# برص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B1%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [برص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: برص

البَرَصُ: داءٌ معروف، نسأَل اللّه العافيةَ منه ومن كل داءِ، وهو بياض يقع في الجسد، برِصَ بَرَصاً، والأُنثى بَرْصاءُ؛ قال: مَنْ مُبْلغٌ فِتْيانَ مُرَّةَ أَنه
هَجانا ابنُ بَرْصاءِ العِجانِ شَبِيبُ
ورجل أَبْرَصُ، وحيّة بَرْصاءُ: في جلدها لُمَعُ بياضٍ، وجمع الأَبْرصِ بُرْصٌ. وأَبْرَصَ الرجلُ إِذا جاءَ بوَلَدٍ أَبْرَصَ، ويُصَغَّرُ أَبْرَصُ فيقال: بُرَيْصٌ، ويجمع بُرْصاناً، وأَبْرَصَه اللّهُ. وسامُّ أَبْرَصَ، مضاف غير مركب ولا مصروف: الوَزَغةُ، وقيل: هو من كِبارِ الوزَغ، وهو مَعْرِفة إِلا أَنه تعريفُ جِنْس، وهما اسمان جُعِلا اسماً واحداً، إِن شئت أَعْرَبْتَ الأَول وأَضَفْتَه إِلى الثاني، وإِن شِئْتَ بَنَيْت الأَولَ على الفتح وأَعْرَبت الثاني بإِعراب ما لا ينصرف، واعلم أَن كلَّ اسمين جُعِلا واحداً فهو على ضربين: أَحدهما أَن يُبْنَيا جميعاً على الفتح نحو خمسةَ عَشَرَ، ولقيتُه كَفَّةَ كَفَّةَ، وهو جارِي بَيْت بَيْت، وهذا الشيءُ بينَ بينَ أَي بين الجيِّد والرديءِ، وهمزةٌ بينَ بينَ أَي بين الهمزة وحرف اللين، وتَفَرّق القومُ أَخْوَلَ أَخْوَلَ وشغَرَ بَغَرَ وشَذَرَ مَذَرَ، والضربُ الثاني أَن يُبْنى آخرُ الاسم الأَول على الفتح ويعرب الثاني بإِعراب ما لا ينصرف ويجعلَ الاسمان اسماً واحداً لِشَيءٍ بعَيْنِه نحو حَضْرَمَوْت وبَعْلَبَكّ ورامَهُرْمُز ومارَ سَرْجِسَ وسامَّ أَبْرَصَ، وإِن شئت أَضفت الأَول إِلى الثاني فقلت: هذا حَضْرَمَوْتٍ، أَعْرَبْتَ حَضْراً وخفضْتَ مَوْتاً، وفي مَعْدِي كَرِب ثلاثُ لغات ذُكِرَتْ في حرف الباء؛ قال الليث: والجمع سَوامُّ أَبْرَصَ، وإِن شئت قلت هؤلاء السوامُّ ولا تَذْكر أَبْرَصَ، وإِن شئت قلت هؤُلاءِ البِرَصةُ والأَبارِصةُ والأَبارِصُ ولا تَذْكر سامَّ، وسَوامُّ أَبْرَصَ لا يُثَنى أَبْرَص ولا يُجْمَع لأَنه مضاف إِلى اسم معروف، وكذلك بناتُ آوَى وأُمَّهات جُبَين وأَشْباهها، ومن الناس من يجمع سامَّ أَبْرَص البِرَصةَ؛ ابن سيده: وقد قالوا الأَبارِص على إِرادة النسب وإِن لم تثبت الهاء كما قالوا المَهالِب؛ قال الشاعر:
واللّهِ لو كُنْتُ لِهذا خالِصَا،
لَكُنْتُ عَبْداً آكُلُ الأَبارِصَا
وأَنشده ابن جني: آكِلَ الأَبارِصا أَراد آكلاً الأَبارصَ، فحذف التنوين لالتقاء الساكنين، وقد كان الوَجْهُ تحريكَه لأَنه ضارَعَ حُروفَ اللِّينِ بما فيه من القُوّة والغُنّةِ، فكما تُحْذَف حروفُ اللين لالتقاء الساكنين نحو رَمى القومُ وقاضي البلدِ كذلك حُذِفَ التنوينُ لالتقاء الساكنين هنا، وهو مراد يدُلّك على إِرادته أَنهم لم يَجُرُّوا ما بَعْده بالإِضافة إِليه. الأَصمعي: سامُّ أَبْرَصَ، بتشديد الميم، قال: ولا أَدري لِمَ سُمِّيَ بهذا، قال: وتقول في التثنية هذان سَوامّا أَبْرَصَ؛ ابن سيده: وأَبو بُرَيْصٍ كنْيةُ الوزغةِ. والبُريْصةُ: دابةٌ صغيرةٌ دون الوزَغةِ، إِذا عَضَّت شيئاً لم يَبْرأْ، والبُرْصةُ. فَتْقٌ في الغَيم يُرى منه أَدِيمُ السماء.
وبَرِيصٌ: نَهْرٌ في دِمَشق، وفي المحكم: والبَرِيصُ نهرٌ بدمشق (* قوله
«والبريص نهر بدمشق» قال في ياقوت بعد ذكر ذلك والبيتين المذكورين ما نصه: وهذان الشعران يدلان على أن البريص ايم الغوطة بأجمعها، ألا تراه نسب الأنهار إلى البريص؟ وكذلك حسان فانه يقول: يسقون ماء بردى، وهو نهر دمشق من ورد البريص.)، قال ابن دريد: وليس بالعربي الصحيح وقد تكلمت به العرب؛ قال حسان بن ثابت:
يَسْقُونَ مَنْ وَرَدَ البَريصَ عليهمُ
بَرَدى يُصَفَّقُ بالرحِيقِ السَّلْسَل
وقال وَعْلةُ الجَرْمِيُّ أَيضاً:
فما لحمُ الغُرابِ لنا بِزادٍ،
ولا سَرَطان أَنْهارِ البَرِيصِ
ابن شميل: البُرْصةُ البُلُّوقةُ، وجمعها بِراصٌ، وهي أَمكنةٌ من الرَّمْل بيضٌ ولا تُنْبِت شيئاً، ويقال: هي مَنازِلُ الجِنّ. وبَنُو الأَبْرَصِ: بَنُو يَرْبُوعِ بن حَنْظلة.

