# برهن (ب-ر-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Sizin burhanınız

- Harfler: ب - ر - ه
- Kur'an'da: 8 geçiş · 8 ayet · 4 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بره

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بُرْهَانَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/siga/%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%92%D9%87%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعْلَانَكُمْ | Sizin burhanınız | 4 | 4 | [2:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/2:111.md) |
| [بُرْهَانَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/siga/%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%92%D9%87%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E.md) | فُعْلَانَ | Burhan | 2 | 2 | [12:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/12:24.md) |
| [بُرْهَانٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/siga/%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%92%D9%87%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8C.md) | فُعْلَانٌ | Burhan | 1 | 1 | [4:174](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/4:174.md) |
| [بُرْهَانَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/siga/%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%92%D9%87%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | فُعْلَانَانِ | İki burhan | 1 | 1 | [28:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/28:32.md) |

## Mücavir kökler — 63 mücavir (85 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA.md) — 4 ortak ayet · G² 51 · Getirin
2. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Beraber
3. [ضمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ve çek
4. [جيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Cevb bir şeyi yerleştirmek için açılan kuyu, çukur demetir
5. [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
6. [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biid yumurta demektir
7. [رهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Cübbe demektir
8. [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sülük demektir
9. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
10. [بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Badiye çöl demektir
11. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
12. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Ribve, tümsek demektir
13. [مني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sıvı meni demektir
14. [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Gerilmiş yay demektir
15. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
16. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
17. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
18. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hales : Çekirdek içidir
19. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kanat demektir
20. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
21. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
22. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
23. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
24. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Kevn, tepe demektir
25. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ferv “Ferre”ye bak
26. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
27. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Firavun
28. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ön dişler demektir
29. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
30. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
31. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
32. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Üzüm demektir
33. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dahl: Kuytu yer demektir
34. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · El ve kol demektir
35. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Petekteki baldır
36. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
37. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dane, inek yavrusuna denir
38. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
39. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
40. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
41. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
42. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
43. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
44. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
45. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
46. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
47. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
48. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
49. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
50. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
51. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
52. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
53. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
54. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
55. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Önce
56. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
57. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
58. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
59. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
60. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | برهن |
| Yapı | Dörtlü kök |
| Özel Durum | Kökün aslen بره kökünden türetilmiş nûn ziyadeli bir yapı mı yoksa müstakil rubâî bir kök mü olduğu dilciler arasında tartışmalıdır |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md), [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md), [سلطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kuşkuya yer bırakmayacak biçimde parıldayan, ayrıştıran ve gerçeği apaçık ortaya çıkaran kesin ve ezici aydınlık |
| Çekirdek Özet 2 | İnkârcı iddiaların tutarsızlığını yıkan, muhatabın itirazını kökten kesen ilahî ve reddedilemez kesin kanıt |
| Çekirdek Özet 3 | Zan ve taklidin karşıtı olarak epistemik kesinliği sağlayan, şüpheyi giderip hakkı bağlayıcı kılan akli ve vahiy temelli bürhan |
| Kritik Hata Riski | Bürhanı yalnızca felsefi veya mantıksal bir kıyas kalıbına indirgeyerek onun vicdani, ontolojik ve dönüştürücü ilahî kanıt boyutunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بر | Dışarı çıkarma, ayrıştırma, aydınlığa kavuşturma, saflık ve belirginleşme. Bu çekirdek [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) kökünde kusurdan arınmayı, [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) kökünde gizlilikten açığa çıkmayı, [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) kökünde parıldamayı ve [برح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AD.md) kökünde gizlenenin açığa vurulmasını ifade eder. | ه | Harekete nefes, ani parlama ve görünürlük katarak çekirdeğin soyut aydınlanma ve zihinde şimşek gibi çakma niteliğini güçlendirmiştir. |
| بر | Dışarı çıkarma, ayrıştırma ve yalın hakikati berraklaştırma temel hareketi. | ن | Oluşan berraklığı ve kesinliği süreklilik, sarsılmaz bir bağlayıcılık ve zihni ikna eden kalıcı bir kanıt formuna dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınır | Bilginin zihinde ve vicdanda yerleşikleştiği içsel alanı, güvenli kavrayış zeminini temsil eder. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Aklı, idraki, yönlendirici ilkeyi ve meselenin en üst ilkesel kaynağını simgeler. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Gerçeğin örtüsünü kaldırarak göz kamaştırıcı biçimde açığa çıkışı ve zihni dehşetle uyandırışı anlatır. |
| ن | Filiz, balık, tohum; süreklilik, canlılık, kalıcılık | Ortaya konan kanıtın kesintisizliğini, etkisinin sürüp giden bağlayıcılığını ve canlı tesirini gösterir. |
| برهن | Evden ve zihinden parıldayarak yükselen sarsılmaz bilinç | Zihinsel idrak zemininde şüphenin karanlığını delip parıldayan, muhatabı itirazsız bırakan ve kalıcı sükûnet sağlayan kesin tanıklık hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ak kireç, bembeyaz parlama, gözü kamaştıracak ölçüde parıldayan berraklık; zihinde en küçük bir bulanıklık bırakmayan keskin ve katıksız açıklık. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem metinlerinde kökün türevi olan kelimeler, gecenin karanlığını bıçak gibi yaran ak ten, parlak beyazlık veya karşı konulamaz kesinlik anlamlarında şahitlendirilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | İbn Manzûr ve Zeccâc gibi dilciler, muhatabın inat ve çekişmesini kökten kesip atan hüccet getirmeyi بَرْهَنَ يُبَرْهِنُ ifadesiyle aktarır; erken rivayetlerde sadakanın imanın sıhhatine dair parlak bir delil oluşu الصَّدَقَةُ بُرْهَانٌ hadisiyle kaydedilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça برهن yapısı, kökeni bakımından klasik Sami dilleri dairesinde çift yönlü tartışılmıştır. Birinci damar, kelimenin Proto-Sami kökündeki berraklık, parlaklık ve arınmışlık bildiren köklerle akrabalığıdır; Nitekim İbranicede arınmış, berrak ve pak anlamına gelen 'bar' (בַּר) ve akıl berraklığı kökleri bu semantik alana aittir. İkinci damar ise kadim Güney Arabistan (Epigrafik Sabee / Himyeri) ve Etiyopya (Ge'ez) dillerinde görülen ve ışık saçmak, aydınlatmak, delil getirmek anlamı taşıyan köklerle kurulan tarihsel temastır. Ge'ez dilinde 'berhān' (ብርሃን) doğrudan ışık, aydınlık ve nur anlamına gelir. Bu semantik akış, kökün Arapçada da karanlığı ve kuşkuyu yok eden parlak akli nur ve ezici delil anlamını kazanmasında doğrudan bir alt katman oluşturmuştur. Dolayısıyla kök, parıldayan fiziksel ışıktan zihni aydınlatan kesin epistemik kanıta doğru düzenli bir semantik yükseliş sergiler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Leslau (Comparative Dictionary of Ge'ez), Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بره ve nûn ziyadesi / برهن | Arapça içinde parlak beyazlık, ak kireç ve berraklık bildiren بَرِهَ kökünden mübalağa bildiren nûn ile türetildiği veya müstakil dörtlü fiil olduğu kabul edilir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ge'ez 'berhān' (ışık, nur) ve İbranice 'bar' (arı, berrak) | Güney Sami dairesinde doğrudan ışık ve aydınlık bildiren isim, Arapçada kesin delil ve epistemik hüccet kavramına evrilmiştir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ışık ve berraklık çekirdeği | Kuzeydoğu Afrika ve Afro-Asyatik katmanlarda parıldama, beyazlık ve ortaya çıkış bildiren fonetik paralellikler mevcuttur. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brockelmann, Jefferey.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| برهن | Anlamlı | Kesin delil getirme, apaçık kılma | Karşı tarafın itirazını susturan, gerçeği bütünüyle berraklaştıran kesin kanıt. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| برهن | Merkez | Kesin epistemik kanıt | Şüpheyi kökten kazıyan, parıltısıyla karşıt görüşü susturan ve inkârı imkânsız kılan en üst düzey delildir. | Zihinde ve vicdanda hiçbir karanlık nokta bırakmayan kesin burhandır. |
