# برقع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [برقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: برقع

البرقع، كقنفذ وجندب وعصفور، هكذا نقل الجوهري هذه اللغات الثلاثة، وهو قول ابن الأعرابي، قال: يكون للنساء والدواب، وأنشد الجوهري لشاعر يصف خشفا:
  وخد كبرقوع الفتاة ملـمـع                      وروقين لما يعدوا أن تقشرا قلت: هكذا في نسخ الصحاح. ويروى: لما يعد أن يتقشرا. وقال الصاغاني: الشعر للنابغة الجعدي يصف بقرة مسبوعة، والرواية: وخدا وملمعا، وصدره:
  فلاقت بيانا عنـد أول مـعـهـد                      إهابا ومعبوطا من الجوف أحمرا وهكذا قاله ابن بري أيضا، وقال في قوله: فلاقت يعني بقرة الوحش التي أخذ الذئب ولدها.
 وفي اللسان والعباب: وقد أنكر أبو حاتم اللغة الثانية والثالثة وكان ينشد بيت الجعدي:
  وخد كبرقع الفتاة قال: ومن أنشده كبرقوع فإنما فر من الزحاف. وأنشد ابن دريد لأبي النجم:
  من كل عجزاء سقوط البرقع                      بلهاء لم تحفظ ولم تـضـيع

  وقال الليث: جمع البرقع البراقع. قال وفيه خرقان للعينين، وأنشد الصاغاني لأبي النجم:
  إن ذوات الأزر والـبـراقـع                      والبدن في ذاك البياض الناصع
  ليس اعتذاري عندها بـنـافـع                      ولا شفاعات لذاك الـشـافـع ومن قول العامة في العكس المستوي: عقارب تحت براقع.
 ويقال: برقعه برقعة: ألبسه إياه فتبرقع، أي لبسه. قال توبة بن الحمير:
  وكنت إذا ما جئت ليلى تبرقعتفقد رابني منها الغداة سفورها وقال ابن شميل: البرقع كقنفذ: سمة لفخذ البعير، حلقتان بينهما خباط في طول الفخذ، وفي العرض الحلقتان، صورتها هكذا. والبرقع أيضا: ماء لبني نمير ببطن الشريف. نقله ياقوت والصاغاني. وبرقع، بلا لام: اسم للعنز إذا دعيت للحلب، نقله ابن عباد.
 وقال أبو عمرو: جوع برقوع، كعصفور، وصعفوق، جاء الأخير نادرا ندرة صعفوق، وكذلك جوع يرقوع بالياء التحتية المضمومة، وليس بتصحيف، بل هي لغة ثالثة، وكذلك بركوع وبركوع كل ذلك بمعنى واحد، أي شديد. والبرقع كزبرج، وقنفذ: اسم للسماء. وقال أبو علي الفارسي: هي السماء السابعة لا ينصرف، ونقله الجوهري أيضا هكذا.
 أو هو اسم السماء الرابعة، كما نقله الأزهري عن الليث، وقال: جاء ذكره في بعض الأحاديث.
 أو هي اسم السماء الأولى وهي سماء الدنيا، كما قاله ابن دريد، قال: زعموا، وكذلك قاله ابن فارس، قال: والباء زائدة، والأصل الراء والقاف والعين، لأن كل سماء رقيع، والسموات أرقعة، وصوب الصاغاني قول الأزهري، وأنشد الجوهري لأمية بن أبي الصلت:
  فكأن برقع والملائك تحتها                      سدر تواكله القوائم أجرب هكذا هو في نسخ الصحاح، وهو غلط، والرواية الصحيحة أجرد بالدال، كما نبه عليه ابن بري والصاغاني، والقصيدة دالية. وزاد ابن بري: وما وصفه الجوهري في تفسير هذا البيت هذيان منه، وسماء الدنيا هي الرقيع. قلت: وقد تقدم البحث في ذلك في س د ر فراجعه.
 وبركة برقع، كقنفذ، بأعلى الشام، وقد أهمله ياقوت والصاغاني، وهو غير الذي ببطن الشريف، فإن ذلك بنجد. والمبرقعة، بفتح القاف: الشاة البيضاء الرأس، نقله الجوهري. قال: وبكسرها: غرة الفرس الآخذة جميع وجهه غير أنه ينظر في سواد ، زاد غيره، وقد جاوز بياض الغرة سفلا إلى الخدين من غير أن يصيب العينين. يقال: فرس مبرقع، وغرة مبرقعة.
 ومن المجاز: برقع لحيته، أي صار مأبونا، معناه تزيا بزي من لبس البرقع، ومنه قول الشاعر:
  ألم تر قيسا عيلان برقعـت                      لحاها وباعت نبلها بالمغازل ومن المجاز: برقع فلانا بالعصا برقعة: ضربه بها بين أذنيه، أي حتى صار كالبرقع على رأسه. ومما يستدرك عليه: قال الفراء: برقع، نادر ندرة هجرع: اسم للسماء عن ابن عباد، ونقله الأزهري أيضا، وقال: جاء على فعلل، وهو غريب نادر. قلت: ولعل قول المصنف في اسم السماء وكقنفذ تصحيف عن هذا، فتأمل.

