# برك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B1%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: برك

البَرَكة: النَّماء والزيادة. والتَّبْريك: الدعاء للإنسان أو غيره بالبركة. يقال: بَرَّكْتُ عليه تَبْريكاً أي قلت له بارك الله عليك. وبارك الله الشيءَ وبارك فيه وعليه: وضع فيه البَرَكَة. وطعام بَرِيك: كأنه مُبارك. وقال الفراء في قوله رحمة الله وبركاته عليكم، قال: البركات السعادة؛ قال أبو منصور: وكذلك قوله في التشهد: السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته، لأن من أسعده الله بما أسعد به النبي، صلى الله عليه وسلم، فقد نال السعادة المباركة الدائمة. وفي حديث الصلاة على النبي، صلى الله عليه وسلم: وبارِكْ على محمد وعلى آل محمد أي أَثْبِتْ له وأدم ما أعطيته من التشريف والكرامة، وهو من بَرَكَ البعير إذا أناخ في موضع فلزمه؛ وتطلق البَرَكَةُ أيضاً على الزيادة، والأَصلُ الأَولُ. وفي حديث أم سليم: فحنَّكه وبَرَّك عليه أي دعا له بالبركة. ويقال: باركَ الله لك وفيك وعليك وتَبَارك الله أي بارك الله مثل قاتَلَ وتَقاتَلَ، إلا أن فاعلَ يتعدى وتفاعلَ لا يتعدى. وتَبَرّكْتُ به أي تَيَمَّنْتُ به. وقوله تعالى: أن بُورِكَ مَنْ في النار ومَنْ حولَها؛ التهذيب: النار نور الرحمن، والنور هو الله تبارك وتعالى، ومَنْ حولها موسى والملائكة. وروي عن ابن عباس: أن برك من في النار، قال الله تعالى: ومَنْ حولها الملائكة، الفراء: إنه في حرف أُبَيٍّ أن بُورِكَت النارُ ومنْ حولها، قال: والعرب تقول باركَكَ الله وبارَكَ فيك، قال الأَزهري: معنى بَرَكة الله عُلُوُّه على كل شيء؛ وقال أبو طالب بن عبد المطلب:
بُورِكَ المَيِّتُ الغريبُ، كما بُو
رك نَضْحُ الرُّمَّان والزيتون
وقال:
بارَك فيك اللهُ من ذي ألِّ
وفي التنزيل العزيز: وبارَكْنا عليه. وقوله: بارَكَ الله لنا في الموت؛ معناه بارك الله لنا فيما يؤدينا إليه الموت؛ وقول أبي فرعون: رُبَّ عجوزٍ عِرْمس زَبُون،
سَرِيعة الرَّدِّ على المسكين
تحسب أنَّ بُورِكاً يكفيني،
إذا غَدَوتُ باسِطاً يَميني
جعل بُورِك اسماً وأعربه، ونحوٌ منه قولهم: من شُبٍّ إلى دُبٍّ؛ جعله اسماً كدُرٍّ وبُرٍّ وأعربه. وقوله تعالى يعني القرآن: إنا أنزلناه في ليلة مُباركةٍ، يعني ليلة القدر نزل فيها جُملةً إلى السماء الدنيا ثم نزل على سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، شيئاً بعد شيء. وطعام بَرِيكٌ: مبارك فيه. وما أبْرَكَهُ: جاء فعلُ التعجب على نية المفعول. وتباركَ الله: تقدَّس وتنزه وتعالى وتعاظم، لا تكون هذه الصفة لغيره، أي تطَهَّرَ. والقُدْس: الطهر. وسئل أبو العباس عن تفسير تبارَكَ اللهُ فقال: ارتفع. والمُتبارِكُ: المرتفع. وقال الزجاج: تبارَكَ تفاعَلَ من البَرَكة، كذلك يقول أهل اللغة. وروى ابن عباس: ومعنى البَرَكة الكثرة في كل خير، وقال في موضع آخر: تَبارَكَ تعالى وتعاظم، وقال ابن الأَنباري: تبارَكَ الله أي يُتَبَرَّكُ باسمه في كل أمر. وقال الليث في تفسير تبارَكَ الله: تمجيد وتعظيم. وتبارَكَ بالشيء: تَفاءَل به. الزجاج في قوله تعالى: وهذا كتاب أنزلناهُ مبارك، قال: المبارك ما يأتي من قِبَله الخير الكثير وهو من نعت كتاب، ومن قال أنزلناه مباركاً جاز في غير القراءة. اللحياني: بارَكْتُ على التجارة وغيرها أي واظبت عليها، وحكى بعضهم تباركتُ بالثعلب الذي تباركتَ به.
وبَرَكَ البعير يَبْرُكُ بُروكاً أي استناخ، وأبرَكته أنا فبَرَكَ، وهو قليل، والأكثر أنَخْتُه فاستناخ. وبَرَكَ: ألقى بَرْكَهُ بالأرض وهو صدره، وبَرَكَتِ الإبل تَبْرُكُ بُروكاً وبَرَّكْتُ: قال الراعي: وإن بَرَكَتُ منها عجاساءُ جلَّةٌ،
بمَحِّْنيَةٍ، أجلَى العِفاسَ وبَرْوَعا
وأبرَكَها هو، وكذلك النعامة إذا جَثَمَتْ على صدرها. والبَرْكُ: الإبل الكثيرة؛ ومه قول متمم بن نُوَيْرَةَ:
إذا شارفٌ منهنَّ قامَتْ ورجعَّتْ
حَنِيناً، فأبكى شَجْوُها البَرْكَ أجمعا
والجمع البُرُوك، والبَرْكُ جمع باركٍ مثل تَجْرٍ وتاجر، والبَرْكُ: جماعة الإبل الباركة، وقيل: هي إبل الجِواءِ كلُّها التي تروح عليها، بالغاً ما بلغَتْ وإن كانت ألوفاً؛ قال أبو ذؤيب:
كأن ثِقالَ المُزنِ بين تُضارِعٍ
وشابَةَ بَرْكٌ، من جُذامَ، لَبِيجُ
لَبيجٌ: ضارب بنفسه؛ وقيل: البَرْك يقع على جميع ما برك من جميع الجِمال والنُّوقِ على الماء أو الفَلاة من حر الشمس أو الشبع، الواحد بارِكٌ والأُنثى باركة. التهذيب: الليث البَرْكُ الإبل البُرُوك اسم لجماعتها؛ قال طرفة:
وبَرْكٍ هُجُودٍ قد أثارَتْ مَخافَتِي
بَوَاديَها، أمشي بعَضْبٍ مُجَرَّد
ويقال: فلان ليس له مَبْرَكُ جَمَلٍ. وكل شيء ثبت وأقام، فقد بَرَكَ. وفي حديث علقمة: لا تَقْرَبْهم فإن على أبوابهم فِتَناً كَمبارِك الإبل؛ هو الموضع الذي تبرك فيه، أراد أنها تُعْدِي كما أن الإبل الصحاح إذا أنيخت في مَبارك الجَرْبَى جَرِبَتْ.
والبِرْكة: أن يَدِرّ لبَنُ الناقة وهي باركة فيقيمَها فيحلبها؛ قال الكميت:
وحَلَبْتُ بِرْكتها اللَّبُو
ن، لَبون جُودِكَ غير ماضِرْ
ورجل مُبْتَرِكٌ: معتمِد على الشيء مُلِجٌّ؛ قال:
وعامُنا أعْجَبَنا مُقَدَّمُهُ،
يُدْعَى أبا السَّمْح وقِرْضابٌ سِمُهْ،
مُبْتَرِكٌ لكل عَظْمٍ يَلْحُمُهْ
ورجل بُرَكٌ: بارِكٌ على الشيء؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأنشد: بُرَكٌ على جَنْبِ الإناء مُعَوَّدٌ
أكل البِدَانِ، فلَقْمُه مُتدارِكُ
الليث: البِرْكةُ ما وَلِيَ الأَرض من جلد بطن البعير وما يليه من الصدر، واشتقاقه من مَبْرَك البعير، والبَرْكُ كَلْكل البعير وصدره الذي يعدُوك. به الشيء تحته؛ يقال: حَكَّه ودكَّه وداكه بِبَرْكه؛ وأنشد في صفه الحرب وشدتها:
فأقْعَصَتُهمْ وحَكَّتْ بَرْكَها بِهِمُ،
وأعْطَتِ النّهْبَ هَيَّانَ بن بَيَّانِ
والبَرْك والبِرْكةُ: الصدر، وقيل: هو ما ولي الأرض من جلد صدر البعير إذا بَرَك، وقيل: البَرْك للإنسان والبِرْكة لِما سوى ذلك، وقيل: البَرْك الواحد، والبِركة الجمع، ونظيره حَلْي وحِلْية، وقيل: البَرْكُ باطن الصدر والبِركة ظاهره؛ والبِرْكة من الفرس الصدر؛ قال الأَعشى: مُسْتَقْدِم البِرْكَة عَبْل الشَّوَى،
كَفْتٌ إذا عَضَّ بفَأسِ اللِّجام
الجوهري: البَرْكُ الصدر، فإذا أدخلت عليه الهاء كسرت وقلت بِرْكة؛ قال الجعدي:
في مِرْفَقَيْهِ تَقاربٌ، ولَهُ
بِرْكَةُ زَوْرٍ كَجبأة الخَزَمِ
وقال يعقوب: البَرْكُ وسط الصدر؛ قال ابن الزِّبَعْرى:
حين حَكَّتْ بقُباءٍ بَرْكَها،
واسْتَحَرَّ القتل في عَبْدِ الأَشَلّ
وشاهد البِرْكة قول أبي دواد:
جُرْشُعاً أعْظَمُه جَفْرَتُه،
ناتِئُ البِرْكةِ في غير بَدَدْ
وقولهم: ما أحسن بِرْكَة هذه الناقة وهو اسم للبُروك، مثل الرِّكبة والجِلْسة.
وابْتَرك الرجل أي ألقى بِرْكه. وفي حديث علي بن الحسين: ابْتَرَكَ الناسُ في عثمان أي شتموه وتنقَّصوه. وفي حديث علي: ألقت السحابُ بَرْكَ بَوانِيها؛ البَرْكُ الصدر، والبَوانِي أركان البِنْية. وابْتَرَكْتُه إذا صرَعته وجعلته تحت بَرْكك. وابْتَرَك القوم في القتال: جَثَوْا على الرُّكَب واقتتلوا ابتِراكاً، وهي البَرُوكاءُ والبُرَاكاءُ. والبَراكاءُ: الثَّبات في الحرب والجِدّ، وأصله من البُروك؛ قال بشر بن أبي خازم:
ولا يُنْجي من الغَمَراتِ إلاَّ
بَرَاكاءُ القتال، أو الفِرار
والبَراكاءُ: ساحة القتال. ويقال في الحرب: بَراكِ براكِ أي ابْرُكوا. والبُرَاكِيَّة: ضرب من السفن.
والبُرَكُ والبارُوك: الكابُوس وهو النِّيدِلانُ، وقال الفرّاء: بَرَّكانِيٌّ، ولا يقال بَرْنَكانيّ.
وبَرْك الشتاء: صدره؛ قال الكميت:
واحْتَلَّ برْكُ الشتاء مَنْزِلَه،
وبات شيخ العِيالِ يَصْطَلِبُ
قال: أراد وقت طلوع العقرب وهو اسم لعدَّة نجوم: منها الزُّبانَى والإكْلِيلُ والقَلْبُ والشَّوْلة، وهو يطلع في شدة البرد، ويقال لها البُرُوك والجُثُوم، يعني العقرب، واستعار البَرْكَ للشتاء أي حل صَدر الشتاء ومعظمه في منزله، يصف شدة الزمان وجَدّبه لأن غالب الجدب إنما يكون في الشتاء. وبارَكَ على الشيء: واظب. وأبْرَكَ في عَدْوه: أسرع مجتهداً، والاسم البُروك؛ قال:
وهنَّ يَعْدُون بنا بُروكا
أي نجتهد في عدوها. ويقال: ابْتَرَكَ الرجل في عرض أخيه يُقَصِّبُه إذا اجتهد في ذمه، وكذلك الابتِراك في العدو والاجتهاد فيه، ابْتَرَكَ أي أسرع في العَدْو وجدَّ؛ قال زهير:
مَرّاً كِفاتاً، إذا ما الماءُ أسْهَعلَها،
حتى إذا ضُربت بالسوط تَبْتَرِكُ
وابْتِراكُ الفرس: أن يَنْتَحِي على أحد شقيه في عَدْوه. وابْتَرَكَ الصَّيقَلُ: مال على المِدْوَسِ في أحد شقيه. وابتركت السحابة: اشتدّ انهلالها. وابْتَرَكت السماء وأبركت: دام مطرها. وابْتَركَ السحابُ إذا ألَحّ بالمطر. وابْتَرَكَ في عَرْض الحَبل: تَنَقّصه. ابن الأَعرابي: الخَبِيصُ يقال له البُرُوك ليس الرُّبُوك. وقال رجل من الأَعراب لامرأته: هل لكِ في البُرُوك؟ فأجابته: إن البُرُوك عمل الملوك؛ والاسم منه البَرِيكة، وعمله البُرُوك، وأول من عمل الخَبِيص عثمان بن عفان، رضي الله عنه، وأهداها إلى أزواج النبي، صلى الله عليه وسلم، وأما الرَّبِيكة فالحَيْس؛ وروى إبراهيم عن ابن الأَعرابي أنه أنشد لمالك بن الريب:
إنا وجدنا طَرَدَ الهَوَامِلِ،
والمشيَ في البِرْكةِ والمَراجِلِ
قال: البِرْكةُ جنس من برود اليمن، وكذلك المَرَاجل. والبُرْكة: الحَمَالة ورجالها الذين يسعون فيها؛ قال:
لقد كان في لَيْلى عطاء لبُرْكةٍ،
أناخَتْ بكم تَرْجو الرغائب والرِّفْدا
ليلى هنا ثلثمائة من الإبل كما سموا المائة هِنْداً، ويقال للجماعة يتحملون حَمالةً بُرْكَةٌ وجُمَّة؛ ويقال: أبرَكْتُ الناقة فَبَركَتْ بُرُوكاً. والتَّبْراك: البُروك؛ قال جرير:
لقد قَرِحَتْ نَغَانِغُ ركبتيها
من التَّبْراك، ليس من الصَّلاةِ
وتِبْراك، بكسر التاء: موضع بحذاء تِعْشار؛ قال مرار بن مُنْقِذ: أعَرَفْت الدَّارَ أم أنْكَرْتها،
بين تِبْراكٍ فشَسَّيْ عَبَقُرْ؟
والبِرْكةُ: كالحوض، والجمع البِرَكُ؛ يقال: سميت بذلك لإقامة الماء فيها. ابن سيده: والبِرْكَةُ مستنقع الماء. والبِرْكةُ: شبه حوض يحفر في الأَرض لا يجعل له أعضاد فوق صعيد الأرض، وهو البِرْكُ أيضاً؛ وأنشد: وأنْتِ التي كَلَّفْتِني البِرْكَ شاتياً
وأوْردتِنيه، فانْظُرِي، أي مَوْرِدِ
ابن الأعرابي البِرْكةُ تَطْفَحُ مثل الزَّلَف، والزَّلَفُ وجه المرآة. قال أبو منصور: ورأيت العرب يسمون الصَّهاريج التي سُوِّيت بالآخر وضُرِّجَتْ بالنُّورة في طريق مكة ومناهلها بِرَكاً، واحدتها بِرْكةٌ، قال: وربَّ بِرْكةٍ تكون ألف ذراع وأقل وأكثر، وأما الحِياض التي تسوّى لماء السماء ولا تُطْوَى بالآجر فهي الأَصْناع، واحدها صِنْع، والبِرْكةُ: الحَلْبة من حَلَب الغداة؛ قال ابن سيده: وهي البَركَةُ، ولا أحقها، ويسمون الشاة الحَلُوبة: بِرْكةً.
والبَروك من النساء: التي تتزوج ولها ولد كبير بالغ.
والبِراكُ: ضرب من السمك بحري سود المناقير.
والبُركة، بالضم: طائر من طير الماء أبيض، والجمع بُرَك وأبْراك وبُرْكان، قال: وعندي أن أبْرَاكاً وبُرْكاناً جمع الجمع. والبُرَكُ أيضاً: الضفادع؛ وقد فسر به بعضهم قول زهير يصف قطاة فَرَّتْ من صَقْر إلى ماء ظاهر على وجه الأَرض:
حتى استغاثَتْ بماء لا رشاءَ لَهُ
من الأَباطِح، في حافاته البُرَكُ
والبِرْكانُ: ضرب من دِقِّ الشجر، واحدته بِرْكانة؛ قال الراعي: حتى غدا حَرِضاً طَلَّى فَرائصُه،
يَرعى شقائقَ من عَلْقَى وبِرْكانِ
وقيل: هو ما كان من الحَمْض وسائر الشجر لا يطول ساقه. والبِرْكانُ: من دِقّ النبت وهو الحمض؛ قال الأَخطل وأنشد بيت الراعي وذكر أن صدره: حتى غدا حَرِضاً هَطْلى فرائصُه
والهطلى: واحده هِطْل، وهو الذي يمشي رُوَيداً. وواحد البِركان بِرْكانَة، وقيل: البِرْكانُ نيت ينبت قليلاً بنجد في الرمل ظاهراً على الأَرض، له عروق دِقاقٌ حسن النبات وهو من خير الحمض؛ قال:
بحيث الْتَقَى البِرْكانُ والحَاذُ والغَضَا
بِبِئْشَة، وارْفَضَّتْ تِلاعاً صدورُها
وفي رواية: وارْفَضَّتْ هَراعاً، وقيل: البِرْكانُ ضرب من شجر الرمل؛ وأنشد بيت الراعي:
حتى غدا حَرِضاً هَطْلى فَرائصُه
أبو زيد: البُورَقُ والبُورَكُ الذي يجعل في الطحين.
والبُرَيْكانِ: أخَوان من العرب، قال أبو عبيدة: أحدهما بارِكٌ والآخر بُرَيْك، فغلب بُرَيْك إما للفظه، وإما لِسنّه، وإما لخفة اللفظ. وذو بُرْكان: موضع؛ قال بشر بن أبي خازم:
تَرَاها إذا ما الآلُ خَبَّ كأنها
فَرِيد، بذي بُرْكان، طاوٍ مُلَمَّعُ
وبُرَك: من أسماء ذي الحجة؛ قال:
أعُلُّ على الهِنْديّ مَهْلاً وكَرَّةً،
لَدَى بُرَكٍ، حتى تَدُورَ الدوائرُ
وبِرْكٌ، مثال قِرْدٍ: اسم موضع بناحية اليمن؛ قال ابن بري: وبِرْكُ الغُماد موضع باليمن. ويقال: الغِماد والغُماد، بالكسر والضم، وقيل: إن الغِمادَ بَرَهُوت الذي جاء في الحديث أن أرواح الكافرين فيه، وحكى ابن خالويه عن ابن دريد أن بِركَ الغِماد بقعة في جهنم، ويروى أن الأَنصار، رضي الله عنهم، قالوا للنبي، صلى الله عليه وسلم: يا رسول الله، إنا ما نقول لك مثل ما قال قوم موسى لموسى، اذهَبْ أنت وربك فقاتِلا، بل بآبائنا نَفْدِيكَ وأمّهاتِنا يارسول الله ولو دعوتنا إلى بَرْكِ الغِماد؛ وأنشد ابن دريد لنفسه:
وإذا تَنَكَّرَتِ البِلا
ذُ، فأوْلِها كَنَفَ البعاد
واجعَلْ مُقامَك، أو مَقَرْ
رَكَ جانِبَيْ بَرْكِ الغِماد
كلِّ الذَّخائِرِ، غَيْرَ تَقْـ
ـوى ذي الجَلال، إلى نَفاد
وفي حديث الهجرة: لو أمرتها أن تبلغ بها بَرْك الغُماد، بفتح الباء وكسرها، وتضم الغين وتكسر، وهو اسم موضع باليمن، وقيل: هو موضع وراء مكة بخمس ليال.