| [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) | Komşu | Karşılıklı tartışma ve savunma kanıtı | Bir iddiayı muhataba karşı savunmak için getirilen her türlü gerekçe; zayıf veya geçersiz de olabilir. | Diyalektik süreçte tarafların birbirine üstün gelmek için ileri sürdüğü argümandır. |
| [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Ayrıştırma ve açıklama | Bir şeyin sınırlarını belirleyerek onu diğerinden ayıran ve görünür kılan beyan ve delildir. | İzah edici, karanlığı giderici ve farkı ortaya koyucu niteliği öne çıkar. |
| [سلطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86.md) | Komşu | Ezici yetki ve üstünlük kanıtı | İnsanın üzerinde baskı kuran, reddedilmesi imkânsız güç, yetki ve kahredici hüccettir. | Zihne boyun eğdiren, otoriter ve karşı konulamaz kanıt gücünü vurgular. |
| [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) | Zıt | Belirsizlik ve yanılsama | Gerçek ile sahtenin birbirine karışması, hakkın batılla örtülmesi ve kuşkulu durum. | Zihni tereddütte bırakan, gerçeğin üzerini örten şüphe ve karmaşadır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | برهن | Kesin delil ortaya koymak | Kuşkuyu tamamen gideren, parlak ve ezici kanıt getirmeyi anlatır. | Kesin |
| Latince | Demonstratio, argumentum evidens | Apaçık kanıtlama, gözler önüne serme | Demonstratio mantıksal zorunluluğu karşılarken bürhanın ontolojik ve aydınlatıcı nur boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Irrefutable proof, decisive evidence | Çürütülemez delil, kesin kanıt | Yalnızca epistemik ve hukuksal kesinliği karşılar; kökün içsel aydınlık ve vicdani kesinlik yönünü tam kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | Zwingender Beweis, Evidenz | Zorunlu kılan delil, apaçıklık | Mantıksal açıdan karşı konulamazlığı verir; kökteki parıldama ve ilahî şahitlik boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | Preuve irréfutable, démonstration | Çürütülemez ispat | Mantıksal çıkarım ve olgusal kesinliği ifade eder; bürhanın manevi ve sarsıcı ağırlığını taşımaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lalande Vocabulaire technique et critique de la philosophie.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İddiayı temellendirme talebi | Tutarlı, çürütülemez akli ve nakli delil | İnkârcıların ve şirk ehlinin asılsız iddialarına karşı kesin gerekçe getirmelerinin istendiği bağlam; Bakara [2:111](https://lisan.digital/tr/ayet/2:111.md), Enbiya [21:24](https://lisan.digital/tr/ayet/21:24.md), Neml [27:64](https://lisan.digital/tr/ayet/27:64.md), Kasas [28:75](https://lisan.digital/tr/ayet/28:75.md). |
| Peygamberlik mucizesi ve ilahî işaret | Göz kamaştırıcı ve inkâr edilemez ontolojik ayet | Hz. Musa'ya Firavun ve kavmine karşı verilen iki büyük olağanüstü hüccet ve mucize; Kasas [28:32](https://lisan.digital/tr/ayet/28:32.md). |
| Kalbe inen ilahî basiret ve kesin koruma | Günaha düşmeyi engelleyen manevi kesinlik ve ilahî şahitlik | Hz. Yusuf'un harama yönelmekten Rabbinin apaçık bürhanını görerek korunması bağlamı; Yusuf [12:24](https://lisan.digital/tr/ayet/12:24.md). |
| Bütün insanlığa indirilen evrensel hakikat ve nur | Peygamber ve vahyin bizzat kendisi | İnsanlara rablerinden gelen açık hidayet, sarsıcı gerçek ve aydınlatıcı delil; Nisa [4:174](https://lisan.digital/tr/ayet/4:174.md). |
| Hesaba çekilme anında geçersizleşen iddia | Yanında hiçbir geçerli kanıt bulunmayan bâtıl inanç | İnsanın Allah ile beraber başka bir ilaha kanıtsızca yalvarmasının kınandığı yer; Mü'minun [23:117](https://lisan.digital/tr/ayet/23:117.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi ve uluhiyet ispatı | Kıyas-ı bürhânî; zan ve zayıf önermelerden arınmış, zorunlu (zarûrî) ve kesin öncüllerle kurulan kesin bilgi vasıtası. | Şüphenin zıddı olan kat'î ve yakînî bilgi düzeyine yoğunlaşmıştır. |
| Fıkıh | Hukuk muhakemesi ve ispat teorisi | Hâkimin hükmüne esas teşkil eden kesin şahitlik, belge ve karinelerin bağlayıcılığı. | Şüpheyi defeden ve mülkiyet veya sorumluluğu sabitleyen bağlayıcı delil. |
| Tefsir | Mu'cize ve vahiy epistemolojisi | Ayetlerde geçen bürhanın mahiyeti; aklın zorunlu kabulleri, peygamber mucizeleri ve kalbi koruyan ilahî basiret. | Vahyin akıl dışı değil, akla en üst düzeyde meydan okuyan kesinliği. |
| Hadis | Amel-iman ilişkisi | Sadakanın imanın doğruluğuna ve samimiyetine şahitlik eden sarsılmaz bir alamet oluşu. | İçsel inancın ameli olarak dışa vurulan berrak ve tartışmasız ispatı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve itikadın temellendirilmesi | Taklidi yıkan kesin yakîn | İmanı zandan ve körü körüne tabi olmaktan korumak | Dinin temeli sorgusuz kabule değil, kalbi ve aklı tatmin eden açık bürhana dayanır. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Yanlışlanamaz kesin kanıtlama ilkesi | Hipotezi veya iddiayı kesin delille doğrulayıp şüpheyi elemek | Bilimsel doğrulama ve mantıksal tutarlılığın en üst ispat düzeyidir. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim meşruiyeti ve iddia sahipliği | Hak iddiasında delil getirme zorunluluğu | Keyfî otoriteyi ve despotik dayatmaları engellemek | Otorite kuru güçle değil, getirdiği meşru ve bürhânî gerekçelerle hesap verir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve mali iddialar | İktisadi hakkın tescili ve ispatı | Anlaşmazlıklarda tarafların haksız kazanç ve iddialarını bertaraf etmek | Sözleşmeler ve hak talepleri açık, şüphesiz bürhan ve belgelerle korunur. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Matematiksel aksiyomatik ispat (Formal proof) | Bir teoremin doğruluğunu, aksiyomlardan ve mantık kurallarından hareketle şüpheye yer bırakmayacak biçimde türetme hareketi. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Yargısal kesin delil ilkesi (Standard of proof beyond a reasonable doubt) | Hukukta bir suçun veya hakkın, makul hiçbir şüphe bırakmayacak şekilde ispatlanarak kesin hükme bağlanması ilkesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Bürhanı sadece Aristo mantığındaki beş sanattan biri olan biçimsel kıyas formuna indirgemek ve Kur'an'ın bu kavramla sunduğu canlı, ahlaki ve ontolojik boyutu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bürhan sadece zihinsel bir kıyas değil; insanın fıtratını sarsan, mucizeyle gözleri kamaştıran, kalbe haram karşısında direnç veren ilahî nur ve bizzat peygamberin tebliğidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bürhan kuru bir mantıkçılığa hapsedildiğinde, vahyin insan bilinci üzerindeki dönüştürücü gücü ıskalanır; inanç sadece felsefi bir münazaraya dönüşür ve ahlaki kesinlik hissi zayıflar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insanı zanna, ataların körü körüne taklidine ve temelsiz hevalara tabi olmaktan menedip kesin bilgiye davet eden epistemik omurgasını inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şirk koşanların iddialarını çürüten meydan okuma ayetlerinde, peygamberlerin risaletini teyit eden mucize bağlamlarında ve peygamberlerin ahlaki korunmuşluğunu anlatan kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin delilsiz bir dogmatizmden ibaret olduğu iddiasını kökten yıkar; muhataplarını her iddiada delil getirmeye çağırarak (Bakara [2:111](https://lisan.digital/tr/ayet/2:111.md)) imanı akli ve ahlaki bir sorumluluk zeminine oturtur. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Karanlığı ve bulanıklığı bıçak gibi kesip atan ak kireç parıltısı, göz kamaştırıcı berraklık ve netlik.
- Soyut anlam: Zihinsel şüpheleri, tereddütleri ve itirazları ortadan kaldıran, hakikati apaçık kılan çürütülemez epistemik ve ahlaki kesinlik.
- Sistematik karşılık: Dogmatik veya zannî iddiaları eleyerek bilginin, inancın ve yargının ancak doğrulanabilir kesin hüccetle ayakta durabileceğini gösteren ispat ilkesi.
- LaTeX modeli: $$B(x) = \lim_{D \to \infty} \left( I(x) - \bigcup_{k} S_k \right) \implies P(x) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ incelenen iddia veya hakikati, $I(x)$ bu hakikate dair taşınan içsel aydınlık ve idrak potansiyelini temsil eder. $S_k$ kümeleri zihni ve vicdanı saran şüphe, tereddüt ve zannî tortulardır. Delil kuvveti ve açıklık ($D$) sonsuza doğru yöneldiğinde bürhan fonksiyonu ($B(x)$), tüm şüphe kümelerini bütünüyle dışarıda bırakır ve idrak edilen gerçeğin kesinlik olasılığını ($P(x)$) tam bire, yani sarsılmaz yakîne ulaştırır.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/2:111.md) — بُرْهَانَكُمْ

وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Ve dediler ki: Yahudi ve Hristiyan olanlardan başkası cennete girmeyecek. Bu onların kuruntusudur. De ki: Eğer sadıklar dan iseniz delilinizi getirin.

### [Nisa 4:174](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/4:174.md) — بُرْهَانٌ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا

Meal (IK): Ey insanlar; Rabbınızdan size açık bir delil geldi ve size apaçık bir nur indirdik.

### [Yusuf 12:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/12:24.md) — بُرْهَانَ

وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ

Meal (IK): Andolsun ki o, istekli idi. Eğer Rabbının burhanını görmemiş olsaydı; o da onu arzu etmiş gitmişti. İşte Biz, böylece ondan fenalığı ve fuhşu bertaraf ettik. Çünkü o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı.

### [Enbiya 21:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/21:24.md) — بُرْهَانَكُمْ

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ

Meal (IK): Yoksa O’ndan başka tanrılar mı edindiler? De ki: Kesin delilinizi getirin işte benimle birlikte olanların zikri ve benden öncekilerin zikri. Hayır onların çoğu hakkı bilmezler de onun için yüz çevirirler.

### [Müminun 23:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/23:117.md) — بُرْهَانَ

وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Kim, başka bir tanrıya taparsa; onun hiç bir delili yoktur ve onun hesabı Rabbının katındadır. Gerçek şu ki, kafirler felah bulamazlar.

### [Neml 27:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/27:64.md) — بُرْهَانَكُمْ

أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Yoksa, önce yaratan, sonra da onu iade edecek olan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah’ın yanında başka bir ilah mı? De ki: Şayet doğru sözlü iseniz, delilinizi getirin.

### [Kasas 28:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/28:32.md) — بُرْهَانَانِ

اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ

Meal (IK): Elini koynuna sok, lekesiz bembeyaz çıksın. Ellerini kendine çek, korkun kalmasın. Bu ikisi, Firavun ve erkanına karşı Rabbından iki burhandır. Doğrusu onlar, fasıklar güruhudur, denildi.

### [Kasas 28:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/ayet/28:75.md) — بُرْهَانَكُمْ

وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Her ümmetten bir şahid çekip çıkarmışızdır. Ve kesin delilinizi getirin, demişizdir. O zaman gerçeğin Allah’tan olduğunu ve uydurduklarının kendilerini bırakıp kaçtığını anlarlar.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