### Türkçe

**البَرَصُ**: bilinen bir hastalıktır; Allah’tan ondan ve her hastalıktan afiyet isteriz; o, bedende meydana gelen bir beyazlıktır; **بَرِصَ** **بَرَصاً**; dişisi **بَرْصاءُ**’dır; dedi ki:

مَنْ مُبْلغٌ فِتْيانَ مُرَّةَ أَنه
هَجانا ابنُ بَرْصاءِ العِجانِ شَبِيبُ

Ve **رجل أَبْرَصُ** (abraş/benekli adam), ve **حيّة بَرْصاءُ**: derisinde beyazlık parıltıları vardır; **الأَبْرصِ**’in çoğulu **بُرْصٌ**’tur. Ve **أَبْرَصَ الرجلُ**: **وَلَدٍ أَبْرَصَ** (abraş çocuk) getirdiği zaman (denir). Ve **أَبْرَصُ** küçültülür; şöyle denir: **بُرَيْصٌ**; ve **بُرْصاناً** olarak çoğul yapılır; ve “Allah onu abraş yaptı”: **أَبْرَصَه اللّهُ**.

Ve **سامُّ أَبْرَصَ**; izafetli, birleşik olmayan ve i‘rab almayan: **الوَزَغةُ** (kertenkele)dir; ve denildi ki: o, kertenkelelerin büyüklerindendir. Ve o, marifedir; ancak cinsin marifeliği (türüyle belirleme)dir. Ve ikisi, tek bir isim yapılmış iki isimdir: istersen birincisini i‘rablı yapar ve onu ikincisine izafe edersin; istersen birincisini fetha üzere mebnî kılar ve ikincisini, munsarif olmayanın i‘rabıyla i‘rablandırırsın. Ve bil ki: tek bir şey yapılmış her iki isim iki kısım üzeredir: birincisi, ikisinin de fetha üzere mebnî kılınmasıdır; **خمسةَ عَشَرَ** gibi; ve “ona **كَفَّةَ كَفَّةَ** rastladım”; ve o, **بَيْت بَيْت**’in (ev ev) cereyanı üzeredir; ve bu şey **بينَ بينَ**’dir, yani iyi ile kötü arasındadır; ve **همزةٌ بينَ بينَ**’dir, yani hemze ile yumuşak harf arasındadır; ve kavim **أَخْوَلَ أَخْوَلَ** dağıldı; ve **شغَرَ بَغَرَ** ve **شَذَرَ مَذَرَ**. İkinci kısım ise: birinci ismin sonunun fetha üzere mebnî kılınması, ikincinin de munsarif olmayanın i‘rabıyla i‘rablandırılması ve iki ismin, bizzat belirli bir şey için tek bir isim kılınmasıdır; **حَضْرَمَوْت** ve **بَعْلَبَكّ** ve **رامَهُرْمُز** ve **مارَ سَرْجِسَ** ve **سامَّ أَبْرَصَ** gibi. Ve istersen birincisini ikincisine izafe edersin de şöyle dersin: “bu, **حَضْرَمَوْتٍ**”; **حَضْراً**’ı i‘rablandırdın ve **مَوْتاً**’ı mecrur kıldın. Ve **مَعْدِي كَرِب** hakkında, **الباء** harfinde zikredilmiş üç lugat vardır. **الليث** dedi ki: çoğulu **سَوامُّ أَبْرَصَ**’tır; ve istersen “bunlar **السوامُّ**” dersin ve **أَبْرَصَ**’ı anmazsın; ve istersen “bunlar **البِرَصةُ** ve **الأَبارِصةُ** ve **الأَبارِصُ**” dersin ve **سامَّ**’ı anmazsın. Ve **سَوامُّ أَبْرَصَ**’ta **أَبْرَص** ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; çünkü o, bilinen bir isme izafe edilmiştir; aynı şekilde **بناتُ آوَى** ve **أُمَّهات جُبَين** ve benzerleri. İnsanlardan kimi **سامَّ أَبْرَص**’ı **البِرَصةَ** olarak çoğul yapar. **ابن سيده**: **الهاء** sabit olmasa da, nisbet kastı üzere **الأَبارِص** dediler; **المَهالِب** dedikleri gibi. Şair dedi ki:

واللّهِ لو كُنْتُ لِهذا خالِصَا،
لَكُنْتُ عَبْداً آكُلُ الأَبارِصَا

Ve **ابن جني** onu şöyle rivayet etti: **آكِلَ الأَبارِصا**; **آكلاً الأَبارصَ** kastetti; iki sâkinin karşılaşması sebebiyle tenvini hazfetti. Vech ise onu harekelemekti; çünkü onda bulunan kuvvet ve genizlilik sebebiyle yumuşak harflere benzeşti; nitekim iki sâkinin karşılaşması sebebiyle yumuşak harfler hazfedilir: **رَمى القومُ** ve **قاضي البلدِ** gibi; aynı şekilde burada da iki sâkinin karşılaşması sebebiyle tenvin hazfedildi. Ve o, muraddır; murad edildiğine sana delil olan şudur: ondan sonrakini, ona izafetle mecrur kılmadılar. **الأَصمعي**: **سامُّ أَبْرَصَ**; **الميم**’in şeddeli oluşuyla; dedi ki: bununla niçin adlandırıldığını bilmiyorum. Dedi ki: tesniyede şöyle dersin: **هذان سَوامّا أَبْرَصَ**. **ابن سيده**: ve **أَبو بُرَيْصٍ** kertenkele’nin künyesidir. Ve **البُريْصةُ**: kertenkeleden küçük bir hayvandır; bir şeyi ısırdığı zaman iyileşmez; ve **البُرْصةُ**: bulutta bir yarıktır; ondan göğün derisi (gökyüzünün yüzü) görülür.

Ve **بَرِيصٌ**: Dımaşk’ta bir nehirdir; ve **المحكم**’de: **البَرِيصُ** Dımaşk’ta bir nehirdir.
(* Sözü: “**والبريص نهر بدمشق**” Yâkūt’ta, bunu ve zikredilen iki beyti andıktan sonra metni şudur: Bu iki şiir, **البريص**’in bütün Gūta’nın adı olduğuna delalet eder; görmüyor musun, nehirleri **البريص**’e nisbet etti? Aynı şekilde Hassân; çünkü o şöyle der: “**ماء بردى**”yı içirirler; o, Dımaşk’ın nehridir; **ورد البريص**’ten.)
**ابن دريد** dedi ki: sahih Arapça değildir; fakat Araplar onunla konuşmuştur. **حسان بن ثابت** dedi ki:

يَسْقُونَ مَنْ وَرَدَ البَريصَ عليهمُ
بَرَدى يُصَفَّقُ بالرحِيقِ السَّلْسَل

Ve **وَعْلةُ الجَرْمِيُّ** de dedi ki:

فما لحمُ الغُرابِ لنا بِزادٍ،
ولا سَرَطان أَنْهارِ البَرِيصِ

**ابن شميل**: **البُرْصةُ** **البُلُّوقةُ**’dur; çoğulu **بِراصٌ**’tır; o, kumdan beyaz yerlerdir; hiçbir şey bitirmez; ve denilir ki: o, cinlerin konaklarıdır. Ve **بَنُو الأَبْرَصِ**: **بَنُو يَرْبُوعِ بن حَنْظلة**’dir.
