, M, K;) and so ↓ بُذَارَةٌ. (M, K.) One says, أِنَّ هٰؤُلَآءِ لَبَذْرُ سَوْءٍ (tropical:) Verily these are a progeny of evil, or an evil progeny. (T, A. *)

بُذْرٌ
بُذْرٌ ذ : see بَذْرٌ.

تَفَرَّقُوا شَذَرَ بَذَرَ
تَفَرَّقُوا شَذَرَ بَذَرَ ذ and ↓ شِذَرَ بِذَرَ They dispersed, or became dispersed, in every direction: (S, M, K:) [namely, men: and] the like is said of a man's camels: (S:) بذر is an imitative sequent to شذر: (S:) some say that the ب in the former is a substitute for م [in مَذَرَ or مِذَرَ]; but others hold that in each case the word is an original. (TA.)

بَذِرٌ
بَذِرٌ ذ : see تِبْذَارَةٌ. ― -b2- Also, (M, K,) and ↓ بَيْذَارٌ and ↓ بَيْذَارَة and ↓ تِبْذَارٌ and ↓ بَيْذَارَانِيٌّ, (K,) (tropical:) A man who talks much; loquacious; (M, K;) and so ↓ هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ (IDrd, M) and ↓ هَيْذَارَةٌ بَيْذَارَةٌ: (M:) irrationally, or vainly, or frivolously, loquacious; a great babbler. (TA.) ― -b3- See also بَذُورٌ. ― -b4- طَعَامٌ بَذِرٌ [Wheat, or food,] in which is بُذَارَة, i. e. increase, redundance, exuberance, plenty, or abundance. (T, * M, L, K. *)

شِذَرَ بِذَرَ
شِذَرَ بِذَرَ ذ : see شَذَرَ بَذَرَ, above.

هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ
هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ ذ : see بَذِرٌ.

البُذُرَّى
البُذُرَّى ذ What is false, vain, or ineffectual; syn. البَاطِلُ: (Seer, M, L, K:) [like الحُذُرَّى:] the radical idea denoted by it is that of dispersion. (M, L.)

بَذُورٌ
بَذُورٌ ذ (S, M, A, K) and ↓ بَذِيرٌ (M, K) (tropical:) A man who divulges secrets; (S, M, A;) as also ↓ بَذِرٌ, of which the fem. is with ة: (L:) or one who cannot keep his secret: (T, K:) pl. of the first بُذُرٌ. (T, S, M.) ― -b2- Also, both the first and second, (tropical:) A calumniator; a slanderer: (K, TA:) pl. of the former as above. (TA.)

بَذِيرٌ
بَذِيرٌ ذ is [said to be] an imitative sequent to كَثِيرٌ; (M, K;) like بَثِيرٌ, of which it is [held to be] a dial. var., or a corruption occasioned by mispronunciation. (Fr, S.) [But I think it is more probably syn. with ↓ مَبْذُورٌ, as signifying Scattered, or dispersed, like نَثِيرٌ in the sense of مَنْثُورٌ, &c.; and that for this reason it is used as a corroborative of كثير.] -A2- See also بَذُورٌ.

بَذَارَةٌ
بَذَارَةٌ ذ : see بَذَارَّةٌ.

بُذَارَةٌ
بُذَارَةٌ ذ Increase, redundance, exuberance, plenty, or abundance, in wheat, or food. (Lh, * T, * M, L, K. *) You say, طَعَامٌ كَثِيرُ البُذَارَةِ Wheat, or food, in which is much increase, &c. (T, TA.) ― -b2- See also بَذْرٌ.

بَذَارَّةٌ
بَذَارَّةٌ ذ , and sometimes ↓ بَذَارَةٌ, (Lh, M, K,) and ↓ يَبْذَرَةٌ, (AA,) and ↓ نَبْذَرَةٌ, with ن, (T, K,) i. q. تَبْذِيرٌ, (M, K,) The dissipating, or squandering, of wealth, or property, in a way that is not right. (T, TA.)

بَيْذَرَةٌ
بَيْذَرَةٌ ذ : see what next precedes.

بَيْذَرَانِىٌّ
بَيْذَرَانِىٌّ ذ : see بَذِرٌ.

بَيذَارٌ
بَيذَارٌ ذ : see بَذِرٌ.

بَيْذَارَةٌ
بَيْذَارَةٌ ذ : see تِبْذَارَةٌ: ― -b2- and see also بَذِرٌ, in two places.

تِبْذَارٌ
تِبْذَارٌ ذ : see بَذِرٌ.

تِبْذَارَةٌ
تِبْذَارَةٌ ذ A man who dissipates, or squanders, his wealth, or property, by extravagant expenditure, and consumes, destroys, wastes, or ruins, it; (AZ, S, M, K;) as also ↓ مُبَذِّرٌ and ↓ مُبَاذِرٌ and ↓ بذِرٌ and ↓ بَيْذَارَةٌ. (TA.)

مُبَذِّرٌ
مُبَذِّرٌ ذ : see what next precedes.

أَرْضٌ مِبْذَارٌ النَّبَاتِ
أَرْضٌ مِبْذَارٌ النَّبَاتِ ذ [or more probably مِبْذَارٌ لِلنَّبَاتِ] (tropical:) Land that yields increase. (A.)

مَبْذُورٌ
مَبْذُورٌ ذ : see بَذِيرٌ. ― -b2- (tropical:) Many; much; abundant: (K, TA:) water that is abundant; or blessed with abundance, plenty, or increase. (A.)

مُبَاذِرٌ
مُبَاذِرٌ ذ : see تِبْذارَةٌ.

نَبْذَرَةٌ
نَبْذَرَةٌ ذ : see بَذَارَّةٌ.

