# برت — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AA/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B1%D8%AA/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [برت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AA.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: برت

باب التاء والراء والباء معهما
ر ت ب، ت ر ب، ت ب ر، ب ت ر، ب ر ت مستعملات
رتب:
الرُّتُوبُ: الانِتصاب كما يُرتِبُ الصَّبيُّ الكَعْبَ إرتاباً، والمُصَلِّي يَرْتُبُ أي ينتَصِبُ.
والرَّتَبُ: ما أشرَفَ من الأرض كالدَّرَج. ورَنَبَةً كقولِك: دَرَجَةٌ، ويجمع على رَتَب كما يقال: دَرَج سواء.
والرَّتَبَةُ واحدةٌ من رَتَبات الدَّرَج. ورَتبْتُه ورَتَّبْتُه سواء.
والمُرْتبةُ: المنزلة عند الملوك ونحوها.
وتَرَتَّبَ فلانٌ أي عَلا رُتْبة أي دَرَجةً.
والمَراتِبُ في الجبال والصّمارَى من الأعلام التي يُرتَّب عليها العُيُون والرُّقَباءُ.
وما في عَيْشه رَتَبٌ ولا في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أي: هو سَهل مستقيم.
وقوله:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ تُرْتُباً.
أي جميعاً، ويقال: ثابتاً.
ترب:
التُّرابُ والتُّربُ واحد، وإذا أَنَّثوا قالوا: تُرْبَةٌ.
وأرضٌ طيِّبةُ التُّربةِ أي خِلْقةُ تُرابِها، فإذا أرَدْتَ طاقةً واحدةً، قُلتَ: تُرابةٌ واحدةٌ، ولا تُدْرَك بالبَصَر إلا بالتَّوهُم.
ولحمٌ تَرِبٌ إذا تَلَوَّثَ بالتراب، ومنه حديث علي -عليه السلام-: "لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ".
وتَرَّبْتُ الكتابَ تَتريباً.
والتَّيْرَب: التُراب. قوله: وهذا الشيءُ عليك تُرْتُبٌ أي واجبٌ.
وأتْرَبَ الرجلُ إذا كثر مالُه.
وفي الحديث: "تَرِبَتْ يَداكَ" أي هو الفَقْر، وتَرِبَ إذا خَسِرَ، وأَتْرَبَ: استَغْنَى.
والتَّرْباءُ: نفسُ التُرابِ، قال: لأَضرِبَنَّه حتى يعَضَّ بالتَّرْاباء وريحٌ تَرِبَةٌ: حَمَلَتْ تُراباً.
وفي الحديث: خَلَق اللهُ التُّربةَ يوم السَّبت، خَلَقَ فيها الجبالَ يومَ الأَحَد، والشَّجَرَ يومَ الاثنين.
والتِّرْبُ والتَّريبُ: اللِّدَةُ، وهما تِرْبانِ، وقوله -عزَّ وجلَّ-: "عُرُباً أترابا" أي نِشاطاً أمثالاً.
والتَريبةُ: ما فوقَ الثَّندُوتَيْنِ إلى التَّرْقُوتَيْنِ، وقيلَ: كلُّ عظمٍ منه تَربية، وتجمع التَّرائب.
تبر:
التِّبْرُ: الذَّهَبُ والفِضَّة قبل أن يُعْمَلا.
ويقال: كل جَوْهرٍ قبل أن يُستعمَلَ تِبرٌ من النُّحاس والصُّفر،
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
التَّبارُ: الهلاك والفَناء، وتَبِرَ يَتْبَرُ تَباراً، وتَبَّرَهم اللهُ تَتبيراً.
بتر:
البَتْرُ: قَطعُ الذَّنَب ونحوه إذا استأصَلْتَه.

وأبتَرَتِ الدّابةُ فبُتِرَتْ، وأبتَرْتُ الذَّئَبَ وبتَرْتُه، وبَتَرْتُ الشيءَ فانبَتَرَ.
والأبتَرُ: الذي لا عَقِبَ له، ومن ذلك قوله عزَّ وجلَّ: "إِنَّ شانِئَكَ هو الأبتَر".
برت:
البُرْت: الفَأْس بلغة اليمن، والبُرْتُ بلغتهم السُكَّرُ الطَّبَرْزَد.
وقال مُزاحِم: المُبَرِّتُ والبِرِّيتُ في شعر رؤبة اسمٌ اشتُقَّ من البَرِّية في قوله:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
فكأنّما أسكَنَ الياءَ فصارت الهاءُ تاءً فغَلَبَت، وجَعَله اسماً للبَريِّة، وهو الصحراء، والجمع البَراريت، فصارت التاء كأنّها أصلية ي التصاريف كما لزِمَت التاء في عِفريت. والبُرْتُ: الدليلُ الهادي ولم أسمَع له جمعاً.

