# برقش (ب-ر-ق-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ر - ق - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والشين
شدقم: الشَّدْقميَ: الواسع الشِّدْق، والشّدقم أيضاً. ويقال: هو منسوب إلى شَدقَهم وهو فحل من فحول إبل العرب معروف.
دمشق: الدَّمْشَقُ: الخفيفة من النوق، السريعة. ودِمَشْقُ: اسم جند من أجناد الشام، واسم كورة من كورها.
برقش: البَرْقشة: شبه تنقيش بألوان شتى، وإذا اختلف لون الأرقش سمي: برقشة.
والبِرْقِشُ طويئر من الحمر صغير، منقش بسواد وبياض، قال:
وبِرقِشاً يغدو على مَعالق
شبرق: الشِّبْرِقُ: نبات غض.
والشِّبرِقة. نهش البازي اللحم، وتمزيقه.
وثوب مُشَبْرقٌ، أي: أَفْسِدَ نَسْجاً وسخافة. وصار الثوب شباريق، أي: قطعاً، قال:
فجاءت بنسج العنكبوت كأنـه		على عصويها سابري مُشَبْرَقُ
والدابة تُشَبْرِقُ في عدوها، وهو شدة تباعد قوائمها، قال:
من جذبه شِبْراقُ شد ذي عمق
قشبر: القُشْبُورُ: المرأة التي لا تحيض.
قرشم: القُرْشُوم: شجرة، زعموا، أنها تنبت القردان، وذلك أنها مأواها.
شقرق: الشِّقِرّاقُ، والشِّقِرقاقُ، والشِّرِقْراقُ، لغات: طائر يكون بأرض الحرم، في منابت النخل كقدر الهُدْهُد، مرقط بخضرة وبياض وحمرة وسواد، قال: صوت شُقُرّاقٍ إذا قال: قِرِرْ ششقل:
الشَّشْقَلَةُ: كلمة حميرية عبادية، لهج بها صيارفة العراق في تعبير الدينار. يقولون: قد ششقلناها أي: الدنانير، أي: عيرناها، إذا وزنوها ديناراً ديناراً. ليست بعربية محضة.
قنفش: القَنْفَشَةُ: التّقَبُّض. وعجوز قِنْفِشة: متقبضة.

##### Türkçe

**القاف** ve **الشين**
**شدقم**: **الشَّدْقميَ**: **الشِّدْق**’i geniş olan; ve **الشّدقم** da (böyledir). Ve denilir ki: o, **شَدقَهم**’e nispet edilmiştir; o da Arapların develerinin erkeklerinden, bilinen bir erkek devedir.

**دمشق**: **الدَّمْشَقُ**: dişi develerden hafif olan, hızlı olan. Ve **دِمَشْقُ**: Şam’ın askerî birliklerinden bir birliğin adı ve onun bölgelerinden bir bölgenin adıdır.

**برقش**: **البَرْقشة**: türlü renklerle (yapılan) nakışlamaya benzer (bir şey). Ve **الأرقش**’in rengi farklılaştığında ona **برقشة** denildi.

Ve **البِرْقِشُ**: eşeklerden küçük bir kuşçuk; siyahlık ve beyazlıkla benekli. Dedi ki:
وبِرقِشاً يغدو على مَعالق

**شبرق**: **الشِّبْرِقُ**: taze bir bitki.
Ve **الشِّبرِقة**. Doğanın eti ısırması ve onu parçalayışı.

Ve **ثوب مُشَبْرقٌ**; yani: dokuma bakımından ve bayağılıkla bozulmuş. Ve elbise **شباريق** oldu; yani: parçalar. Dedi ki:
فجاءت بنسج العنكبوت كأنـه		على عصويها سابري مُشَبْرَقُ

Ve binek hayvanı koşusunda **تُشَبْرِقُ**; bu, ayaklarının şiddetle birbirinden uzaklaşmasıdır. Dedi ki:
من جذبه شِبْراقُ شد ذي عمق

**قشبر**: **القُشْبُورُ**: hayız görmeyen kadın.

**قرشم**: **القُرْشُوم**: bir ağaçtır; zannettiler ki o, keneleri bitirir; bu da onların barınağı olması sebebiyledir.

**شقرق**: **الشِّقِرّاقُ** ve **الشِّقِرقاقُ** ve **الشِّرِقْراقُ**; lehçelerdir: Harem arazisinde, hurma bitkilerinin yetiştiği yerlerde bulunan, **الهُدْهُد** kadar bir kuş; yeşillik, beyazlık, kızıllık ve siyahlıkla benekli. Dedi ki: **شُقُرّاقٍ**’ın sesi, “**قِرِرْ**” dediğinde.

**ششقل**:
**الشَّشْقَلَةُ**: Himyerî, ibadî bir kelime; Irak sarrafları dinarı ifade etmede onunla lehçelendiler. Derler ki: “**قد ششقلناها**” yani: dinarları; yani: onları ayarladık; onları dinar dinar tarttıklarında. Katıksız Arapça değildir.

**قنفش**: **القَنْفَشَةُ**: büzülme. Ve **عجوز قِنْفِشة**: büzülmüş (olan).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَرْقَشْتُ الشيءَ، إذا نقشته بألوانٍ شتّى. وأصلُه من أبي بَراقِشَ، وهو طائرٌ يتلوَّن ألواناً. قال الشاعر:
كأَبي بَراقِشَ كُلَّ لَوْنِ لَوْنُهُ يَتَـخـيَّلُ

##### Türkçe

**بَرْقَشْتُ** şeyi: onu türlü türlü renklerle nakşettiğin/vurduğun zaman. Aslı **أبي بَراقِشَ**’tendir; o, renk renk renklere bürünen bir kuştur. Şair dedi ki:
**كأَبي بَراقِشَ كُلَّ لَوْنِ لَوْنُهُ يَتَـخـيَّلُ**

