# برق — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B1%D9%82/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: برق

القاف والراء والباء معهما
ق ر ب، ر ق ب، ب ر ق، ر ب ق، ق ب ر، ب ق ر كلهن مستعملات قرب: القَرَبُ أن يرعى القوم بينهم وبين المورد وهم يسيرون بعض السير حتى إذا كان بينهم وبين الماء عشية أو ليلة عدلوا فقربوا، وهم يقربون قرباً، واقربوا إبلهم، وقربت الإبل.
وحمار قارب يطلب الماء، قال:
قد قدموني لإقرابٍ وإصدار
وقال:
هاج الصوادي والحزان فاندلقـت		وانقض سابقها الحادي لها القَرِبُ
والعانة القَواربُ: هي التي تَقْرَبُ القَرَبَ أي تعجل الورود، ويقال لطالب الماء ليلاً: قارِبٌ.
والقَرَبُ: طلب الماء ليلاً.
والقارِبُ: سفينة صغيرة تكون مع أصحاب السفن البحرية تستخف لحوائجهم، والجميع قوارِبُ.
والقِرابُ للسيف والسكين: غمدهما، والفعل قَرَّبْتُ قِراباً وأقْرَبْتُ أيضاً قِراباً.
والقُرابُ: مُقاربةُ الشيء، تقول: معه ألف درهم أو قُرابُ ذلك، ومعه ملء قدح ماء أو قُرابُه.
وأتيته قُرابَ العشي، وقُرابَ الليل.
وهذا قدح قربان ماء ونصفان ماء وملآن ماء، فأما نصفان فمن النصف، وقَرْبانُ أي قارب الامتلاء.
وهذا قُرْبانٌ من قَرابينِ الملك أي وزير، هكذا يجمعون بالنون، وهو في القياس خلف، وهم الذين يستنفع بهم إلى الملوك.
والقُرْبُ ضد البعد، والاقتِرابُ الدنو، والتَقَرُّبُ: التدني والتواصل بحق أو قَرابةٍ.
والقُرْبانُ: ما تَقَرَّبْتَ به إلى الله تبتغي به قُرْباً ووسيلة.
وما قَرَبْتُ هذا الأمر قُرْباناً ولا قُرْباً.
وقَرَبَ فلان أهله أي غشيها قرباناً.
والقُرْبَى: حق ذوي القرابة.
وفلان يقرب أمراً أي يعزوه بقول أو فعل، وقربت أمراً: ما أدري ما هو.
والقُربُ: من لدن الشاكلة إلى مراق البطن، ومن الرفع إلى الإبط من كل جانب. وفرس لاحق الأقراب، يجمعون القرب، وإنما للفرس قربان، ولكن لسعته، كما يقولون: شاة عظيمة الخواصر، ولها خاصرتان كما قال:
لأبيض عجلي عظيم المفارق
جمعه لسعته.
والقريبُ ذو القرابة، ويجمع أقارب، وقريبة جمعها قرائب، للنساء.
والقريبُ نقيض البعيد يكون تحويلاً يستوي فيه الذكر والأنثى، والفرد والجميع، هو قريب، وهي قريب، وهم قريب، وهن قريب.
وفرس مُقَرب: قَرُبَ مربطه ومعلفه لكرامته، ويجمع مقربات ومقاريب.
وأقْرَبَت الشاة والأتان فهي مُقربٌ، وأدنت الناقة فهي مدن لا غير.
والقَريبُ: السمك المملح ما دام في طراءته.
وقد حيى فلان وقَرَّبَ أي قال: حياك الله وقَرَّبَ دارك.
رقب: رَقَبْتُ الشيء أَرْقُبُهُ ورِقباناً أي انتظرت.
وقوله تعالى: "ولم تَرقُبْ قولي" أي لم تنظر.
والتَرَقُّبُ: تنظر الشيء وتوقعه.
والرًّقيبُ: الحارس يشرف على رِقْبةٍ، يحرس القوم.
ورقيبُ الميسر: الأمين الموكل بالضريب، ويقال: الرقيب السهم الثالث.
والرَقيبُ: الحافظ.
والرَّقُوبُ من الأرامل والشيوخ: الذي لا ولد له، ولا يستطيع الكسب، ويقال: هو الذي لم يقدم من ولده شيئاً، وسميت الأرملة رَقُوباً لأنه لا كاسب لها ولا ولد فهي تَتَرَقَّبُ معروفاً.
والرَّقَبَةُ أصل مؤخر العنق، والأَرْقَبُ والرَّقبانيُّ الغليظ الرَّقَبةِ.
