# بذل (ب-ذ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B0%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ذ - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال والّلام والباء معهما
ذ ب ل، ب ذ ل يستعملان فقط
ذبل:
الذَّبْل: جِلْد السُّلَحْفاةِ البَحريّة والذَّبْلُ: أسوِرَةُ العاج والقرون.
والذُّبُول: مصدر الذّابِل، وهو دِفّةُ كل شيءٍ كانَ رَيّانَ من النّاسِ والنّباتِ ثم ذَبَلَ.
والتَذَبَّل: مشيةٌ للنساء إذا مَشَيْنَ مِشيَةَ الرجال إِذا كانت مع ذلك دَقيقةً.
والذُّبالةُ: الفَتيلة.
والذَّبْلةُ: البَعْرةُ، والذَّبْلة: الريحُ الهَيْفُ، والجمعُ: الذَّبَلات.
بذل: البَذْل نقيضُ المَنْع، وكلُّ من طابَت نفسهُ لشيءٍ فهو باذلٌ.
والبِذْلةُ من الثِّياب: ما يُلْبَس ولا يُصان.
ورجلٌ مُتَبَذِّلٌ: يلي الأعمال بنفسِه.

##### Türkçe

باب **الذّال** و**الّلام** و**الباء** معهما
**ذ ب ل**، **ب ذ ل** yalnızca kullanılırlar.

**ذبل**:
**الذَّبْل**: deniz kaplumbağasının derisi; ve **الذَّبْلُ**: fildişi ve boynuzdan bilezikler.
**والذُّبُول**: **الذّابِل**’in mastarıdır; o, insanlardan ve bitkilerden suluyken sonra **ذَبَلَ** olan her şeyin zayıflığıdır.
**والتَذَبَّل**: kadınlar yürüdüklerinde, bununla birlikte ince olduğu hâlde erkeklerin yürüyüşü gibi yürümeleri için bir yürüyüştür.
**والذُّبالةُ**: fitil.
**والذَّبْلةُ**: tezek; ve **الذَّبْلة**: zayıf rüzgâr; çoğulu: **الذَّبَلات**.

**بذل**: **البَذْل** **المَنْع**’ın zıddıdır; ve nefsi bir şeye hoş olan herkes, o hâlde **باذلٌ**’dir.
Ve elbiselerden **البِذْلةُ**: giyilen ve korunmayan şeydir.
Ve **مُتَبَذِّلٌ** bir adam: işleri bizzat kendisi yapar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَذَلْتُ الشيءَ أَبْذُلُهُ بَذْلاً، أي أعطيته وجُدْتُ به. والبِذْلَةُ والمِبْذَلَةُ: ما يُمْتَهَنُ من الثياب، يقال: جاءنا فلان في مَباذِلِهِ، أي في ثياب بِذْلَتِهِ. وابْتِذالُ الثوب وغيرهِ: امتهانُه. والتَبَذُّلُ: تركُ التَصاوُنِ.

##### Türkçe

**بَذَلْتُ** şeyi **أَبْذُلُهُ** **بَذْلاً**; yani onu verdim ve onunla cömertlik ettim. **البِذْلَةُ** ve **المِبْذَلَةُ**: elbiselerden hor kullanılan şey; denilir ki: falan kimse bize **مَباذِلِهِ** içinde geldi; yani **بِذْلَتِهِ** elbiseleri içinde. Elbisenin ve başkasının **ابْتِذالُ**’i: onu hor kullanmaktır. **التَبَذُّلُ**: **التَصاوُنِ**’u terk etmektir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ل ب
بذل ، ذبل .
( ذبل ) : يقال : ذَبَل الغُصنُ يَذْبُل ذُبولاً فهو ذَابل .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الذَّبْلُ ظَهْرُ السُّلَحْفَاةِ البَحْرِيَّة يجعل منه الأمشاط .
وقال غيره : يُسَوَّى منه المَسَكُ أيضاً :
قال جرير يصف امرأة راعية :
تَرَى العَبَسَ الحَوْلِيَّ جَوْناً بِكُوعِها
لها مَسَكاً من غيرِ عاجٍ ولا ذَبْل
وقال ابن شميل : الذَّبْلُ القُرونُ يُسَوَّى منه المَسَك .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال : ذِبْلٌ ذابلٌ وهو الهوان والخِزْيُ .
وقال شمر : رواه أصحاب أبي عبيد : ذِبْلٌ بالذال ، وغيره يقول : دِبْلٌ دابِلٌ بالدَّال .
وقال ابنُ الأعرابي يقول : ذِبْلٌ ذبِيلٌ أي ثُكْلٌ ثاكِلٌ ، ومنه سُمِّيَت المرأةُ ذِبْلَةً ، قال ويقال : ذَبَلَتْهُمْ ذُبَيْلَةٌ ، أي هَلكوا .
قال الأزهري : وروى أبو عُمر عن أبي العباس قال : الذُّبَال النَّقَاباتُ وكذلك الدُّبال بالدال والنَّقَاباتُ قُروح تخرج بالجنْب فتنقب إلى الجوف . قال : وذَبَلَتْهُ ذبولٌ وَدَبَلَتْهُ دُبُولٌ ، قال : والذِّبْل الثُّكْلُ .
قال الأزهري : فهما لُغَتان ؛ ويَذْبُلُ اسم جَبَلٍ بعينه ، ويقال : ذَبُلَ فُوهُ يَذْبُل ذُبولاً ، وذَبَّ ذُبُوباً إذا جَفَّ ويَبِسَ ريقُه .
ويقال للفتيلة التي يُصْبَحُ بها السِّراج : ذُبالةٌ وذُبَّالةٌ وجمعهُ ذُبالٌ وذُبَّالٌ .
قال امرؤ القيس :
كمِصْباحِ زَيْتٍ في قنادِيل ذُبَّالِ
وهو الذُّبَال الذي يُوضَع في مِشْكاةِ الزُّجاجة التي تُسْرَجُ بها .
بذل : قال الليث : البَذْلُ ضِدُّ المنْعِ ، وكل من طابتْ نفسُه بإعطاءِ شيءٍ فهو باذلٌ ، والبِذْلَةُ من الثِّياب ما يُلْبَسُ فلا يُصان ، ورجلٌ مُتَبَذِّل إذا كان يَلي العملَ بِنَفْسه ، يقال : تَبَذل في عملِ كذا ، وقد ابْتَذَل نفسَه فيما تولاَّه من عمله ، ورجلٌ بذَّال ، وبَذُول إذا كَثُر بَذْلُه للمال ، وفلانٌ صَدْقُ المُبْتَذَل ، إِذا وُجِد صُلْباً عند ابتِذالِه نَفْسَه ، ومِبْذلُ الرجُل مِيدَعته ، ومِعْوَزُه الثوب الذي يَبْتَذِلُه ويلبَسه .
ويقال : استبذلْتُ فلاناً شيئاً إذا سألتَه أن يَبْذُلَه لكَ فَبذَله . وفرسٌ ذو صوْنٍ وابتِذَالٍ ، إذا كان له حُضْرٌ قد صانه لوقتِ الحاجة إليه ، وعَدْوٌ دونَه قد ابتَذلهُ .