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ر ق ش
وهو أبو براقش للمتلون‏.‏
قال‏:‏ كأبي براقش كل لو - ن لونه يتخيل ونقشه وبرقشه‏:‏ زينه‏.‏
وتبرقش فلان‏:‏ تزين‏.‏
وتبرقشت‏:‏ تلونت‏.‏

##### Türkçe

ب ر ق ش
Ve o, **أبو براقش**’tır; renk renk olan için.
Dedi: **كأبي براقش**; her renk, onun rengi hayal edilir; ve onun **نقشه**’si ve **برقشه**’si: onun süsüdür.
**وتبرقش** falan: süslendi.
**وتبرقشت**: renk renge büründüm.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَرْقَشَ الرجلُ بَرْقَشَةً: وَلَّى هارباً.
والبَرْقَشَة: شبه تَنْقيش بأَلوان شَتَّى وإِذا اختلف لون الأَرْقَشِ سُمي بَرْقَشَةً. وبَرْقَشه: نقَشَه بأَلوان شَتى. وتَبَرْقَش الرجلُ: تَزَيَّن بأَلوان شتى مختلفة، وكذلك النبت إِذا الْوَنَّ. وتَبَرْقَشت البلاد: تَزَيَّنت وتلوّنت، وأَصله من أَبي بَراقَشَ. وتركْتُ البلاد بَراقِشَ أَي ممتلئة زَهْراً مختلفة من كل لون؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد للخنساء:تَطِيرُ حَواليَّ البِلادُ بَرَاقِشاً،
بأَرْوَعَ طَلاَّبِ التِّرَاتِ مُطَلِّبِ
وقيل: بلاد بَراقشُ مُجْدِبة خَلاءٌ كبَلاقِع سواء، فإِن كان ذلك فهو من الأَضداد. والبَرْقَشَة: التفرّق؛ عنه أَيضاً.
والمُبْرَنْقشُ: الفَرِح المسرور. وابْرَنْقَشَت العِضَاهُ: حسنت. وابْرَنْقَشَت الأَرض: اخْضَرَّت. وابْرَنْقَشَ المكان: انقطع من غيره؛ قال رؤبة:
إِلى مِعَى الخَلْصَاء حيث ابْرَنْقَشا
والبِرْقِشُ، بالكسر: طُوَيْئِرٌ من الحُمَّرِ متلون صغير مثل العصفور يسميه أَهل الحجاز الشُّرْسُور؛ قال الأَزهري: وسمعت صبيان الأَعراب يسمونه أَبا بَراقِش، وقيل: أَبو بَراقِش طائر يَتَلوَّن أَلواناً شبيه بالقُنْفُذ أَعلى ريشه أَغبر وأَوسطه أَحمر وأَسفله أَسود فإِذا انْتَفَش تغيّر لونه أَلواناً شتى؛ قال الأَسدي:
إِنْ يَبْخَلُوا أَو يَجْبُنُوا،
أَو يَغْدِرُوا لا يَحْفِلُوا
يَغْدُوا عَلَيْكَ مُرَجّليـ
ـنَ، كَأَنَّهُمْ لَمْ يَفْعَلُوا
كَأَبي بَراقِشَ، كُلّ لَوْ
نٍ لَوْنُهُ يَتَخَيَّلُ
وصف قوماً مشهورين بالمقابح لا يستحون ولا يحْتَفِلون بمن رآهم على ذلك، ويَغْدوا بدل من قوله لا يَحْفِلوا لأَن غُدُوَّهم مُرَجّلين دليل على أَنهم لم يحْفِلوا. والتَّرْجِيل: مَشْط الشعر وإِرساله. قال ابن بري وقال ابن خالويه: أَبو بَراقِشَ طائر يكون في العِضَاهِ ولونه بين السواد والبياض، وله ست قوائم ثلاث من جانب وثلاث من جانب، وهو ثقيل العَجْز تَسْمع له حَفِيفاً إِذا طار، وهو يَتَلوَّن أَلواناً.
وبرَاقِشُ: اسم كلبة لها حديث؛ وفي المثل: على أَهْلها دَلَّتْ بَراقِشُ، قال ابن هانئ: زعم يونس عن أَبي عمرو أَنه قال هذا المثل: على أَهلها تَجْنِي براقش، فصارت مثلاً؛ حكى أَبو عبيد عن أَبي عبيدة قال: بَراقِش اسم كلبة نَبَحَتْ على جيش مَرّوا ولم يشعُروا بالحيّ الذي فيه الكلبة، فلما سمعوا نباحها علموا أََن أَهلها هناك فعطفوا عليهم فاستباحوهم، فذهبت مثلاً، ويروى هذا المثل: على أَهلها تجني براقش؛ وعليه قول حمزة بن بِيضٍ:لمْ تَكُنْ عَنْ جِنايَة لَحِقَتْني،
لا يَسارِي ولا يُميني جنَتْني
بَلْ جَناها أَخٌ عَلَيَّ كَرِيمٌ،
وعَلى أَهْلِها بَراقِشُ تَجْني
قال: وبراقِشُ اسم كلبة لقوم من العرب أُغِيرَ عليهم في بعض الأَيام فَهرَبوا وتَبِعَتْهم براقشُ، فرجع الذين أَغاروا خائبين وأَخذوا في طلبهم، فَسمِعَتْ براقشُ وَقْعَ حوافرِ الخيل فنَبَحَتْ فاستدلوا على موضع نباحِها فاستَباحُوهم. وقال الشَّرْقي بن القَطامي: براقش امرأَة لقمان بن عاد، وكان بنو أَبيه لا يأْكلون لحوم الإِبل، فأَصاب من براقشَ غلاماً فنزل لقمانُ على بني أَبيها فأَوْلَمُوا ونحروا جَزُوراً إِكراماً له، فراحت براقشُ بِعَرْقٍ من الجزور فدفَعَتْه لزوجها لقمانَ فأَكله، فقال: ما هذا؟ ما تَعَرّقْتُ مثلَه قط طيّباً فقالت براقشُ: هذا من لحم جزور، قال: أَوَلُحُومُ الإِبلِ كُلّها هكذا في الطِّيب؟ قالت: نَعَم، ثم قالت له: جَمِّلْنا واجْتَمِل، فأَقبل لقمان على إِبلِها وإِبلِ أَهلها فأَشرع فيها وفعل ذلك بنو أَبيه، فقيل: على أَهلها تجني براقش، فصارت مثلاً. وقال أَبو عبيدة براقش اسم امرأَة وهي ابنة مَلِك قديم خرج إِلى بعض مَغازِيه واسْتَخْلَفَها على مُلْكه فأَشار عليها بعضُ وُزَرائها أَن تَبْنيَ بناءً تُذْكَرُ به، فبَنَتْ موضعين يقال لهما براقش ومَعِينٌ، فلما قَدِمَ أَبوها قال لها: أَردتِ أَن يكون الذكر لكِ دُوني، فأَمر الصُّنَّاع الذين بَنَوْهما بأَن يهدِموها، فقالت العرب: على أَهلها تجني براقش وحكى أَبو حاتم عن الأَصمعي عن أَبي عمرو بن العلاء أَن براقشَ ومعينَ مدينتان بُنِيَتا في سبعين أَو ثمانين سنة؛ قال: وقد فسر الأَصمعي براقش ومعين في شعر عمرو بن معد يكرب وأَنهما موضعان وهو:
دعانا من بَراقِشَ أَو مَعِينٍ،
فأَسْرَعَ واتْلأَبَّ بنا مَلِيع
وفسر اتلأَبّ باسْتقَام، والمَلِيعَ بالمستوي من الأَرض، وبراقش موضع؛ قال النابغة الجعدي:
تَسْتَنُّ بالضِّروِ من بَراقِشَ أَو
هَيْلانَ، أَو ناضِرٍ من العُتُم

