# بذر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B0%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بذر

البذر، بفتح فسكون: ما عزل للزراعة والزرع من الحبوب وقيل: هو أول ما يخرج من الزرع والبقل والنبات، لا يزال ذلك اسمه ما دام على ورقتين. وقيل: البذر: جميع النبات إذا طلع من الأرض فنجم. أو هو أن يتلون بلون، أو تعرف وجوهه. ج بذور، بالضم، وبذار، بالكسر.
 من المجاز: البذر: خروج بذر الأرض، وظهور نبتها، وهو مصدر بذرت، على معنى قولك: نثرت الحب وبذرت البذر: زرعته. وبذرت الأرض بذرا: خرج بذرها. وقال الأصمعي: هو أن يظهر نبتها متفرقا. البذر: زرع الأرض، كالتبذير. البذر: النسل، كالبذارة، بالضم. ومن المجاز: يقال: إن هؤلاء لبذر سوء. البذر: التفريق وقد بذر الشيء بذرا، فرقه: وبذر الحب: ألقاه في الأرض مفرقا. وبذر الله الخلق في الأرض: فرقهم، كذا في الأساس.
 البذر: البث، وبذر الله الخلق بذرا: بثهم وفرقهم، كالتبذير، وهو التفريق.
 قولهم: كثير بثير وبذير: إتباع، قال الفراء: كثير بذير مثل بثير لغة أو لثغة.
 وتفرقوا شذر بذر، ويكسر أولهما، أي في كل وجه، وتفرقت إبله كذلك، وبذر: إتباع، وقيل: الباء في بذر بدل من الميم، وقيل: كل أصل.
 من المجاز: المبذور: الكثير، ويقال ماء مبذور، أي كثير، أي مبارك فيه.
 والبذور والبذير، كصبور وأمير: النمام، جمعه بذر، كصبور وصبر، وهو مجاز.
 البذور والبذير: من لا يستطيع كتم سره، بل يذيعه. يقال: بذرت الكلام بين الناس كما تبذر الحبوب، أي أفشيته وفرقته. ورجل بذر ككتف: يفشي السر ويظهر ما يسمعه. وهي بذرة، وفي حديث فاطمة رضي الله عنها عند وفاة النبي صلى الله عليه وسلم قالت لعائشة:  إني إذا لبذرة  . وفي حديث علي كرم الله وجهه في صفة الأولياء:  ليسوا بالمذاييع البذر  .
 يقال: رجل بيذار وبيذارة، بالفتح فيهما، وتبذار كتبيان وبيذراني، وهذه عن الفراء، أي كثير الكلام مهذار، كهيذارة.