##### Türkçe

**بَذَرَ**
1 **بَذَرَ** ذ , (T, S, A, Msb,) muzâri‘i **بَذُرَ** , (Msb,) mastar ismi **بَذْرٌ**, (T, Msb, K,) O, tohum ekti; (S, TA;) ekmek için taneyi yere attı; (Msb;) taneyi yere attı, onu saçarak; (A;) tohumu (T, MF) yere saçtı; bunun gibi ↓ **بذّر** de [fakat görünüşe göre şiddet (mübalağa) mânasında], (MF,) mastar ismi **تَبْذِيرٌ** (T, MF) ve **تَبْذِرَةٌ**: (T:) bu, aslî anlamdır. (MF.) ― -b2- Yine, (M,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (M, K,) O, arazi ekti; (M, L, K;) ve bunun gibi ↓ **بذّر**, (M, L,) mastar ismi **تَبْذِيرٌ**. (L, K.) ― -b3- Yine, (M,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (M, K,) O, bir şeyi saçtı yahut dağıttı; (M, K,) (M;) ve bunun gibi ↓ **بذّر**, [daha doğrusu çokça saçtı yahut dağıttı,] mastar ismi **تَبْذِيرٌ**. (K.) ― -b4- **بَذَرَ اللّٰهُ الخَلْقِ**, (M, A,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (M,) Allah, insanları (M, A) yeryüzünde saçtı yahut dağıttı. (A.) ― -b5- **بَذَرَ الكَلَامَ** (mecaz:) O, sözü yahut konuşmayı (Msb, TA,) **بَيْنَ النَّاسِ** insanlar arasında, tıpkı tohumun saçılması gibi, yaydı, saçtı yahut dağıttı: (TA:) ve ↓ **بذّرهُ** o, bunu çokça yaptı. (Msb.) ― -b6- **بَذَرَتِ الأَرْضُ**, (M, A,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (M,) ve mastar ismi de böyledir, (M, K,) (mecaz:) Arazi, bitkilerini yahut otunu (As, M, A, K,) dağınık bir hâlde çıkardı: (As, M, A:) yahut **بَذْر**’ünü çıkardı. (M.) -A2- **بَذُرَ**, muzâri‘i **بَذُرَ** , mastar ismi **بَذَارَةٌ**, (mecaz:) O, gizli olanı ifşa etti; işittiğini açığa vurdu. (T, L.) -A3- **بَذِرَ**, [muzâri‘i **بَذَرَ** ,] mastar ismi **بَذَرٌ**, O, çok konuştu; geveze oldu. (M.)

2 **بَذَّرَ** bk. 1, dört yerde. ― -b2- **بذّر**, mastar ismi **تَبْذِيرٌ**, ayrıca şu mânaya gelir: O, harcamada israf etti; ve bunun gibi ↓ **باذر**, mastar ismi **مُبَاذَرَةٌ**: (TA:) yahut birincisi, o, (malını yahut mülkünü, S, M, ve başka herhangi bir şeyi, M, TA,) aşırı harcama ile (S, M, K, TA,) dağıttı yahut saçıp savurdu ve onu bozdu, tüketti, zayi etti yahut mahvetti: (M, K, TA: [CK’de burada **جَرَّبَهُ**, **خَرَّبَهُ** yerine konmuştur: M’de ise **أَفْسَدَهُ**’dur:]) yahut o, malını yahut mülkünü, kendisiyle geçinebileceği şeyi ondan bırakmayacak derecede çok harcadı: yahut onu, itaatsizlik fiillerinde harcadı: (TA:) yahut o, malını yahut mülkünü doğru olmayan bir yolda dağıttı yahut saçıp savurdu: (Msb:) yahut yakışık almayan bir yolda: o, örfî yahut ıstılahî kabule göre **أَسْرَفَ** mânasını içerir ve bu son fiilin hakikî mânasında kullanılır: yahut bazılarına göre, **تَبْذِيرٌ**, harcamanın doğru yerleri bakımından aşırılığı ifade eder ki bu, [doğru] tarzı ve onu engellemesi gereken şeyleri bilmemektir; **اـِسْرَافٌ** ise miktar bakımından aşırılığı ifade eder ve doğru yerlerin değerlerini bilmemektir. (MF.) [Bk. ayrıca **بَذَارَّةٌ**.]

3 **بَاْذَرَ** bk. 2.

**تبذّر**
5 **تبذّر** ذ Dağınık oldu yahut dağıldı; yahut çokça dağınık oldu yahut dağıldı. (A.) ― -b2- (mecaz:) O (söz yahut konuşma), çokça yayıldı yahut saçıldı yahut dağıldı. (Msb.)

**بَذْرٌ**
**بَذْرٌ** ذ (S, M, Msb, K, &c.) ve ↓ **بُذْرٌ**, (M,) birincisi ya bir mastar ismi olup isimleşmiş olarak kullanılır yahut ölçüsü **فَعْلٌ** olup ölçü **مَفْعُولٌ** mânasındadır, (Msb,) ekim için ayrılan tane; (Lth, M, K;) ekilen herhangi bir tohum yahut tane; bunun gibi **بِزْرٌ** yahut **بَزْرٌ**: (Kh, Msb:) yahut buğday gibi ekilen tane; **بزر**’den ayrılır; çünkü o, güzel kokulu bitkilerin ve baklagil otlarının tohumuna uygulanır: ve bu ayırım genellikle geçerlidir: (Msb:) yahut [M’ye göre böyle, fakat K’de “ve”] tohum mahsulünden ve baklagillerden ve diğer bitkilerden, yalnız iki yaprağı olduğu müddetçe, ilk çıkan şeydir, (M, K, *) (M:) yahut **بَذْرٌ**, yerden yeni çıkmışken herhangi bir bitki yahut ot demektir: (M:) yahut renk almış olan, (M, K,) yahut cinsini yahut türünü göstermiş olan: (M:) çoğulu **بُذُورٌ** ve **بِذَارٌ**. (M, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **بَذْرٌ** ayrıca (mecaz:) nesil demektir; (T, M, K;) ve bunun gibi ↓ **بُذَارَةٌ**. (M, K.) Şöyle denir: **أِنَّ هٰؤُلَآءِ لَبَذْرُ سَوْءٍ** (mecaz:) Şüphesiz bunlar, kötülüğün bir neslidir, yahut kötü bir nesildir. (T, A. *)

**بُذْرٌ**
**بُذْرٌ** ذ : bk. **بَذْرٌ**.

**تَفَرَّقُوا شَذَرَ بَذَرَ**
**تَفَرَّقُوا شَذَرَ بَذَرَ** ذ ve ↓ **شِذَرَ بِذَرَ** Onlar, her yöne dağıldılar yahut dağılmış oldular: (S, M, K:) [yani insanlar: ve] benzeri, bir adamın develeri hakkında da söylenir: (S:) **بذر** , **شذر**’e uydurma bir ardıldır: (S:) bazıları, birincideki **ب**’nin **م**’nin yerine geçtiğini söyler [**مَذَرَ** yahut **مِذَرَ**’deki]; fakat başkaları, her iki durumda da kelimenin aslî olduğunu kabul eder. (TA.)