##### Türkçe

**بَرْقَشَ** adamı **بَرْقَشَةً**: kaçıp giderken arkasını döndü.

Ve **البَرْقَشَة**: türlü renklerle bir nakşetmeye benzer; ve **الأَرْقَشِ**’in rengi farklılaştığında ona **بَرْقَشَةً** denildi. Ve **بَرْقَشَه**: onu türlü renklerle nakşetti. Ve **تَبَرْقَش** adam: türlü farklı renklerle süslendi; ve aynı şekilde bitki, **الْوَنَّ** ettiğinde. Ve **تَبَرْقَشت** beldeler: süslendi ve renklendi; ve aslı **أَبي بَراقَشَ**’dandır. Ve “beldeleri **بَراقِشَ** bıraktım” (yani) her renkten farklı çiçekle dolu; İbnü’l-A‘râbî’den; ve el-Hansâ için inşad etti:

تَطِيرُ حَواليَّ البِلادُ بَرَاقِشاً،
بأَرْوَعَ طَلاَّبِ التِّرَاتِ مُطَلِّبِ

Ve denildi: **بَراقشُ** beldeler kıraç, ıssız, **بَلاقِع** gibi eşit (derecede); eğer bu ise o, zıt anlamlılardandır. Ve **البَرْقَشَة**: dağılma; ondan da (yani) yine.

Ve **المُبْرَنْقشُ**: sevinçli, mesrur. Ve **ابْرَنْقَشَت** **العِضَاهُ**: güzelleşti. Ve **ابْرَنْقَشَت** yer: yeşerdi. Ve **ابْرَنْقَشَ** mekân: başkasından kesildi; Ru’be dedi:

إِلى مِعَى الخَلْصَاء حيث ابْرَنْقَشا

Ve **البِرْقِشُ**, kesre ile: serçeye benzer, küçük, renkli, **الحُمَّرِ**’den bir küçük kuşçuk; Hicaz ehli ona **الشُّرْسُور** der; el-Ezherî dedi: ve bedevî çocuklarını onu **أَبا بَراقِش** diye adlandırırken işittim. Ve denildi: **أَبو بَراقِش** renk renk renklere bürünen bir kuştur; **القُنْفُذ**’e benzer; tüyünün üstü külrengi, ortası kırmızı, altı siyah; kabardığında rengi türlü renklere değişir; el-Esedî dedi:

إِنْ يَبْخَلُوا أَو يَجْبُنُوا،
أَو يَغْدِرُوا لا يَحْفِلُوا
يَغْدُوا عَلَيْكَ مُرَجّليـ
ـنَ، كَأَنَّهُمْ لَمْ يَفْعَلُوا
كَأَبي بَراقِشَ، كُلّ لَوْ
نٍ لَوْنُهُ يَتَخَيَّلُ

Çirkinliklerle meşhur bir kavmi vasfetti: utanmazlar ve onları bu hâl üzere gören kimseyi umursamazlar; ve **يَغْدوا** sözü, “**لا يَحْفِلوا**” sözünün بدل’idir; çünkü onların saçları taranmış olarak sabahleyin çıkmaları, umursamadıklarına delildir. Ve **التَّرْجِيل**: saçı taramak ve salıvermek. İbn Berrî dedi; ve İbn Hâleveyh dedi: **أَبو بَراقِشَ** **العِضَاهِ** içinde bulunan bir kuştur; rengi siyahlık ile beyazlık arasındadır; ve onun altı ayağı vardır: bir yandan üç, bir yandan üç; ve o, ağır kıçlıdır; uçtuğunda onun için bir hışırtı işitirsin; ve o, türlü renklere bürünür.