### Türkçe

**البَرَكة**: gelişme ve artış. Ve **التَّبْريك**: insana veya başkasına bereketle dua etmektir. Denir ki: **بَرَّكْتُ عليه تَبْريكاً** yani ona “Allah sana bereket versin” dedim. Ve “Allah şeye bereket verdi” ve “onda” ve “üzerinde bereket verdi”: onun içine **البَرَكَة** koydu. Ve **طعام بَرِيك**: sanki mübarekmiş gibi. Ve el-Ferrâ, “Allah’ın rahmeti ve bereketleri üzerinize olsun” sözünde dedi ki: **البركات** mutluluktur; Ebû Mansûr dedi ki: teşehhütteki “Ey peygamber, selâm sana, Allah’ın rahmeti ve bereketleri de” sözü de böyledir; çünkü Allah’ın, peygamberi (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) mutlu ettiği şeyle mutlu ettiği kimse, sürekli mübarek mutluluğa erişmiş olur. Ve peygambere salât hadîsinde (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun): “Muhammed’e ve Muhammed’in âline bereket ver” yani ona verdiğin şereflendirme ve ikramı onun için sabit kıl ve devam ettir; bu, devenin **بَرَكَ** etmesinden (bir yerde çöktüğünde oraya yapışıp kalmasından)dır. Ve **البَرَكَة** ayrıca artışa da söylenir; ve asıl, birinci asıldır. Ve Ümmü Süleym hadîsinde: “Onun damağını ovdu ve **بَرَّك عليه**” yani ona bereketle dua etti. Ve denir: “Allah sana, sende ve üzerinde bereket versin” ve **تَبَارك الله** yani Allah bereket verdi; **قاتَلَ** ve **تَقاتَلَ** gibi; ancak **فاعلَ** geçişli olur, **تفاعلَ** geçişli olmaz. Ve **تَبَرّكْتُ به** yani onunla uğur diledim. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ateşte olan ve onun çevresinde olan kimse bereketlendirildi”; **التهذيب**: ateş Rahmân’ın nurudur; nur ise Allah’tır, **تبارك وتعالى**; ve onun çevresinde olan Musa ve meleklerdir. İbn Abbâs’tan rivayet edildi: “Ateşte olan kimse bereketlendirildi”; Yüce Allah dedi ki: “ve onun çevresinde olanlar meleklerdir.” el-Ferrâ: Übeyy’in harfinde “Ateş bereketlendirildi ve onun çevresinde olanlar” vardır, dedi; ve Araplar “Allah seni bereketlendirsin” ve “sende bereket verdi” derler. el-Ezherî dedi ki: Allah’ın **بَرَكة**sinin manası, her şeyin üzerinde yüceliğidir. Ve Ebû Tâlib b. Abdülmuttalib dedi ki:

**بُورِكَ** yabancı ölü, nasıl ki **بُو**
**رك** nar ve zeytinin serpintisi bereketlendirildi

Ve dedi ki:

Allah sende bereket verdi, **من ذي ألِّ**

Ve Aziz Tenzîl’de: “Ve ona bereket verdik.” Ve şu sözü: “Allah bize ölümde bereket verdi”; manası: ölümün bizi götürdüğü şeyde Allah bize bereket verdi. Ve Ebû Firavun’un sözü:

Nice yaşlı kadın, sert, huysuz,
Miskine karşı cevabı çabuk,
Sanır ki **بُورِكاً** bana yeter,
Sabahleyin sağ elimi açtığımda

**بُورِك**’i isim yaptı ve i‘rabladı; bunun benzeri onların “**من شُبٍّ إلى دُبٍّ**” sözüdür; onu **دُرٍّ** ve **بُرٍّ** gibi isim yaptı ve i‘rabladı. Ve Yüce Allah’ın sözü, yani Kur’an: “Onu mübarek bir gecede indirdik”; yani Kadir gecesi; onda topluca dünya semasına indirildi, sonra efendimiz Resûlullah’a (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) parça parça indi. Ve **طعام بَرِيكٌ**: içinde bereket bulunan. Ve “**ما أبْرَكَهُ**”: taaccüb fiili mef‘ûl niyeti üzere geldi. Ve **تباركَ الله**: takdis edildi, tenzih edildi, yüceldi ve büyüklendi; bu sıfat başkası için olmaz; yani temizlendi. Ve **القُدْس**: temizliktir. Ebû’l-Abbâs’a **تبارَكَ اللهُ**’un tefsiri soruldu da dedi ki: yükseldi. Ve **المُتبارِكُ**: yükselen. Ve ez-Zeccâc dedi ki: **تبارَكَ** **البَرَكة**’den **تفاعَلَ**dır; dil ehli böyle söyler. İbn Abbâs rivayet etti: **البَرَكة**’nin manası her hayırda çokluktur; başka bir yerde dedi ki: **تَبارَكَ** yüceldi ve büyüklendi. Ve İbnü’l-Enbârî dedi ki: **تبارَكَ الله** yani her işte onun adıyla bereket aranır. Ve el-Leys, **تبارَكَ الله**’un tefsirinde dedi ki: yüceltme ve büyütme. Ve **تبارَكَ بالشيء**: onunla uğur diledi. ez-Zeccâc, Yüce Allah’ın “Bu, indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” sözünde dedi ki: mübarek, ondan çok hayrın geldiği şeydir; bu, kitap sıfatındandır. “Onu mübarek olarak indirdik” diyen için, kıraat dışında caiz olur. el-Lihyânî: “Ticaret ve benzerleri üzerine **بارَكْتُ**” yani ona devam ettim; bazıları “Senin bereket aradığın tilkiyle ben de **تباركتُ** ettim” diye nakletti.

Ve deve **بَرَكَ** eder, **يَبْرُكُ بُروكاً**: yani çöker; ben onu **أبرَكته** ettim de o **بَرَكَ** etti; bu azdır; daha çoğu “onu çöktürdüm (**أنَخْتُه**) de çöktü (**فاستناخ**)”tur. Ve **بَرَكَ**: **بَرْك**’ünü yere koydu; o, göğsüdür. Ve develer **بَرَكَتِ** eder, **تَبْرُكُ بُروكاً**; ve ben **بَرَّكْتُ**; er-Râ‘î dedi ki:

Ve onlardan iri, yaşlı bir dişi deve çökerse,
Bir **مَحِّْنيَة**’de, **العِفاس**’ı ve **بَرْوَعا**’yı açığa çıkaran

Ve onu **أبرَكَ** eden odur; devekuşu da göğsü üzerine çöktüğünde böyledir. Ve **البَرْكُ**: çok deve; bunun örneği Mütemmim b. Nüveyra’nın sözüdür:

Onlardan bir yaşlı deve kalkıp geri döndüğünde,
İnleyişle; onun kederi bütün **البَرْكَ**’ı ağlattı

Ve çoğulu **البُرُوك**tur. Ve **البَرْكُ**, **بارك**’in cem‘idir; **تَجْرٍ** ve **تاجر** gibi. Ve **البَرْكُ**: çökmüş develer topluluğu; denildi ki: o, hepsi, üzerine akşam döndükleri **الجِواء** develeridir; ulaştığı ne olursa olsun, binler olsa bile. Ebû Züeyb dedi ki:

Sanki ağır yağmur bulutları, **تُضارِع** ile
Ve **شابَة** arasında, Cüzâm’dan bir **بَرْكٌ**; **لَبِيجُ**

**لَبيجٌ**: kendisiyle vuran; denildi ki: **البَرْك**, su üzerinde veya çöl üzerinde, güneş sıcağından yahut tokluktan çöken bütün erkek develer ve dişi develerin hepsine söylenir; tekili **بارِكٌ**, dişisi **باركة**. **التهذيب**: el-Leys: **البَرْكُ** çökmüş develer, onların topluluğunun adıdır; Tarafe dedi ki:

Ve uyuyan bir **بَرْكٍ** ki korkum onu harekete geçirdi,
Vadilerinde; çıplak bir keskinle yürürüm

Ve denir: “Falanın bir devenin çökeceği yeri (**مَبْرَكُ جَمَلٍ**) yoktur.” Ve her şey sabit olup yerleşirse, **بَرَكَ** etmiştir. Ve Alkame hadîsinde: “Onlara yaklaşma; çünkü kapılarında, develerin çöktüğü yerler gibi fitneler vardır”; o, çöktüğü yerdir; muradı: bulaştırır; nasıl ki sağlam develer, uyuzluların **مَبارك**’ına çöktürülürse uyuz olurlar.

Ve **البِرْكة**: dişi deve çökmüşken sütünün akmasıdır; onu kaldırır da sağar; el-Kumeyt dedi ki:

Onun **بِرْكة**sinde **اللَّبون** sütünü sağdım,
Senin cömertliğinin **لَبون**u, ekşitici değil

Ve **رجل مُبْتَرِكٌ**: bir şeye dayanmış, ısrarcı; dedi ki:

Yılımızın başlangıcı bizi hayran bıraktı,
Ebû’s-Semh diye çağrılır, ve **قِرْضابٌ** onun adıdır,
Her kemiğe et giydiren bir **مُبْتَرِكٌ**

Ve **رجل بُرَكٌ**: bir şey üzerinde **بارِكٌ**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:

Kabın yanında bir **بُرَكٌ**, alışmış,
Şişmanları yemeye; onun lokması ardı ardınadır

el-Leys: **البِرْكةُ**, devenin karın derisinden yere bitişik olan ve göğse bitişik olan kısımdır; türeyişi devenin **مَبْرَك**’ındandır. Ve **البَرْكُ**, devenin **كَلْكل**’i ve göğsüdür; onunla altındaki şeyi sana doğru iter; denir: **حَكَّه** ve **دكَّه** ve **داكه بِبَرْكه**; savaşın ve şiddetinin vasfında şu beyit okundu:

Onları yere serdi ve **بَرْك**’ünü onlarla ona sürttü,
Ve ganimeti **هَيَّانَ بن بَيَّانِ**’a verdi

Ve **البَرْك** ve **البِرْكةُ**: göğüstür. Denildi ki: deve çöktüğünde, devenin göğüs derisinden yere bitişik olan kısımdır. Denildi ki: **البَرْك** insan içindir, **البِرْكة** onun dışındakiler içindir. Denildi ki: **البَرْك** tekildir, **البِركة** çoğuldur; benzeri **حَلْي** ve **حِلْية**’dir. Denildi ki: **البَرْكُ** göğsün içi, **البِركة** dışıdır. Ve attan **البِرْكة**: göğüstür; el-A‘şâ dedi ki:

Göğsü (**البِرْكَة**) öne sürülmüş, kalın butlu,
Dizginin demirine ısırdığında **كَفْتٌ**

el-Cevherî: **البَرْكُ** göğüstür; ona **هاء**yı soktuğunda kesreler ve **بِرْكة** dersin; el-Ca‘dî dedi ki:

Dirseklerinde yakınlık vardır; ve onun
Göğüs **بِرْكَةُ زَوْرٍ**’u, **جبأة الخَزَمِ** gibi

Ya‘kūb dedi ki: **البَرْكُ** göğsün ortasıdır; İbnü’z-Zib‘arâ dedi ki:

**قُباء** ile **بَرْك**’ünü sürttüğü zaman,
Ve öldürme **عَبْدِ الأَشَلّ**’de kızıştı

**البِرْكة**’nin şahidi Ebû Duvâd’ın sözüdür:

İri yapılı; en büyüğü onun **جَفْرَتُه**’dur,
Dağınıklık olmaksızın **البِرْكة**’si çıkıntılı

Ve onların sözü: “Bu devenin **بِرْكَة**si ne güzeldir”; o, **البُروك** için bir isimdir; **الرِّكبة** ve **الجِلْسة** gibi.

Ve adam **ابْتَرك** etti: yani **بِرْك**’ünü yere koydu. Ve Ali b. el-Hüseyn hadîsinde: “İnsanlar Osman hakkında **ابْتَرَكَ** ettiler” yani ona sövdüler ve onu küçümsediler. Ve Ali hadîsinde: “Bulut, sütunlarının **بَرْك**’ünü attı”; **البَرْكُ** göğüstür; **البَوانِي** bina köşeleridir. Ve **ابْتَرَكْتُه**: onu devirdiğim ve onu **بَرْك**’ünün altına koyduğum zaman. Ve topluluk savaşta **ابْتَرَك** etti: dizler üzerine çöktüler ve **ابتِراكاً** savaşıştılar; o, **البَرُوكاءُ** ve **البُرَاكاءُ**dur.