  رجل تبذارة، بالكسر: يبذر ماله تبذيرا، أي يفسده وينفقه في السرف. وكل ما فرقته وأفسدته فقد بذرته. وعبد الله بن بيذرة شاري الفسو. يأتي ذكره في  ف س و  . قال شيخنا: لم يذكره هناك كأنه نسيه، أو أنساه الله تعالى، سترا عليه، وكثيرا ما تقع له الإحالات على غير مواضعها، إما سهوا أو إهمالا، فلا يذكرها بالكلية، أو يحيل على موضع ويذكر الإحالة في موضع آخر. قلت: وهذا من شيخنا تحامل قوي على المصنف في غير محله، وكيف لا، فإنه ذكره في آخر الكتاب وإحالته صحيحة، وذكر اسم جده وسبب لقبه، فراجعه. ولم يزل شيخنا يتحامى ويتحامل على عادته، عفا الله عنه، آمين.
 والبذري بضمتين ككفري: الباطل، عن السيرافي. وقيل: هو فعلي من. شذر بذر، وقيل: من البذر الذي هو الزرع، وهو راجع إلى التفريق، كذا في اللسان.وطعام بذر، ككتف: فيه بذارة. بالضم، أي نزل، بضمتين، وبضم فسكون، ومحركة، عن اللحياني. وقال أبو دهبل:
  أعطى وهـنـأنـا ولـم                      تك من عطيته الصغاره.
  ومن العطية مـا تـرى                      جذماء ليس لها بـذاره. وطعام كثير البذارة.
 وبذره تبذيرا: خربه وفرقه إسرافا. وتبذير المال: تفريقه إسرافا، وإفساده، قال الله عز وجل:  ولا تبذروا تبذيرا  وقيل: التبذير أن ينفق المال في المعاصي، وقيل: هو أن يبسط يده في إنفاقه حتى لا يبقى منه ما يقتاته، واعتباره بقوله تعالى:  ولا تبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسورا  . وقال شيخنا، نقلا عن أئمة الاشتقاق: إن التبذير هو تفريق البذر في الأرض، ومنه التبذير بمعنى صرف المال فيما لا ينبغي، وهو يشمل الإسراف في عرف اللغة. ويراد منه حقيقته. وقيل: التبذير تجاوز في موضع الحق، وهو جهل بالكيفية ومواقعها، والإسراف تجاوز في الكمية، وهو جهل بمقادير الحقوق، وقد تعرض لبيان ذلك الشهاب في العناية أثناء الإسراء. والبذارة، بالفتح، وقد تخفف الراء، كلاهما عن اللحياني، وعن أبي عمرو: البيذرة والنبذرة، الأخيرة بالنون: التبذير وتفريق المال في غير حقه. والمبذر: المسرف في النفقة.
 باذر وبذر مباذرة وتبذيرا، وفي حديث وقف عمر رضي الله عنه:  ولوليه أن يأكل منه غير مباذر  ، أي غير مسرف. ورجل بيذارة: يبذر ماله، وكذلك رجل بذر، وصفت امرأة زوجها فقالت: لا سمح بذر، ولا بخيل حكر. وبذر، كبقم: بئر بمكة لبني عبد الدار. وذكر أبو عبيدة في كتاب الآبار: وحفر هاشم بن عبد مناف بذر، وهي البئر التي عند خطم الخندمة، على فم شعب أبي طالب، وقال حين حفرها:
  أنبطت بذر بمـاء قـلاس                      جعلت ماءها بلاغا للناس. قالوا: هو من التبذير وهو التفريق، فلعل ماءها كان يخرج متفرقا من غير مكان واحد. قاله شيخنا: وهو نص عبارة المعجم. قال الأزهري: ومثل بذر خضم، وعثر، وبقم: شجرة، قال: ولا مثل لها في كلامهم. قلت: وزاد غيره: وشلم وكتم، وزاد ياقوت: خود وحطم.
 قال كثير عزة:
  سقى الله أمواها عرفت مكانها                      جرابا وملكوما وبذر والغمرا. وهذه كلها آبار بمكة. قال ابن بري: هذه كلها أسماء مياه، بدليل إبدالها من قوله أمواها، ودعا بالسقيا للأمواه، وهو يريد أهلها النازلين بها، اتساعا ومجازا.
 عن الأصمعي: تبذر الماء إذا تغير واصفر، وأنشد لابن مقبل:

  قلبا مبلية جوائز عرشها                      تنفي الدلاء بآجن متبذر. قال: المتبذر: المتغير الأصفر. والمستبذر: المسرع الماضي، قال المتنخل يصف سحابا:
  مستبذرا يزعب قـدامـه                      يرمي بعم السمر الأطول. وفسره السكري، فقال: مستبذر: يفرق الماء.
 ومما يستدرك عليه: رجل هذرة بذرة: كثير الكلام، ذكره ابن دريد. ولو بذرت فلانا لوجدته رجلا، أي لو جربته. هذه عن أبي حنيفة، وزاد في الأساس بعد قوله: لو جربته: وقسمت أحواله، وهو مجاز.
 وكامل بن أحمد الباذرائي، وقاضي القضاة نجم الدين عبد الله بن الحسن الباذرائي: محدثان.
 وبيذر، كحيدر، اسم عن ابن دريد. وبذرمان، وبذرشين، بالفتح فيهما، قريتان بمصر.

### Türkçe

**البذر**، فتح ile sonra sükûn ile: hububattan ekim ve ziraat için ayrılan şey; ve denildi ki: o, ekinden, sebzeden ve bitkiden çıkan ilk şeydir; iki yaprak üzerinde kaldığı müddetçe onun adı hâlâ odur. Ve denildi ki: **البذر**: yerden çıkıp filizlenince bütün bitkidir. Yahut o, bir renkle renklenmesi, yahut yüzlerinin tanınmasıdır. Çoğulu: **بذور** (ضم ile), ve **بذار** (kesre ile).

Mecazdan: **البذر**: yerin tohumunun çıkması ve bitkisinin görünmesidir; ve o, **بذرت**’in masdarıdır; “taneyi saçtın” sözünün manası üzere; ve **بذرت البذر**: onu ektin. Ve **بذرت الأرض بذرا**: onun tohumu çıktı. **الأصمعي** dedi: o, bitkisinin dağınık olarak görünmesidir. **البذر**: yerin ekimi, **التبذير** gibi. **البذر**: nesil, **البذارة** gibi (ضم ile). Mecazdan: denilir ki: “Şüphesiz bunlar kötü **بذر**’dir.” **البذر**: dağıtma; ve **بذر** şeyi **بذرا**: onu dağıttı; ve **بذر الحب**: onu yere dağınık olarak attı. Ve **بذر الله الخلق في الأرض**: onları dağıttı; **الأساس**’ta böyle.

