# برقش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [برقش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: برقش

بَرْقَشَ الرجلُ بَرْقَشَةً: وَلَّى هارباً.
والبَرْقَشَة: شبه تَنْقيش بأَلوان شَتَّى وإِذا اختلف لون الأَرْقَشِ سُمي بَرْقَشَةً. وبَرْقَشه: نقَشَه بأَلوان شَتى. وتَبَرْقَش الرجلُ: تَزَيَّن بأَلوان شتى مختلفة، وكذلك النبت إِذا الْوَنَّ. وتَبَرْقَشت البلاد: تَزَيَّنت وتلوّنت، وأَصله من أَبي بَراقَشَ. وتركْتُ البلاد بَراقِشَ أَي ممتلئة زَهْراً مختلفة من كل لون؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد للخنساء:تَطِيرُ حَواليَّ البِلادُ بَرَاقِشاً،
بأَرْوَعَ طَلاَّبِ التِّرَاتِ مُطَلِّبِ
وقيل: بلاد بَراقشُ مُجْدِبة خَلاءٌ كبَلاقِع سواء، فإِن كان ذلك فهو من الأَضداد. والبَرْقَشَة: التفرّق؛ عنه أَيضاً.
والمُبْرَنْقشُ: الفَرِح المسرور. وابْرَنْقَشَت العِضَاهُ: حسنت. وابْرَنْقَشَت الأَرض: اخْضَرَّت. وابْرَنْقَشَ المكان: انقطع من غيره؛ قال رؤبة:
إِلى مِعَى الخَلْصَاء حيث ابْرَنْقَشا
والبِرْقِشُ، بالكسر: طُوَيْئِرٌ من الحُمَّرِ متلون صغير مثل العصفور يسميه أَهل الحجاز الشُّرْسُور؛ قال الأَزهري: وسمعت صبيان الأَعراب يسمونه أَبا بَراقِش، وقيل: أَبو بَراقِش طائر يَتَلوَّن أَلواناً شبيه بالقُنْفُذ أَعلى ريشه أَغبر وأَوسطه أَحمر وأَسفله أَسود فإِذا انْتَفَش تغيّر لونه أَلواناً شتى؛ قال الأَسدي:
إِنْ يَبْخَلُوا أَو يَجْبُنُوا،
أَو يَغْدِرُوا لا يَحْفِلُوا
يَغْدُوا عَلَيْكَ مُرَجّليـ
ـنَ، كَأَنَّهُمْ لَمْ يَفْعَلُوا
كَأَبي بَراقِشَ، كُلّ لَوْ
نٍ لَوْنُهُ يَتَخَيَّلُ
وصف قوماً مشهورين بالمقابح لا يستحون ولا يحْتَفِلون بمن رآهم على ذلك، ويَغْدوا بدل من قوله لا يَحْفِلوا لأَن غُدُوَّهم مُرَجّلين دليل على أَنهم لم يحْفِلوا. والتَّرْجِيل: مَشْط الشعر وإِرساله. قال ابن بري وقال ابن خالويه: أَبو بَراقِشَ طائر يكون في العِضَاهِ ولونه بين السواد والبياض، وله ست قوائم ثلاث من جانب وثلاث من جانب، وهو ثقيل العَجْز تَسْمع له حَفِيفاً إِذا طار، وهو يَتَلوَّن أَلواناً.
وبرَاقِشُ: اسم كلبة لها حديث؛ وفي المثل: على أَهْلها دَلَّتْ بَراقِشُ، قال ابن هانئ: زعم يونس عن أَبي عمرو أَنه قال هذا المثل: على أَهلها تَجْنِي براقش، فصارت مثلاً؛ حكى أَبو عبيد عن أَبي عبيدة قال: بَراقِش اسم كلبة نَبَحَتْ على جيش مَرّوا ولم يشعُروا بالحيّ الذي فيه الكلبة، فلما سمعوا نباحها علموا أََن أَهلها هناك فعطفوا عليهم فاستباحوهم، فذهبت مثلاً، ويروى هذا المثل: على أَهلها تجني براقش؛ وعليه قول حمزة بن بِيضٍ:لمْ تَكُنْ عَنْ جِنايَة لَحِقَتْني،
لا يَسارِي ولا يُميني جنَتْني
بَلْ جَناها أَخٌ عَلَيَّ كَرِيمٌ،
وعَلى أَهْلِها بَراقِشُ تَجْني
قال: وبراقِشُ اسم كلبة لقوم من العرب أُغِيرَ عليهم في بعض الأَيام فَهرَبوا وتَبِعَتْهم براقشُ، فرجع الذين أَغاروا خائبين وأَخذوا في طلبهم، فَسمِعَتْ براقشُ وَقْعَ حوافرِ الخيل فنَبَحَتْ فاستدلوا على موضع نباحِها فاستَباحُوهم. وقال الشَّرْقي بن القَطامي: براقش امرأَة لقمان بن عاد، وكان بنو أَبيه لا يأْكلون لحوم الإِبل، فأَصاب من براقشَ غلاماً فنزل لقمانُ على بني أَبيها فأَوْلَمُوا ونحروا جَزُوراً إِكراماً له، فراحت براقشُ بِعَرْقٍ من الجزور فدفَعَتْه لزوجها لقمانَ فأَكله، فقال: ما هذا؟ ما تَعَرّقْتُ مثلَه قط طيّباً فقالت براقشُ: هذا من لحم جزور، قال: أَوَلُحُومُ الإِبلِ كُلّها هكذا في الطِّيب؟ قالت: نَعَم، ثم قالت له: جَمِّلْنا واجْتَمِل، فأَقبل لقمان على إِبلِها وإِبلِ أَهلها فأَشرع فيها وفعل ذلك بنو أَبيه، فقيل: على أَهلها تجني براقش، فصارت مثلاً. وقال أَبو عبيدة براقش اسم امرأَة وهي ابنة مَلِك قديم خرج إِلى بعض مَغازِيه واسْتَخْلَفَها على مُلْكه فأَشار عليها بعضُ وُزَرائها أَن تَبْنيَ بناءً تُذْكَرُ به، فبَنَتْ موضعين يقال لهما براقش ومَعِينٌ، فلما قَدِمَ أَبوها قال لها: أَردتِ أَن يكون الذكر لكِ دُوني، فأَمر الصُّنَّاع الذين بَنَوْهما بأَن يهدِموها، فقالت العرب: على أَهلها تجني براقش وحكى أَبو حاتم عن الأَصمعي عن أَبي عمرو بن العلاء أَن براقشَ ومعينَ مدينتان بُنِيَتا في سبعين أَو ثمانين سنة؛ قال: وقد فسر الأَصمعي براقش ومعين في شعر عمرو بن معد يكرب وأَنهما موضعان وهو:
دعانا من بَراقِشَ أَو مَعِينٍ،
فأَسْرَعَ واتْلأَبَّ بنا مَلِيع
وفسر اتلأَبّ باسْتقَام، والمَلِيعَ بالمستوي من الأَرض، وبراقش موضع؛ قال النابغة الجعدي:
تَسْتَنُّ بالضِّروِ من بَراقِشَ أَو
هَيْلانَ، أَو ناضِرٍ من العُتُم