##### Türkçe

ذ ل ب
**بذل** , **ذبل** .
( **ذبل** ) : denir: **ذَبَل** dal **يَذْبُل** **ذُبولاً**; o hâlde o **ذَابل**’dir.
ثعلب, ابن الأعرابيّ’den: **الذَّبْلُ** deniz kaplumbağasının sırtıdır; ondan taraklar yapılır.
Başkası dedi: ondan **المَسَكُ** da düzeltilir:
جرير, bir çoban kadını vasfederek dedi:
تَرَى العَبَسَ الحَوْلِيَّ جَوْناً بِكُوعِها
لها مَسَكاً من غيرِ عاجٍ ولا ذَبْل
İbn شميل dedi: **الذَّبْلُ** boynuzlardır; ondan **المَسَكُ** düzeltilir.
أبو عبيد, الأصمعيّ’den: denir: **ذِبْلٌ** **ذابلٌ**; o, aşağılanma ve rezilliktir.
شمر dedi: أبو عبيد’in ashabı onu **ذِبْلٌ** diye, **الذال** ile rivayet etti; başkası ise **دِبْلٌ** **دابِلٌ** diye, **الدَّال** ile söyler.
İbnُ الأعرابي der ki: **ذِبْلٌ** **ذبِيلٌ**, yani **ثُكْلٌ** **ثاكِلٌ**; bundan dolayı kadına **ذِبْلَةً** adı verilmiştir. Dedi: ve denir: **ذَبَلَتْهُمْ ذُبَيْلَةٌ**, yani helâk oldular.
الأزهري dedi: ve أبو عُمر, أبي العباس’tan rivayet etti; dedi ki: **الذُّبَال** **النَّقَاباتُ**tır; aynı şekilde **الدُّبال** da, **الدال** ile; ve **النَّقَاباتُ**, böğürde çıkan, sonra içe doğru delip geçen yaralardır. Dedi: ve **ذَبَلَتْهُ ذبولٌ** ve **دَبَلَتْهُ دُبُولٌ**. Dedi: ve **الذِّبْل** **الثُّكْلُ**dür.
الأزهري dedi: ikisi de iki lugattır; ve **يَذْبُلُ** bizzat bir dağın adıdır. Ve denir: **ذَبُلَ فُوهُ** **يَذْبُل** **ذُبولاً**; ve **ذَبَّ** **ذُبُوباً**, tükürüğü kuruyup katılaştığı zaman.
Ve sabahleyin kandilin yakıldığı fitile denir: **ذُبالةٌ** ve **ذُبَّالةٌ**; onun çoğulu **ذُبالٌ** ve **ذُبَّالٌ**dur.
امرؤ القيس dedi:
كمِصْباحِ زَيْتٍ في قنادِيل ذُبَّالِ
Ve o, **الذُّبَال**dır ki, onunla yakılan cam fanusun nişine konulur.
**بذل** : الليث dedi: **البَذْلُ** **المنْعِ**ın zıddıdır; ve her kimin nefsi bir şeyi vermeye hoş olursa o **باذلٌ**’dir. Ve **البِذْلَةُ** elbiselerden, giyilen de korunmayan şeydir. Ve bir adam **مُتَبَذِّل**dir; işi bizzat kendisi üstlendiği zaman. Denir: şu işte **تَبَذل** etti; ve üstlendiği işte nefsini **ابْتَذَل** etti. Ve bir adam **بذَّال** ve **بَذُول**dur; malı **بَذْلُ** çoğaldığı zaman. Ve falan kimse **صَدْقُ المُبْتَذَل**dir; nefsini **ابتِذالِه** sırasında katı bulunursa. Ve adamın **مِبْذلُ**’ü, onun **مِيدَعته**’sidir. Ve onun **مِعْوَزُه**’u, onu **يَبْتَذِلُه** ve giydiği elbisedir.
Ve denir: falandan bir şeyi **استبذلْتُ**; yani ondan onu sana **يَبْذُلَه** diye istedin de o da onu **بذَله**. Ve bir at **ذو صوْنٍ وابتِذَالٍ**dır; yani ihtiyaç vakti için onu korumuş bir **حُضْرٌ**u vardır; onun dışında bir koşusu vardır ki onu **ابتَذلهُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والذال وما يثلثهما في الثلاثي)
(بذر) الباء والذال والراء أصلٌ واحد، وهو نَثْرُ الشيءِ وتفريقُه. يقال بذرْتُ البَذْرَ أبْذُرُهُ بَذْراً، وبذَّرت المالَ أبَذِّرُه تبذيراً. قال الله تعالى: ﴿وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً. إنَّ المُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ﴾.[الإسراء 26- 27]. والبُذُر القومُ لا يكتمُون حديثاً ولا يحفَظُون ألسِنتَهم. قال عليٌّ عليه السلام: "أُولئك مَصابيحُ الدُّجَى، ليسوا بالمَسَاييح ولا المَذَايِيع البُذُر" فالمذاييع الذين يُذيعون، والبُذُر الذين ذكرناهم([1]). وبَذَّرُ مكانٌ، ولعلّه أن يكون مشتقّاً من الأصل الذي تقدَّم. قال الشاعر:([2])
سَقى اللهُ أمواهاً عَرَفْتُ مَكَانَها  *** جُرَاباً ومَلكوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا([3])(بذع) الباء والذال والعين، كلمةٌ واحدة فيها نظرٌ ولا يقاسُ عليها، يقولون بَذَعْتُه وأبْذَعْتُه إذا أفزَعْتَه.
(بذل) الباء والذال واللام كلمة واحدة، وهو تركُ صِيانةِ الشيء، يقال بذَلْتُ الشيءَ بَذْلاً، فأنا باذلٌ وهو مبذول، وابتذلْتُه ابْتِذالاً. وجاء فلانٌ في مَباذِلهِ، وهي ثيابه التي يَبْتذِلُها. ويقال لها مَعَاوِزُ، وقد ذُكِرَتْ في بابها.
(بذأ) الباء والذال والهمزة أصلٌ واحد، وهو خروج الشيء عن طريقةِ الإحْماد، تقول: هو بذِيءُ اللِّسان، وقد بَذَأْتُ على فلانٍ أبْذَأُ بُذاءً. ويقال بَذَأت المكانَ أبذَؤُه، إذا أتيتَه فلم تُحْمِدْه.
(بذج) الباء والذال والجيم أصلٌ واحد ليس من كلام العرب، بل هي كلمةٌ مُعَرَّبة، وهي البَذَجُ من وُلْدِ الضَّأن، والجمع بِذْجانٌ([4]). قال الشاعر([5]):
قد هلكَتْ جارتُنا من الهَمَج *** وإنْ تَجُعْ تأكُلْ عَتُوداً أوْ بَذَجْ
(بذح) الباء والذال والحاء أصلٌ واحد، وهو الشّقّ والتّشْريح وما قارَبَ ذلك. قال أبو عليّ الأصفهانيّ: قال العامريّ: بَذَحْتُ اللَّحْمَ إذا شَرَّحْتَه. قال: والبَذْح الشقُّ ويقال: أصابه بَذْحٌ في رِجْلهِ، أي شُقاقٌ. وأنشد:
لأَعْلِطَنَّ حَرْزَماً بِعَلْطِ([6])*** ثلاثةً عندَ بُذُوحِ الشَّرْط([7])قال أبو عُبيدٍ: بَذَحْتُ لِسَانَ الفَصيلِ بَذْحاً، وذلك عند التفليك([8]) والإجرار. وما يقاربُ هذا البابَ قولُهم لسَحَج الفَخِذَين مَذحٌ.
(بذخ) الباء والذال والخاء أصلٌ واحد، وهو العلُوّ والتعظُّم. يقال بَذَخَ إذا تَعَظَّمَ، وفلانٌ [في] باذخٍ من الشَّرف أي عالٍ.
 ---------------------
([1]) وأما المساييح فجمع مسياح، وهو الذي يسيح في الأرض بالنميمة والشر. والبذر: جمع بذور وبذير، كصبور وصبر ونذير ونذر.
([2]) هوكثير عزة، كما في اللسان (بذر). وأنشده ياقوت في (بذر، جراب، ملكوم) ولم ينسبه.
([3]) هذه كلها آبار بمكة. وفي الأصل: "ملكوكا"، تحريف.
([4]) لم أجد من نص على تعريبه إلا ابن دريد في الجمهرة (1: 207) والجواليقي في المعرب 58. والبذجان بكسر الباء، كما نص عليه في القاموس، وكما ضبط في اللسان، ونبه على الكسر أيضاً ابن دريد في الجمهرة (3: 512). وضبط في الأصل هنا وفي نسخة من المعرب بضم الباء، ولا سند له.
([5]) هو أبو محرز عبيد المحاربي، كما في اللسان (بذج) وأنشده الجواليقي والجاحظ في الحيوان (5: 501) وثعلب في مجالسه 585 والميداني (1: 261) بدون نسبة.
([6]) حرزم، بتقديم الراء: جمل معروف. وفي الأصل: "حزرما" صوابه في اللسان (حرزم، يذج) حيث أنشد البيتين.
 ([7])رواية اللسان في الموضعين: "بليته". والليت، بالكسر: صفحة العنق.
([8]) التفليك: أن يجعل الراعي من الشعر مثل فلكة المغزل، ثم يثقب لسان الفصيل فيجعله فيه لئلا يرضع أمه. ومثله الإجرار. وفي الأصل: "التقليل"، محرف.
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الذال** ve üçlüde onları üçleyen şeyler babı)
(**بذر**) **الباء** ve **الذال** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyin saçılması ve dağıtılmasıdır. Denir: **بذرْتُ البَذْرَ** onu **أبْذُرُهُ** **بَذْراً**; ve **بذَّرت المالَ** onu **أبَذِّرُه** **تبذيراً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً. إنَّ المُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ﴾.[الإسراء 26- 27]. Ve **البُذُر**: kavimdir; bir sözü gizlemezler ve dillerini korumazlar. Ali عليه السلام dedi: "أُولئك مَصابيحُ الدُّجَى، ليسوا بالمَسَاييح ولا المَذَايِيع البُذُر" ; artık **المذاييع**: yayan kimselerdir; ve **البُذُر**: zikrettiğimiz kimselerdir([1]). Ve **بَذَّرُ** bir yerdir; ve umulur ki, daha önce geçen asıldan türemiş olsun. Şair dedi:([2])
سَقى اللهُ أمواهاً عَرَفْتُ مَكَانَها  *** جُرَاباً ومَلكوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا([3])
(**بذع**) **الباء** ve **الذال** ve **العين**: tek bir kelimedir; onda bir bakış vardır ve ona kıyas edilmez; derler: **بَذَعْتُه** ve **أبْذَعْتُه**; onu korkuttuğun zaman.