### Türkçe

باب **التاء** ve**الراء** ve**الباء** onlarla birlikte

**ر ت ب**، **ت ر ب**، **ت ب ر**، **ب ت ر**، **ب ر ت** kullanılagelenlerdir

**رتب**:
**الرُّتُوبُ**: **الانِتصاب**tır; tıpkı çocuğun **الكَعْبَ**ı **إرتاباً** ile **يُرتِبُ** etmesi gibi; ve namaz kılan **يَرْتُبُ** yani doğrulur.
**والرَّتَبُ**: yerden yüksek olan şeydir; merdiven gibi. Ve **رَنَبَةً**; senin “**دَرَجَةٌ**” demen gibi; ve **رَتَب** üzerine çoğul yapılır; tıpkı “**دَرَج**” denildiği gibi, aynı şekilde.
**والرَّتَبَةُ**: merdivenin **رَتَبات**ından bir tanedir. Ve **رَتبْتُه** ve **رَتَّبْتُه** aynıdır.
**والمُرْتبةُ**: krallar katındaki ve benzeri nezdindeki menziledir.
Ve falan kimse **تَرَتَّبَ** etti; yani bir **رُتْبة** (yani bir **دَرَجةً**) yükseldi.
Ve dağlarda ve çöllerdeki **المَراتِبُ**, üzerine gözlerin ve gözcülerin yerleştirildiği alametlerdendir.
Ve onun geçiminde **رَتَبٌ** yoktur; ve bu işte **رَتَبٌ** yoktur ve **عَتَبٌ** yoktur; yani o kolay, dosdoğrudur.
Ve onun sözü:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ تُرْتُباً.
yani hep birlikte; ve “sabit olarak” da denir.

**ترب**:
**التُّرابُ** ve**التُّربُ** birdir; ve müennes yaptıklarında **تُرْبَةٌ** derler.
Ve “**التُّربةِ**si iyi bir yer” yani toprağının yaratılışı; tek bir tabaka kastettiğinde “bir **تُرابةٌ**” dersin; ve gözle ancak vehim ile idrak edilir.
Ve **تَرِبٌ** et; et, toprakla kirlendiğinde; ondan **علي** -aleyhi’s-selâm- hadisi: “لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ”.
Ve kitabı **تَرَّبْتُ** ettim; **تَتريباً**.
Ve **التَّيْرَب**: topraktır. Onun sözü: “bu şey senin üzerine **تُرْتُبٌ**” yani vaciptir.
Ve adam **أتْرَبَ** etti; malı çoğaldığında.
Ve hadiste: “**تَرِبَتْ يَداكَ**” yani o fakirliktir; ve **تَرِبَ** etti; zarar ettiğinde; ve **أَتْرَبَ**: zengin oldu.
Ve **التَّرْباءُ**: toprağın kendisidir; dedi ki: “onu, **التَّرْاباء** ile ısırıncaya kadar mutlaka döveceğim”; ve **ريحٌ تَرِبَةٌ**: toprak taşıdı.
Ve hadiste: Allah **التُّربةَ**yi cumartesi günü yarattı; onda dağları pazar günü yarattı; ve ağacı pazartesi günü.
Ve **التِّرْبُ** ve**التَّريبُ**: aynı doğandır; ikisi **تِرْبانِ**dır; ve O’nun -azze ve celle- sözü: “**عُرُباً أترابا**” yani canlılıkça, emsal olarak.
Ve **التَريبةُ**: iki memenin üstünden iki köprücük kemiğine kadardır; ve denildi ki: ondan her kemik bir **تَربية**dir; ve **التَّرائب** çoğul yapılır.

**تبر**:
**التِّبْرُ**: işlenmeden önce altın ve gümüştür.
Ve denir ki: her cevher, kullanılmadan önce, bakırdan ve sarı bakırdan **تِبرٌ**dür,
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
**التَّبارُ**: helâk ve yok oluştur; **تَبِرَ** eder, **يَتْبَرُ** eder, **تَباراً**; ve Allah onları **تَتبيراً** ile **تَبَّرَ** etti.

**بتر**:
**البَتْرُ**: kuyruğu ve benzerini, kökünden kestiğinde, kesmektir.

Ve binek hayvanı **أبتَرَتِ**; böylece **بُتِرَتْ**; ve kurdu **أبتَرْتُ** ve onu **بتَرْتُ**; ve şeyi **بَتَرْتُ**; böylece **فانبَتَرَ**.
Ve **الأبتَرُ**: nesli olmayan kimsedir; bundan da O’nun -azze ve celle- sözü: “إِنَّ شانِئَكَ هو الأبتَر”.

**برت**:
**البُرْت**: Yemen lügatinde baltadır; ve onların lügatinde **البُرْتُ**: **السُكَّرُ الطَّبَرْزَد**dır.
Ve **مُزاحِم** dedi: **المُبَرِّتُ** ve**البِرِّيتُ**, **رؤبة**nin şiirinde, şu sözündeki **البَرِّية**den türetilmiş bir isimdir:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
Sanki **الياءَ**yı sakin kılmış da **الهاءُ** **تاءً** olmuş ve galip gelmiş; ve onu **البَريِّة** için bir isim kılmıştır; o da çöldür; çoğulu **البَراريت**tir; böylece **التاء** sanki asıl gibi, tasriflerde, **عِفريت**te **التاء**nın lâzım olması gibi lâzım olmuştur. Ve **البُرْتُ**: yol gösteren kılavuzdur; onun için bir çoğul işitmedim.