Ve **برَاقِشُ**: bir köpeğin adıdır; onun bir hikâyesi vardır; ve meselde: “kendi ehline delâlet etti **بَراقِشُ**”; İbn Hâni’ dedi: Yûnus, Ebû ‘Amr’dan, onun bu meseli şöyle dediğini nakletti: “kendi ehline **براقش** cinayet işler”; böylece mesel oldu. Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den nakletti; dedi ki: **بَراقِش** bir köpeğin adıdır; bir orduya havladı; onlar, köpeğin bulunduğu mahalleden haberdar değillerdi; havlamasını işitince, ehlinin orada olduğunu bildiler; onlara yöneldiler ve onları helâl saydılar; böylece mesel oldu. Ve bu mesel şöyle de rivayet edilir: “kendi ehline **براقش** cinayet işler”; ve bunun üzerine Hamza b. Bîd’ın sözü vardır:

لمْ تَكُنْ عَنْ جِنايَة لَحِقَتْني،
لا يَسارِي ولا يُميني جنَتْني
بَلْ جَناها أَخٌ عَلَيَّ كَرِيمٌ،
وعَلى أَهْلِها بَراقِشُ تَجْني

Dedi ki: ve **براقِشُ** Araplardan bir kavmin köpeğinin adıdır; bazı günlerde onlara baskın yapıldı; kaçtılar ve **براقشُ** onları izledi; baskın yapanlar eli boş döndüler ve onları aramaya koyuldular; **براقشُ** atların nallarının sesini işitti de havladı; havlamasının yerinden onların yerine delil buldular da onları helâl saydılar. Ve eş-Şarkî b. el-Katâmî dedi: **براقش** Âd oğlu Lokmân’ın karısıdır; ve babasının oğulları deve etlerini yemezlerdi; **براقش**’tan bir oğlan elde etti; Lokmân babasının oğullarının yanına indi; ona ikram olarak bir deve kestiler; **براقشُ** deveden bir **عَرْقٍ** ile döndü; onu kocası Lokmân’a verdi; o da yedi; dedi: bu nedir? Ben bunun gibi güzel bir şeyi hiç **تَعَرّقْتُ** etmedim; **براقشُ** dedi: bu, deve etindendir. Dedi: deve etlerinin hepsi güzellikte böyle midir? Dedi: evet. Sonra ona dedi: bizi güzelleştir ve güzellen; bunun üzerine Lokmân onun develerine ve ehlinin develerine yöneldi, onlara mızrağı sapladı; babasının oğulları da bunu yaptı; denildi: “kendi ehline **براقش** cinayet işler”; böylece mesel oldu. Ebû ‘Ubeyde dedi: **براقش** bir kadının adıdır; o, eski bir kralın kızıdır; bazı gazvelerine çıktı ve onu mülkü üzerine halef bıraktı; vezirlerinden bazıları ona, kendisiyle anılacağı bir bina yapmasını işaret etti; o da iki yer yaptı; onlara **براقش** ve **مَعِينٌ** denir. Babası gelince ona dedi: zikrin benim dışımda sana olmasını istedin; onları yapan sanatkârlara onları yıkmalarını emretti; Araplar dedi: “kendi ehline **براقش** cinayet işler.” Ebû Hâtim, el-Asma‘î’den, Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’dan nakletti: **براقشَ** ve **معينَ** yetmiş yahut seksen yılda inşa edilmiş iki şehirdir. Dedi: el-Asma‘î, Amr b. Ma‘dîkerib’in şiirinde **براقش** ve **معين**’i tefsir etti; ikisinin de iki yer olduğunu (söyledi); o da şudur:

دعانا من بَراقِشَ أَو مَعِينٍ،
فأَسْرَعَ واتْلأَبَّ بنا مَلِيع

Ve **اتلأَبّ**’ı “istikamet buldu” diye, **المَلِيعَ**’ı da “yerin düz olanı” diye tefsir etti. Ve **براقش** bir yerdir; en-Nâbiga el-Ca‘dî dedi:

تَسْتَنُّ بالضِّروِ من بَراقِشَ أَو
هَيْلانَ، أَو ناضِرٍ من العُتُم

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ر ق ش * * بَرْقَشَ * الشيء نقشه بألوان شتى وأصله من أبي * بَرَاقِش * وهو طائر يتلون ألوانا

##### Türkçe

* ب ر ق ش * * **بَرْقَشَ** * şeyi türlü renklerle nakşetti; aslı **بَرَاقِش**’ten (gelir); o, renk renge giren bir kuştur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أبو براقش: طائر صغير بري كالقنفذ، أعلى ريشه أغبر، وأوسطه أحمر، وأسفله أسود، فإذا هيج إنتفش، فتغير لونه ألوانا شتى، قاله الليث، وأنشد الجوهري للأسدي:
  كأبي براقش كل لو                      ن لونه يتـخـيل وفي رواية كل يوم. قال ابن بري: وقال ابن خالويه: أبو براقش: طائر يكون في العضاه، ولونه بين السواد والبياض، وله ست قوائم، ثلاث من جانب، وثلاث من جانب، وهو ثقيل العجز، تسمع له حفيفا إذا طار، وهو يتلون ألوانا. والبرقش، بالكسر: طائر آخر صغير متلون، من الحمر، مثل العصفور، يسمى الشرشور، بلغة الحجاز، نقله الجوهري، قال الأزهري: وسمعت صبيان الأعراب يسمونه أبا براقش. وبرقش: شاعر تيمي، من شعراء الدولة العباسية، نقله الصاغاني. والبرقشة: التفرق، عن ابن الأعرابي. والبرقشة: خلط الكلام، مأخوذ من أبي براقش. والبرقشة: الإقبال على الأكل. وبراقش: اسم كلبة، ولها حديث، وفي المثل: على أهلها دلت براقش، لأنها سمعت وقع حوافر دواب، فنبحت، فاستدلوا بنباحها على القبيلة، فاستباحوهم، فذهب مثلا، هكذا نقله الجوهري، وحكاه أبو عبيد عن أبي عبيدة مثل ما ذكره الجوهري. وقال ابن هانئ: زعم يونس عن أبي عمرو أنه قال: هذا المثل على أهلها تجني براقش فصارت مثلا، وعليه قول حمزة بن بيض:
  لم يكن عن جناية لحقتنـي                      لا يساري ولا يميني جنتني
  بل جناها أخ علـي كـريم                      وعلى أهلها براقش تجني