#### Madde başı: بره

باب الهاء والراء، والباء معهما
ه ر ب، ه ب ر، ر ه ب، ب ه ر، ب ر ه مستعملات ر بهمهمل هرب: الهَرَبُ: الِفرارُ. والمَهْرَب: موضع الهَرَب تقول: فلانٌ لنا مَهْرَبٌ. والمُهْرِب: الفَزِعُ الهارب. تقول: جاء فلانٌ مُهْرِباً، إذا أتاك هاربا فزِعا.
هبر: الهَبْرُ: القَطْعُ في اللّحم، قال:
تَجِدْ مُهْرَةً مثلَ الـقـنـاة قـويمةً		وعَضْباً إذا ما هُزَّ لم يَرْضَ بالهَبْرِ
والهَبْرَة: نَحْضَةٌ من اللَّحْمِ لا عَظْمَ فيها.
والهبيرُ، والهَبيرةُ واحدها، :ما اطمأنَّ من الأرض وما حوله أشدّ ارتفاعاً منه.
والهِبْريَةُ والإِبْرِيَةُ: نُخالَةُ الرّأس. وهو ما تعلّق بأسفل شَعْر الرَّأْسِ كالنُخالة .
والهَبُّور: الشَّعَرُ النّابِتُ بالنَّبطيّة.
وهَوْبَر: اسم رجل.
وبنوهبّار: فخذ من قُريش من أَسَد بن عَبْدِ العُزَّي.
رهب: رَهِبْتُ الشَّيءَ أَرْهَبُهُ رَهَباً ورَهْبةً، أي: خفته. وأَرْهَبْت فلانا.
والرَّهْبانِيّةُ: مصدرُ الرّاهب، والتَّرَهُبُ: التَّعَبُّدُ في صَوْمَعةٍ، والجميع: الرَّهبان "والرَّهابِنةُ خطأ" .
والرَّهْبُ جزم لغة في الرَّهَب، والرَّهْباءُ: اسمٌ من الرَّهَبِ، تقول: الرَّهباء من الله، والرَّغْباءُ إليه، والنَّعْماءُ منه.
ورَهَبُوت خيٌر من رَحَمُوت، أي: أن تُرْهَبَ خيرٌ من أن تُرْحَمَ.
والرَّهابةُ: عُظَيْمٌ في الصَّدْر يُشْرِف على البطن كأنَه ظَرَف لسانِ الكَلْب وناقة رَهْبٌ: مهزولةٌ جدّاً.
والرِّهابُ: الرِّقاقُ من النِّصالِ.
رَهْبَي: موضعٌ.
بهر: بَهَرْته: عالجته حتى انبهر، والاسم: البُهْر. وإذا عجز الشّيء عن الشّيء قيل: بَهَرَهُ.
وامرأةٌ بَهيرةٌ: قصيرةٌ ذليلةٌ الخِلْقة، ويقال: هي الضَّعيفة المشي.
وبَهْرَها بكذا: قَذَفها ببُهتانٍ.
والأَبْهرانِ: عِرْقان، ويقال: هما الأكحلان، ويُقالُ: بل هما عِرقان مُكْتَنِفا الصُّلب من الجانبين. والأبهر: عِرْقٌ في القلب يقال إنّ الصّلب متصل به.
قال:
وللفُؤادِ وَجيبٌ تحتَ أَبْـهَـرَهَ		لَدْمَ الغُلامِ وراءَ الغَيْبِ بالحَجَرِ
وقال رسول الله صلى الله عليه وسلم وعلى آله:"ومازالت أُكْلَةُ خَيْبَرَ تعاوِدُني فهذا أوانُ قَطَعَتْ أَبْهَري" .
والأباهر من الرّيش: مايلي الخوافي، وهي الجوانب القصار .
والأَبْهَرُ من القوس: ما دون الطائف.
والبُهار قبطيّة : ثلاث مئةِ رِطْل. والبُهار: من الآنية كالإِبريق، قال في نعت الفرس:
"على العلياء كوبٌ أو بُهار"
وابْهارَّ اللّيلُ: أي: انتصف، وبُهْرَة الشَّيء: وَسَطه.
والبَهارُ: نوع من نَبات الرّبيع.
وبَهْراءُ: حيٌّ من اليمن.
بره: البُرْهان: بيانُ الحجة وإيضاحُها.
والبَرَهْرَهةُ: الجاريةُ البيضاء، وبَرَهُها: تَرارتُها وبَضاضتُها، وتصغير البرهرهة : بُرَيْهةٌ، ومَنْ أتمَّها قال: بُرَيْرِهةٌ، وأما بُرَيْهِرهة فقبيحة قلّما يُتَكَلَّمُ بها .
وأَبْرَهةُ: اسمُ أبي يَكْسومَ الحبشيّ ملك اليمن، الذي ساقَ الفيلَ إلى البَيْتِ فأهلكه الله ، قال:
مَنَعْتَ من أبرهةَ الحَطيما
وكَنْتَ فيما ساءَهُ زَعيما
ومعنى فيما: بما.

##### Türkçe

هâ ve râ babı, ve onlarla birlikte bâ

**ه ر ب**، **ه ب ر**، **ر ه ب**، **ب ه ر**، **ب ر ه** kullanımdadır; **ر به** ise ihmaldir. **هرب**: **الهَرَبُ**: kaçış. **المَهْرَب**: kaçış yeri; dersin ki: falan kimse bizim için bir **مَهْرَب**’dır. **المُهْرِب**: korkmuş kaçan. Dersin ki: falan kimse **مُهْرِباً** geldi; yani sana kaçan, korkmuş olarak geldiğinde.

**هبر**: **الهَبْرُ**: ette kesme; dedi ki:
Bir kısrak bulursun, mızrak gibi dosdoğru;
ve keskin (kılıç) ki sallanınca **الهَبْرِ**e razı olmaz.
**الهَبْرَة**: içinde kemik olmayan bir parça et.
**والهبيرُ** ve **الهَبيرةُ** onun tekilidir: yerden (araziden) yatışmış olan ve çevresi ondan daha şiddetli yükselişte olan şey.
**والهِبْريَةُ** ve **الإِبْرِيَةُ**: başın kepeği. O, baş saçının altına kepek gibi yapışan şeydir.
**والهَبُّور**: Nabatî dilinde biten saç.
**وهَوْبَر**: bir adam adı.
**وبنوهبّار**: Kureyş’ten, Esed b. Abdü’l-Uzzâ’dan bir kol.

**رهب**: **رَهِبْتُ** şeyi, **أَرْهَبُهُ** **رَهَباً** ve **رَهْبةً**; yani: ondan korktum. Ve: falanı **أَرْهَبْت**.
**والرَّهْبانِيّةُ**: **الرّاهب**in mastarıdır; **التَّرَهُبُ**: bir savmaada ibadet etmek; hepsi: **الرَّهبان** (“**والرَّهابِنةُ** hatadır”).
**والرَّهْبُ**: **الرَّهَب** hakkında bir dil olarak cezmdir; **الرَّهْباءُ**: **الرَّهَب**den bir isimdir; dersin ki: Allah’tan **الرَّهباء**; O’na **الرَّغْباء**; O’ndan **النَّعْماء**.
**ورَهَبُوت** **رَحَمُوت**’tan hayırlıdır; yani: korkutulman, merhamet olunmandan hayırlıdır.
**والرَّهابةُ**: göğüste, karın üzerine bakan büyük (bir şey); sanki köpeğin dilinin zarfı gibidir. Ve **ناقة رَهْبٌ**: pek zayıf.
**والرِّهابُ**: ok uçlarının ince olanları.
**رَهْبَي**: bir yer.

**بهر**: **بَهَرْته**: onu tedavi ettim, ta ki **انبهر** oluncaya kadar; isim: **البُهْر**. Bir şey bir şeye güç yetiremez olunca: onu **بَهَرَهُ** denir.
**وامرأةٌ بَهيرةٌ**: kısa, yaratılışı itibarıyla zelil; ve denir ki: yürüyüşü zayıf olan odur.
**وبَهْرَها** bununla: onu bir iftirayla attı.
**والأَبْهرانِ**: iki damardır; ve denir ki: ikisi **الأكحلان**dır; ve denilir: bilakis ikisi, iki yandan belkemiğini kuşatan iki damardır. **والأبهر**: kalpte bir damardır; belkemiğinin onunla bitişik olduğu söylenir.
Dedi ki:
Kalbin, **أَبْـهَـرَهَ**sinin altında bir atışı vardır;
taşla, gaybın ötesinde delikanlının yaralaması (gibi).
Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم ve âline dedi ki: “Hayber lokması bana durmadan dönüp durdu; işte bu, **أَبْهَري**mi kestiği zamandır.”
Ve tüyden **الأباهر**: **الخوافي**ye bitişik olan şeydir; onlar kısa yanlardır.
Ve yaydan **الأَبْهَرُ**: **الطائف**in alt tarafıdır.
**والبُهار** Kıptîce: üç yüz rıtl. Ve **البُهار**: ibrik gibi kaplardandır; atın vasfında dedi ki:
“Yüksekte bir kadeh yahut bir **بُهار**.”
**وابْهارَّ اللّيلُ**: yani: yarı oldu; bir şeyin **بُهْرَة**si: onun ortasıdır.
**والبَهارُ**: bahar bitkisinden bir tür.
**وبَهْراءُ**: Yemen’den bir kabile.