### Türkçe

**بَرْقَشَ** adamı **بَرْقَشَةً**: kaçıp giderken arkasını döndü.

Ve **البَرْقَشَة**: türlü renklerle bir nakşetmeye benzer; ve **الأَرْقَشِ**’in rengi farklılaştığında ona **بَرْقَشَةً** denildi. Ve **بَرْقَشَه**: onu türlü renklerle nakşetti. Ve **تَبَرْقَش** adam: türlü farklı renklerle süslendi; ve aynı şekilde bitki, **الْوَنَّ** ettiğinde. Ve **تَبَرْقَشت** beldeler: süslendi ve renklendi; ve aslı **أَبي بَراقَشَ**’dandır. Ve “beldeleri **بَراقِشَ** bıraktım” (yani) her renkten farklı çiçekle dolu; İbnü’l-A‘râbî’den; ve el-Hansâ için inşad etti:

تَطِيرُ حَواليَّ البِلادُ بَرَاقِشاً،
بأَرْوَعَ طَلاَّبِ التِّرَاتِ مُطَلِّبِ

Ve denildi: **بَراقشُ** beldeler kıraç, ıssız, **بَلاقِع** gibi eşit (derecede); eğer bu ise o, zıt anlamlılardandır. Ve **البَرْقَشَة**: dağılma; ondan da (yani) yine.

Ve **المُبْرَنْقشُ**: sevinçli, mesrur. Ve **ابْرَنْقَشَت** **العِضَاهُ**: güzelleşti. Ve **ابْرَنْقَشَت** yer: yeşerdi. Ve **ابْرَنْقَشَ** mekân: başkasından kesildi; Ru’be dedi:

إِلى مِعَى الخَلْصَاء حيث ابْرَنْقَشا

Ve **البِرْقِشُ**, kesre ile: serçeye benzer, küçük, renkli, **الحُمَّرِ**’den bir küçük kuşçuk; Hicaz ehli ona **الشُّرْسُور** der; el-Ezherî dedi: ve bedevî çocuklarını onu **أَبا بَراقِش** diye adlandırırken işittim. Ve denildi: **أَبو بَراقِش** renk renk renklere bürünen bir kuştur; **القُنْفُذ**’e benzer; tüyünün üstü külrengi, ortası kırmızı, altı siyah; kabardığında rengi türlü renklere değişir; el-Esedî dedi:

إِنْ يَبْخَلُوا أَو يَجْبُنُوا،
أَو يَغْدِرُوا لا يَحْفِلُوا
يَغْدُوا عَلَيْكَ مُرَجّليـ
ـنَ، كَأَنَّهُمْ لَمْ يَفْعَلُوا
كَأَبي بَراقِشَ، كُلّ لَوْ
نٍ لَوْنُهُ يَتَخَيَّلُ