(**بذل**) **الباء** ve **الذال** ve **اللام** tek bir kelimedir; o da şeyin korunmasını terk etmektir. Denir: **بذَلْتُ الشيءَ** **بَذْلاً**; artık ben **باذلٌ**üm ve o **مبذول**dür; ve **ابتذلْتُه** **ابْتِذالاً**. Ve falan kimse **مَباذِلهِ** içinde geldi; o, onun **يَبْتذِلُها** ettiği elbiseleridir. Ve ona **مَعَاوِزُ** denir; ve kendi babında zikredilmiştir.

(**بذأ**) **الباء** ve **الذال** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da şeyin övgü yolundan çıkmasıdır. Dersin: o, dili **بذِيءُ**dür; ve falana karşı **بَذَأْتُ**; **أبْذَأُ** **بُذاءً**. Ve denir: **بَذَأت المكانَ** onu **أبذَؤُه**; ona geldiğin zaman ve onu övmediğin zaman.

(**بذج**) **الباء** ve **الذال** ve **الجيم** tek bir asıldır; Arapların sözünden değildir; bilakis o, Arapçalaştırılmış bir kelimedir; o da koyun yavrusundan **البَذَجُ**dur; çoğulu **بِذْجانٌ**dur([4]). Şair dedi([5]):
قد هلكَتْ جارتُنا من الهَمَج *** وإنْ تَجُعْ تأكُلْ عَتُوداً أوْ بَذَجْ

(**بذح**) **الباء** ve **الذال** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da yarma ve dilimleme ve buna yakın olandır. Ebu Ali el-İsfahânî dedi: el-Âmirî dedi: **بَذَحْتُ اللَّحْمَ** eti, onu dilimlediğim zaman. Dedi: ve **البَذْح** yarıktır; ve denir: onun bacağında **بَذْحٌ** isabet etti; yani çatlaklar. Ve inşad etti:
لأَعْلِطَنَّ حَرْزَماً بِعَلْطِ([6])*** ثلاثةً عندَ بُذُوحِ الشَّرْط([7])
Ebu Ubeyd dedi: **بَذَحْتُ لِسَانَ الفَصيلِ** sütten kesilmemiş yavrunun dilini **بَذْحاً**; bu, **التفليك**([8]) ve **الإجرار** sırasında olur. Ve bu babın yakını: onların, iki uyluğun sıyrılmasına **مَذحٌ** demeleridir.

(**بذخ**) **الباء** ve **الذال** ve **الخاء** tek bir asıldır; o da yükseklik ve büyüklük taslamadır. Denir: **بَذَخَ**; büyüklük tasladığı zaman; ve falan kimse şereften **باذخٍ** içindedir; yani yüksek.

---------------------
([1]) **المساييح** ise **مسياح**ın çoğuludur; o, yeryüzünde koğuculuk ve şer ile dolaşan kimsedir. Ve **البذر**: **بذور** ve **بذير**in çoğuludur; **صبور** ve **صبر** ve **نذير** ve **نذر** gibi.
([2]) O, Lisân’da (**بذر**)da olduğu üzere Kesîr Azze’dir. Ve Yakut onu (**بذر**، **جراب**، **ملكوم**)da inşad etti ve onu nisbet etmedi.
([3]) Bunların hepsi Mekke’de kuyulardır. Asılda: "ملكوكا" vardır; tahriftir.
([4]) Onun Arapçalaştırıldığını açıkça söyleyen bulamadım; ancak İbn Düreyd el-Cemhere’de (1: 207) ve el-Cevâlikî el-Mu‘arrab 58’de. Ve **البذجان** **الباء**’nın kesresiyle; Kâmûs’ta ona nassedildiği gibi ve Lisân’da ضبط edildiği gibi; ve kesreye İbn Düreyd de el-Cemhere’de (3: 512) dikkat çekti. Asılda burada ve el-Mu‘arrab’ın bir nüshasında **الباء**’nın zammıyla ضبط edildi; ona bir dayanak yoktur.
([5]) O, Lisân’da (**بذج**)da olduğu üzere Ebû Muhrez Ubeyd el-Muhâribî’dir; ve el-Cevâlikî ve el-Câhiz el-Hayevân’da (5: 501) ve Sa‘leb Meclisleri 585’te ve el-Meydânî (1: 261)’de nisbet olmaksızın onu inşad etti.
([6]) **حرزم**; **الراء**’nın öne alınmasıyla: bilinen bir devedir. Asılda: "حزرما" vardır; doğrusu Lisân’da (**حرزم**، **يذج**)dadır; zira iki beyti orada inşad etti.
([7]) Lisân rivayeti iki yerde: "بليته"dir. Ve **الليت**; kesre ile: boynun yanı.
([8]) **التفليك**: çobanın kıldan iğ fırdöndüsünün yumruğu gibi bir yumru yapması, sonra yavrunun dilini delip onu onun içine koymasıdır; annesini emmesin diye. Bunun benzeri **الإجرار**dır. Asılda: "التقليل" vardır; tahrif edilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ذ ل
هم مباذيل للمعروف‏.‏
قال قدامة بن موسى‏:‏ وخـرج علينا في مباذله وفي ثياب بذلته‏.‏
والرجل يتبذل في منزله وفلان ماله مصون وعرضه مبتذل‏.‏
وابتذل نفسه في كذا إذا امتهنها‏.‏
قال‏:‏ ومن يبتذل عينيه في الناس لا يزل يـرى حاجـة محجوبـة لا ينالها وهذا كلام ومثل مبتذل أي ملهوج بذكره مستعمل‏.‏
وسألته فأعطاني بذل يمينه أي مـا قـدر عليه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لهذا الفرس صون وبذل أي يصون بعض جريه ويبذل بعضه لا يخرجه كله دفعة وذلك محمود‏.‏
ومنه قولهم‏:‏ صونه خير من بذله أي باطنه خير من ظاهره‏.‏