**بره**: **البُرْهان**: delilin beyanı ve onun açıklanmasıdır.
**والبَرَهْرَهةُ**: beyaz cariye; **وبَرَهُها**: onun tazeliği ve parlaklığıdır. **البرهرهة**nin küçültmesi: **بُرَيْهةٌ**; onu tam yapan kimse dedi ki: **بُرَيْرِهةٌ**. Ama **بُرَيْهِرهة** çirkindir; onunla pek az konuşulur.
**وأَبْرَهةُ**: Yemen meliki Habeşî Yeksûm’un babasının adıdır; o, fili Beyt’e sürdü de Allah onu helâk etti; dedi ki:
**أبرهة**’den **الحَطيما**yı men ettin,
ve onun kötü gördüğü şeyde önder oldun.
**فيما**nın manası: **بما** ile (yani: “ile”)dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البُرْهانُ: الحُجَّةُ. وقد بَرْهَنَ عليه، أي أقامَ الحجّة.

##### Türkçe

**البُرْهانُ**: delil. Ve ona karşı **بَرْهَنَ** etti; yani delili ikame etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: بره

ه ر ب
هرب ، هبر ، رهب ، بره ، بهر ، ربه : مستعملة .
هرب : أبو عبيد عن الأصمعي : العرب تقول في نفي المال عن الرَّجُل : ما لفلان هاربٌ ولا قاربٌ وكذلك ماله سَعْنَةٌ ولا مَعْنَة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهارب : الذي صَدَر عن الماء ؛ ومنه قولهم : ماله هارِبٌ ولا قارب : أي ماله شيء ، قال : والقارب : الذي يطلب الماءَ .
وقال الأصمعي في قولهم : ماله هاربٌ ولا قارب . معناه ليس له أحدٌ يهرب منه ،
ولا أحدٌ يقرُب منه ؛ أي فليس هو بشيء . أبو عبيد ، عنه في ( الأمثال ) .
وقال غيره : معنى قولهم : ماله هاربٌ ولا قاربٌ : أي ماله بعير يصدرُ عن الماء ، ولا بعيرٌ يقرُب الماءَ .
ويقال : هَرَب من الوَتدِ نصفُه في الأرض : أي غاب ، قال أبو وَجْزَة :
ورُمَّةً نَشِبَتْ في هارِبِ الوَتَدِ
وساح فلانٌ في الأرض ، وهرَب فيها ، قال : وهرَب الرجلُ وهَرِم بمعنًى واحد .
أبو عبيد ، عن الكسائي : أهْرَب الرجل إذا جَدَّ في الذّهاب .
وقال الليث : الهرَب : الفِرار . يقال : جاء فلانٌ مُهْرِباً : إذا أتاكَ هارباً فَزِعاً . وفلانٌ لنا مَهْرَب .
وقال غيره : أهرَب الرجُل : إذا أَبعَد في الأرض ، وأَهْرَب فلانٌ فلاناً : إذا اضْطرَّه إلى الهَرب ، وأَهربَت الرِّيحُ ما على وجهِ الأرض من التّراب والقَميم وغيره : إذا سَفَتْ به .
هبر : قال الليث : الهَبْر : قَطْع اللَّحم ، والهَبْرَة : نَحْضَةٌ مِن لحمٍ لا عَظْمَ فيها .
والهِبْرِيَة والإبْرِية : هي نُخالة الرأس .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أعطيتُه هَبْرَةً من لحم : إذا أعطاه مُجتمِعاً منه ، وكذلك البِضْعَة والفِدْرَة .
الحَرّانيّ ، عن ابن السكيت : ضَرْبٌ هَبْرٌ : أي يُلقِي قطعةً من اللَّحْم إذا ضَرَبه . وطَعْنٌ نَتْرٌ : فيه اختلاس .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ الهَبْر : ما اطْمَأَنّ من الأرض . وأنشد غيره :
هُبورُ أَغْوَاطٍ إلى أَغْواطِ
شمِرٌ ، عن أبي عمرو : الهَبْر من الأرض أن يكون مطمئنّاً وما حوله أرفعُ منه ، وجمعُه هُبْر . قال عَدِيّ :
جَعَل القُفَّ شمالاً وانتَحى
وعلى الأيمنِ هُبْرٌ وبُرَقْ
ويقال : هُبْرَة وهُبْر أيضاً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أهبَرَ الرجل : سَمِنَ سِمَناً حَسَناً .
أبو عُبيد ، عن الكسائي : بعيرٌ أَهْبَرُ وهبِرٌ : أي كثيرُ اللّحْم ، وناقةٌ هبْراء وهَبِرَة .
وقال غيره : اهتَبَره بالسيف : إذا قطعه .
وقال اللّحيانيّ : يقال : لا آتيك هُبَيْرَة بنَ سعد ، ولا آتيك أَلْوَةَ هُبْيَرَةَ : ينصب على مذهب الصفات : أي لا آتيكَ أبداً . ويقال : إنَّ أَصْلَه أنَّ سعدَ بنَ زيدِ مَناةَ عُمِّرَ طويلاً وكَبِر ، فنظر يوماً إلى شائه وقد أُهملَتْ ولم تُرْعَ ، فقال لابنِه هُبَيْرة : ارْعَ شاءك ، فقال : لا أَرْعاها سِنَّ الحِسْل : أي أبداً ، فصار مَثلاً . وقيل : لا آتيك أَلْوَةَ هبَيرةَ .
وهُباريّةَ الرَّأسِ : نُخالَتُه ، مِثل الهِبرِيَة ، وريحٌّ هُبارِيّةٌ : ذاتُ غبار . وقال ابن أحمر :
هُباريةٌ هَوجاءُ موعدُها الضُّحَى
إذا أَرْزَمَتْ جاءت بوَرْدٍ غَشَمْشَم
أبو عبيدة : من آذان الخيل أذُنٌ مُهَوْبَرةٌ وهي التي يَحتَشِي جَوفُها وَبَراً وفيها شعَر ،
وتَكتسِي أَطْرافُها وَطُرَرُها أيضاً الشَّعَر . وقلّما تكون إلاّ في رَوائد الخيل ، وهِي الرَّوَاعي . والهَوْبَر والأَوبَر : الكثير الوبَرِ من الإبلِ وغيرِها .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهَوْبَر : القرد الكثير الشَّعَر . والهُبَيْرَةُ : الضَّبُع الصغيرة .
ويقال للكانُونَيْن : هما الهَبّاران والهَرَّاران .
عمرو عن أبيه : يقال للعنكبوت : الهَبُور والهَبُون .
وروَى سفيان ، عن السدّيّ ، عن عكرمة عن ابن عباس في قوله : ( سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ ) ( الفِيل : 5 ) .
قال : الهبُّور . قال سفيان : وهو الذَّرُّ الصغير .
ورَوَى أبو عوانَة ، عن عطاءٍ ، عن سعيد ، عن ابن عبَّاس قال : هو الهَبُّور عُصافَةُ الزَّرع الذي يُؤكل ، وقيل الهبُّور بالنَّبَطيّة : دُقاق الزَّرْع ، والعُصافة ما تَفتَّت من وَرَقِه ، والمأكول : ما أُخذ حَبُّه وبقي لا حَبَّ فيه .
بهر : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما زالت أُكلةُ خَيْبَرَ تُعاودُني فهذا أوانُ قَطَعَتْ أَبْهَرِي ) .
قال أبو عبيد : الأبْهَر : عِرْقٌ مُسْتبطِنُ الصُّلْبِ ، والقَلْبُ مُتصلٌ به ، فإذا انقطع لم يكن معه حياة ، وأنشد الأصمعي :
وللفؤاد وَجِيبٌ تحتَ أَبْهَرِه
لَدْمَ الغُلامِ وراءَ الغَيْب بالحجَرِ
وفي حديث عمر أنّه رُفع إليه غلامٌ ابتهَرَ جاريةً في شعره ، فلم يُوجَد الثَّبَتُ ، فَدَرَأَ عنه الحَدَّ . قال أبو عبيد : الابتهار : أن يقذفها بنفسِه ، فيقول : فعلتُ بها ، كاذِباً ، فإن كان فَعَل فهو الابتيار .
وقال الكُمَيْت :
قَبِيحٌ بِمِثْلِيَ نَعْتُ الفتا
ةِ إما ابتهاراً وإمَّا ابتيَاراً
وقال شمر : البَهْر : التَّعْس قال : وهو الهلاَك .
قال : ويقال : ابتهَرَ فلانٌ : إذا بالَغ في الشيء ، ولم يَدَع جُهْداً .
ويقال : ابتهَرَ في الدعاء : إذا تَحوَّب وجَهِد . وابتهَرَ فلانٌ في فلان ولِفُلان : إذا لم يَدَع جَهْداً ممَّا لفلان أو عليه .
وكذلك يقال : ابتهَلَ في الدُّعاء ، وهذا ممّا اعتقب فيه اللاّم والراء .