**البذر**: yayma; ve **بذر الله الخلق بذرا**: onları yaydı ve dağıttı; **التبذير** gibi; ve o, dağıtmadır.

Onların sözü: “çok **بثير** ve **بذير**”: tâbi kılma (itbâ‘); **الفراء** dedi: “çok **بذير**”, **بثير** gibi, bir lügat yahut bir pelteklik.

Ve “**شذر بذر**” olarak dağıldılar; ikisinin evveli de kesrelenir; yani her yöne; ve develeri de böyle dağıldı; ve **بذر**: itbâ‘dır; ve denildi ki: **بذر**’deki **الباء**, **الميم**’den bedeldir; ve denildi ki: her asıl.

Mecazdan: **المبذور**: çok olan; ve “**ماء مبذور**” denilir; yani çok; yani onda bereketli.

Ve **البذور** ve **البذير**, **صبور** ve **أمير** gibi: koğucu; çoğulu **بذر**’dir; **صبور** ve **صبر** gibi; ve o mecazdır.

**البذور** ve **البذير**: sırrını gizlemeye güç yetiremeyen, bilakis onu yayan kimsedir. Denilir ki: “**بذرت الكلام بين الناس**” taneleri saçtığın gibi; yani onu ifşa ettim ve dağıttım. Ve “**رجل بذر**” **كتف** gibi: sırrı ifşa eder ve işittiğini ortaya çıkarır. Ve o, **بذرة**’dir. Ve **فاطمة** رضي الله عنها’dan, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in vefatı sırasında, **عائشة**’ye dedi ki: “Şüphesiz ben elbette **لبذرة**’yim.” Ve **علي** كرم الله وجهه’den, velîlerin vasfında: “Onlar **بالمذاييع البذر** değildir.”

Denilir ki: “**رجل بيذار** ve **بيذارة**”, ikisinde de فتح ile; ve **تبذار** **تبيان** gibi; ve **بيذراني**; ve bu **الفراء**’dandır; yani çok konuşan, geveze; **هيذارة** gibi.

“**رجل تبذارة**”, kesre ile: malını **تبذيرا** olarak **يبذر**; yani onu bozar ve israfta harcar. Ve her neyi dağıttın ve bozduysan, onu **بذرته**. Ve **عبد الله بن بيذرة**: **الفسو**’nun alıcısı. Onun zikri **ف س و**’da gelecektir. Şeyhimiz dedi: onu orada zikretmedi; sanki onu unuttu; yahut Allah تعالى onu ona unutturdu; onun üzerine örtü olarak. Ve çoğu kez ona, yerleri dışında havaleler vaki olur; ya sehven ya ihmalen; böylece onu bütünüyle zikretmez; yahut bir yere havale eder ve havaleyi başka bir yerde zikreder. Ben dedim: Bu, şeyhimizden, musannife karşı yerinde olmayan kuvvetli bir yüklenmedir; nasıl olmasın ki, onu kitabın sonunda zikretti ve havalesi doğrudur; ve dedesinin adını ve lakabının sebebini zikretti; öyleyse ona müracaat et. Şeyhimiz, âdeti üzere, hâlâ çekinir ve yüklenir; Allah onu affetsin, âmin.

Ve **البذري** iki ضم ile, **كفري** gibi: bâtıl; **السيرافي**’den. Ve denildi ki: o, **شذر بذر**’den **فعلي**’dir. Ve denildi ki: **الزرع** olan **البذر**’dendir; ve o, dağıtmaya racidir; **اللسان**’da böyle. Ve “**طعام بذر**”, **كتف** gibi: onda **بذارة** vardır; ضم ile; yani aşağılık; iki ضم ile, ve ضم ile sonra sükûn ile, ve harekeli olarak; **اللحياني**’den. Ve **أبو دهبل** dedi:

  Verdi, ve biz zayıf düştük;
  onun bağışından küçüklük olmadı.
  Ve bağıştan öylesi vardır ki görürsün:
  köksüzdür, onun için **بذاره** yoktur.

Ve “çok **البذارة**’lı yemek.”