##### Türkçe

ب ذ ل
Onlar iyilik için **مباذيل**dir(ler).
قدامة بن موسى dedi ki: Üzerimize, **مباذله**si içinde ve **بذلته**sinin elbiseleri içinde çıktı.
Adam evinde **يتبذل** eder; falanın malı korunmuştur, ırzı ise **مبتذل**dür.
**ابتذل** kendisini falanca şeyde: onu aşağıladıysa.
Dedi ki: İnsanlar içinde gözlerini **يبتذل** eden kimse, erişemediği örtülü bir ihtiyacı görmeye devam eder; bu, **مبتذل** bir söz ve meseldir; yani onun zikriyle meşgul olunan, kullanılan.
Ona sordum da bana **بذل** sağ elini verdi; yani gücünün yettiği şey.
Mecazdandır: Bu at için **صون** ve **بذل** vardır; yani koşusunun bir kısmını korur, bir kısmını **يبذل** eder; hepsini bir defada çıkarmaz; bu ise övülendir.
Bundan onların sözü: Onun **صونه**u, onun **بذله**sinden hayırlıdır; yani içi, dışından hayırlıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَذْل: ضد المَنْع. بَذَله يَبْذِله ويَبْذُله بَذْلاً: أَعطاه وجادَ به. وكل من طابت نفسه بإِعطاء شيء فهو باذل له. والابتذال: ضد الصِّيانة. ورجل بَذَّال وبَذُول إِذا كان كثير البذل للمال. والبِذْلَة والمِبْذَلة من الثياب: ما يُلبس ويُمتهن ولا يُصان. قال ابن بري: أَنكر عليُّ بن حمزة مَبْذَلة، وقال مِبْذَل بغير هاء، وحكى غيره عن أَبي زيد مِبْذَلة، وقد قيل أَيضاً: مِيدَعَة ومِعْوَزَة عن أَبي زيد لواحدة المَوادِع والمَعاوِز، وهي الثياب والخُلْقان، وكذلك المَباذِل، وهي الثياب التي تُبْتذل في الثياب؛ ومِبْذَل الرجل ومِيدعُه ومِعْوَزه: الثوب الذي يبتذله ويَلْبَسه؛ واستعار ابن جني البِذْلة في الشِّعْر فقال: الرَّجَز إِنما يستعان به في البِذْلة وعند الاعتمال والحُداء والمِهْنَة؛ أَلا ترى إِلى قوله:
لو قد حَداهُنَّ أَبو الجُودِيَّ
برَجَزٍ مُسْحَنْفِر الرَّوِيِّ،
مُسْتَوِياتٍ كَنَوى البَرْنِيِّ
واسْتَبْذَلت فلاناً شيئاً إِذا سأَلته أَن يَبْذُله لك فَبذَله. وجاءنا فلان في مَباذِله أَي في ثياب بِذْلته.
وابتذال الثوب وغيره: امتهانُه. والتَّبَذُّل: ترك التصاون. والمِبْذَل والمِبْذَلة: الثوب الخَلَق، والمُتَبَذِّل لابسه. والمُتَبَذِّل والمُبْتَذِل من الرجال: الذي يلي العمل بنفسه، وفي المحكم: الذي يلي عمل نفسه؛ قال:
وَفَاءً للخَلِيفَةِ، وابْتِذالاً
لنَفْسِيَ من أَخي ثِقَةٍ كَرِيم
ويقال: تَبَذَّل في عمل كذا وكذا ابْتَذل نفسه فيما تولاّه من عمل. وفي حديث الاستسقاء: فخرج مُتَبَذِّلاً مُتَخَضِّعاً؛ التبذل: تركُ التَّزيُّن والتَّهَيُّؤِ بالهَيئة الحسنة الجميلة على جهة التواضع؛ ومنه حديث سلمان: فرأَى أُمَّ الدرداء مُتَبَذِّلة، وفي رواية: مبتذلة. وفلان صَدْقُ المُبْتَذَل إِذا كان صُلْباً فيما يبتذل به نفسه. وفَرَس ذو صَوْن وابتِذال إِذا كان له حُضْر قد صانه لوقت الحاجة إِليه وعَدْوٌ دونه قد ابتذله.وبَذْلٌ: اسم. ومَبْذول: شاعر من غَنِيٍّ.

##### Türkçe

**البَذْل**: men‘in zıddı. **بَذَله يَبْذِله ويَبْذُله بَذْلاً**: ona verdi
ve onunla cömertlik etti. Ve her kim bir şeyi vermekle nefsi hoş olursa o, onun için bir **باذل**’dir. Ve **الابتذال**: **الصِّيانة**’nın zıddı. Ve bir adam **بَذَّال** ve **بَذُول** (olur) eğer malı çokça بذل eden olursa. Ve elbiselerden **البِذْلَة**
ve **المِبْذَلة**: giyilen, hor kullanılan ve korunmayan şeydir. İbn Berrî dedi: **مَبْذَلة**’yi Ali b. Hamza inkâr etti ve **مِبْذَل** (dedi) هاء’sız; başkası da Ebû Zeyd’den **مِبْذَلة**’yi nakletti; ve ayrıca denilmiştir: Ebû Zeyd’den **مِيدَعَة** ve **مِعْوَزَة**, **المَوادِع**
ve **المَعاوِز**’in bir tanesi için; ve onlar elbiseler ve eskimişlerdir; ve كذلك **المَباذِل**; ve onlar, elbiseler içinde **تُبْتذل** edilen elbiselerdir; ve adamın **مِبْذَل**’i ve **مِيدعُه**’u ve **مِعْوَزه**’i: onun **يبتذله**
ettiği ve giydiği elbisedir; İbn Cinnî şiirde **البِذْلة**’yi استعارة etti de dedi: **الرَّجَز** ancak **البِذْلة**’de ve **الاعتمال** sırasında ve **الحُداء** ve **المِهْنَة**’de onunla yardım alınır; ألا görmüyor musun onun sözüne:
لو قد حَداهُنَّ أَبو الجُودِيَّ
برَجَزٍ مُسْحَنْفِر الرَّوِيِّ،
مُسْتَوِياتٍ كَنَوى البَرْنِيِّ
Ve **واسْتَبْذَلت فلاناً شيئاً**: ona, onu senin için **يَبْذُله** etmesini sordun da o da onu **فَبذَله** ettiğin zaman (böyledir). Ve bize falan **في مَباذِله** geldi, yani **بِذْلته** elbiseleri içinde.

Ve **ابتذال الثوب وغيره**: onu hor kullanmaktır. Ve **التَّبَذُّل**: **التصاون**’u terk etmektir. Ve **المِبْذَل**
ve **المِبْذَلة**: eskimiş elbisedir; ve **المُتَبَذِّل** onun giyenidir. Ve erkeklerden **المُتَبَذِّل**
ve **المُبْتَذِل**: işi bizzat kendisi yapan kimsedir; ve **المحكم**’de: kendi işini yapan kimsedir; dedi:
وَفَاءً للخَلِيفَةِ، وابْتِذالاً
لنَفْسِيَ من أَخي ثِقَةٍ كَرِيم
Ve denilir: **تَبَذَّل في عمل كذا وكذا**: üzerine aldığı işte kendisini **ابْتَذل** etti. Ve **حديث الاستسقاء**’da: “derken **مُتَبَذِّلاً مُتَخَضِّعاً** çıktı”; **التبذل**: tevazu cihetiyle, güzel iyi heyetle **التَّزيُّن**’ü ve **التَّهَيُّؤِ**’yü terk etmektir; ve ondan, Selmân hadisi: “derken Ümmü’d-Derdâ’yı **مُتَبَذِّلة** gördü”, bir rivayette: **مبتذلة**. Ve falan **صَدْقُ المُبْتَذَل**’dir, eğer kendisini onunla **يبتذل** ettiği şeyde katı olursa. Ve bir at **ذو صَوْن وابتِذال** (olur) eğer onun için, ihtiyaç vaktine onu saklamış bir **حُضْر** ve onun dışında onu **ابتذله** ettiği bir **عَدْوٌ** olursa. Ve **وبَذْلٌ**: isimdir. Ve **ومَبْذول**: **غَنِيٍّ**’den bir şairdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ذ ل * * بَذَلَ * الشيء أعطاه وجاد به وبابه نصر و * البِذْلَةُ * و * المِبْذَلَةُ * بكسر أولهما ما يمتهن من الثياب و * ابتذال * الثوب وغيره امتهانه و * التَّبَذُّلُ * ترك التصاون