  أو اسم امرأة لقمان بن عاد، هذا نص قول الشرقي بن القطامي، وتمامه هو القول الذي يأتي فيما بعد، كما سينبه عليه، وأما الذي سيذكره المصنف الآن فهو من سياق قول أبي عبيدة، ونصه: براقش: اسم امرأة، وهي ابنة ملك قديم خرج إلى بعض مغازيه، واستخلفها زوجها على ملكه، فأشار عليها بعض وزرائها أن تبني بناء تذكر به، فبنت موضعين يقال لهما: براقش ومعين، فلما قدم أبوها قال: أردت أن يكون الذكر لك دوني، فأمر الصناع الذين بنوهما أن يهدموهما، فقالت العرب على أهلها تجني براقش. وقال أبو عمرو: براقش كانت امرأة لبعض الملوك، فسافر الملك واستخلفها، وكان لهم موضع إذا فزعوا دخنوا فيه، فيجتمع الجند إذا أبصروه، وإن جواريها عبثن ليلة، فدخن، فاجتمعوا، فقيل لها،إن رددتيهم، ولم تستعمليهم في شيء فدخنتم لم يأتك أحد مرة أخرى، فأمرتهم فبنوا بناء دون دارها، فلما جاء الملك سأل عن البناء، فأخبر بالقصة، فقال: على أهلها تجني براقش، فصارت مثلا يضرب لمن يعمل عملا يرجع ضرره عليه، هكذا نقله الصاغاني. أو براقش: امرأة لقمان بن عاد، وكان لقمان من بني صداء، وكان قومهم لا يأكلون لحوم الإبل، فأصاب لقمان من براقش غلاما، فنزل مع لقمان في بني أبيها، فأولموا، ونحروا جزورا إكراما له، فراح ابن براقش إلى أبيه بعرق من جزور ونص ابن القطامي: فراحت براقش بعرق من الجزور، فدفعته لزوجها، فأكل لقمان، فقال: ما هذا، فما تعرقت طيبا مثله قط? فقال: جزور نحرها أخوالي، ونص ابن القطامي: فقالت براقش: هذا من لحم جزور، قال: أو لحوم الإبل كلها هكذا في الطيب? قالت: نعم، فقالت: جملوا، هكذا في النسخ، والصواب جملنا واجتمل، فأرسلتها مثلا، أي أطعمنا الجمل واطعم أنت منه، وكانت براقش أكثر قومها بعيرا، فأقبل لقمان على إبلها وإبل أهلها، فأشرع فيها، وفعل ذلك بنو أبيه لما أكلوا لحم الجزور، هكذا في النسخ، والصواب لحوم الجزور، فقيل: على أهلها تجني براقش، فصارت مثلا. وبراقش وهيلان: جبلان، عن أبي عمرو، أو واديان، عن الأصمعي، أو مدينتان عاديتان باليمن خربتا، وهذا الأخير هو قول أبي حنيفة الدينوري، قال: زعموا. وقال النابغة الجعدي يذكر امرأة: يسن بالضرو من براقش أو هيلان أو ضامر من العتم

  أي يسوك، ويروى ناضر كذا في التكملة، وفي المعجم: يستن، وقال يصف بقرا، قال والضرو: شجر يستاك به، والعتم: شجر الزيتون، قال الصاغاني: ورواه الجاحظ: ويرتعي الضرو من براقش... إلى آخره، قال: وليست روايته بشيء. وبرقش علي في الكلام: خلطه. وبرقش في الأكل: أقبل عليه، وهذان قد ذكر مصدريهما آنفا، وتفريق المصادر من الأفعال غير مناسب. وكذا قوله البرقشة، وفي بعض النسخ، أو البرقشة: التفرق، قد تقدم بعينه قريبا، فهو تكرار محض. والبرقشة: اختلاف لون الأرقش. ويقال: تبرقش لنا، أي تزين بألوان مختلفة من كل لون. ومما يستدرك عليه: برقش الرجل برقشة: ولى هاربا. والبرقشة: شبه تنقيش بألوان شتى، وبرقشه: نقشه. وتبرقش النبت: تلون، وتبرقشت البلاد: تزينت، وتلونت، وأصله من أبي براقش. ويقال: تركت البلاد براقش، أي ممتلئة زهرا مختلفة من كل لون، عن ابن الأعرابي، وأنشد للخنساء ترثي أخاها:
  تطير حولي والبلاد براقـش                      لأروع طلاب الترات مطلب ويروى: تطير، أي تسرع وتعدو. وقيل: بلاد براقش: أي مجدبة خلاء، كبلاقع: سواء، فإن كان كذلك فهو من الأضداد. والمبرنقش: الفرح المسرور كالمبرنستق. وابرنقشت العضاه: حسنت. وابرنقشت الأرض: اخضرت. وابرنقش المكان: انقطع عن غيره. وحكى أبو حاتم عن الأصمعي، عن أبي عمرو بن العلاء أن براقش ومعين مدينتان بنيتا في سبعين أو ثمانين سنة، وقد فسرهما الأصمعي في شعر عمرو بن معديكرب، وهما موضعان، وهو:
  دعانا من براقش أو معين                      فأسرع واتلأب بنا مليع وفسر أتلأب باستقام، والمليع بالمستوى من الأرض، وزاد في المعجم: كان بعض التبابعة أمر ببناء سلحين فبنى في ثمانين عاما، وبنى براقش ومعين بغسالة أيدي صناع سلحين، ولا ترى لسلحين أثرا، وهاتان قائمتان. قلت: والظاهر أنهما غير اللتين ذكرهما المصنف، من وجوه، فتأمل. قال الزمخشري: ويقال للمتلون: أبو براقش. وبرقاش، بالضم: من القرى المصرية.