وأمة رَقَبانيِّةٌ رَقْباءُ ولا تنعت به الحرة.
والرَّقَبُ جمع كالرِّقاب، والإعطاء في الرِّقاب أي في المكاتبين.
وأعتق الله رقَبَتَه، ولا يقال: عُنُقَه.
والرَّقيبُ: ضربٌ من الحيات، وجمعه رُقُب ورقيبات.
برق: البَرْقُ دخيل في العربية، ويجمع على بِرقان.
والبَرَقُ مصدر الأَبْرَقِ من الحبال، وهو الحبل الذي أبرم بقوة سوداء وقوة بيضاء.
ومن الجبال: ما فيه جدد بيض وجد سود.
والبَرْقاء من الأرض: طرائق بقعة فيها حجارة سود يخالطها رملة بيضاء، وكل قطعة على حبالها برقة، فإذا اتسع فهو الأبرق، والأبارق جمعه، ويجمع على البراق.
والأبارِقُ: الأكام يخالطها الحصى والرمال، قال:
لنا المصانع من بصرى إلى هجر		إلى اليمامة فالأجزاع فالـبُـرقِ
وهضب الأبارِقِ: موضع بعينه.
والبُروقُ: بيض السحاب، وبَرَقَ يبرُقُ بُروقاً وبَريقاً، وأبْرَقَ لغة.
والبارقةُ: سحاب يَبْرُقُ، وكل شيء يتلألأ فهو بارقٌ، ويبرُق بريقأً. ويقال للسيوف بوارِقُ.
وإذا اشتد موعد بالوعيد يقال: أبْرَقَ وأرْعَدَ، قال:
أَبْرِقْ وأرْعِـدْ يا يزي?		د فما وعيدك لي بضائر
وبَرَقَ ورَعَدَ لغة، قال:
فارْعِدْ هنالك ما بدا لك وابْرَقِ
وأبْرَقَتِ الناقة: ضربت بذنبها مرة على فرجها، ومرة على عجزها.
والإنسان البَروقُ هو الفرق لا يزال، قال:
يروغ لكل خوار بَروقِ
كأنه من قولك: بَرِقَ بصره فهو بَرِقٌ أي بهت، فهو فزع مبهوت.
وكذلك يفسر من قرأ: "فإذا بَرِقَ البصر".
ومن قَرَأ: "بَرَقَ" يقول: تراه يلمع من شدة شخوصه ولا يطرف، قال:
لما أتانا ابن عميرٍ راغـياً		أعطيته عيساء منها فَبَرقْ
أي رد لها على الإبل.
وبَرَّقَ بعينه تبريقاً إذا لألأها من شدة النظر.
والبُراقُ: دابة يركبها الأنبياء.
والأباريقُ: جمع إبريق.
والبُرْقانُ: جمع بُرْقانةٍ، وهي جرادة تلونت بخطوط صفر وسود.
ربق: رَبَقتُ الشاة رَبْقاً بالرِّبْقِ وهو الخيط، الواحدة رِبْقةٌ، وشاة مُرَبَّقَةٌ أعم، ومَربوقةٌ.
وأم الربيق اسم للحرب، واسم للداهية الشديدة، قال العجاج:
أم الرُّبَيقِ والوُرَيْقِ الأزنم
ويروى: الأزلم قبر: المَقْبَرةُ والمَقْبُرَةُ: موضع القبور: والقبر واحد.
والقَبرُ: مصدر، والقَبرُ موضع القَبرِ، وقَبرتهُ أقبرهُ قبراً ومقبراً.
والاِقبارُ: أن تهيء له قبراً وتنزله منزلة ذاك، قال الله تعالى: "ثم أماته فأقبره" أي جعله بحال يقبر.
والمُقابِرُ: الذي يحفر معك القبر.
والقبر: موضع متأكل مسترخى في العود الذي يتطيب به، وهو جوفه.
بقر: البَقَرُ: جماعة البَقَرةِ، والبَقيرُ والباقِرُ كقولك: الحمير والضئين والجامل، قال:
يكسعن أذناب البقيرِ الدُّلسِ
والباقِرُ جمع البقر مع راعيها، وكذلك الجامل، جمع الجمل مع راعيها.
والبَقرُ: شق البطن، قال الراج:
ضرباً وطعناً باقِراً عشنزرا
والبَقيرةُ شبه قميص تبلسه نساء الهند، ضيق إلى السرة.
والتَّبَقُّر: التفتح والتوسع من بقر البطن، ونهي عن التَّبَقُّر في المال.
والمُتَبَقِّر: اللاعب بالبُقَّيْرَى، وهي لعبة يلعب بها.
وَبَقَروا حولهم أي حفروا، ويقال: كم بَقَرتُم لغسيلكم أي كم حفرتم، وقال طفيل الغنوي:
وملن فما ينفك حول متالع		بها مثل آثار المُبَقِّرِ ملعب