وقال خالد بن جَنْبة : ابْتَهَر في الدعاءِ : إذا كان يدعو كلَّ ساعة لا يَسْكت . وابتُهِرَ يُشبِّب بامرأة : إذا كان لا يُفرّط عن ذلك ، ولا يُثْجَى . قال : لا يُثْجى : لا يُسْكَتُ عنه .
قال : وأنشدت عَجوز من بني دارِمٍ لشيخٍ من الحيِّ في قعيدته :
ولا يَنامُ الضَّيْفُ من حِذَارِها
وقولِها الباطِلَ وابتهارِها
وقال : الابتهار : قول الكذِبِ ، والحَلِفُ عليه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : أَبْهَرَ : إذا جاء بالعَجب . قال : والبَهْرُ : العَجب .
وأبْهَرَ : إذا استغنى بعد فَقْر .
وأَبْهَرَ : تزوّج سَيِّدةً ، وهي البهيرة ، يقال : فلانةُ بَهِيرةٌ مَهيرة .
وأَبهرَ : إذا تلوَّن في أخلاقه : دَماثةً مرَّة ، وخُبثاً أخْرى .
قال : والبَهْرُ : الغَلَبة . والبَهْر : المَلْءُ . والبَهْر : البُعْدُ ، والبَهْرُ : المباعدة من الخير ، والبَهْرُ الخيْبة . والبَهْر : الفَخْر ، وأنشد بيت عمرَ بن أبي ربيعة :
ثمَّ قالوا : تُحبُّها قلتُ : بَهْراً
عَدَدَ القَطْرِ والحصَا والتُّرابِ
قال أبو العباس : يجوز أن يكون جميع ما قاله ابن الأعرابي في وجوه البَهْر أن يكون معنى لما قاله عُمر ، وأحْسنها العَجَب .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سار ليلة حتّى ابهارَّ الليلُ .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعيّ : قوله ابهارَّ الليلُ ، يعني انتَصَف ، وهو مأخوذ من بُهْرة الشيء ، وهو وَسَطُه .
وقال أبو سعيد الضّرير : ابهِيرَارُ اللَّيْل : طلوعُ نُجومه إذا تَتامَّت ، لأنّ اللّيل إذا أقبَل أقبلتْ فَحْمتُه ، فإذا استنارَتْ ذَهَبَتْ تِلْكَ الفحمة .
وقال غيره : بُهِرَ الرجُل : إذا عَدَا حتى غَلَبَه البُهْر ، وهو الرَّبْو ، فهو مَبْهُور وبَهير .
وقال الليث : امرأةٌ بَهِيرَةٌ ، وهي القصيرة الذَّليلة الْخِلْقة .
ويقال : هي الضعيفَةُ المَشْي . قلت : هذا تصحيف ، والذي أراده الليث : البُهتُرة بمعنى القصيرة ، وأما البهِيرَة من النِّساء فهي السّيِّدة الشَّريفة ، ويقال للمرأة إذا ثقُل أردافُها فإذا مَشَتْ وقع عليها البُهْر والرَّبو : بَهِير . وقال الأعشى :
تَهادَى كما قد رأَيْتَ البَهيرَا
ورُوِي عن عمرو بن العاص أنّه قال : إنّ ابن الصَّعْبة وهو طلحة بن عُبيد الله ترك مائة بُهار ، في كل بُهار ثلاثة قناطير من ذهب وفضة .
قال أبو عبيد : بُهارٌ أحسَبها كلمةً غيرَ عربيَّة ، وأراها قبطيَّة .
قال : والبُهار في كلامهم : ثَلاثُمائة رِطل . قلت : وهكذا رَوَى سَلَمة عن الفراء : قال البُهار ثلاثُمائة رِطل . وكذلك قال ابن الأعرابي ، قال : والمُجَلَّدُ : سِتّمائة رِطل .
قلت : وهذا يدلّ على أن البهار عربيّ ، وهو ما يُحمل على البعير بلُغة أهل الشام .
وقال بُريْقٌ الهذَليّ يصف سحاباً ثقيلاً :
بمُرتَجِزٍ كأنَّ على ذُراه
رِكابَ الشأْمِ يَحمِلنَ البُهارا
قال القُتَيبيُّ : كيف يُخلِّف في كل ثلثمائة رَطْلٍ ثلاثة قناطير ؟ ولكنّ البُهارَ الحِمْلُ ، وأنشد البيت للهُذَليّ . قال : وقال الأصمعيّ في قوله : ( يحملن البهارا ) يحملن الأحمال من مَتاع البيت . وأراد أنّه ترك مائة حِمْل مالٍ ، مقدار الحمل منه ثلاثة قناطير . قال : والقنطار مائة رَطْلٍ ، فكان كلّ حمل منها ثلاثمائة رَطل .
وقال ابن الأعرابي : البَهار لَبَب الفَرَس .
قال : والبِهار : المُفاخرة .
ويقال : بَهَر فلانٌ فلاناً : إذا علاه وغَلَبه ، وقمرٌ باهِر : إذا علا الكَواكِب ضوءُه ، وأنشد أبو عبيد :
وقد بَهَرْتَ فما تَخفى على أَحدٍ
إلاّ على أحدٍ لا يَعرِف القَمَرَا
أي علوتَ كلَّ من يُفاخِرُكَ ، فظهرتَ عليه .
ويقال لليالي البِيض : بُهْرٌ ، جمع باهِر ، ويقال : بُهَر بوزن ظُلَم جمع بُهْرة ، وكلّ ذلك من كلام العرب .
وبَهْراءُ : حيٌّ من قُضاعة .
وقال اللحياني : يقال لأربع رِيشاتٍ من مُقَدَّمِ الجناح : القوادِمُ ؛ ولأرْبع يليهنّ : المناكبُ ؛ ولأربع يَليهنّ بعد المَناكِب : الخوافي ؛ ولأربع بعد الخوافي : الأباهِرُ .
وقال الليث : البُهار : شيء من الآنية كالإبريق ، وأَنشد :
على العلياءِ كُوبٌ أو بُهار
قلت : لا أَعْرِف البهار بمعنى الآنية .
أبو عبيد ، عن الأصمعي . العَرارُ : بَهارُ البرّ .
قلت : العَرار : الْحَنوَة ، كأنّ البَهارَ فارسيّة .
وقال الليث : الأبهَرُ مِنَ القوْسِ : ما دُونَ الطَّائِف .
وروى أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : في القوس كَبِدُها ، وهو ما بين طرَفَي العِلاقة ، ثم الكُلْية تَلِي ذلك ، ثم الأبهَرُ يَلِي ذلك ، ثم الطَّائِفُ ، ثم السِّيَةُ ، وهو ما عُطِفَ من طَرَفَيها .
وقال شمر : بَهَرتُ فلاناً : إذا غلبتَه ببَطْش أو لِسَانٍ .
وبَهَرْتُ البَعِيرَ : إذا ما ركَضْتَه حتى ينقطع . وقال ابن قتادة :
ألا يا لقومي إذ يبيعون مُهجتِي
بجاريةٍ بَهْراً لهمْ بعدَها بَهْراً
ويقال : رأيتُ فلاناً بَهْرَةً : أي جَهْرةً عَلاَنية ، وأنشد :
وكم مِنْ شُجاعٍ بادَرَ الموتَ بَهْرَةً
يَمُوتُ على ظَهرِ الفِراشِ ويَهْرَمُ
وقال ابن شميل : البُهْر : تكلُّف الجَهْدِ إذا كُلِّف فوق ذَرْعه ، يقال : بَهَرَهُ إذا قطع نَفسَه بضَرْبٍ أو خَنْقٍ ، أو ما كان ، وأنشد :
إن البَخيلَ إذا سأَلْتَ بَهَرْتَه
رهب : قال الليث : رَهِبْتُ الشيءَ رَهَبا ورهْبَةً : أي خِفْتُه ، وأَرْهَبْتُ فلاناً .
قال : والرَّهْبَانيَّة : مصدر الراهب . والترهُّبُ : التَّعَبُّد في صَوْمَعة . والجميع الرُّهبان ، والرَّهابِنة خطأ .
وأخبرني المنذري ، عن أبي الهيثم أنه قال : الرُّهبانُ يكونُ واحداً وجَمعاً ، فمن جعله واحداً جَعَله على بناء فُعلان ، وأنشد في ذلك :
لو عاينَتْ رُهبانَ دَيْرٍ في القُلَل
لانحدَرَ الرُّهبان يَمشِي ونَزَلْ
قال : ووجهُ الكلام أن يكون جَمعاً بالنّون . قال : وإن جَمَعْتَ الرُّهبانَ الواحدَ رَهابِينَ ورهابِنَة جاز . وإن قلت : رهبانيُّون كان صواباً . وأصلُ الرَّهبانيَّة من الرَّهبة ،
ثم صارت اسماً لِما فَضَل عن المقدار وأَفرَط فيه . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ ) ( الحَديد : 27 ) .
قلت : ومعنى هذه الآية عَوِيص .