  والمبرقع: لقب موسى بن محمد بن علي بن موسى الكاظم، الحسيني، المدفون بقم، ويقال لولده الرضويون.

### Türkçe

**البرقع**, **قنفذ** ve **جندب** ve **عصفور** gibi; cevherî bu üç lugatı böyle nakletti; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Dedi: kadınlar ve binek hayvanları için olur. Cevherî, bir şairden, bir **خشف**i vasfederken şu beyti okudu:
  Ve bir yanak, kızın **برقوع**u gibi parıltılı,                      ve iki boynuzcuk; soyulmaya az kala soyulmadılar.
Dedim: **الصحاح** nüshalarında böyledir. Şöyle de rivayet olunur: “soyulmaya az kala soyulmadılar.” Sâğânî dedi: Şiir, Nâbiga el-Ca‘dî’nindir; yırtıcıya kapılmış bir ineği vasfeder; rivayet: “ve bir yanak ve parıltılı”; ve onun صدر’ı:
  İlk buluşmada bir açıklıkla karşılaştı,                      bir deri ve içten kırmızı, bağlanmış.
İbn Berrî de bunu böyle söyledi. Ve onun sözünde: “karşılaştı” yani, kurdun yavrusunu aldığı yaban ineği demektir.

**اللسان** ve **العباب**’da: Ebû Hâtim ikinci ve üçüncü lugatı inkâr etti ve Ca‘dî’nin beytini şöyle okurdu:
  Ve bir yanak, kızın **برقع**ı gibi.
Dedi: Kim onu **برقوع** gibi okursa, ancak zihâftan kaçmıştır. İbn Düreyd, Ebü’n-Necm’den şu beyti okudu:
  Her bir kalçalıdan, **البرقع**ı düşen,                      ahmak; ne korudu ne de zayi etti.

Leys dedi: **البرقع**’ın çoğulu **البراقع**’dır. Dedi: onda gözler için iki yırtık vardır. Sâğânî, Ebü’n-Necm’den şu beyti okudu:
  **الأزر** ve **البراقع** sahibi olanlar,                      ve beden, o parlak beyazlık içinde.
  Onun yanında özrüm faydalı değildir,                      ne de o şefaatçinin şefaatleri.
Avamın, tersine çevrilmiş düzgün (söz) hakkında sözlerinden: “**عقارب** **تحت براقع**.”

Denir: **برقعه برقعة**: onu ona giydirdi; böylece **تبرقع** etti; yani onu giydi. Tûbe b. el-Humeyyir dedi:
  Leylâ’ya geldiğimde **تبرقعت**;                      sabahleyin onun açılması beni kuşkulandırdı.
İbn Şümeyl dedi: **البرقع** **قنفذ** gibi: devenin uyluğu için bir damgadır; uyluğun boyu boyunca aralarında bir çizik bulunan iki halka; enine de iki halka; şekli böyledir. **البرقع** ayrıca: Şerîf vadisinin içinde Benî Nümeyr’e ait bir sudur. Bunu Yâkût ve Sâğânî nakletti. Ve **برقع**, lamsız: sağım için çağrıldığında keçinin adıdır; bunu İbn Abbâd nakletti.