Ve **البَراكاءُ**: savaşta sebat ve ciddiyet; aslı **البُروك**tandır; Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:

Derin sıkıntılardan kurtaran ancak
Savaşın **بَرَاكاءُ**’u yahut kaçıştır

Ve **البَراكاءُ**: savaş meydanı. Ve savaşta denir: “**بَراكِ براكِ**” yani “çökün.” Ve **البُرَاكِيَّة**: gemilerden bir tür.

Ve **البُرَكُ** ve **البارُوك**: kâbûstur; o, **النِّيدِلانُ**dur. Ve el-Ferrâ dedi ki: **بَرَّكانِيٌّ**; **بَرْنَكانيّ** denmez.

Ve **بَرْك الشتاء**: onun göğsü; el-Kumeyt dedi ki:

Kışın **بَرْك**’ü menziline yerleşti,
Ve çoluk çocuğun şeyhi geceyi ısınarak geçirdi

Dedi ki: akrebin doğuş vaktini kastetti; o, birkaç yıldızın adıdır: onlardan **الزُّبانَى** ve **الإكْلِيلُ** ve **القَلْبُ** ve **الشَّوْلة**; o, şiddetli soğukta doğar; ona **البُرُوك** ve **الجُثُوم** denir; yani akrep. Ve kış için **البَرْكَ**yı ödünç aldı; yani kışın göğsü ve çoğu onun menzilinde çöktü; zamanın şiddetini ve kıtlığını vasfeder; çünkü kıtlığın çoğu ancak kışta olur. Ve “bir şey üzerine **بارَكَ**”: devam etti. Ve koşusunda **أبْرَكَ**: gayretle hızlandı; ismi **البُروك**tur; dedi ki:

Ve onlar bizi **بُروكا** koştururlar

Yani onun koşusunda gayret ederiz. Ve denir: adam kardeşinin ırzı hakkında **ابْتَرَكَ** eder, onu **يُقَصِّبُه**: onu yermede gayret ettiğinde; koşuda da **الابتِراك** böyledir ve onda gayret; **ابْتَرَكَ** yani koşuda hızlandı ve ciddileşti; Züheyr dedi ki:

Bazen sıkı sıkıya; su onu gevşetince,
Sonra kamçıyla vurulunca **تَبْتَرِكُ**

Ve atın **ابْتِراكُ**’ı: koşusunda iki yanından birine meyletmesidir. Ve **ابْتَرَكَ الصَّيقَلُ**: iki yanından birinde **المِدْوَس** üzerine eğildi. Ve bulut **ابتركت**: sağanağı şiddetlendi. Ve gök **ابْتَرَكَت** ve **أبركت**: yağmuru sürdü. Ve bulut **ابْتَرَكَ** eder: yağmurda ısrar ettiğinde. Ve ipin yüzünde **ابْتَرَكَ**: onu eksiltti. İbnü’l-A‘râbî: **الخَبِيصُ**’a **البُرُوك** denir; **الرُّبُوك** değil. Ve bedevîlerden bir adam karısına dedi ki: “**البُرُوك** ister misin?” O da cevap verdi: “**البُرُوك** kralların işidir.” Onun ismi **البَرِيكة**’dir; işi **البُرُوك**tur. **الخَبِيص**’i ilk yapan Osman b. Affân’dır (Allah ondan razı olsun); onu peygamberin eşlerine (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hediye etti. **الرَّبِيكة** ise **الحَيْس**tir. İbrâhîm, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Mâlik b. er-Reyb için şu beyti okudu:

Biz **الهَوَامِل**’i kovalamayı bulduk,
Ve **البِرْكة** ve **المَراجِل** içinde yürümeyi

Dedi ki: **البِرْكةُ**, Yemen bürdelerinden bir cinstir; **المَراجِل** de böyledir. Ve **البُرْكة**: hamâle ve onun için koşuşturan adamları; dedi ki:

Leylâ’da bir **بُرْكة** için bağış vardı,
Size çöktü; istekleri ve ihsanı umar

Leylâ burada üç yüz devedir; nasıl ki yüzü **هِنْداً** diye adlandırdılar. Ve hamâle yüklenen topluluğa **بُرْكَةٌ** ve **جُمَّة** denir. Ve denir: dişi deveyi **أبرَكْتُ** ettim de **بُرُوكاً** çöktü. Ve **التَّبْراك**: **البُروك**tur; Cerîr dedi ki:

Dizinin yumuşak yerleri yara oldu,
**التَّبْراك**tan; namazdan değil

Ve **تِبْراك** (tâ’nın kesresiyle): **تِعْشار** hizasında bir yer; Merâr b. Munkız dedi ki:

Evi tanıdın mı yoksa yadırgadın mı,
**تِبْراك** ile **شَسَّيْ عَبَقُرْ** arasında?

Ve **البِرْكةُ**: havuz gibidir; çoğulu **البِرَكُ**tur; denir: suyun onda kalmasından dolayı böyle adlandırıldı. İbn Sîde: **البِرْكَةُ** su birikintisidir. Ve **البِرْكةُ**: yere kazılan, yer yüzeyinin üstünde ona kenarlar yapılmayan havuz benzeri; o, **البِرْكُ** da olur; şu beyit okundu:

Ve sen, kışın bana **البِرْكَ**yı yükledin,
Ve beni ona götürdün; bak, hangi su başı?