قال أبو إسحاق : يَحتمل معناها ضَرْبينِ : أحدُهما أن يكون المعنى في قوله : ( وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ( وابتَدعُوا رَهبانيّةً ابتَدَعوها ، كما تقول : رأَيتُ زيداً وعَمْراً أَكْرَمْتُه . قال : ويكون ) ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا ( معناها : لم تُكْتَبْ عليهم البتّةَ ، ويكون ) عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ ( بدلاً من الهاء والألف ، فيكون المعنى : ما كَتَبْنَا عليهم إلاّ ابتغاءَ رِضْوان الله ، وابتغاءُ رِضْوان الله اتِّباعُ ما أَمَر به ، فهذا والله أعلم وَجْهٌ ، وفيها وجْهٌ آخرُ : ( وَرَهْبَانِيَّةً ( جاء في التفسير أنهم كانوا يَرون من مُلوكهم ما لا يصبرون عليه ، فاتّخَذَوا أسراباً وصَوامِع ، وابتَدعوا ذلك ، فلمّا ألْزَموا أنفسهم ذلك التَّطَوُّعَ ، ودخلوا فيه لزِمَهم تمامُه ، كما أنَّ الإنسان إذا جعَل على نفسِه صَوْماً لم يُفترَضْ عليه لزِمه أَن يُتمِّمَه ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) ، فإنَّ أبا إسحاق قال : يقال : من الرُّهْب والرَّهَب ، إذا جُزِمَ الهاءُ ضُمَّ الراء ، وإذا حُرِّكَ الهاءُ فُتح الراء ، ومعناهما واحد مثل الرُّشْد والرَّشَد .
قال : ومعنى ) جَنَاحَكَ ( هاهنا يقال : العَضُد ويقال : اليدُ كلُّها جَناح .
قلت : وقال مُقاتلٌ في قوله : من الرَّهَب : الرَّهَبُ كُمُّ مِدْرَعَتِه .
وروى عمرو عن أبيه : يقال لكُمِّ القميص : القُنُّ ، والرُّدْنُ ، والرَّهَب ، والْخِلاف .
وقال ابن الأعرابيّ : أَرْهبَ الرجلُ : إذا أطال رَهَبَه : أي كُمَّه .
قال وأرْهب إذا رَكِب رَهْباً ، وهو الجمل العالي .
قلت : وأكثرُ الناس ذهبوا في تفسير قوله : ( غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) أنّه بمعنى الرّهبة ، ولو وَجدتُ إماماً من السَّلف يجعل الرَّهَب كُمّاً لذهبت إليه ؛ لأنه صحيح في العربية ، وهو أَشْبه بسياق الكلامِ والتفسيرِ ، والله أعلم بما أراد .
ويقال : استَرهبتُه وأرهبْتُه بمعنًى واحد . وترهَّبَ الرجلُ : إذا صار راهباً يَخْشَى الله . قال الله : ( وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَآءُو بِسِحْرٍ عَظِيمٍ ) ( الأعرَاف : 116 ) أي : أَرْهبوهم . وترهبَ غيرَه : إذا توعَّدَه ، وقال العجّاج يصف عَيْراً وأُتُنَه :
تُعْطِيه رَهباها إذا تَرَهَّبا
على اضطِمارِ الكَشْحِ بَوْلاً زَغْربا
عُصارةَ الجَزءِ الذي تَحَلَّبا
رَهْباها : التي تَرهبُه ، كما يقال هالكٌ وهَلْكَى .
إذا ترهبا : إذا تَوَعَّدَها .
وقال الليث : الرَّهْب جَزْمٌ : لُغة في الرَّهَب . قال : والرَّهْباء : اسمٌ من الرَّهَب : تقول : الرَّهْباءُ من الله ، والرَّغْباء إليه .
وقال شمر : تقول العرب : رَهبُوت خيرٌ من رَحَمُوت . قال : و المعنى لأَن تُرْهَب خيرٌ مِن أن تُرحَم .
وقال الليث : الرَّهابةُ : عُظَيْمٌ في الصّدر مُشْرِفٌ على البَطن ، كأنّه طرَفُ لسان الكلب .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : الرَّهابةُ : طَرَف المعِدة . قال : والكُلْكُل : طرَفُ الضِّلَع التي تُشْرِف على الرَّهابة .
وقال ابن شميل في قَصِّ الصّدر رَهابتُه ، قال : وهو لسان القَصِّ من أسفَل . قال والقَصُّ : مُشاشٌ .
وقال الليث : ناقةٌ رَهْب ، وهي المَهزولة جِدّاً ، وأنشد قول الأعشى :
وأَلْوَاحُ رَهْبٍ كأنَّ النُّسُو
عَ أَثْبَتْنَ في الدَّفّ منها سِطارا
وأمّا قوله في قصيدةٍ أخرى :
ولا بُدَّ مِن غزوَةٍ بالمَصِيف رَهْبٍ تُكِلُّ الوَقاحَ الشَّكُورا
فإنَّ الرَّهْبَ من نعت الغَزْوة ، وهي التي كَلَّ ظهرُها وهُزِل .
وحكي عن ابن الأعرابي أنه قال : رهَّبَتْ ناقةُ فلانٍ ، فقعد عليها يُحايِيها : أي جَهَدَها السيرُ فَعلَفَها ، وأحْسَنَ إليها حتى ثابت إليها نفسُها .
وقال الليث : رَهبَى : مَوْضع .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : الرِّهاب : الرِّقاق من النِّصال ، واحدُها رَهْب ، وأنشد :
بِيضٌ رِهَابٌ ومُجْنَأٌ أُجُدُ
قال : وناقةٌ رَهْبٌ : ضامِر
قال أبو عُبيد في باب ( البخيل يعطي من غير طبعِ جُودٍ ) : قال أبو زيد : يقال في مثل هذا : رَهْبَاك خيرٌ من رَغْباك . يقول : فَرَقُهُ منك خير من حُبِّه ، وأَحْرَى أن يُعطِيَكَ عليه . ومثله : الطَّعنُ يَطأَرُ .
وقال غيرُه : يقال فعلتُ ذلك من رُهبَاك : أي من رَهبتَك ، والرُّغْبَى ؛ الرَّغْبَة . وقال : يقال : رُهباك خيرٌ من رُغباك ، بالضم أيضاً فيهما .
ربه : أهمله الليث .
ورَوى ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَرْبَهَ الرجُلُ : إذا استَغنى بتعبٍ شديد .
بره : أَبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ قال : بَرِهَ الرجلُ : إذا ثاب جسْمُه بعد تغيُّرٍ من عِلَّة .
قال : وأَبْرَه الرجل : غَلَبَ الناسَ ، وأتى بالعجائب .
وقال اللّيث : البُرْهان : الحجّة ، وإيضَاحُها .
قلتُ : ونون البُرْهان ليست أصليّة ، وقولُهم : بَرْهَن فلانٌ : إذا جاء بالبُرْهان ، مُوَلَّد ، والصواب أن يقال : أَبْرَه : إذا جاء بالبُرْهان كما قاله ابن الأعرابيّ إن صحّ عنه ، وهي في رواية أبي عمرو ، ويجوز أن تكون النون في البُرْهان نون جمعٍ على فُعْلاَن ، ثمّ جُعلت كالنُّون الأصليّة ، كما جمعوا مُصَاداً على مُصْدَانٍ ، ومَصيراً عَلَى مُصْرانٍ ، ثمّ جَمَعُوا مُصرانَ على مَصَارين ، على توهّم أنّها أصليّة .
وقال اللّيث : أبْرَهة : اسم أبي يَكْسُومَ مَلكِ الحَبَشةِ الّذي ساقَ الفِيلَ إلى البَيْتَ فَأَهلكَه الله .
قال : والبَرَهْرَهة : الجارية البيضاء قال : وبَرَهُها : تَرارَتُها وبَضَاضَتها .
قال : وتصغير بَرَهْرَهة بُرَيْهَةَ . ومَن أَتمَّها قال : بُرَيْرِهة وأمّا بُرَيْهِرَهةٌ فقبيحة قلّما يُتكلَّم بها .
أبو عُبَيد ، عن الأصمعيّ : البَرَهْرَهَة : الّتي كأنها تُرْعَدُ من الرّطوبة .
شمر ، عن ابن الأعرابيّ قال : البَرَهْرَهة : التي لها بَريق من صَفائِها .
وقال غيرُه : هي الرقيقة الجِلد ، كأنّ الماء يَجري فيها من النَّعْمة . قلتُ : ومعنَى أقاويلِهم متقارب .
أبو عُبيد : البُرْهة : الزَّمان ، يقال : أقمتُ عندَه بُرهةً من الدَّهر ، كقولك : أقمتُ عنده سَبَّةً من الدَّهر .
وقال ابن السكّيت : أقمتُ عنده بُرهة من الدَّهر وبَرهة من الدهر .
وقال غيرُه : يُصغَّر إبراهيم بُرَيها ، وذلك أنّ الميم عنده زائدة ، وبعضهم يقول : بُرَيْهِيم .