##### Türkçe

* **ب ذ ل** * * **بَذَلَ** * şey’i: onu verdi ve onunla cömertlik etti; babı **نصر**’dır. Ve * **البِذْلَةُ** * ve * **المِبْذَلَةُ** * (ikisinin de evveli kesre ile): elbiselerden hor kullanılan şey. Ve **ابتذال**’i: elbisenin ve başkasının hor kullanılması. Ve * **التَّبَذُّلُ** *: sakınmayı terk etmek.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البذل: م معروف، وهو الإعطاء عن طيب نفس. بذله يبذله ويبذله من حدى نصر وضرب، الأخيرة عن ابن عباد، واقتصر الجوهري على الأولى، بذلا: أعطاه وجاد به. والابتذال: ضد الصيانة وقد ابتذله: أهانه، ثوبا أو غيره، يقال: ماله مصون وعرضه مبتذل. المبذلة كمكنسة: ما لا يصان من الثياب، كالبذلة، بالكسر، وهو الثوب الخلق، كالمبذل كمنبر، والجمع: المباذل. قال ابن بري: وأنكر على بن حمزة المبذلة، وقال: هي مبذل، بغير هاء، وحكى غيره عن أبي زيد: مبذلة، وقد قيل أيضا: ميدعة ومعوزة، عن أبي زيد، لواحدة الموادع والمعاوز، وهي الثياب والخلق، وكذلك المباذل، يقال: خرج علينا في مباذله: أي فيما يمتهن به من الثياب ويتبذل في منزله. وقول العامة: البدلة، بالفتح وإهمال الدال، للثياب الجدد، خطأ من وجوه ثلاثة، والصواب بكسر الموحدة وإعجام الذال، وأنه اسم للثياب الخلق، فتأمل ذلك. وقد تجمع البذلة على بذل، كعنب. والمبتذل: لابسه، وأيضا من يعمل عمل نفسه وفي المحكم: الذي يلي عمل نفسه كالمتبذل ومنه حديث الاستسقاء: فخرج متبذلا أي تارك التزين، على جهة التواضع. من المجاز: سيف صدق المبتذل: إذا كان ماضي الضريبة. من المجاز: هذا فرس له صون وبذل أي يصون بعض جريه ويبذل بعضه، لا يخرجه كله دفعة. أو فرس له ابتذال: أي له حضر يصونه لوقت الحاجة إليه. ومبذول: شاعر من غني. بذل كنجم، وشداد، وزبير: أسماء أما بذل فإنه اسم امرأة، لها ذكر في الأغاني وأمالي الصولي، ذكرها ابن نقطة، قاله الحافظ. وأما بذيل، فقال السهيلي في الروض، نقلا عن الدارقطني: إنه ليس في العرب بذيل، إلا بذيل بن سعد بن عدي بن كاهل بن نصر بن مالك بن غطفان بن قيس بن جهينة، وهو جد عدي بن أبي الزغباء، المذكور في غزوة بدر. قلت: وهو الصحابي، رضي الله تعالى عنه، ويقال: اسم أبيه: سنان بن سبيع بن ربيعة بن زهرة بن بذيل.
 ومما يستدرك عليه: رجل صدق المبتذل: أي ماضي الضريبة، وهو الذي إذا ابتذلته وجدته صلبا، قال لبيد، رضي الله عنه:
  ومجود من صبابات الكـرى                      عاطف النمرق صدق المبتذل

  والتبذل: ترك التصون. والبذالة: البذل. ويقال: هم مباذيل للمعروف. وكلام ومثل مبتذل: أي ملهوج بذكره، مستعمل. وسألته فأعطاني بذل يمينه: أي ما قدر عليه. ومن المجاز: صونه خير من بذله: أي باطنه خير من ظاهره. وبذل الثوب: لبسه في أوقات الخدمة، كابتذله. واستبذله: طلب منه البذل. ورجل بذال وبذول: كثير البذل للمال.

##### Türkçe

**البذل**: bilinen bir isimdir; o, gönül hoşluğuyla vermedir. **بذله يبذله ويبذله**; **حدى نصر وضرب** babındandır; sonuncusu İbn عباد’dan; الجوهري birincisiyle yetinmiştir. **بذلا**: ona verdi ve onunla cömertlik etti. **والابتذال**: korumanın zıddıdır; ve **ابتذله**: onu aşağıladı; elbise veya başkası (hakkında). Denir: malı korunmuştur, ırzı **مبتذل**dir. **المبذلة** ( **مكنسة** gibi): elbiselerden korunmayan şey; **البذلة** gibi, kesre ile; o, eski elbisedir; **المبذل** gibi ( **منبر** gibi); çoğulu: **المباذل**. İbn بري dedi: ve İbn حمزة’ye **المبذلة** hakkında itiraz etti ve dedi: o, **مبذل**dir, ه olmaksızın. Başkası, Ebû زيد’den **مبذلة** rivayet etti. Ve ayrıca denilmiştir: **ميدعة** ve **معوزة**, Ebû زيد’den; **الموادع** ve **المعاوز**un bir tanesi için; ve onlar elbiseler ve eskidir; ve كذلك **المباذل**. Denir: **خرج علينا في مباذله**: yani elbiselerden kendisiyle hor görülen şeyler içinde ve evinde kendisiyle **يتبذل** ettiği (şeyler içinde). Avamın sözü: **البدلة**, fetha ile ve **الدال**’ı ihmâl ederek, yeni elbiseler için; üç yönden hatadır; doğru olan, **الموحدة**’yı kesre ile ve **الذال**’ı i‘câm ile (söylemektir); ve onun eski elbiseler için bir isim olmasıdır; öyleyse bunu düşün. Ve **البذلة** **بذل** üzerine toplanabilir, **عنب** gibi. **والمبتذل**: onu giyen; ayrıca, kendi işini yapan kimse. Ve **المحكم**’de: kendi işinin amelini üstlenen, **كالمتبذل**. Ondan, yağmur duası hadisi: **فخرج متبذلا** yani süslenmeyi terk etmiş olarak; tevazu ciheti üzere. Mecazdandır: **سيف صدق المبتذل**: eğer keskin darbeli ise. Mecazdandır: bu, bir attır; onun için **صون** ve **بذل** vardır; yani koşusunun bir kısmını korur ve bir kısmını **يبذل** eder; hepsini bir defada çıkarmaz. Yahut, bir attır; onun için **ابتذال** vardır: yani onun için, ihtiyaç vaktine sakladığı bir **حضر** vardır. **ومبذول**: Gani’den bir şair. **بذل** ( **نجم** gibi), ve **شداد**, ve **زبير**: isimlerdir. **بذل**’e gelince, o bir kadının adıdır; onun **الأغاني** ve **أمالي الصولي**’de zikri vardır; onu İbn نقطة zikretti; bunu **الحافظ** söyledi. **بذيل**’e gelince, السهيلي **الروض**’da, الدارقطني’den naklen dedi: Araplarda **بذيل** yoktur; ancak **بذيل بن سعد بن عدي بن كاهل بن نصر بن مالك بن غطفان بن قيس بن جهينة**; o, Bedir gazvesinde zikredilen **عدي بن أبي الزغباء**’ın dedesidir. Dedim: o, sahabîdir, Allah Teâlâ ondan razı olsun; ve denir: babasının adı: **سنان بن سبيع بن ربيعة بن زهرة بن بذيل**.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **رجل صدق المبتذل**: yani keskin darbeli; o, onu **ابتذلت**in mi onu katı bulduğun kimsedir. Lebîd, Allah ondan razı olsun, dedi:
  ومجود من صبابات الكـرى                      عاطف النمرق صدق المبتذل

