# برج — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B1%D8%AC/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [برج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AC.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: برج

باب الجيم والراء والباء معهما
ج ب ر، ج ر ب، ر ج ب، ب ر ج، ب ج ر مستعملات
جرب:
الجَرَبُ معروف. والجَرباء من السماء: الناحية التي لا يدور فيها فلك الشَّمسِ والقمرِ.
وأرضٌ جَرباْ: مَقحُوطةٌ لا شيء فيها.
وجَرِبَ البعيرُ يَجرَبُ جَرَباً، فهو جَرِبٌ وأجرَبُ.
والجربياءُ: شمالٌ باردةٌ.
قال أبو الدُّقيش: إنما جِربِياؤها بردها، فهمز.
والجَريبُ من الأرض نصفُ الفَجّان والجمع أجرِبَةٌ.
والجَريبُ: الوادي، والجَريبُ مِكيال، وهو أربعة أقفزةٍ.
والمُجَرَّبُ: الذي يُلي في الحروبِ والشَّدائدِ.
والمُجَرِّبُ: الذي جَرَّبَ الأمور وعرفها، والمصدرُ: التَّجريبُ والتَّجربَةُ.
والجَورَبُ: لِفافةُ الرَّجلِ.
والجِرابُ: وِعاءٌ يُوعى فيه، وهو من إهابِ الشّاءِ، والجميع جُرُبٌ وجِرابُ البِئرِ: جَوفها من أوَّلها إلى آخرِها.
رجب:
رجَبٌ شَهر، وهذا رَجَبٌ، فإذا ضمُّوا إليه شَعبان فهما الرَّجَبانِ.
وكانت العربُ تُرَجِّبُ، وكان ذلك لهم نُسُكاً وذبائِحَ في رَجَبٍ.
والرَّجَبُ والرَّجَبَة، والجميعُ الرِّجابُ، وهو شيءٌ من وصفِ الأدوية، وفي نُسخةٍ الأرديةُ.
والرّاجِبَةُ: ما بين البُرجُمتين من كلِّ إصبعٍ، ومن السُّلامى: ما بين المِفصلين.
ورَاجِبةَ الطائر: الإصبع التي تلي الدائرةَ من الجانبين الوحشِييِّن من الرِّجلين.
والرَّجبُ: الحياء والعفوُ، قال:
فغيرك يستحيي وغيرك يَرجبُ
وتقول: رَجِبتُه أي خِبتُه مرجباً ومَهاباً.
وترجيبُ النَّخلة: أن توضع أعذاقُها على سَعفِها، ثم تضمُّ بالخُوصِ كي لا تنفضها الرِّيحُ، وقد يقال أيضاً: هو أن يُوضع الشَّوكُ حول العُذُوقِ لِئلاّ يدنُو منها آكِلُ.
ويقال: أصل الترجيبِ أن تميل النَّخلة فتدعمَ بالحجارة ونحوها.
وأما قوله:
كأن أعناقها أنصابُ تَرجيبِ
فنه شبَّهَ أعناق الخيل بحجارةٍ فيُهراقُ عندها دِماءُ النَّسائِكِ في رَجَب.
وبعضٌ يقول: شبَّهه بالنَّخيل المُرجَّبة، والأوَّلُ أعرفُ.
والأرجابُ: الأمعاء.
ويقال: المِرجَبَةُ المِقلاع بالعِبرانية.
برج:
البُرجُ واحدٌ من بُرُوج الفلك، وهو اثنا عشر بُرجاً. وبُرجُ سور المدينة والحصن: بُيُوتٌ تُبنى على السور، وتُسمى البُيُوتُ تُبنى على أركان القصر بُرجاً.
وثوب مُبرج: صوِّر تغيه تصاوير كبُروجِ السُّور، قال العجّاج:
فقد لَبِسنا وشيه المُبرجا
والبرجُ: سعةُ بياضِ العين مع حُسنِ الحدقةِ.
وإذا أبدت المرأة مَحاسن جِيدها ووجهها، قيل: قد تَبَرَّجت، ومع ذلك تُرِي من عَينيها حُسنَ نَظَرٍ.