**بَذِرٌ**
**بَذِرٌ** ذ : bk. **تِبْذَارَةٌ**. ― -b2- Yine, (M, K,) ve ↓ **بَيْذَارٌ** ve ↓ **بَيْذَارَة** ve ↓ **تِبْذَارٌ** ve ↓ **بَيْذَارَانِيٌّ**, (K,) (mecaz:) çok konuşan bir adam; geveze; (M, K;) ve bunun gibi ↓ **هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ** (IDrd, M) ve ↓ **هَيْذَارَةٌ بَيْذَارَةٌ**: (M:) akıldışı yahut boş yahut laubali biçimde geveze; çok geveze. (TA.) ― -b3- Ayrıca bk. **بَذُورٌ**. ― -b4- **طَعَامٌ بَذِرٌ** [buğday yahut yiyecek], içinde **بُذَارَة** bulunan; yani artış, fazlalık, taşkınlık, çokluk yahut bolluk. (T, * M, L, K. *)

**شِذَرَ بِذَرَ**
**شِذَرَ بِذَرَ** ذ : bk. yukarıda **شَذَرَ بَذَرَ**.

**هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ**
**هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ** ذ : bk. **بَذِرٌ**.

**البُذُرَّى**
**البُذُرَّى** ذ Asılsız, boş yahut etkisiz olan şey; eş anlamlısı **البَاطِلُ**: (Seer, M, L, K:) [**الحُذُرَّى** gibi:] onunla gösterilen kök fikir, dağılma fikridir. (M, L.)

**بَذُورٌ**
**بَذُورٌ** ذ (S, M, A, K) ve ↓ **بَذِيرٌ** (M, K) (mecaz:) sırları ifşa eden bir adam; (S, M, A;) bunun gibi ↓ **بَذِرٌ**, onun müennesi ة iledir: (L:) yahut sırrını tutamayan kimse: (T, K:) birincinin çoğulu **بُذُرٌ**. (T, S, M.) ― -b2- Yine, birinci ve ikinci her ikisi de, (mecaz:) bir iftiracı; bir gammaz: (K, TA:) birincinin çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.)

**بَذِيرٌ**
**بَذِيرٌ** ذ [denilir ki] **كَثِيرٌ**’e uydurma bir ardıldır; (M, K;) **بَثِيرٌ** gibi; onun [denilir ki] lehçe varyantıdır yahut yanlış telaffuzun doğurduğu bir bozulmadır. (Fr, S.) [Fakat ben, onun daha muhtemelen ↓ **مَبْذُورٌ** ile eş anlamlı olduğunu, “Saçılmış yahut dağılmış” mânasında, **نَثِيرٌ**’in **مَنْثُورٌ** mânasında olması gibi, vb.; ve bu sebeple **كثير**’in bir pekiştiricisi olarak kullanıldığını düşünüyorum.] -A2- Ayrıca bk. **بَذُورٌ**.

**بَذَارَةٌ**
**بَذَارَةٌ** ذ : bk. **بَذَارَّةٌ**.

**بُذَارَةٌ**
**بُذَارَةٌ** ذ Buğdayda yahut yiyecekte artış, fazlalık, taşkınlık, çokluk yahut bolluk. (Lh, * T, * M, L, K. *) Şöyle dersin: **طَعَامٌ كَثِيرُ البُذَارَةِ** İçinde çok artış vb. bulunan buğday yahut yiyecek. (T, TA.) ― -b2- Ayrıca bk. **بَذْرٌ**.

**بَذَارَّةٌ**
**بَذَارَّةٌ** ذ , ve bazen ↓ **بَذَارَةٌ**, (Lh, M, K,) ve ↓ **يَبْذَرَةٌ**, (AA,) ve ↓ **نَبْذَرَةٌ**, **ن** ile, (T, K,) **تَبْذِيرٌ** ile aynı mânadadır, (M, K,) malı yahut mülkü doğru olmayan bir yolda dağıtıp saçma. (T, TA.)

**بَيْذَرَةٌ**
**بَيْذَرَةٌ** ذ : bk. bir önce gelen.

**بَيْذَرَانِىٌّ**
**بَيْذَرَانِىٌّ** ذ : bk. **بَذِرٌ**.

**بَيذَارٌ**
**بَيذَارٌ** ذ : bk. **بَذِرٌ**.

**بَيْذَارَةٌ**
**بَيْذَارَةٌ** ذ : bk. **تِبْذَارَةٌ**: ― -b2- ve ayrıca bk. **بَذِرٌ**, iki yerde.

**تِبْذَارٌ**
**تِبْذَارٌ** ذ : bk. **بَذِرٌ**.

**تِبْذَارَةٌ**
**تِبْذَارَةٌ** ذ Aşırı harcama ile malını yahut mülkünü dağıtıp saçan ve onu tüketen, yok eden, zayi eden yahut mahveden bir adam; (AZ, S, M, K;) bunun gibi ↓ **مُبَذِّرٌ** ve ↓ **مُبَاذِرٌ** ve ↓ **بذِرٌ** ve ↓ **بَيْذَارَةٌ**. (TA.)

**مُبَذِّرٌ**
**مُبَذِّرٌ** ذ : bk. bir önce gelen.

**أَرْضٌ مِبْذَارٌ النَّبَاتِ**
**أَرْضٌ مِبْذَارٌ النَّبَاتِ** ذ [yahut daha muhtemelen **مِبْذَارٌ لِلنَّبَاتِ**] (mecaz:) artış veren arazi. (A.)

**مَبْذُورٌ**
**مَبْذُورٌ** ذ : bk. **بَذِيرٌ**. ― -b2- (mecaz:) çok; pek çok; bol: (K, TA:) bol olan su; yahut bolluk, çokluk yahut artış ile bereketlendirilmiş. (A.)

**مُبَاذِرٌ**
**مُبَاذِرٌ** ذ : bk. **تِبْذارَةٌ**.

**نَبْذَرَةٌ**
**نَبْذَرَةٌ** ذ : bk. **بَذَارَّةٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَذَرَ
بَذَرَ U ( n. ac. بَذْر 1 ),
a.  Sowed; disseminated.

b.  Put forth ( plant ).