### Türkçe

**القاف** ve **الراء** ve **الباء** onlarla birlikte

**ق ر ب**، **ر ق ب**، **ب ر ق**، **ر ب ق**، **ق ب ر**، **ب ق ر**: hepsi kullanımdadır. **قرب**: **القَرَبُ**, kavmin, aralarında ve su kaynağı arasında iken, biraz yürüyüş yürürlerken, aralarında ve su arasında bir akşam yahut bir gece kalınca yönelip (yoldan) sapmalarıdır; böylece **قربوا** (yaklaştılar/konakladılar); onlar **يقربون** **قرباً** (bir **قرب** ile); develerini **اقربوا** (yaklaştırdılar/konaklattılar); ve develer **قربت**.
Ve su isteyen **قارب** bir eşek; dedi ki:
Beni **إقرابٍ** ve **إصدار** için öne sürdüler
Ve dedi ki:
Susuzlar ve sert yerler coştu da döküldü		ve onların **القَرِبُ**’u (yakın olanı) için öncü olanı, sürücü olanı geçti
Ve **العانة القَواربُ**: o, **القَرَبَ**’a **تَقْرَبُ** olandır; yani varışı çabuklaştırır. Geceleyin su arayana **قارِبٌ** denir.
Ve **القَرَبُ**: geceleyin su istemektir.
Ve **القارِبُ**: deniz gemileri sahipleriyle birlikte bulunan küçük bir gemidir; ihtiyaçları için hafifçe (kolayca) kullanırlar; hepsi **قوارِبُ**tur.
Ve kılıç ve bıçak için **القِرابُ**: ikisinin kınıdır; fiil: **قَرَّبْتُ** **قِراباً** ve ayrıca **أقْرَبْتُ** da **قِراباً**.
Ve **القُرابُ**: şeyin yaklaşımıdır; dersin ki: yanında bin dirhem vardır yahut bunun **قُرابُ**’u; ve yanında bir kadeh dolusu su vardır yahut onun **قُرابُ**’u.
Ve ona **قُرابَ العشي**’de ve **قُرابَ الليل**’de geldim.
Ve bu, bir kadeh **قربان** su ve iki yarım su ve dolu su’dur; iki yarım ise yarımdandır; ve **قَرْبانُ** yani dolmaya yaklaştı.
Ve bu, kralın **قَرابينِ**’inden bir **قُرْبانٌ**dur; yani bir vezir; böylece **النون** ile cem ederler; ve kıyasta bu, aykırıdır; onlar, krallara (ulaşmada) kendileriyle faydalanılan kimselerdir.
Ve **القُرْبُ** uzaklığın zıddıdır; **الاقتِرابُ** yaklaşmadır; **التَقَرُّبُ**: hak ile yahut **قَرابةٍ** ile yaklaşma ve bağ kurmadır.
Ve **القُرْبانُ**: Allah’a onunla **قُرْباً** ve vesile arayarak yaklaştığın şeydir.
Ve bu işi ne **قُرْباناً** ne de **قُرْباً** olarak yaklaştırdım.
Ve falan, ehlini **قَرَبَ**; yani ona **قرباناً** olarak yaklaştı (onunla birleşti).
Ve **القُرْبَى**: akrabalık sahiplerinin hakkıdır.
Ve falan bir işi **يقرب**; yani onu söz yahut fiil ile isnat eder. Ve bir işi **قربت**: onun ne olduğunu bilmiyorum.
Ve **القُربُ**: şekilden karın yanına kadar; ve her iki yandan kaldırmadan koltuk altına kadar. Ve **لاحق الأقراب** bir at; **القرب**’u cem ederler; hâlbuki at için ancak iki **قربان** vardır; fakat genişliği sebebiyle; nitekim “yanları büyük bir koyun” derler; hâlbuki onun iki yanı vardır; dediği gibi:
Beyaz, aceleci (bir at), ayrım yerleri büyük
Onu genişliği sebebiyle cem etti.
Ve **القريبُ** akrabalık sahibidir; **أقارب** diye cem edilir. Ve **قريبة**’nin cemi kadınlar için **قرائب**tir.
Ve **القريبُ** uzak’ın karşıtıdır; bir dönüşüm olarak gelir; onda erkek ve dişi, tekil ve çoğul eşit olur: o **قريب**’dir, o (kadın) **قريب**’dir, onlar **قريب**’dir, onlar (kadınlar) **قريب**’dir.
Ve **مُقَرب** bir at: bağlandığı yeri ve yemliği, kereminden dolayı yakın oldu; **مقربات** ve **مقاريب** diye cem edilir.
Ve koyun ve dişi eşek **أقْرَبَت**; o halde o **مُقربٌ**dür. Ve deve **أدنت**; o ise yalnızca **مدن**’dir.
Ve **القَريبُ**: tuzlanmış balık; tazeliği sürdükçe.
Ve falan yaşadı ve **قَرَّبَ**; yani “Allah seni yaşatsın” dedi ve “evini yakın kılsın” dedi.