وحِسابٌ البُرجانِ، وهو قولُك: ما جُداءُ كذا في كذا، وما جَذرُ كذا وكذا، فجُداؤه: مَبلغُه، وجَذره أصله الذي يضرب بعضه في بعضٍ، وجُملتُه البُرجانُ.
يُقال: ما جَذرُ مائةٍ? فيُقال: عشرة.
ويُقال: ما جُداء عشرةٍ في عشرةٍ? فيُقال: مائة.
والبارِجةُ: سفينة من سُفن البحر تُتَّخذُ للقتال.
جبر:
الجَبر: الاسم، وهو أن تجبر إنساناً على ما لا يُريد وتُكرهةُ جَبَريَّةً على كذا.
وأجبر القاضي على تسليم ما قضّى عليه.
والجَبرُ: أن تَجبُرَ كسراً، وتقول: جَبرتُه فجبر، قال:
قد جَبَرَ الدِّين الألهُ فحَبَر
وجَبَرتُ فلاناً فاجتبرَ أي نزلت به فاقة فأحسنت إليه.
واستجبرته إذا كان ذلك منك بتعاهُدٍ حتى غايةَ الجَبرِ، كقولك: لأستنصُرنَّك ثمَّ لأجبُرنَّك أي لأدينَنَّكَ ثم لأجبُرُنَّكَ كقوله:
من عال منا بعدها فلا اجتَبَر
وتقول: أصاحب فلاناً مُصيبة لا يَجتَبِرها، أي لا مَجبَرَ لها.
والجِبارةُ: الخَشبةُ تُوضع على الكسرِ حتى يَنجَبِرَ العظمُ، والجميع الجَبائِرُ.
والجِبارةُ: دَستيقةُ المرأة من الحُليَّ، قال:
فتناولت كفَّها واتَّقتهُ بالجَبائِر
والجُبارُ: اسم يوم الثُّلاثاء في الجاهليّةِ الجَهلاء.
والجُبارُ من الأرش: ما لا يُهدرُ، والأرشُ: الدِّبةُ، وفي الحديث: "العجماء جُبارٌ" أي ما أصاب الدّابة فهو هَدَرٌ.
والله -تَباركَ وتعالى-: الجَبَارُ العزيزُ أي قَهَرَ خلق، فلا يملكونَ منه أمراً، وله التَّجَبُّرُ وهو التعظُّم.
ولله الجَبَرِيَّةُ والجَبَروتُ. والجَبَرُوَّةُ لغةٌ في الجَبَرُوتِ.
وفي الحديث: "ما كانت نُبوةٌ إلاّ تَناسخَها مَلِكٌ جَبَرِيَّةٌ، أي إلاّ تَجَبرَتِ الملوكُ.
والجَبَّارُ: العاتي على رَبِّه، القتالُ لرَعِيَّته.
والجَبّارُ من الناس: العظيم في نفسه الذي لا يقبلُ موعِظة أحدٍ.
وقد كانوا يُعابِثون امرأة سائلةً فكانت تأبى إلا أن تستعصي عليهم وتُجيبُهم بغير ما يُريدون، فقال النبيُّ صلى الله عليه وسلم: دَعُوها فإنَّها جَبَارةٌ وقلبُ الجَبّارِ الذي قد دَخَلَه الكِبرُ لا يقبل موعظةً.
والجَبّارُ من النَّخلِ: الذي قد بلغ غايةَ الطُّول في الفَناءِ، وحُملَ عليه كلُّه، وهو دونَ السَّحُوقِ من طول النَّخلةِ، قال:
نَسيل دّنّا جَبّارُها من مُحلَّم
بجر:
البُجرةُ: السُّرَّةُ الناتِئةُ، وصاحِبُها أبجرُ، وقد بَجَراً وبُجرةً.
وقد تُسمى سُرَّة البَعير بُجرةً عظمت أم لم تعظم.
والبُجرُ: الأمر العظيم، ويقال: "جئتُ بأمرٍ بُجرٍ وداهيةٍ نُكرٍ"، وقال:
عجبتُ من امرأةٍ حَصانٍ رأيتها		لها وَلدٌ من زوجها وهي عاقِرُ
فقلتُ لها: بُجراً، فقالت: مَجيبتي		أتعجبُ من هذا ولي زوجٌ آخر
يعني: زوجاً من الحمامِ.
والبُجَرِيُّ، والبَجاريُّ جمعها من دواهي الدَّهرِ.