##### Türkçe

**أبو براقش**: kirpi gibi küçük bir yabanî kuş; tüyünün üstü tozlu-külrengi, ortası kırmızı, altı siyah; ürkütülüp kışkırtılınca kabarır, böylece rengi türlü türlü renklere değişir; bunu **الليث** söylemiştir. **الجوهري** **الأسدي**’ye ait olarak şu beyti okuttu:
  **كأبي براقش كل لو                      ن لونه يتـخـيل** وفي رواية **كل يوم**.
**ابن بري** dedi: **ابن خالويه** de dedi: **أبو براقش**: **العضاه** içinde bulunan bir kuştur; rengi siyahlık ile beyazlık arasındadır; onun altı ayağı vardır: bir yandan üç, bir yandan üç; ve o, kıçı ağırdır; uçtuğu zaman ona bir hışırtı işitirsin; ve o, renk renk olur. **البرقش** (kesre ile): kırmızıllardan, serçe gibi, renk renk olan başka bir küçük kuş; **الشرشور** diye adlandırılır, **الحجاز** diliyle; bunu **الجوهري** nakletti. **الأزهري** dedi: Bedevîlerin çocuklarını onu **أبا براقش** diye adlandırırken işittim. **برقش**: **تيمي** bir şair; **الدولة العباسية** şairlerindendir; bunu **الصاغاني** nakletti. **البرقشة**: ayrılma/dağılma; **ابن الأعرابي**’den. **البرقشة**: sözü karıştırma; **أبي براقش**’ten alınmıştır. **البرقشة**: yemeğe yönelme. **براقش**: bir köpeğin adı; onun bir hadisi vardır; ve meselde: **على أهلها دلت براقش**; çünkü binek hayvanlarının nal sesini işitti de havladı; böylece onun havlamasıyla kabileye delil getirdiler; onları helâl saydılar; böylece mesel oldu; bunu **الجوهري** böyle nakletti; **أبو عبيد** bunu **أبي عبيدة**’den, **الجوهري**’nin zikrettiği gibi, hikâye etti. **ابن هانئ** dedi: **يونس**’un **أبي عمرو**’dan rivayetle şöyle dediğini ileri sürdü: Bu mesel **على أهلها تجني براقش**’tır da mesel oldu; ve bunun üzerine **حمزة بن بيض**’in sözü vardır:
  **لم يكن عن جناية لحقتنـي                      لا يساري ولا يميني جنتني**
  **بل جناها أخ علـي كـريم                      وعلى أهلها براقش تجني**

  yahut **لقمان بن عاد**’ın bir kadınının adıdır; bu, **الشرقي بن القطامي**’nin sözünün nassıdır; ve tamamı, daha sonra gelecek olan sözdür; buna işaret edilecektir. Müellifin şimdi zikredeceği ise **أبي عبيدة**’nin sözünün siyakındandır; ve nassı şudur: **براقش**: bir kadının adıdır; o, bazı gazvelerine çıkan eski bir kralın kızıdır; kocası onu mülkü üzerine halife bıraktı; vezirlerinden bazıları ona, kendisiyle anılacağı bir bina yapmasını işaret etti; o da **براقش** ve **معين** denilen iki yer yaptı; babası gelince dedi ki: Anılmanın benim değil senin olmasını istedin; bunun üzerine onları yapan sanatkârlara, ikisini de yıkmalarını emretti; Araplar da **على أهلها تجني براقش** dedi. **أبو عمرو** dedi: **براقش** bazı kralların bir kadını idi; kral yolculuğa çıktı ve onu halife bıraktı; onların, korktuklarında içinde duman çıkardıkları bir yerleri vardı; asker onu görünce toplanırdı; onun cariyeleri bir gece oynayıp eğlendiler de duman çıkardılar; asker toplandı; ona denildi ki: Eğer onları geri çevirir ve onları hiçbir şeyde kullanmazsan, duman çıkardığınızda bir daha sana kimse gelmez; o da onlara emretti, evinin aşağısında bir bina yaptılar; kral gelince binayı sordu; kıssadan haberdar edildi; dedi ki: **على أهلها تجني براقش**; böylece, yaptığı işin zararı kendisine dönen kimse için vurulan bir mesel oldu; bunu **الصاغاني** böyle nakletti. Yahut **براقش**: **لقمان بن عاد**’ın bir kadınıdır; **لقمان** **بني صداء**’dandı; kavimleri deve etlerini yemezlerdi; **لقمان** **براقش**’tan bir oğlan edindi; **لقمان** ile onun babasının oğulları içinde konakladı; ziyafet verdiler ve ona ikram olarak bir deve kestiler; **براقش**’ın oğlu babasına deveden bir but ile döndü; **ابن القطامي**’nin nassı: **فراحت براقش بعرق من الجزور**; onu kocasına verdi; **لقمان** yedi; dedi ki: Bu nedir? Ben asla bunun gibisini lezzette tatmadım. Dedi ki: Dayılarımın kestiği bir deve. **ابن القطامي**’nin nassı: **فقالت براقش: هذا من لحم جزور**. Dedi ki: Deve etlerinin hepsi lezzette böyle midir? Dedi: Evet. Dedi ki: **جملوا**; nüshalarda böyledir; doğrusu **جملنا** ve **اجتمل**’dir; onu mesel olarak gönderdi; yani: deveyi yedirdik, sen de ondan ye. **براقش** kavminin en çok devesi olanı idi; **لقمان** onun develerine ve ehlinin develerine yöneldi; onlara mızrak sapladı; bunu, deve etini yedikleri zaman babasının oğulları da yaptı; nüshalarda böyledir; doğrusu **لحوم الجزور**’dur; denildi ki: **على أهلها تجني براقش**; böylece mesel oldu. **براقش** ve **هيلان**: iki dağdır; **أبي عمرو**’dan; yahut iki vadidir; **الأصمعي**’den; yahut Yemen’de harap olmuş iki **عاد** şehridir; bu sonuncusu **أبي حنيفة الدينوري**’nin sözüdür; dedi ki: İddia ettiler. **النابغة الجعدي** bir kadını anarak dedi:
**يسن بالضرو من براقش أو هيلان أو ضامر من العتم**