Çirkinliklerle meşhur bir kavmi vasfetti: utanmazlar ve onları bu hâl üzere gören kimseyi umursamazlar; ve **يَغْدوا** sözü, “**لا يَحْفِلوا**” sözünün بدل’idir; çünkü onların saçları taranmış olarak sabahleyin çıkmaları, umursamadıklarına delildir. Ve **التَّرْجِيل**: saçı taramak ve salıvermek. İbn Berrî dedi; ve İbn Hâleveyh dedi: **أَبو بَراقِشَ** **العِضَاهِ** içinde bulunan bir kuştur; rengi siyahlık ile beyazlık arasındadır; ve onun altı ayağı vardır: bir yandan üç, bir yandan üç; ve o, ağır kıçlıdır; uçtuğunda onun için bir hışırtı işitirsin; ve o, türlü renklere bürünür.

Ve **برَاقِشُ**: bir köpeğin adıdır; onun bir hikâyesi vardır; ve meselde: “kendi ehline delâlet etti **بَراقِشُ**”; İbn Hâni’ dedi: Yûnus, Ebû ‘Amr’dan, onun bu meseli şöyle dediğini nakletti: “kendi ehline **براقش** cinayet işler”; böylece mesel oldu. Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den nakletti; dedi ki: **بَراقِش** bir köpeğin adıdır; bir orduya havladı; onlar, köpeğin bulunduğu mahalleden haberdar değillerdi; havlamasını işitince, ehlinin orada olduğunu bildiler; onlara yöneldiler ve onları helâl saydılar; böylece mesel oldu. Ve bu mesel şöyle de rivayet edilir: “kendi ehline **براقش** cinayet işler”; ve bunun üzerine Hamza b. Bîd’ın sözü vardır:

لمْ تَكُنْ عَنْ جِنايَة لَحِقَتْني،
لا يَسارِي ولا يُميني جنَتْني
بَلْ جَناها أَخٌ عَلَيَّ كَرِيمٌ،
وعَلى أَهْلِها بَراقِشُ تَجْني

Dedi ki: ve **براقِشُ** Araplardan bir kavmin köpeğinin adıdır; bazı günlerde onlara baskın yapıldı; kaçtılar ve **براقشُ** onları izledi; baskın yapanlar eli boş döndüler ve onları aramaya koyuldular; **براقشُ** atların nallarının sesini işitti de havladı; havlamasının yerinden onların yerine delil buldular da onları helâl saydılar. Ve eş-Şarkî b. el-Katâmî dedi: **براقش** Âd oğlu Lokmân’ın karısıdır; ve babasının oğulları deve etlerini yemezlerdi; **براقش**’tan bir oğlan elde etti; Lokmân babasının oğullarının yanına indi; ona ikram olarak bir deve kestiler; **براقشُ** deveden bir **عَرْقٍ** ile döndü; onu kocası Lokmân’a verdi; o da yedi; dedi: bu nedir? Ben bunun gibi güzel bir şeyi hiç **تَعَرّقْتُ** etmedim; **براقشُ** dedi: bu, deve etindendir. Dedi: deve etlerinin hepsi güzellikte böyle midir? Dedi: evet. Sonra ona dedi: bizi güzelleştir ve güzellen; bunun üzerine Lokmân onun develerine ve ehlinin develerine yöneldi, onlara mızrağı sapladı; babasının oğulları da bunu yaptı; denildi: “kendi ehline **براقش** cinayet işler”; böylece mesel oldu. Ebû ‘Ubeyde dedi: **براقش** bir kadının adıdır; o, eski bir kralın kızıdır; bazı gazvelerine çıktı ve onu mülkü üzerine halef bıraktı; vezirlerinden bazıları ona, kendisiyle anılacağı bir bina yapmasını işaret etti; o da iki yer yaptı; onlara **براقش** ve **مَعِينٌ** denir. Babası gelince ona dedi: zikrin benim dışımda sana olmasını istedin; onları yapan sanatkârlara onları yıkmalarını emretti; Araplar dedi: “kendi ehline **براقش** cinayet işler.” Ebû Hâtim, el-Asma‘î’den, Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’dan nakletti: **براقشَ** ve **معينَ** yetmiş yahut seksen yılda inşa edilmiş iki şehirdir. Dedi: el-Asma‘î, Amr b. Ma‘dîkerib’in şiirinde **براقش** ve **معين**’i tefsir etti; ikisinin de iki yer olduğunu (söyledi); o da şudur:

دعانا من بَراقِشَ أَو مَعِينٍ،
فأَسْرَعَ واتْلأَبَّ بنا مَلِيع

Ve **اتلأَبّ**’ı “istikamet buldu” diye, **المَلِيعَ**’ı da “yerin düz olanı” diye tefsir etti. Ve **براقش** bir yerdir; en-Nâbiga el-Ca‘dî dedi:

تَسْتَنُّ بالضِّروِ من بَراقِشَ أَو
هَيْلانَ، أَو ناضِرٍ من العُتُم