Ve **بذره تبذيرا**: onu harap etti ve israfla dağıttı. Ve malın **تبذير**’i: onu israfla dağıtmak ve bozmak; Allah عز وجل dedi: “**ولا تبذروا تبذيرا**”. Ve denildi ki: **التبذير**, malı masiyetlerde harcamaktır. Ve denildi ki: o, onu harcamada elini açmasıdır; ta ki ondan, geçineceği şey kalmayıncaya kadar; ve onun itibarı, O’nun تعالى sözü iledir: “**ولا تبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسورا**”. Şeyhimiz dedi, اشتقاق imamlarından naklen: **التبذير**, tohumu yere dağıtmaktır; ve ondan, **التبذير**’in, malı uygun olmayan şeye sarf etmek manasında olmasıdır; ve o, dil örfünde israfı kapsar. Ve ondan, hakikati murad olunur. Ve denildi ki: **التبذير**, hakkın yerinde aşmadır; ve o, keyfiyet ve yerleri hakkında cehalettir. Ve **الإسراف**, miktarda aşmadır; ve o, hakların miktarları hakkında cehalettir. Ve **الشهاب** bunu, **العناية**’de, **الإسراء** esnasında beyan etmeye temas etmiştir. Ve **البذارة**, فتح ile; ve **الراء** hafifletilebilir; ikisi de **اللحياني**’dendir. Ve **أبو عمرو**’dan: **البيذرة** ve **النبذرة**; sonuncusu **النون** ile: **التبذير** ve malı hakkı olmayan yerde dağıtmak. Ve **المبذر**: nafakada israf eden.

**باذر** ve **بذر**: **مباذرة** ve **تبذيرا**. Ve **عمر** رضي الله عنه’nun vakıf hadîsinde: “Ve velîsine, ondan, **غير مباذر** olarak yemesi vardır”; yani israf edici olmaksızın. Ve “**رجل بيذارة**”: malını **يبذر**; ve yine “**رجل بذر**”. Bir kadın kocasını vasfetti de dedi ki: “Ne cömert, **بذر**; ne de cimri, **حكر**.” Ve **بذر**, **بقم** gibi: Mekke’de Benî Abdüddâr’a ait bir kuyu. Ve **أبو عبيدة**, **كتاب الآبار**’da zikretti: **هاشم بن عبد مناف**, **بذر**’i kazdı; ve o, **خطم الخندمة** yanında, **شعب أبي طالب**’ın ağzı üzerindeki kuyudur. Ve onu kazdığında dedi ki:

  **بذر**’i, **قلاس** suyu ile çıkardım;
  suyunu insanlara bir erişim kıldım.

Dediler ki: o, **التبذير**’dendir; ve o, dağıtmadır; öyleyse belki onun suyu, tek bir yerden değil, dağınık olarak çıkıyordu. Şeyhimiz dedi: ve bu, **المعجم**’in ibaresinin nassıdır. **الأزهري** dedi: ve **بذر**’in benzeri **خضم** ve **عثر** ve **بقم**’dur: bir ağaçtır; dedi ki: onların كلامında onun benzeri yoktur. Ben dedim: başkası artırdı: **شلم** ve **كتم**; ve **ياقوت** artırdı: **خود** ve **حطم**.

**كثير عزة** dedi:

  Allah, yerini bildiğim suları sulasın:
  **جرابا** ve **ملكوما** ve **بذر** ve **الغمرا**.

Bunların hepsi Mekke’de kuyulardır. **ابن بري** dedi: Bunların hepsi su adlarıdır; delili, “**أمواها**” sözünden بدل kılınmalarıdır. Ve sulara sulama duası etti; ve o, genişlik ve mecaz olarak, onlarda konaklayan ehlini kasteder.

**الأصمعي**’den: su **تبذر** olur; değiştiği ve sarardığı zaman. Ve **ابن مقبل**’den şu beyit okundu:

  Eskimiş bir kalp; arşının bağları yıpranmış;
  kovaları, **آجن** bir **متبذر** ile uzaklaştırır.

Dedi ki: **المتبذر**: değişmiş, sarı olandır. Ve **المستبذر**: hızlı giden, geçip giden. **المتنخل**, bir bulutu vasfederek dedi:

  **مستبذرا**; önünde sürüp götürür;
  uzun esmerlerin amcasına atar.

Ve **السكري** onu tefsir etti de dedi ki: **مستبذر**: suyu dağıtır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: “**رجل هذرة بذرة**”: çok konuşan; **ابن دريد** onu zikretti. Ve “Eğer falanı **بذرت** olsaydın, onu bir adam bulurdun”; yani eğer onu deneseydin. Bu, **أبي حنيفة**’dendir. Ve **الأساس**’ta, “eğer onu deneseydin” sözünden sonra artırdı: “ve hallerini taksim etseydin”; ve o mecazdır.

Ve **كامل بن أحمد الباذرائي**, ve **قاضي القضاة نجم الدين عبد الله بن الحسن الباذرائي**: iki muhaddistir.

Ve **بيذر**, **حيدر** gibi: bir isimdir; **ابن دريد**’den. Ve **بذرمان** ve **بذرشين**, ikisinde de فتح ile: Mısır’da iki köydür.