  yani, misvaklanır; **ناضر** diye de rivayet olunur; **التكملة**’de böyle; **المعجم**’de: **يستن**. Sığırları vasfederek dedi; ve **الضرو**: onunla misvaklanılan bir ağaçtır; **العتم**: zeytin ağacıdır. **الصاغاني** dedi: **الجاحظ** onu şöyle rivayet etti: **ويرتعي الضرو من براقش...** ilâ âhirihî; dedi ki: Onun rivayeti bir şey değildir. **برقش علي في الكلام**: onu karıştırdı. **برقش في الأكل**: ona yöneldi. Bu ikisinin kaynakları az önce zikredilmiştir; masdarları fiillerden ayırmak uygun değildir. Keza onun **البرقشة** sözü; bazı nüshalarda: yahut **البرقشة**: ayrılma/dağılma; bu, az önce aynen geçti; o hâlde sırf tekrardır. **البرقشة**: **الأرقش**’ın renginin değişikliği. Denir ki: **تبرقش لنا**; yani her renkten çeşitli renklerle süslendi. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **برقش الرجل برقشة**: kaçıp gitti. **البرقشة**: türlü türlü renklerle nakışlama benzeri; **برقشه**: onu nakışladı. **تبرقش النبت**: renklendi. **تبرقشت البلاد**: süslendi ve renklendi; aslı **أبي براقش**’tandır. Denir ki: **تركت البلاد براقش**; yani her renkten farklı çiçeklerle dolu; **ابن الأعرابي**’den. **الخنساء**’ya, kardeşine mersiye olarak, şu beyit okutturuldu:
  **تطير حولي والبلاد براقـش                      لأروع طلاب الترات مطلب**
Ve **تطير** diye rivayet olunur; yani hızlanır ve koşar. Denildi ki: **بلاد براقش**: yani kıraç, boş; **بلاقع** gibi: eşittir; eğer böyle ise, o hâlde zıtlardandır. **المبرنقش**: **المبرنستق** gibi sevinçli, mesrur. **ابرنقشت العضاه**: güzelleşti. **ابرنقشت الأرض**: yeşerdi. **ابرنقش المكان**: başkasından kesildi/ayrıldı. **أبو حاتم** **الأصمعي**’den, **أبي عمرو بن العلاء**’dan hikâye etti: **براقش** ve **معين** yetmiş yahut seksen yılda inşa edilmiş iki şehirdir; **الأصمعي** onları **عمرو بن معديكرب**’in şiirinde tefsir etti; ikisi de iki yerdir; o da şudur:
  **دعانا من براقش أو معين                      فأسرع واتلأب بنا مليع**
Ve **أتلأب**’i “doğruldu/istikamet buldu” diye, **المليع**’i “yerin düz olanı” diye tefsir etti. **المعجم**’de şunu da artırdı: Tebâbi‘adan bazısı **سلحين**’in inşasını emretmişti; onu seksen yılda inşa etti; **براقش** ve **معين**’i de **سلحين** sanatkârlarının el yıkama suyuyla inşa etti; **سلحين**’e bir eser görmezsin; bu ikisi ise ayaktadır. Dedim: Görünen o ki, bunlar, müellifin zikrettiği iki yerden başka iki yerdir; çeşitli yönlerden; öyleyse düşün. **الزمخشري** dedi: Renk renk olana **أبو براقش** denir. **برقاش** (damme ile): Mısır köylerindendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

برْقَشَهُ
Q. 1 برْقَشَهُ ذ , (S, A, TA,) inf. n. بَرْقَشَةٌ, (TA,) He variegated it with divers, or different, colours; (S, TA;) from أَبُو بَرَاقِشَ, the bird so called: (S:) or he adorned him, or it. (A.) [See also بَرْقَشَةٌ, below.] ― -b2- Hence, بَرْقَشَ قَوْلَهُ (assumed tropical:) He embellished his saying. (Har p. 235.)

تَبَرْقَشَ
Q. 2 تَبَرْقَشَ ذ He adorned himself (A, K) with various colours. (K.) You say, تَبَرْقَشَ لَنَا He adorned himself with various colours for us: (K:) or with various colours of every kind. (TA.) And تَبَرْقَشَتْ She assumed various colours: or she varied in dispositions: syn. تَلَوَّنَتْ. (A.) And تبرقش البَيْتُ The house, or chamber, or tent, became variegated. (TA.) And تبرقشت البِلَادُ The countries became adorned with various colours; from أَبُو بَرَاقِشَ. (TA.)

بِرْقِشٌ
بِرْقِشٌ ذ A certain bird, (S, K,) different from that called أَبُو بَرَاقِشَ, (K, accord. to the TA, [for we there read طَائِرٌ آخَرُ; the bird called ابو براقش having been mentioned before; but in the CK, in the place of آخَرُ, we find أَخْضَرُ, i. e., green;]) of small size, (S, TA,) that assumes various colours, of the kind called حُمَّر, (TA,) like the sparrow, (S, TA,) and called شُرْشُورٌ (S, K) by the people of El-Hijلz: (S, TA:) but Az states his having heard certain of the Arabs of the desert call it ابو براقش. (TA.)

بَرْقَشَةٌ
بَرْقَشَةٌ ذ The diversity of colour of that which is termed أَرْقَشُ. (K.) [See also 1.]