### Türkçe

باب **الجيم** ve**الراء** ve**الباء** ile birlikte
**ج ب ر**، **ج ر ب**، **ر ج ب**، **ب ر ج**، **ب ج ر** kullanımdadırlar.

**جرب**:
**الجَرَبُ** bilinir. Ve gökten **الجَرباء**: güneşin ve ayın feleğinin dönmediği taraf.
Ve **أرضٌ جَرباْ**: çorak; içinde hiçbir şey yok.
Ve deve **جَرِبَ** **يَجرَبُ** **جَرَباً**; o hâlde o **جَرِبٌ** ve **أجرَبُ**dur.
Ve **الجربياءُ**: soğuk bir kuzey (rüzgârı).
Ebû’d-Dukkayş dedi: Onun **جِربِياؤها**’sı ancak onun soğuğudur; böylece hemzeledi.
Ve yerden **الجَريبُ** **الفَجّان**’ın yarısıdır; çoğulu **أجرِبَةٌ**.
Ve **الجَريبُ**: vadi; ve **الجَريبُ** bir ölçektir, o dört **أقفزةٍ**dir.
Ve **المُجَرَّبُ**: savaşlarda ve şiddetlerde (işlerin) başına getirilen (kimse).
Ve **المُجَرِّبُ**: işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiş olan; mastar: **التَّجريبُ** ve **التَّجربَةُ**.
Ve **الجَورَبُ**: ayağın sargısı.
Ve **الجِرابُ**: içine konulan kap; o koyun derisindendir; hepsi **جُرُبٌ**dur. Ve **جِرابُ البِئرِ**: onun başından sonuna kadar olan iç boşluğu.

**رجب**:
**رجَبٌ** bir aydır; bu **رَجَبٌ**dir; **شَعبان**’ı ona kattıklarında ikisi **الرَّجَبانِ**dir.
Araplar **تُرَجِّبُ** ederdi; bu, onlar için **رَجَبٍ**’de bir ibadet ve kurbanlar idi.
Ve **الرَّجَبُ** ve **الرَّجَبَة**; hepsi **الرِّجابُ**dur; o, ilaçların vasfından bir şeydir; bir nüshada **الأرديةُ**.
Ve **الرّاجِبَةُ**: her parmağın iki **البُرجُمتين**i arasındaki; ve **السُّلامى**dan: iki eklem arasındaki.
Ve kuşun **رَاجِبةَ**’si: iki bacağın iki yabanî yanından **الدائرةَ**’ye bitişik olan parmak.
Ve **الرَّجبُ**: hayâ ve af; dedi ki:
فغيرك يستحيي وغيرك يَرجبُ
Ve dersin: **رَجِبتُه** yani onu korktum; **مرجباً** ve **مَهاباً** olarak.
Ve hurma ağacının **وترجيبُ**’i: salkımlarının dallarını yaprak saplarının üzerine konması, sonra rüzgâr onları dökmesin diye **الخُوصِ** ile bağlanmasıdır; ayrıca denilir: o, yiyen yaklaşmasın diye salkımların etrafına diken konmasıdır.
Ve denilir: **الترجيبِ**’in aslı, hurma ağacını eğip taş ve benzeriyle desteklemendir.
Ama onun sözü:
كأن أعناقها أنصابُ تَرجيبِ
O, atların boyunlarını, **رَجَب**’de kurbanların kanlarının yanında döküldüğü taşlara benzetti.
Ve bazısı der: onu **النَّخيل المُرجَّبة**’ye benzetti; birincisi daha bilinir.
Ve **الأرجابُ**: bağırsaklar.
Ve denilir: **المِرجَبَةُ** İbranice’de sapan (mancınık).

**برج**:
**البُرجُ** feleğin burçlarından bir tanedir; o on iki burçtur. Ve şehrin surunun ve kalenin **بُرجُ**’u: sur üzerine yapılan evlerdir; sarayın köşeleri üzerine yapılan evlere **بُرجاً** denir.
**وثوب مُبرج**: üzerinde sur burçları gibi tasvirler bulunan (elbise); el-Acçâc dedi:
فقد لَبِسنا وشيه المُبرجا
Ve **البرجُ**: gözün beyazlığının genişliği, gözbebeğinin güzelliği ile birlikte.
Kadın boynunun ve yüzünün güzelliklerini ortaya koyduğunda: **قد تَبَرَّجت** denir; bununla birlikte gözlerinden güzel bir bakış gösterir.
Ve **حِسابٌ البُرجانِ**; o, senin sözündür: “şunun şunda **جُداءُ**’ı nedir?” ve “şunun ve şunun **جَذرُ**’ü nedir?”; onun **جُداؤه**’su: onun miktarıdır; ve onun **جَذره**’si, bir kısmı bir kısmına çarpılan aslıdır; ve onun toplamı **البُرجانُ**dır.
Denilir: “yüzün **جَذرُ**’ü nedir?”; denilir: on.
Ve denilir: “onun onda **جُداء**’ı nedir?”; denilir: yüz.
Ve **البارِجةُ**: deniz gemilerinden, savaş için yapılan bir gemi.