**رقب**: bir şeyi **رَقَبْتُ**; onu **أَرْقُبُهُ** ve **رِقباناً**; yani bekledim.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “ve benim sözümü **تَرقُبْ** etmedi” yani bakmadı.
Ve **التَرَقُّبُ**: şeye bakman ve onu beklemen.
Ve **الرًّقيبُ**: bir **رِقْبةٍ** üzerinde gözetleyen bekçi; kavmi korur.
Ve kumarın **رقيبُ**’i: paylaştırmaya memur güvenilir kimsedir. Ve denir ki: **الرقيب** üçüncü oktur.
Ve **الرَقيبُ**: koruyandır.
Ve dullardan ve ihtiyarlardan **الرَّقُوبُ**: çocuğu olmayan ve kazanmaya güç yetiremeyen kimsedir. Ve denir ki: o, evladından hiçbir şey öne sürmemiş olandır. Dul kadına **رَقُوباً** adı verildi; çünkü onun için ne kazanan vardır ne çocuk; böylece o bir iyiliği **تَتَرَقَّبُ** eder.
Ve **الرَّقَبَةُ** boynun arka tarafının köküdür. Ve **الأَرْقَبُ** ve **الرَّقبانيُّ**: boynu kalın olandır.
Ve **رَقَبانيِّةٌ** bir cariye **رَقْباءُ**dur; hür kadın bununla nitelenmez.
Ve **الرَّقَبُ** bir cemdir; **الرِّقاب** gibi. Ve **الرِّقاب**’da bağış: yani mukâteblerde (azadlık sözleşmelilerde).
Allah onun **رقَبَتَه**’ini azad etti; **عُنُقَه** denmez.
Ve **الرَّقيبُ**: yılanlardan bir türdür; cemi **رُقُب** ve **رقيبات**tir.

**برق**: **البَرْقُ** Arapçaya dâhil (yabancı kökenli)dir; **بِرقان** üzere cem edilir.
Ve **البَرَقُ**, iplerden **الأَبْرَقِ**’in masdarıdır; o, siyah bir kuvvet ve beyaz bir kuvvetle sıkıca bükülmüş iptir.
Ve dağlardan: içinde beyaz çizgiler ve siyah çizgiler olan.
Ve yerden **البَرْقاء**: içinde siyah taşlar bulunan, ona beyaz kumun karıştığı bir yer parçasının çizgileridir; her parça, kendi ipleri üzerinde **برقة**’dır; genişlerse o **الأبرق**’tır; onun cemi **الأبارق**’tır; ve **البراق** üzere de cem edilir.
Ve **الأبارِقُ**: çakıl ve kumun karıştığı tümseklerdir; dedi ki:
Busrâ’dan Hecer’e kadar bizim yapılarımız vardır		Yesâme’ye, sonra **الأجزاع**’a, sonra **الـبُـرقِ**’e
Ve **هضب الأبارِقِ**: belirli bir yerdir.
Ve **البُروقُ**: bulutun beyazlarıdır. Ve **بَرَقَ** **يبرُقُ** **بُروقاً** ve **بَريقاً**; ve **أبْرَقَ** bir lehçedir.
Ve **البارقةُ**: **يَبْرُقُ** eden bir buluttur. Ve parıldayan her şey **بارقٌ**tur; ve **بريقأً** parıldar. Kılıçlara **بوارِقُ** denir.
Ve tehdit ile vaat şiddetlenince “**أبْرَقَ** ve **أرْعَدَ**” denir; dedi ki:
**أَبْرِقْ** ve **أرْعِـدْ** ey Yezîd?		çünkü senin tehdidin bana zarar verici değildir
Ve **بَرَقَ** ve **رَعَدَ** bir lehçedir; dedi ki:
Orada dilediğin gibi **فارْعِدْ** et ve **ابْرَقِ**
Ve dişi deve **أبْرَقَتِ**: kuyruğuyla bir kere ferci üzerine, bir kere sağrısı üzerine vurdu.
Ve **البَروقُ** insan: korkak olandır; durmadan (korkar); dedi ki:
Her bağırış için kaçar, **بَروقِ** (korkak)
Sanki senin “gözü **بَرِقَ** oldu; o halde o **بَرِقٌ**’dir” sözündendir; yani şaşırdı; o halde o, korkmuş şaşkındır.
Ve “**فإذا بَرِقَ البصر**” okuyanı da böyle açıklarlar.
Ve “**بَرَقَ**” okuyan kimse der ki: şiddetli dikilişinden dolayı onu parıldar görürsün; göz kırpmaz; dedi ki:
İbn Umeyr bize böğürerek gelince		ona ondan bir boz deve verdim de **فَبَرقْ**
Yani onu develere geri çevirdi.
Ve gözünü **بَرَّقَ** etti; şiddetli bakıştan onu parlatınca; **تبريقاً** ile.
Ve **البُراقُ**: peygamberlerin bindiği bir binek.
Ve **الأباريقُ**: **إبريق**’in cemidir.
Ve **البُرْقانُ**: **بُرْقانةٍ**’nin cemidir; o, sarı ve siyah çizgilerle renklendirilmiş bir çekirgedir.