**والتبذل**: korunmayı terk etmektir. **والبذالة**: **البذل**dür. Ve denir: onlar, maruf için **مباذيل**dir. Ve **كلام** ve **مثل مبتذل**: yani onun zikriyle çokça meşgul olunan, kullanılan. Ve ona sordum, bana **بذل يمينه** verdi: yani gücünün yettiği şey. Mecazdandır: **صونه خير من بذله**: yani içi dışından hayırlıdır. Ve **بذل الثوب**: hizmet vakitlerinde onu giydi; **كابتذله**. Ve **استبذله**: ondan **البذل** talep etti. Ve **رجل بذال وبذول**: mal için çok **بذل** eden.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَذَلَهُ
1 بَذَلَهُ ذ , aor. بَذُلَ (S, M, * Msb, K) and بَذِلَ , (M, K,) inf. n. بَذْلٌ, (S, M, Msb, K,) He gave it, and was liberal, or bountiful, with it; he gave it liberally, bountifully, unsparingly, or freely; (S, Msb, K, TA;) he gave it willingly, of his own free will or good pleasure: (TA:) and he made it allowable, or lawful, to be taken or possessed or done, willingly, or of his own free will or good pleasure: (Msb:) بَذْلٌ is the contr. of مَنْعٌ. (M.) [Hence,] سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِى بَذْلَ يَمِينِهِ I asked him, and he gave me what he was able to give. (TA.) [And بَذَلَ لَهُ نَفْسَهُ. (assumed tropical:) He gave up himself to, or spent himself for, him or it; he gave, or applied, himself, or his mind, unsparingly to it, namely, an undertaking &c.: a phrase of frequent occurrence. And بَذَلَ جَهْدَهُ, and مَجْهُودَهُ, (assumed tropical:) He exerted, or put forth, or expended, unsparingly, or freely, his power, or ability, or his utmost power or ability or endeavour: also of frequent occurrence.] And فَرَسٌ لَهُ صَوْنٌ وَ بَذْلٌ (tropical:) A horse that reserves a portion of his run, and is unsparing with a portion thereof; not putting forth the whole at once: (TA:) or that has a run which he reserves [for the time of need], and a run which he performs unsparingly: (A in art. شهد: see شَاهِدٌ:) and ↓ فَرَسٌ ذُو صَوْنٍ وَابْتِذَالٍ a horse that has a running pace (حُضْرٌ) which he has reserved for the time of need, and a run (عَدْوٌ) less quick which he has performed freely, or without reservation (قَدِ ابْتَذَلَهُ). (T.) [In the K these phrases are given in a mutilated state, and with a mutilated explanation.]) And صَوْنُهُ خَيْرٌ مِنْ بَذْلِهِ (tropical:) His interior state, or disposition of mind, is better than his apparent state &c. (TA.) ― -b2- See also 8.

تبذّل
5 تبذّل ذ He neglected the preserving of himself or his honour or reputation [from disgrace]; i. q. تَرَكَ التَّصَاوُنَ (S) or التَّصَوُّنَ; (TA;) he was careless of himself or his honour or reputation; contr. of تَصَاوَنَ; (Msb in the present art,;) as also ↓ ابتذل. (Msb in art. صون.) You say, كَرُمَ وَ لَمْ يَتَبَذَّلْ [He was generous, and was not careless of his honour or reputation]. (M and L in art. وفر.) ― -b2- تبذّل فِى عَمَلِ كَذَا, and نَفْسَهُ فِيهِ ↓ ابتذل and بِهِ, He employed his own self in the doing of such a thing. (T.)

اِبْتِذَالٌ
8 اِبْتِذَالٌ ذ is the contr. of صِيَانَةٌ; (M, K;) [i. e.] ابتذلهُ signifies He held it in mean estimation; namely, a garment or other thing; (TA;) [he was careless of it; he used it, or employed it, on, or for, ordinary, mean, or vile, occasions, or purposes;] he used it for service and work; namely, a garment &c.; syn. اِمْتَهَنَهُ; (S, Msb;) he wore it (a garment) in times of service and work; as also ↓ بَذَلَهُ; (Msb, TA;) or, as IKoot says, بَذَلَهُ, [aor. بَذُلَ and بَذِلَ ,] inf. n. بَذْلَةٌ and بِذْلَةٌ, signifies he did not preserve it, lay it up, take care of it, or reserve it; namely, a garment. (Msb.) See also 5, in two places. You say also, ابتذل عَدْوَهُ (assumed tropical:) [He (a horse) performed his run freely, or without reservation; opposed to صَانَهُ]. (T.) See 1.

استبذلهُ
10 استبذلهُ ذ He sought, or demanded, of him a liberal, free, or willing, gift. (TA.) And اِسْتَبْذَلْتُ فُلَانًا شَيْئًا I asked of such a one that he would liberally, freely, or willingly, give me a thing. (T.)

بَذْلٌ
بَذْلٌ ذ A thing that is given liberally, freely, or willingly: and inf. n. [or 1, q. v.], used as a proper subst.: pl. بُذُولٌ. (Har p. 206.)

بَذْلَةٌ
بَذْلَةٌ ذ : see what next follows, in two places.

بِذْلَةٌ
بِذْلَةٌ ذ A garment that is worn (T, S, Msb) in service, or work; (S, Msb;) that is not preserved, laid up, taken care of, or reserved; (T, M, K;) as also ↓ بَذْلَةٌ (Msb) and ↓ مبْذَلٌ, (T,) or ↓ مِبْذَلَةٌ, (S, M, K,) the pl. of which is مَبَاذِلٌ: (S:) and an old and worn-out garment; (TA;) as also ↓ مِبْذَلٌ and ↓ مِبْذَلَةٌ; (M, K;) the last of which is mentioned on the authority of AZ, but is disapproved by 'Alee Ibn-Hamzeh, who asserts it to be without ة: (IB, TA:) بِذْلَةٌ sometimes has بِذَلٌ as pl. (TA.) You say, ↓ جَآءَ نَا فُلَانٌ فِى مَبَاذِلِه, i. e. فِى ثِيَابِ بِذْلَتِهِ or ↓ بَذْلَتِهِ [Such a one came to us in his garments that he wore in service, or work]. (S, accord. to different copies. [I have shown that بِذْلَةٌ and بَذْلَةٌ are dial. vars., both as inf. ns. (see 8) and as proper substs.]) The word بَدْلَةٌ, with fet-h, and with the unpointed د, applied by the vulgar to [a suit of] new clothes, is a mistake for بِذْلَةٌ, and this is correctly a name for old and worn-out clothes. (TA. [But this is doubtful; for بَدْلَةٌ commonly signifies, in modern Arabic, a change of clothes; and hence, a suit of clothes, whether new or old.]) ― -b2- IJ uses it metaphorically, in relation to poetry; saying, الرَّجَزُ اـِنَّمَا يُسْتَعَانُ بِهِ فِى البِذْلَةِ وَ عِنْدَ الاِعْتِمَالِ وَ الحُدَآءِ وَ المِهْنَةِ (tropical:) [The metre termed rejez is only used as an aid in the ordinary, or meaner, business of life, and on the occasion of doing one's work, and singing to camels for the purpose of urging them on, and performing service of any kind: but in this case it may be regarded as an inf. n.: see 8]. (M.)

بَذُولٌ
بَذُولٌ ذ : see بَذَّالٌ.

بَذَالَةٌ
بَذَالَةٌ ذ i. q. بَذْلٌ [inf. n. of 1, The act of giving liberally, &c.]. (TA.)

بَذَّالٌ
بَذَّالٌ ذ A man wont to give property liberally, freely, or willingly; or who so gives it much, or frequently; as also ↓ بَذُولٌ (T, TA) [and app. ↓ مِبْذَالٌ, (like مِسْمَاحٌ &c.,) of which the pl. occurs in the following saying]. ↓ هُمْ مَبَاذِيلُ لِلْمَعْرُوفِ [They are very liberally disposed to the exercise of beneficence, or bounty]. (TA.)

بَاذِلٌ
بَاذِلٌ ذ Any one who gives [liberally,] freely, or willingly. (M.)

مِبْذِلٌ
مِبْذِلٌ ذ : see بِذْلَةٌ, in two places.