بَذُرَ
بَذُرَ U ( n. ac. بَذَاْرَة 22t ),
a.  Revealed.

بَذَّرَ
بَذَّرَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Was extravagant, squandered.

اِنْبَذَرَ
اِنْبَذَرَ VII ,
a.  Was scattered, dispersed.

بَذْر
بَذْر 1 ,  بُذْر 3 , ( pl. بِذَاْر 23 ,  بُذُوْر 27 ),
a.  Seed, grain.

بَذَر
بَذَر 4 ,
a.  Scattered.

بَذِر
بَذِر 5 ,
a.  Loquacious بُذَاْرَة 24t , Progeny.

b.  Blessing, grace.

بَذِيْر
بَذِيْر 25 ,
a.  see 26 .

بَذُوْر
بَذُوْر 26 ,
a.  Calumniator, babbler, blubber.

شَذَر بَذَر
شَذَر بَذَر
a.  Here, there & every where.

بَذْرَق
بَذْرَق
a.  see بَدْرَقَ

##### Türkçe

**بَذَرَ**
**بَذَرَ** U ( n. ac. **بَذْر** 1 ),
a. Ekti; saçtı.

b. (Bitki) filiz verdi.

**بَذُرَ**
**بَذُرَ** U ( n. ac. **بَذَاْرَة** 22t ),
a. Açığa vurdu.

**بَذَّرَ**
**بَذَّرَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

b. İsraf etti, savurdu.

**اِنْبَذَرَ**
**اِنْبَذَرَ** VII ,
a. Saçıldı, dağıldı.

**بَذْر**
**بَذْر** 1 , **بُذْر** 3 , ( pl. **بِذَاْر** 23 , **بُذُوْر** 27 ),
a. Tohum, tane.

**بَذَر**
**بَذَر** 4 ,
a. Saçılmış.

**بَذِر**
**بَذِر** 5 ,
a. Çok konuşan **بُذَاْرَة** 24t , zürriyet.

b. Bereket, lütuf.