أَبُو بَرَاقِشَ
أَبُو بَرَاقِشَ ذ A certain bird that assumes various colours; (S;) a small wild bird, like the قَنْفُذ [or hedge-hog, but قُنْفُذ is probably a mistranscription for قُنْبُر, or lark], the upper part of whose feathers is dust-coloured (أَغْبَرُ, as in the K, accord. to the TA), or white (أَغَرُّ, as in some copies of the K), and the middle red, and the lower part black, so that when it is roused, or provoked, it ruffles its feathers and becomes variously changed in colour: (Lth, K:) or a certain bird that is found in the trees called عِضَاه, and the colour of which is between blackness and whiteness, having six قَوَادِم [or primary feathers], three on each side, heavy in the rump, that makes a noise with its wings when it flies, and assumes various colours: (IKh:) a certain variegated bird. (TA in art. ابو.) ― -b2- .) ― -b3- [Hence,] هُوَ أَبُو بَرَاقِشَ (assumed tropical:) He is varying, or variable, in dispositions. (A, TA.)

الجَارُ البَرَاقِشِيُّ
الجَارُ البَرَاقِشِيُّ ذ The neighbour that is variable in his actions; like الجَارُ اليَرْبُوعِىىُّ. (IAar Ta in art. جور.]

##### Türkçe

برْقَشَهُ
Q. 1 **بَرْقَشَهُ** ذ , (S, A, TA,) mastar ismi **بَرْقَشَةٌ**, (TA,) onu çeşitli, yahut farklı, renklerle alacalandırdı; (S, TA;) adı böyle olan kuş **أَبُو بَرَاقِشَ**’den: (S:) yahut onu, veya onu, süsledi. (A.) [Aşağıda **بَرْقَشَةٌ**’ye de bak.] ― -b2- Bundan dolayı, **بَرْقَشَ قَوْلَهُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) sözünü süsledi. (Har s. 235.)

تَبَرْقَشَ
Q. 2 **تَبَرْقَشَ** ذ kendini (A, K) çeşitli renklerle süsledi. (K.) Dersin ki, **تَبَرْقَشَ لَنَا** bizim için kendini çeşitli renklerle süsledi: (K:) yahut her türden çeşitli renklerle. (TA.) Ve **تَبَرْقَشَتْ** çeşitli renklere büründü: yahut huylar bakımından çeşitlendi: eş anlamlısı **تَلَوَّنَتْ**. (A.) Ve **تبرقش البَيْتُ** ev, yahut oda, yahut çadır, alacalı oldu. (TA.) Ve **تبرقشت البِلَادُ** ülkeler çeşitli renklerle süslendi; **أَبُو بَرَاقِشَ**’den. (TA.)

بِرْقِشٌ
**بِرْقِشٌ** ذ belli bir kuş, (S, K,) **أَبُو بَرَاقِشَ** denilen olandan farklı, (K, TA’ya göre, [çünkü orada **طَائِرٌ آخَرُ** okuruz; **ابو براقش** denilen kuş daha önce anılmış olduğundan; fakat CK’de **آخَرُ** yerine **أَخْضَرُ**, yani yeşil, buluruz;]) küçük boylu, (S, TA,) çeşitli renklere bürünen, **حُمَّر** denilen türden, (TA,) serçeye benzer, (S, TA,) ve El-Hicaz halkı tarafından **شُرْشُورٌ** (S, K) diye adlandırılan: (S, TA:) fakat Az, çöl Araplarından bazılarının onu **ابو براقش** diye adlandırdığını işittiğini belirtir. (TA.)

بَرْقَشَةٌ
**بَرْقَشَةٌ** ذ **أَرْقَشُ** diye adlandırılan şeyin renk çeşitliliği. (K.) [1’e de bak.]

أَبُو بَرَاقِشَ
**أَبُو بَرَاقِشَ** ذ çeşitli renklere bürünen belli bir kuş; (S;) küçük bir yabanî kuş, **قَنْفُذ** gibi [yahut kirpi; fakat **قُنْفُذ** muhtemelen **قُنْبُر**’un, yahut tarla kuşunun, yanlış yazımıdır], tüylerinin üst kısmı toz renginde (TA’ya göre K’da olduğu üzere **أَغْبَرُ**), yahut beyaz (**أَغَرُّ**, K’nın bazı nüshalarında olduğu üzere), ortası kırmızı, alt kısmı siyah; öyle ki ürkütüldüğünde, yahut kışkırtıldığında, tüylerini kabartır ve renk bakımından türlü türlü değişmiş olur: (Lth, K:) yahut **عِضَاه** denilen ağaçlarda bulunan belli bir kuş; rengi siyahlık ile beyazlık arasındadır; altı **قَوَادِم**’i vardır [yahut birincil kanat tüyleri], her iki yanda üçer tane; sağrıda ağırdır; uçtuğunda kanatlarıyla bir ses çıkarır; ve çeşitli renklere bürünür: (IKh:) alacalı belli bir kuş. (TA, **ابو** maddesinde.) ― -b2- .) ― -b3- [Bundan dolayı,] **هُوَ أَبُو بَرَاقِشَ** (mecaz olduğu varsayılarak:) o, huylar bakımından değişen, yahut değişkendir. (A, TA.)

الجَارُ البَرَاقِشِيُّ
**الجَارُ البَرَاقِشِيُّ** ذ fiillerinde değişken olan komşu; **الجَارُ اليَرْبُوعِىىُّ** gibi. (IAar Ta, **جور** maddesinde.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَرْقَشَ
بَرْقَشَ
a.  Variegated; daubed; bedizened, decked out.

بِرْقِش
بِرْقِش 53 ,
a.  Finch.

بَرْقُوْش
بَرْقُوْش
a.  Clout, old shoe.

##### Türkçe

بَرْقَشَ
بَرْقَشَ
a.  Alacalı; sıvanmış; süslenmiş, donatılmış.

بِرْقِش
بِرْقِش 53 ,
a.  İspinoz.

بَرْقُوْش
بَرْقُوْش
a.  Yama, eski ayakkabı.