**جبر**:
**الجَبر**: isimdir; o, bir insanı istemediği şeye zorlaman ve onu **جَبَريَّةً** olarak şuna zorlamandır.
Ve kadı, hükmettiği şeyi teslim etmeye zorladı: **وأجبر**.
Ve **الجَبرُ**: bir kırığı sarman; ve dersin: **جَبرتُه** de o **فجبر**; dedi ki:
قد جَبَرَ الدِّين الألهُ فحَبَر
Ve **جَبَرتُ** falancayı da o **فاجتبرَ**; yani ona bir yoksulluk indi de ona iyilik ettim.
Ve **استجبرته**: bu senden, **الجَبرِ**’in sonuna kadar bir gözetip kollama ile olduğunda; senin sözün gibi: “mutlaka sana yardım edeceğim, sonra mutlaka seni **لأجبُرنَّك**”; yani mutlaka sana borç vereceğim, sonra mutlaka seni telafi edeceğim; onun sözü gibi:
من عال منا بعدها فلا اجتَبَر
Ve dersin: falancaya bir musibet eşlik ederim, onu **لا يَجتَبِرها**; yani onun için **مَجبَرَ** yoktur.
Ve **الجِبارةُ**: kırığın üzerine konan tahta; kemik **يَنجَبِرَ** oluncaya kadar; hepsi **الجَبائِرُ**.
Ve **الجِبارةُ**: kadının ziynetten **دَستيقةُ**’sı; dedi ki:
فتناولت كفَّها واتَّقتهُ بالجَبائِر
Ve **الجُبارُ**: cahil câhiliyede salı gününün adıdır.
Ve **الجُبارُ** diyet bedelinden (**الأرش**) olan: heder edilmeyen şeydir; ve **الأرشُ**: **الدِّبةُ**’dir; ve hadiste: “**العجماء جُبارٌ**” yani hayvanın verdiği zarar hederdir.
Ve Allah -mübarek ve yüce-: **الجَبَارُ** **العزيزُ**; yani bir yaratığı kahretti; böylece ondan bir işe sahip olamazlar; ve O’nun **التَّجَبُّرُ**’ü vardır; o, büyüklük taslamadır.
Ve Allah’a **الجَبَرِيَّةُ** ve **الجَبَروتُ** aittir. Ve **الجَبَرُوَّةُ**, **الجَبَرُوتِ**’te bir dildir (lehçedir).
Ve hadiste: “**ما كانت نُبوةٌ إلاّ تَناسخَها مَلِكٌ جَبَرِيَّةٌ**”; yani krallar ancak zorbalık ettiler.
Ve **الجَبَّارُ**: Rabbine karşı azgın olan; raiyyesine karşı savaşçı.
Ve insanlardan **الجَبّارُ**: kendinde büyük olan, hiç kimsenin öğüdünü kabul etmeyen.
Bir dilenci kadınla şakalaşıyorlardı; o ise onlara karşı gelmekten ve onları istediklerinden başka bir şeyle cevaplamaktan başka bir şeyi reddediyordu; bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi: “Onu bırakın; çünkü o **جَبَارةٌ**dır.” Ve **قلبُ الجَبّارِ**: içine kibir girmiş olan (kalp), öğüt kabul etmez.
Ve hurma ağaçlarından **الجَبّارُ**: avluda boyun son haddine ulaşmış olan ve yükün tamamı üzerine yüklenmiş olan; o, hurma ağacının boyunda **السَّحُوقِ**’tan aşağıdır; dedi ki:
نَسيل دّنّا جَبّارُها من مُحلَّم

**بجر**:
**البُجرةُ**: dışa çıkık göbek; sahibi **أبجرُ**dur; ve **بَجَراً** ve **بُجرةً** (olur).
Ve devenin göbeğine de, büyüse de büyümese de, **بُجرةً** denebilir.
Ve **البُجرُ**: büyük iş; ve denilir: “**جئتُ بأمرٍ بُجرٍ وداهيةٍ نُكرٍ**”; ve dedi ki:
عجبتُ من امرأةٍ حَصانٍ رأيتها		لها وَلدٌ من زوجها وهي عاقِرُ
فقلتُ لها: بُجراً، فقالت: مَجيبتي		أتعجبُ من هذا ولي زوجٌ آخر
Yani: güvercinlerden bir koca.
Ve **البُجَرِيُّ** ve **البَجاريُّ**: onun çoğulu; zamanın felaketlerinden.