**بَذِيْر**
**بَذِيْر** 25 ,
a. 26’ya bak.

**بَذُوْر**
**بَذُوْر** 26 ,
a. İftiracı, geveze, ağlak.

**شَذَر بَذَر**
**شَذَر بَذَر**
a. Burada, orada ve her yerde.

**بَذْرَق**
**بَذْرَق**
a. **بَدْرَقَ**’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بذر
بَذَرَ - يَبْذُرُ - بَذَّرَ - يُبَذِّرُ - تَبْذِيْر - مُبَذِّر - مُبَذِّرين
بَذَرَ - يَبْذُرُ + الكائن أو الشيء: يتفتت ويتقطع ثم ينتثر ويتفرق ويضيع بعيداً
بَذَّرَ - يُبَذِّرُ: على وزن " فـَعـَّلَ " من " بَذَرَ - يَبْذُرُ ": جعله  " يَبْذُرُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يتفتت ويتقطع ثم يتفرق وينتثر ويضيع بكثرة وشدة من غير قتر أو حرص
﴿وآت ذا القربى حقه والمسكين وابن السبيل ولا تبذر تبذيرا﴾: وآت المال ومع ذلك لا تجعله يتفتت ويتقطع ثم يتفرق وينتثر ويضيع بسرف وكثرة وشدة من غيرحرص أو قتر
تَبْذِيْر: اسم فعل " بَذَّرَ - يُبَذِّرُ "
مُبَذِّر: اسم فاعل صفة مشبة من فعل " بَذَّرَ - يُبَذِّرُ "
مُبَذِّرين: جمع " مُبَذِّر"
بِذرَة - بِذر - بُذور: على وزن" فـِعل" اسم فعل مصدر مرة من " بَذَرَ - يَبْذُرُ " اسم آلة منه :الشيء الذي يتفرق ويتبعثر وينتثر بسهولة فيذهب بعيداً: وهو اصطلاحاً حب ونوى الثمر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقطيع والتفريق إلى أجزاء صغيرة متباعدة"، وهي:
كَسَفَ - يَكْسِفُ، فَضَّ - يَفُضُّ، وَرَقَ - يَرِقُ، صَارَ - يَصُورُ (صَارَ - يَصِيْرُ) المتعدي، بَذَرَ - يَبْذُرُ، خَرْدَلَ - يُخَرْدِل
بَذَّرَ - يُبَذِّر
 	﴿وآت ذا القربى حقه والمسكين وابن السبيل ولا تبذر تبذيرا(26)﴾ الإسراء
تبذيرا
 ﴿وآت ذا القربى حقه والمسكين وابن السبيل ولا تبذر تبذيرا(26)﴾ الإسراء
مبذرين
 ﴿إن المبذرين كانوا إخوان الشياطين وكان الشيطان لربه كفورا(27)﴾ الإسراء
مختار الصحاح
● [بذر] ب ذ ر: بَذَرَ البذر زرعه وبابه نصر و تبذيرُ المال تفريقه إسرافا
الراغب
بذر
التبذير: التفريق، وأصله إلقاء البذر وطرحه، فاستعير لكل مضيع لماله، فتبذير البذر: تضييع في الظاهر لمن لم يعرف مآل ما يلقيه. قال الله تعالى: }إن المبذرين كانوا إخوان الشياطين﴿[الإسراء/27]، وقال تعالى:﴾ولا تبذر تبذيرا{ [الإسراء/26].
ملخص اللسان
1.    . وبَذَرَ الشيءَ بَذْراً: فرَّقه.
2.    وبَذَرَ  الله الخلق بَذْراً: بَثَّهُمْ وفرّقهم.
3.    المُباذِرُ والمُبَذِّرُ: المُسْرِفُ في  النفقة؛
4.    وبَذَّرَ مالهُ: أَفسده وأَنفقه في السَّرَفِ.
5.    والتَّبْذِيرُ:  إِفسادُ المال وإِنفاقه في السَّرَفِ.
6.    والبَذْرُ والبُذارَةُ: النَّسْلُ.
7.    بَذَرَتِ الأَرضُ تَبْذُرُ بَذْراً:  خرج بَذْرُها
8.    وبَذَرْتُ البَذْرَ: زَرَعْتَه. ؛
9.    بَذَرْتُ الكلام بين الناس كما  تُبْذَرُ الحبُوبُ أَي أَفشيته وفرّقته.
10.                       والبَذيرُ من الناس: الذي لا يستطيع أَن يُمْسِكَ سِرَّهُ.
11.                       وبَذُورٌ وبَذِيرٌ: يُذيعُ الأَسرارَ ولا يكتم  سرّاً،
12.                       وبَذارَةٌ ، أَي تَبْذِيرٌ؛
13.                       ورجلٌ تِبْذارَةٌ: للذي يُبَذِّرُ مالَه ويفسده.
14.                       وتفرّق القومُ شَذَرَ بَذَرَ وشِذَرَ بِذَرَ أَي في كل وَجهٍ،
15.                       البَذْرُ والبُذْرُ: أَولُ ما يخرج من الزرع والبقل والنبات لا  يزال ذلك اسمَهُ ما دام على ورَقَتَيَنِ،
16.                       البَذْرُ جميع النبات إِذا طلع من الأَرض  فَنَجَمَ،
17.                       وبَذَرَ: إِتْباعٌ.
18.                       والبُذُرَّى: الباطلُ؛
19.                       التبذير أَن ينفق المال في المعاصي،
20.                       مستبذر يفرِّق الماء.
21.                       وبُذارَةُ الطعام: نَزَلُه ورَيْعُه؛
22.                        طعام كثير  البُذارَة أَي كثيرُ النَّزَل.
23.                       تَبَذَّر الماءُ إِذا تغير واصْفَرَّ؛
24.                       ولو بَذَّرْتَ فلاناً لوجدته رجلاً أَي  لو جربته؛
25.                       وكَثِيرٌ بَثِيرٌ وبَذِيرٌ: إِتْباعٌ؛
26.                        ورجل هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ وهَيْذارَةٌ بَيْذارَةٌ: كثيرُ الكلام.
لسان العرب