**ربق**: koyunu **رَبَقتُ**; **رَبْقاً** ile **بالرِّبْقِ**; o iptir. Tekili **رِبْقةٌ**’dır. Ve **مُرَبَّقَةٌ** bir koyun daha geneldir; ve **مَربوقةٌ**.
Ve **أم الربيق** savaşın adıdır; ve şiddetli felaketin adıdır. el-Accec dedi ki:
**أم الرُّبَيقِ** ve **الوُرَيْقِ** **الأزنم**
Ve **الأزلم** diye rivayet edilir.

**قبر**: **المَقْبَرةُ** ve **المَقْبُرَةُ**: kabirlerin yeri; ve **القبر** tektir.
Ve **القَبرُ**: masdardır. Ve **القَبرُ** kabir yeridir. Ve onu **قَبرتهُ**; onu **أقبرهُ**; **قبراً** ve **مقبراً**.
Ve **الاِقبارُ**: ona bir kabir hazırlaman ve onu bunun menzilesine indirmen (o hale koyman)dır. Allah Teâlâ dedi ki: “sonra onu öldürdü de onu **فأقبره**” yani onu, gömülür halde kıldı.
Ve **المُقابِرُ**: seninle birlikte kabri kazan kimsedir.
Ve **القبر**: güzel koku edinilen ağaçta yenmiş gevşek bir yerdir; o, onun iç boşluğudur.

**بقر**: **البَقَرُ**: **البَقَرةِ**’nin topluluğudur. Ve **البَقيرُ** ve **الباقِرُ**; senin “eşekler, koyunlar ve deve-sahibi” deyişin gibi. Dedi ki:
Karanlık **البقيرِ**’in kuyruklarını tekmelerler
Ve **الباقِرُ**: çobanıyla birlikte sığırın cemidir; ve aynı şekilde **الجامل**: çobanıyla birlikte devenin cemi.
Ve **البَقرُ**: karnı yarmaktır. er-Râciz dedi ki:
Vuruş ve saplayış; karnı yaran, sert
Ve **البَقيرةُ**: Hind kadınlarının giydiği, göbeğe kadar dar olan, gömleğe benzer bir şeydir.
Ve **التَّبَقُّر**: karın yarmadan (çıkan) açılma ve genişlemedir. Ve malda **التَّبَقُّر** yasaklandı.
Ve **المُتَبَقِّر**: **البُقَّيْرَى** ile oynayan oyuncudur; o, onunla oynanan bir oyundur.
Ve onların çevresini **بَقَروا**; yani kazdılar. Ve denir ki: çamaşırınız için ne kadar **بَقَرتُم**; yani ne kadar kazdınız. Ve Tufeyl el-Ganevî dedi ki:
Eğildiler; artık çevresinde, yükseltiler etrafında		onda, **المُبَقِّرِ**’in oyun yeri izleri gibi (izler) bulunan (şey) eksilmez