مِبْذَلَةٌ
مِبْذَلَةٌ ذ ; and its pl. مَبَاذِلُ: see بِذْلَةٌ, in three places.

مِبْذَالٌ
مِبْذَالٌ ذ ; pl. مَبَاذِيلُ: see بَذَّالٌ.

مُبْتَذَلٌ
مُبْتَذَلٌ ذ Held in mean estimation: as in the saying, مَالُهُ مَصُونٌ وَ عِرْضُهُ مُبْتَذَلٌ [His wealth is preserved, or taken care of, and his honour, or reputation, is held in mean estimation]. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) Language, and a proverb, which one is wont to speak or mention, or which one is fond of speaking or mentioning. (TA.) ― -b3- فُلَانٌ صَدْقُ المُبْتَذَلِ Such a one is strong, or sturdy, in the work in which he employs himself: (T:) or sharp, vigorous, or effective, in nature, or disposition; one who, when employed in a work, is found to be strong, or sturdy. (TA.) And سَيْفٌ صَدْقُ المُبْتَذَلِ (tropical:) A sword sharp, or penetrating, in the part with which one strikes. (K, TA.)

مُبْتَذِلٌ
مُبْتَذِلٌ ذ , (K,) or ↓ مُتَبَذِّلٌ, (M, [so in a copy of that work, accord. to the TT, but this is probably a mistranscription,]) Wearing a مِبْذَل, i. e. [a garment used in service or work, or] an old and worn-out garment: (M, K:) and the latter, [if not a mistranscription for the former,] neglecting the adorning of himself, by way of humility. (TA, from a trad.) ― -b2- See also what follows.

مُتَبَذِّلٌ
مُتَبَذِّلٌ ذ (T, M, K) and ↓ مُبْتَذِلٌ (M, K) A man who employs his own self in doing a thing; (T;) a man who performs his own work. (M, K.) ― -b2- See also what next precedes.

##### Türkçe

**بَذَلَهُ**
1 **بَذَلَهُ** ذ, muzârîsi **بَذُلَ** (S, M, * Msb, K) ve **بَذِلَ**, (M, K,) mastarı **بَذْلٌ**, (S, M, Msb, K,) Onu verdi ve onda cömert, yahut bol ihsanlı oldu; onu cömertçe, bolca, esirgemeksizin yahut serbestçe verdi; (S, Msb, K, TA;) onu isteyerek, kendi serbest iradesiyle yahut kendi hoşnutluğuyla verdi: (TA:) ve onu, isteyerek, yahut kendi serbest iradesiyle yahut kendi hoşnutluğuyla, alınmasına yahut sahip olunmasına yahut yapılmasına câiz, yahut helâl kıldı: (Msb:) **بَذْلٌ** , **مَنْعٌ**’ın zıddıdır. (M.) [Bundan dolayı,] **سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِى بَذْلَ يَمِينِهِ** Ona sordum, o da bana verebildiğini verdi. (TA.) [Ve **بَذَلَ لَهُ نَفْسَهُ**. (farazî mecaz:) Kendini ona yahut ona (şeye) feda etti; kendini, yahut zihnini, esirgemeksizin ona verdi yahut ona yöneltti; yani bir teşebbüs vb.: çokça geçen bir ibaredir. Ve **بَذَلَ جَهْدَهُ**, ve **مَجْهُودَهُ**, (farazî mecaz:) Gücünü, yahut kudretini, yahut gücünün yahut kudretinin yahut gayretinin en sonunu, esirgemeksizin yahut serbestçe sarf etti, yahut ortaya koydu, yahut harcadı: bu da çokça geçen bir ibaredir.] Ve **فَرَسٌ لَهُ صَوْنٌ وَ بَذْلٌ** (mecaz:) Koşusunun bir kısmını saklayan ve onun bir kısmında esirgemeyen bir at; hepsini bir defada ortaya koymayan: (TA:) yahut ihtiyaç vakti için sakladığı bir koşusu ve esirgemeksizin yaptığı bir koşusu olan: (A, **شهد** maddesinde: **شَاهِدٌ**’e bak:) ve ↓ **فَرَسٌ ذُو صَوْنٍ وَابْتِذَالٍ** ihtiyaç vakti için sakladığı bir koşu sürati (**حُضْرٌ**) ve serbestçe, yahut sakınmasız yaptığı daha az hızlı bir koşusu (**عَدْوٌ**) olan bir at (onu gerçekten serbestçe kullanmıştır: **قَدِ ابْتَذَلَهُ**). (T.) [K’da bu ibareler eksik bir hâlde ve eksik bir açıklama ile verilmiştir.] Ve **صَوْنُهُ خَيْرٌ مِنْ بَذْلِهِ** (mecaz:) Onun iç hâli, yahut zihnî meyli, onun görünen hâlinden vb. daha hayırlıdır. (TA.) ― -b2- 8’e de bak.

**تبذّل**
5 **تبذّل** ذ Kendisini yahut şerefini yahut itibarını [rezillikten] korumayı ihmal etti; **تَرَكَ التَّصَاوُنَ** (S) yahut **التَّصَوُّنَ** ile aynı; (TA;) kendisi yahut şerefi yahut itibarı hakkında kayıtsız oldu; **تَصَاوَنَ**’ın zıddı; (Msb, bu maddede;) ve ayrıca ↓ **ابتذل**. (Msb, **صون** maddesinde.) Şöyle dersin: **كَرُمَ وَ لَمْ يَتَبَذَّلْ** [Cömert oldu ve şerefi yahut itibarı hakkında kayıtsız olmadı]. (M ve L, **وفر** maddesinde.) ― -b2- **تبذّل فِى عَمَلِ كَذَا**, ve **نَفْسَهُ فِيهِ** ↓ **ابتذل** ve **بِهِ**, Böyle bir işi yapmada kendi nefsini kullandı. (T.)

**اِبْتِذَالٌ**
8 **اِبْتِذَالٌ** ذ **صِيَانَةٌ**’ın zıddıdır; (M, K;) [yani] **ابتذلهُ** şu mânâya gelir: Onu değersiz saydı; yani bir elbise yahut başka bir şey; (TA;) [ona aldırış etmedi; onu sıradan, aşağı, yahut bayağı hâller yahut maksatlar üzerinde yahut için kullandı;] onu hizmet ve iş için kullandı; yani bir elbise vb.; müradifi **اِمْتَهَنَهُ**; (S, Msb;) onu (bir elbiseyi) hizmet ve iş zamanlarında giydi; ve ayrıca ↓ **بَذَلَهُ**; (Msb, TA;) yahut, İKoot’un dediği gibi, **بَذَلَهُ**, [muzârîsi **بَذُلَ** ve **بَذِلَ**,] mastarı **بَذْلَةٌ** ve **بِذْلَةٌ**, şu mânâya gelir: Onu korumadı, kaldırıp saklamadı, ona bakmadı, yahut onu ayırıp saklamadı; yani bir elbiseyi. (Msb.) 5’e de bak, iki yerde. Şöyle de dersin: **ابتذل عَدْوَهُ** (farazî mecaz:) [O (bir at) koşusunu serbestçe, yahut sakınmasız yaptı; **صَانَهُ**’a karşıt]. (T.) 1’e bak.

**استبذلهُ**
10 **استبذلهُ** ذ Ondan cömert, serbest, yahut istekli bir bağış istedi, yahut talep etti. (TA.) Ve **اِسْتَبْذَلْتُ فُلَانًا شَيْئًا** Böyle birinden bir şeyi bana cömertçe, serbestçe, yahut isteyerek vermesini istedim. (T.)

**بَذْلٌ**
**بَذْلٌ** ذ Cömertçe, serbestçe, yahut isteyerek verilen bir şey: ve mastar [yahut 1; ona bak], özel isim gibi kullanılan: çoğulu **بُذُولٌ**. (Har s. 206.)