● - بذر: البَذْرُ والبُذْرُ: أَولُ ما يخرج من الزرع والبقل والنبات لا  يزال ذلك اسمَهُ ما دام على ورَقَتَيَنِ، وقيل: هو ما عُزِلَ من الحبوب  للزَّرْعِ والزِّراعَةِ، وقيل: البَذْرُ جميع النبات إِذا طلع من الأَرض  فَنَجَمَ، وقيل: هو أَن يَتَلَوَّنَ بلَوْنٍ أَو تعرف وجوهه، والجمع بُذُورٌ  وبِذارٌ. والبَذْرُ: مصدر بَذَرْتُ، وهو على معنى قولك نَثَرْتُ  الحَبَّ.وبَذَرْتُ البَذْرَ: زَرَعْتَه. وبَذَرَتِ الأَرضُ تَبْذُرُ بَذْراً:  خرج بَذْرُها؛ وقال الأَصمعي: هو أَن يظهر نبتها متفرّقاً. وبَذَرَها  بَذْراً وبَذَّرَها، كلاهما، زرعها. والبَذْرُ والبُذارَةُ: النَّسْلُ. ويقال:  إِن هؤلاء لَبَذْرُ سَوْءٍ. وبَذَرَ الشيءَ بَذْراً: فرَّقه. وبَذَرَ  الله الخلق بَذْراً: بَثَّهُمْ وفرّقهم.  وتفرّق القومُ شَذَرَ بَذَرَ وشِذَرَ بِذَرَ أَي في كل وَجهٍ، وتفرّقت  إِبله كذلك؛ وبَذَرَ: إِتْباعٌ. وبُذُرَّى، فُعُلَّى: من ذلك، وقيل: من  البَذْرِ الذي هو الزرع، وهو راجع إِلى التفريق. والبُذُرَّى: الباطلُ؛ عن  السيرافي.  وبَذَّرَ مالهُ: أَفسده وأَنفقه في السَّرَفِ. وكُلُّ ما فرقته  وأَفسدته، فقد بَذَّرْتَهُ. وفيه بَذارَّةٌ، مشدّدة الراء، وبَذارَةٌ، مخففة  الراء، أَي تَبْذِيرٌ؛ كلاهما عن اللحياني. وتَبْذيرُ المال: تفريقه  إِسرافاً. ورجلٌ تِبْذارَةٌ: للذي يُبَذِّرُ مالَه ويفسده. والتَّبْذِيرُ:  إِفسادُ المال وإِنفاقه في السَّرَفِ. قال الله عز وجل: ولا تُبَذِّرْ  تَبْذيراً. وقيل: التبذير أَن ينفق المال في المعاصي، وقيل: هو أَن يبسط يده في  إِنفاقه حتى لا يبقى منه ما يقتاته، واعتباره بقوله تعالى: ولا تَبسُطْها  كُلَّ البَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحسوراً.  أَبو عمرو: البَيْذَرَةُ التبذير. والنَّبْذَرَةُ، بالنون والباء:  تفريقُ المال في غير حقه. وفي حديث وقف عمر، رضي الله عنه: وَلِوَلِيِّه أَن  يأْكلَ منه غَيْرَ مُباذِرٍ؛ المُباذِرُ والمُبَذِّرُ: المُسْرِفُ في  النفقة؛ باذرَ وبَذَّرَ مُباذَرَةً وتَبْذِيراً؛ وقول المتنخل يصف  سحاباً:مُسْتَبْذِراً يَرْغَبُ قُدَّامَهُ،  يَرْمِي بِعُمِّ السُّمُرِ الأَطْولِ  فسره السكري فقال: مستبذر يفرِّق الماء.  والبَذيرُ من الناس: الذي لا يستطيع أَن يُمْسِكَ سِرَّهُ. ورجلٌ  بَيْذارَةٌ: يُبَذِّرُ ماله. وبَذُورٌ وبَذِيرٌ: يُذيعُ الأَسرارَ ولا يكتم  سرّاً، والجمع بُذُرٌ مثل صبور وصُبُرٍ. وفي حديث فاطمة عند وفاة النبي، صلى  الله عليه وسلم، قالت لعائشة: إِني إِذاً لَبَذِرَةٌ؛ البَذِرُ: الذي  يفشي السر ويظهر ما يسمعه، وقد بَذُرَ بَذارَةً. وفي الحديث: ليسوا  بالمَسابيح البُذُرِ. وفي حديث علي، كرم الله وجهه، في صفة الأَولياء: ليسوا  بالمَذاييع البُذْرِ؛ جمع بَذُورٍ. يقال: بَذَرْتُ الكلام بين الناس كما  تُبْذَرُ الحبُوبُ أَي أَفشيته وفرّقته.  وبُذارَةُ الطعام: نَزَلُه ورَيْعُه؛ عن اللحياني. ويقال: طعام كثير  البُذارَة أَي كثيرُ النَّزَل. وهو طعام بَذَرٌ أَي نَزَلٌ؛ قال:  ومِنَ العَطِيَّةِ ما تُرى  جَذْماءَ، لَيْس لها بُذارَهْ  الأَصمعي: تَبَذَّر الماءُ إِذا تغير واصْفَرَّ؛ وأَنشد لابن مقبل:  قُلْباً مُبَلِّيَةً جَوائِزَ عَرْشِها،  تَنْفي الدِّلاءَ بآجنٍ مُتَبَذِّرِ  قال: المتبذر المتغير الأَصفر. ولو بَذَّرْتَ فلاناً لوجدته رجلاً أَي  لو جربته؛ هذه عن أَبي حنيفة.  وكَثِيرٌ بَثِيرٌ وبَذِيرٌ: إِتْباعٌ؛ قال الفراء: كَثيرٌ بَذِيرٌ مثلُ  بَثِير لغة أَو لُغَيَّة.  ورجل هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ وهَيْذارَةٌ بَيْذارَةٌ: كثيرُ الكلام.  وبَذَّرُ: موضعٌ، وقيل: ماء معروف؛ قال كثير عزة:  سَقى اللهُ أَمْواهاً عَرَفْتُ مَكانَها:  جُراباً وَمَلْكوماً وبَذَّرَ والْغَمْرا  وهذه كلها آبار بمكة؛ قال ابن بري: هذه كلها أَسماء مياه بدليل إِبدالها  من قوله أَمواهاً، ودعا بالسقيا للأَمواه، وهو يريد أَهلها النازلين بها  اتساعاً ومجازاً. ولم يجئ من الأَسماء على فَعَّلَ إِلاَّ بَذَّرُ،  وعَثَّرُ اسمُ موضع، وخَضَّمُ اسم العَنْبَرِ بن تَمِيم، وشَلَّمُ اسمُ بنت  المقدس، وهو عبراني، وبَقَّمُ وهو اسم أَعجمي، وهي شجرة، وكَتَّمُ اسم  موضع أَيضاً؛ قال الأَزهري: ومثلُ بَذَّر خَضَّمُ وعَثَّرُ وبَقَّمُ شجرة،  قال: ولا مثل لها في كلامهم.
مقاييس اللغة:
بذر لباء والذال والراء أصلٌ واحد، وهو نَثْر الشيءِ وتفريعُه: يقال بذرْتُ البَذْرَ أبْذُرُهُ بَذْراً، وَوبذَّرت المالَ أُبَذِّرُه تبذيراً، قال الله تعالىٹ: ﴿وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيراً إنَّ المُبَذِّرينَ كَانُوا إخْوانَ الشَّياطِينِ﴾ (الإسراء 26، 27). وَالبُذُر القومُ لا يكتمُون حديثاً ولا يحفَظُون ألسِنَتهم؛ قال عليٌّ عليه السلام: «أُولئك مَصابيحُ الدُّجَى، ليسوا بالمَسَايح ولا المَذَابِيع البُذُر»، فالمذابيع الذين يُذيعُون، وَالبُذُر الذين ذكرناهم. وَبذَّرُ مكانٌ، ولعلّه أن يكون مشتقّاً من الأصل الذي تقدَّم،  قال الشَّاعر:
سَقَى اللَّهُ أمواهاً عَرَفْتُ مَكانَها
جُرَاباً ومَلكوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا
القاموس المحيط:
البَذْرُ ما عُزِلَ للزِّراعَةِ من الحُبُوبِ، وأوَّلُ ما يَخْرُجُ من النَّباتِ، أو هو أنْ يَتَلَوَّنَ بلَوْنٍ
ج: بُذورٌ وبِذارٌ، وخُروجُ بَذْرِ الأرضِ، وظُهورُ نَبْتِها، وزَرْعُ الأرضِ، كالتبذير والنَّسْلُ، كالبُذارةِ، بالضم، والتَّفْريقُ، والبثُّ كالتَّبْذيرِ. وكثيرٌ بَذيرٌ: إتْباعٌ. وتَفَرَّقوا شَذَرَ ويكسرُ أوَّلُهُما، أي: في كُلِّ وجْهٍ. والمَبْذورُ: الكثيرُ.والبَذورُ والبَذيرُ: النَّمَّامُ، ومَنْ لا يَسْتَطيعُ كَتْمَ سِرِّهِ.ورجُلٌ بَذِرٌ، ككَتِفٍ، وبَيْذارٌ وبَيْذارَةٌ وتِبْذارٌ، كِتبْيانٍ، وبَيْذَرانِيُّ: كثيرُ الكَلامِ،وتِبْذارَةٌ: يُبَذِّرُ مالَهُ. وعبدُ اللّهِ بنُ بَيْذَرَةَ، شارِي الفَسْوِ: في: ف س و. والبُذُرَّى، بضمَّتينِ، ككُفُرَّى: الباطِلُ. وطَعامٌ بَذِرٌ، ككَتِفٍ : فيه بُذارَةٌ، أي: نَزَلٌ. وبَذَّرَهُ تَبْذيراً: خَرَّبَهُ، وفَرَّقَه إسْرافاً. والبَذارَّةُ، وقد تُخَفَّفُ الراءُ، والنَّبْذَرَةُ، بالنون: التَّبْذيرُ. وبَذَّرُ، كبَقَّمٍ: بِئْرٌ بِمَكَّةَ. وتَبَذَّرَ الماءُ: تَغَيَّرَ، واصْفَرَّ. والمُسْتَبْذِرُ: المُسْرِعُ الماضي.
تاج العروس:
ب ذ ر
البَذْرُ بفتحٍ فسكونٍ : مَا عُزِلَ للزِّراعة والزَّرْعِ من الحُبُوب وقيل : هو أوّلُ ما يَخْرُجُ مِن الزَّرْع والبَقْلِ والنَّبَات لا يَزالُ ذلك اسْمَه ما دامَ على وَرَقَتْينِ . وقيل : البَذْرُ : جميعُ النَّبَاتِ إذا طَلَعَ من الأرض فنَجَمَ . أو هو أنْ يَتلَّونَ بلَوْنٍ أو تُعرَف وُجُوهُه . ج بُذُور بالضَّمِّ وبِذَارٌ بالكسر
مِن المَجاز : البَذْرُ : خُرُوجُ بَذْرِ الأرضِ وظُهُورُ نَبْتِها وهو مصدرُ بذَرْتُ على معَنَى قولِكَ : نَثَرْتُ الحَبَّ وبَذَرْتُ البَذْرَ : زَرَعْته . وبَذَرَتِ الأرضُ بَذْراً : خَرَجَ بَذْرُهَا . وقال الأصمعيُّ : هو أن يَظْهَرَ نَبْتُهَا متفرِّقاً . البَذْرُ : زَرْعُ الأرْضِ كالتَّبْذِير . البَذْرُ : النَّسْلُ كالبُذَارَةِ بالضَّمّ . ومن المَجاز : يُقَال : إنَّ هؤلاءِ لَبَذْرُ سَوْءٍ . البَذْرُ : التَّفرِيقُ وقد بَذَرَ الشَّيْءَ بَذْراً فَرَّقَه : وبَذَرَ الحَبَّ : ألقاه في الأرضِ مُفَرَّقاً . وَبَذَرَ اللهُ الخَلْقَ في الأرض : فَرَّقَهم كذا في الأساس
البَذْر : البَثُّ وبَذَرَ اللهُ الخَلْقَ بَذْراً : بَثَّهم وفَرَّقهم كالتَّبْذِيرِ وهو التَّفْرِيقُ
قولُهم : كَثِيرٌ بَثِيرٌ وبَذِيرٌ : إتباعٌ قال الفَرّاءُ : كَثِيرٌ بَذِيرٌ مثلُ بَثِيرٍ لغةٌ أو لُثْغَةٌ
وتَفَرَّقوا شَذَرَ بَذَرَ ويُكْسَر أوَّلُهما أي في كلِّ وَجْهٍ وتفرَّقتْ إبلُه كذلك وبَذَر : إتْبَاعٌ وقيل : الباءُ في بَذَر بَدَلٌ مِن المِيمِ وقيل : كلٌّ أصلٌ
مِن المَجَاز : المَبْذُورُ : الكَثِيرُ ويقال ماءٌ مَبْذُورٌ أي كثيرٌ أي مُبارَكٌ فيه
والبَذُورُ والبَذِيرُ كصَبُورٍ وأمِيرٍ : النَّمّامُ جَمْعُه بُذُرٌ كصَبُورٍ وصُبُرٍ وهو مجازٌ
البَذُورُ والبَذِيرُ : من لا يَستطيع كَتْمَ سِرِّه بل يُذِيعُه . يقال : بَذَرْتُ الكلامَ بين الناسِ كما تُبْذَرُ الحُبُوبُ أي أفْشَيْتُه وفَرَّقْتُه . ورَجلٌ بَذِرٌ ككَتِفٍ : يُفْشِي السِّرَّ ويُظْهِرُ ما يَسمعُه . وهي بَذِرَةٌ وفي حديث فاطمةَ رَضِيَ اللهُ عنها عند وفاةِ النبيِّ صلَّى اللهُ عليه وسلّم قالت لعائشةَ : " إنِّي إذاً لَبَذِرَةٌ " . وفي حديث عليٍّ كرَّم اللهُ وجهَه في صِفَةِ الأولياءِ : " لَيْسُوا بالمَذايِيعِ البُذْرِ "
يقال : رَجُلٌ بَيْذارٌ وبَيْذارَةٌ بالفَتْح فيهما وتِبْذَارٌ كتِبْيَانٍ وبَيْذَرَاِنيُّ وهذه عن الفَرّاءِ أي كَثِيرُ الكلامِ مِهْذارٌ كهَيْذارَةٍ
رَجُلٌ تِبْذَارَةٌ بالكسر : يُبذِّر مالَه تَبذيراً أي يُفْسِدُه ويُنْفِقُه في السَّرَفِ . وكلُّ ما فَرَّقْتَه وأفْسدْتَه فقد بَذَّرْتَه . وعبدُ اللهِ بنُ بَيْذَرَةَ شارِي الفَسْوِ . يَأْتِي ذِكْرُه في " ف س و " . قال شيخُنَا : لم يذكُرْه هناك كأنَّهُ نَسِيَه أو أنساه اللهُ تعالَى سَتْراً عليه وكثيراً ما تَقعُ له الإحالاتُ على غير مواضِعِها إمّا سَهْواً أو إهمالاً فلا يَذكُرُهَا بالكُلِّيَّة أو يُحِيلُ على مَوضعٍ ويَذْكُرُ الإحالةَ في موضعٍ آخَرَ . قلتُ : وهذا من شيخِنا تَحَامُلٌ قَوِيٌّ على المصنِّف في غيرِ مَحَلِّه وكيف لا فإنه ذَكَرَه في آخرِ الكتاب وإحَالَتُه صحيحةٌ وذَكَرَ اسمَ جَدِّه وسَبَبَ لَقَبِه فراجِعْه . ولم يَزَلْ شيخُنَا يَتحامَى ويَتحاملُ على عَادَتِه عَفَا اللهُ عنه آمِين