Ebû Amr dedi: **جوع برقوع**; **عصفور** gibi; ve **صعفوق**; sonuncusu, **صعفوق**un nadirliği gibi nadir olarak geldi. Yine **جوع يرقوع** (altındaki **ياء**’lı, ötreli) böyledir; tashîf değildir; bilakis üçüncü bir lugattır. Yine **بركوع** ve **بركوع**; bunların hepsi tek mânâdadır; yani şiddetli. Ve **البرقع** **زبرج** ve **قنفذ** gibi: göğün adıdır. Ebû Ali el-Fârisî dedi: O, yedinci göktür; munsarif olmaz. Cevherî de bunu böyle nakletti.

Yahut o, dördüncü göğün adıdır; Leys’ten Ezhârî’nin naklettiği gibi. Dedi: Bazı hadislerde onun zikri geldi.

Yahut o, birinci göğün adıdır; o da dünya göğüdür; İbn Düreyd’in söylediği gibi. Dedi: “Zannettiler.” İbn Fâris de bunu böyle söyledi. Dedi: **الباء** ziyadedir; aslî olan **الراء** ve **القاف** ve **العين**’dir; çünkü her gök **رقيع**’dir; gökler de **أرقعة**’dır. Sâğânî, Ezhârî’nin sözünü doğru buldu. Cevherî, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’tan şu beyti okudu:
  Sanki **برقع** ve melekler onun altındadır;                      ayakların yediği, uyuz bir sedir.
Bu, **الصحاح** nüshalarında böyledir; o ise yanlıştır. Sahih rivayet **أجرد**’dir, **الدال** ile; İbn Berrî ve Sâğânî buna dikkat çekti; kaside de **دال**’lıdır. İbn Berrî şunu da ekledi: Cevherî’nin bu beyti tefsirde vasfettiği şey, ondan bir hezeyandır; dünya göğü **الرقيع**’dir. Dedim: Bunun araştırması daha önce **س د ر**’de geçti; ona müracaat et.

Ve **بركة برقع**, **قنفذ** gibi, Şam’ın yukarısındadır. Yâkût ve Sâğânî onu ihmal etti. O, Şerîf vadisinin içindeki değildir; çünkü o Necd’dedir. Ve **المبرقعة**, **القاف**’ın fethiyle: başı beyaz koyun; bunu Cevherî nakletti. Dedi: Onun kesriyle: yüzünün tamamını alan atın alnındaki aklık; ancak siyahlık içinde bakar. Başkası şunu ekledi: ve o aklığın beyazlığı aşağıya doğru iki yanağa geçmiştir; gözlere isabet etmeden. Denir: **فرس مبرقع** ve **غرة مبرقعة**.

Mecazdan: **برقع لحيته**; yani **مأبونا** oldu; mânâsı: **البرقع** giyenin kılığıyla kılıklanmaktır. Ondan şairin sözü:
  Kays Aylân’ı görmedin mi; sakallarını **برقعت** etti,                      oklarını iğlerle sattı.
Mecazdan: **برقع فلانا بالعصا برقعة**: onu değnekle iki kulağı arasından vurdu; yani başında **البرقع** gibi oldu. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: Ferrâ dedi: **برقع**, **هجرع**ın nadirliği gibi nadir: İbn Abbâd’dan, göğün adıdır; Ezhârî de onu nakletti. Dedi: **فعلل** vezni üzere geldi; o, garip nadirdir. Dedim: Müellifin “göğün adı”nda ve “**قنفذ** gibi” sözünün, bundan bir tashîf olması umulur; öyleyse düşün.

Ve **المبرقع**: Mûsâ b. Muhammed b. Ali b. Mûsâ el-Kâzım’ın lakabıdır; Hüseynî’dir; Kum’da defnedilmiştir. Ve onun evladına **الرضويون** denir.