**بَذْلَةٌ**
**بَذْلَةٌ** ذ : İki yerde, hemen ardından gelene bak.

**بِذْلَةٌ**
**بِذْلَةٌ** ذ Hizmette yahut işte giyilen (T, S, Msb) bir elbise; (S, Msb;) korunmayan, kaldırılıp saklanmayan, bakımı yapılmayan, yahut ayrılıp saklanmayan; (T, M, K;) ve ayrıca ↓ **بَذْلَةٌ** (Msb) ve ↓ **مبْذَلٌ**, (T,) yahut ↓ **مِبْذَلَةٌ**, (S, M, K,) bunun çoğulu **مَبَاذِلٌ**’dir: (S:) ve eski ve yıpranmış bir elbise; (TA;) ve ayrıca ↓ **مِبْذَلٌ** ve ↓ **مِبْذَلَةٌ**; (M, K;) bunların sonuncusu AZ’nin rivayetiyle zikredilmiştir; fakat ‘Alee Ibn-Hamzeh bunu reddeder ve onun **ة**’siz olduğunu ileri sürer: (IB, TA:) **بِذْلَةٌ** bazen çoğul olarak **بِذَلٌ** alır. (TA.) Şöyle dersin: ↓ **جَآءَ نَا فُلَانٌ فِى مَبَاذِلِه**, yani **فِى ثِيَابِ بِذْلَتِهِ** yahut ↓ **بَذْلَتِهِ** [Böyle biri bize hizmette yahut işte giydiği elbiseleriyle geldi]. (S, farklı nüshalara göre. [**بِذْلَةٌ** ve **بَذْلَةٌ**’nin, hem mastar isimler olarak (8’e bak) hem de özel isim gibi kullanılanlar olarak, lehçe varyantları olduğunu gösterdim.]) Halkın, fet-halı ve noktasız **د** ile, [bir takım] yeni elbiseye uyguladığı **بَدْلَةٌ** kelimesi, **بِذْلَةٌ** yerine bir hatadır; ve bu, doğru olarak eski ve yıpranmış elbiselerin adıdır. (TA. [Fakat bu şüphelidir; zira **بَدْلَةٌ** modern Arapçada genellikle bir elbise değişimi mânâsına gelir; buradan da, yeni yahut eski olsun, bir elbise takımı mânâsına.]) ― -b2- IJ bunu şiir hakkında mecazî olarak kullanır; şöyle diyerek: **الرَّجَزُ اـِنَّمَا يُسْتَعَانُ بِهِ فِى البِذْلَةِ وَ عِنْدَ الاِعْتِمَالِ وَ الحُدَآءِ وَ المِهْنَةِ** (mecaz:) [**الرَّجَزُ** denilen vezin ancak hayatın sıradan, yahut daha aşağı işlerinde, ve işini yapma sırasında, ve develeri yürütmek için onlara türkü söylemede, ve her türlü hizmet görmede bir yardımcı olarak kullanılır: fakat bu durumda mastar isim sayılabilir: 8’e bak]. (M.)

**بَذُولٌ**
**بَذُولٌ** ذ : **بَذَّالٌ**’a bak.

**بَذَالَةٌ**
**بَذَالَةٌ** ذ **بَذْلٌ** ile aynı [1’in mastar ismi: cömertçe verme vb. fiili]. (TA.)

**بَذَّالٌ**
**بَذَّالٌ** ذ Malı cömertçe, serbestçe, yahut isteyerek vermeye alışkın bir adam; yahut onu çokça yahut sıkça böyle veren; ve ayrıca ↓ **بَذُولٌ** (T, TA) [ve görünüşe göre ↓ **مِبْذَالٌ**, ( **مِسْمَاحٌ** vb. gibi,) bunun çoğulu aşağıdaki sözde geçer]. ↓ **هُمْ مَبَاذِيلُ لِلْمَعْرُوفِ** [Onlar iyilik, yahut ihsan icrasında çok cömert tabiatlıdırlar]. (TA.)

**بَاذِلٌ**
**بَاذِلٌ** ذ [cömertçe,] serbestçe, yahut isteyerek veren herhangi biri. (M.)

**مِبْذِلٌ**
**مِبْذِلٌ** ذ : İki yerde, **بِذْلَةٌ**’ye bak.

**مِبْذَلَةٌ**
**مِبْذَلَةٌ** ذ ; ve bunun çoğulu **مَبَاذِلُ**: üç yerde, **بِذْلَةٌ**’ye bak.

**مِبْذَالٌ**
**مِبْذَالٌ** ذ ; çoğulu **مَبَاذِيلُ**: **بَذَّالٌ**’a bak.

**مُبْتَذَلٌ**
**مُبْتَذَلٌ** ذ Değersiz sayılmış: şu sözde olduğu gibi, **مَالُهُ مَصُونٌ وَ عِرْضُهُ مُبْتَذَلٌ** [Onun malı korunmuştur, yahut bakımı yapılmıştır; şerefi, yahut itibarı ise değersiz sayılmıştır]. (TA.) ― -b2- (farazî mecaz:) Kişinin söylemeye yahut anmaya alıştığı, yahut söylemeyi yahut anmayı sevdiği dil; ve bir darb-ı mesel. (TA.) ― -b3- **فُلَانٌ صَدْقُ المُبْتَذَلِ** Böyle biri, kendini kullandığı işte güçlü, yahut dayanıklıdır: (T:) yahut tabiatça, yahut huyca keskin, dinç, yahut etkilidir; bir işe koşulduğunda güçlü, yahut dayanıklı bulunan kimse. (TA.) Ve **سَيْفٌ صَدْقُ المُبْتَذَلِ** (mecaz:) Vurulan kısmında keskin, yahut delici bir kılıç. (K, TA.)

**مُبْتَذِلٌ**
**مُبْتَذِلٌ** ذ, (K,) yahut ↓ **مُتَبَذِّلٌ**, (M, [TT’ye göre o eserin bir nüshasında böyledir; fakat bu muhtemelen bir yanlış yazımdır,]) **مِبْذَل** giyen; yani [hizmet yahut işte kullanılan bir elbise, yahut] eski ve yıpranmış bir elbise giyen: (M, K:) ve ikincisi, [eğer birincinin yanlış yazımı değilse,] tevazu yoluyla kendini süslemeyi ihmal eden. (TA, bir hadisten.) ― -b2- Aşağıda gelene de bak.

**مُتَبَذِّلٌ**
**مُتَبَذِّلٌ** ذ (T, M, K) ve ↓ **مُبْتَذِلٌ** (M, K) Bir işi yapmada kendi nefsini kullanan bir adam; (T;) kendi işini yapan bir adam. (M, K.) ― -b2- Hemen önce gelene de bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَذَلَ
بَذَلَ I ,  U ( n. ac. بَذْل 1 ),
a.  Gave willingly, bountifully.

b.  Exerted himself, took pains.

بَذْل
بَذْل 1 ,
a.  Present, gift, bounty, generosity.

b.  Effort, exertion.

بِذْلَة
بِذْلَة 2t ,
a.  Mean, shabby clothing.

بَاْذِل
بَاْذِل 21 ,
a.  Generous; bountiful.

بَذُوْل
بَذُوْل 26 ,
a.  Liberal, generous, bountiful.

بَذْل الجَهْد
بَذْل الجَهْد
a.  Exertion; great effort.

بَذْل الذَات
بَذْل الذَات ,
a.  بَذْل النَفْس Devotedness; self-sacrifice.

##### Türkçe

**بَذَلَ**
**بَذَلَ** I , U (mastar adı **بَذْل** 1),
a. İstekle, bolca verdi.

b. Kendisini zorladı, zahmet çekti.

**بَذْل**
**بَذْل** 1,
a. Sunu, hediye, ihsan, cömertlik.

b. Çaba, gayret.

**بِذْلَة**
**بِذْلَة** 2t,
a. Aşağı, pejmürde giyim.

**بَاْذِل**
**بَاْذِل** 21,
a. Cömert; bol veren.

**بَذُوْل**
**بَذُوْل** 26,
a. Eli açık, cömert, bol veren.

**بَذْل الجَهْد**
**بَذْل الجَهْد**
a. Gayret sarfı; büyük çaba.

**بَذْل الذَات**
**بَذْل الذَات**,
a. **بَذْل النَفْس** Adanmışlık; kendini feda etme.