والبُذُرَّي بضَمَّتَيْن ككُفُريَّ : الباطِلُ عن السِّيرافِيِّ . وقيل : هو فُعُلَّي مِنْ . شَذَرَ بَذَرَ وقيل : مِن البَذْر الذي هو الزَّرْعُ وهو راجِعٌ إلى التَّفْرِيق كذا في اللِّسَان . وطَعامٌ بَذِرٌ ككَتِفٍ : فيه بُذَارَةٌ . بالضَّمّ أي نَزَلٌ بضمَّتَيْن وبضَم فسكُونٍ ومحرَّكَةٍ عن اللِّحْيَانيّ . وقال أبو دَهْبَلٍ :
أَعْطَى وهَنَّأَنَا ولمْ ... تَكُ مِن عَطِيَّتِه الصَّغَارَهْ
ومِنَ العَطِيَّةِ ما تُرَى ... جَذْماءَ ليس لها بُذَارَهْ . وطَعامٌ كثيرُ البُذَارةِ
وبَذَرَّهَ تَبْذِيراً : خَرَّبَه وفَرَّقَه إسرافاً . وتَبْذِيرُ المالِ : تَفرِيقُه إسرافاً وإفسادُه قال اللهُ عَزَّ وجلَّ : " ولا تُبَذِّرْوا تَبْذِيرا " وقيل : التَّبذِير أن يُنْفِقَ المالَ في المَعاصِي وقيل : هو أن يَبْسُطَ يَدَه في إنفاقه حتى لا يَبْقَى منه ما يَقتاتُه واعتبارُه بقوله تعالَى : " ولا تَبْسُطْهَا كلِّ البَسْطِ فتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً " . وقال شيخُنا نَقْلاً عن أئِمَّة الاشتقاقِ : إنّ التَّبْذِيرَ هو تفْرِيقُ البَذْرِ في الأرض ومنه التَّبْذِيرُ بمعنَى صَرْفِ المالِ فيما لا يَنْبِغَي وهو يَشْمَلُ الإسرافَ في عُرْف اللُّغَة . ويُرادُ منه حَقِيقتُه . وقيل : التَّبْذِيرُ تَجَاوُزٌ في مَوْضِعِ الحَقِّ وهو جَهْلٌ بالكَيْفِيَّة ومواقعِها والإسرافُ تَجاوزٌ في الكَمِّيَّة وهو جَهْلٌ بمَقاديرِ الحُقُوقِ وقد تعرَّضَ لبيانِ ذلك الشِّهَابُ في العِناية أثناءَ الإسراءِ . والبَذَارَّةُ بالفَتْح وقد تُخَفَّفُ الرّاءُ كلاهما عن اللِّحْيَانيِّ وعن أبي عَمْروٍ : البّيْذَرَةُ والنَّبْذَرَةُ الأخيرَةُ بالنُّون : التَّبْذِيرُ وتَفْرِيقُ المالِ في غير حقِّه . والمُبَذِّرُ : المُسْرِفُ في النَّفَقة
باذَرَ وبَذَّرَ مُباذَرَةً وتَبْذِيراً وفي حديث وَقْف عُمَرَ رضيَ اللهُ عنه : " ولِوَلِيَّه أنْ يأْكُلَ منه غيرَ مُبَاذِر " أي غيرَ مُسْرِفٍ . وَرَجُلٌ بَيْذَارةٌ : يُبْذِّرُ مالَه وكذلك رَجُلٌ بَذِرٌ وَصَفَتِ امرأَةُ زَوجَهَا فقالت : لا سَمْحٌ بَذِر ولا بَخِيلٌ حَكِر . وبَذَّرُ كبَقَّم : بِئرٌ بمكّةَ لبَنِي عبدِ الدّارِ . وذكر أبو عُبَيدَةَ في كتاب الآبارِ : وحَفَرَ هاشمُ بنُ عبدِ مَنافٍ بَذَّرَ وهي البئرُ التي عند خَطْمِ الخَنْدَمَةِ على فَمِ شِعْب أبي طالب وقال حين حَفَرها :
أنبطتُ بَذَّرَ بماءٍ قَلاسْ ... جَعَلْتُ ماءَهَا بلاغاً للنّاسْ . قالوا : هو من التَّبِذير وهو التَّفْرِيق فلعل ماءَها كان يخَرج متفرِّقاً من غيرِ مكانٍ واحد . قاله شيخُنا : وهو نصُّ عبارةِ المُعْجَمِ . قال الأزْهَرِيّ : ومثلُ بَذَّر خَضَّم وعَثَّر وبَقَّم : شجرة قال : ولا مِثلَ لها في كلامهم . قلتُ : وزاد غيرُه : وشَلَّم وكَتَّم وزاد ياقوتُ : خَوَّد وحَطَّم
قال كُثَيِّرُ عَزَّةَ :
سَقَى اللهُ أمْواهاً عَرَفْت مكانَها ... جُرَاباً ومَلْكُوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا . وهذه كلّها آبارٌ بمكَّةَ . قال ابن بَرِّيّ : هذه كلُّهَا أسماءُ مِيَاهٍ بدَلِيلِ إبْدالِها مِن قولِه أمْوَاهاً ودَعَا بالسُّقْيَا للأمواهِ وهو يُريدُ أهْلَها النّازِلين بها اتِّساعاً ومَجازاً
عن الأصْمَعِيِّ : تَبذَّرَ الماءُ إذا تَغيَّرَ واصْفَرَّ وأنشدَ لابنِ مُقْبِلٍ :
قُلُباً مُبَلِّيَة جَوائِزَ عَرْشِها ... تَنْفِي الدِّلاءَ بآجِنٍ مُتَبذِّرِ . قال : المُتَبَذِّر : المتغيِّر الأصفر . والمسْتَبْذِر : المُسْرِعُ الماضِي قال المُتَنَخِّل يصفُ سحاباً :
مُسْتَبْذِراً يَزْعَبُ قُدَّامَه ... يَرْمِي بِعُمِّ السَّمُرِ الأطْوَلِ . وفسَّره السُّكَّرِيُّ فقال : مسْتبْذِر : يُفرِّق الماءَ
وممّا يستدرَك عليه : رجل هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ : كثيرُ الكلامِ ذَكَرَه ابنُ دُريْد . ولو بَذَّرْتَ فلاناً لوَجَدْتَه رَجْلاً أي لو جَرَّبتَه . هذه عن أبي حَنِيفَةَ وزاد في الأساس بعد قولِه : لو جَرَّبتَه : وقَسَّمْتَ أحوالَه وهو مَجاز
وكاملُ بنُ أحمدَ الباذرائيُّ وقاضِي القُضَاةِ نَجمُ الدِّين عبدُ اللهِ بنُ الحَسَنِ الباذرائيُّ : مُحَدِّثان
وبَيْذَرَ كحَيْدَر اسمٌ عن ابن دُرَيْد . وبَذْرَمان وَبَذْرَشِين بالفتح فيهما قَريتانِ بمصر

_Türkçe çeviri henüz yok_