İbnü’l-A‘râbî: **البِرْكةُ** **الزَّلَف** gibi taşar; **الزَّلَفُ** aynanın yüzüdür. Ebû Mansûr dedi ki: Arapların, Mekke yolunda ve su menzillerinde sonradan düzeltilip kireçle sıvanmış sarnıçlara **بِرَكاً** dediklerini gördüm; tekili **بِرْكةٌ**dur. Dedi ki: nice **بِرْكةٍ** vardır ki bin zira‘ olur; daha az ve daha çok da olur. Gök suyuna düzlenen ve tuğlayla örülmeyen havuzlar ise **الأَصْناع**dır; tekili **صِنْع**dır. Ve **البِرْكةُ**: sabah sağımından bir sağım; İbn Sîde dedi ki: o, **البَركَةُ**dir; onu daha haklı bulmam; ve sağmal koyuna **بِرْكةً** derler.

Ve kadınlardan **البَروك**: büyük, ergin bir çocuğu olduğu hâlde evlenen.

Ve **البِراكُ**: deniz balıklarından bir tür; gagaları siyah.

Ve **البُركة** (ötre ile): su kuşlarından beyaz bir kuş; çoğulu **بُرَك** ve **أبْراك** ve **بُرْكان**; dedi ki: bence **أبْرَاكاً** ve **بُرْكاناً** çoğulun çoğuludur. Ve **البُرَكُ** ayrıca: kurbağalardır; bazıları Züheyr’in, yer yüzünde görünen bir suya doğandan kaçan bir yaban güvercinini vasfederek söylediği şu beyti bununla tefsir etti:

İpi olmayan bir suyla imdat istedi,
**الأَباطِح**’tan; kıyılarında **البُرَكُ** vardır

Ve **البِرْكانُ**: ağaç kırıntılarından bir tür; tekili **بِرْكانة**; er-Râ‘î dedi ki:

Sonra zayıf düştü; yanları ıslandı,
**عَلْقَى** ve **بِرْكانِ**’dan papatyalar otlar

Denildi ki: o, **الحَمْض** ve diğer ağaçlardan, gövdesi uzamayan şeydir. Ve **البِرْكانُ**: bitkinin kırıntılarındandır; o, **الحمض**tır; el-Ahtal, er-Râ‘î’nin beytini okudu ve صدر’ünün şöyle olduğunu zikretti:

Sonra zayıf düştü; yanları **هَطْلى** oldu

Ve **الهطلى**: tekili **هِطْل**; o, yavaş yürüyendir. Ve **البِركان**’ın tekili **بِرْكانَة**’dır. Denildi ki: **البِرْكانُ** Necd’de kumda yer yüzünde görünen, az biten bir ottur; ince kökleri vardır, bitişi güzeldir; en iyi **الحمض**tandır; dedi ki:

**البِرْكانُ** ile **الحَاذُ** ve **الغَضَا**’nın buluştuğu yerde,
**بِبِئْشَة**’de; ve vadiler olarak göğüsleri dağıldı

Bir rivayette: “ve **هَراعاً** dağıldı.” Denildi ki: **البِرْكانُ** kum ağacından bir türdür; er-Râ‘î’nin beyti okundu:

Sonra zayıf düştü; yanları **هَطْلى** oldu

Ebû Zeyd: **البُورَقُ** ve **البُورَكُ**: una konulan şey.

Ve **البُرَيْكانِ**: Araplardan iki kardeştir; Ebû Ubeyde dedi ki: birinin adı **بارِكٌ**, diğerinin **بُرَيْك**; **بُرَيْك** galip geldi: ya lafzı için, ya yaşı için, ya da lafzın hafifliği için. Ve **ذو بُرْكان**: bir yer; Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:

Serap koştuğunda onu görürsün; sanki o
**ذِي بُرْكان**’da bir inci; aç, parıltılı

Ve **بُرَك**: Zilhicce’nin adlarındandır; dedi ki:

Hintliye yavaşça ve bir dönüşle saldırırım,
**بُرَك** sırasında; ta ki döngüler dönsün

Ve **بِرْكٌ** (قِرْدٍ vezninde): Yemen tarafında bir yer adıdır; İbn Berî dedi ki: **بِرْكُ الغُماد** Yemen’de bir yerdir. Ve **الغِماد** ve **الغُماد** denir; kesre ve ötre ile. Denildi ki: **الغِماد** hadîste geçen **بَرَهُوت**tur; kâfirlerin ruhlarının onda olduğu. İbn Hâlaveyh, İbn Düreyd’den nakletti: **بِركَ الغِماد** cehennemde bir yerdir. Rivayet edilir ki Ensâr (Allah onlardan razı olsun) peygambere (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dediler ki: “Ey Allah’ın elçisi! Biz sana, Musa kavminin Musa’ya dediği gibi demeyiz: ‘Sen ve Rabbin gidin de savaşın’; bilakis babalarımızla seni fidye ederiz, annelerimizle ey Allah’ın elçisi; bizi **بَرْكِ الغِماد**’a çağırsan bile.” Ve İbn Düreyd kendi adına şu beyitleri okudu:

Ve beldeler yabancılaştığında,
Uzaklığın sığınağına yönel;
Ve ikametini, yahut kararını,
**بَرْكِ الغِماد**’ın iki yanına koy;
Bütün azıklar,
Celâl sahibinin takvâsı dışında, tükenişedir

Ve hicret hadîsinde: “Ona, onunla **بَرْك الغُماد**’a varmasını emretseydi”; bâ’nın feth ve kesriyle; ğayn ötrelenir ve kesrelenir; Yemen’de bir yer adıdır; denildi ki: Mekke’nin gerisinde beş gecelik bir yerdir.