##### Türkçe

**ه ر ب**
**هرب** ، **هبر** ، **رهب** ، **بره** ، **بهر** ، **ربه**: kullanımdadır.

**هرب**: Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Araplar, bir adamdan malı nefyetmede şöyle der: “Falancanın **هاربٌ**’ı da yok, **قاربٌ**’ı da yok”; yine “Onun **سَعْنَةٌ**’si de yok, **مَعْنَة**’si de yok.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الهارب**: sudan dönen (çıkan) kimsedir; bundan onların sözü: “Onun **هارِبٌ**’ı da yok, **قارب**’ı da yok”: yani onun hiçbir şeyi yoktur, dedi. **القارب** ise suyu arayan kimsedir.

Asmaî, onların “Onun **هاربٌ**’ı da yok, **قاربٌ**’ı da yok” sözünde dedi: manası, ondan kaçılan bir kimse yoktur, ona yaklaşan bir kimse de yoktur; yani o bir şey değildir. Ebû Ubeyd, ondan, (Emsâl)’de.

Başkası dedi ki: onların “Onun **هاربٌ**’ı da yok, **قاربٌ**’ı da yok” sözünün manası: yani onun sudan dönen bir devesi yoktur, suya yaklaşan bir devesi de yoktur.

Ve denir: kazığın yarısı yerde iken ondan **هَرَب** etti: yani kayboldu. Ebû Vecze dedi ki:
ورُمَّةً نَشِبَتْ في هارِبِ الوَتَدِ

Ve falan yeryüzünde dolaştı, onda **هرَب** etti. Dedi ki: adam **هرَب** etti ve **هَرِم** etti, tek bir mana üzeredir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Adam **أهْرَب** etti: gidişte ciddileştiği zaman.

Leys dedi ki: **الهرَب**: kaçıştır. Denir: falan **مُهْرِباً** geldi: sana kaçmış, korkmuş olarak geldiği zaman. Ve falan, bizim için bir **مَهْرَب**’dır.

Başkası dedi ki: Adam **أهرَب** etti: yeryüzünde uzaklaştığı zaman. Ve falan, falanı **أَهْرَب** etti: onu kaçmaya mecbur ettiği zaman. Ve rüzgâr, yeryüzünün yüzündeki toprak, **القَميم** ve başkalarını **أَهربَت**: onunla savurduğu zaman.

**هبر**: Leys dedi ki: **الهَبْر**: et kesmektir. **الهَبْرَة**: içinde kemik olmayan bir et parçasıdır.

**والهِبْرِيَة** ve **الإبْرِية**: başın kepeğidir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Ona etten bir **هَبْرَةً** verdim: ondan toplu (bir arada) olarak verdiği zaman; **البِضْعَة** ve **الفِدْرَة** de böyledir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **ضَرْبٌ هَبْرٌ**: yani onu vurduğu zaman bir et parçası düşürür. **وطَعْنٌ نَتْرٌ**: onda kapıp alma vardır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الهَبْر**: yerden alçalmış (çökük) olan şeydir. Başkası okudu:
هُبورُ أَغْوَاطٍ إلى أَغْواطِ

Şemir, Ebû Amr’dan: yerden **الهَبْر**, alçak olması ve çevresinin ondan daha yüksek olmasıdır. Çoğulu **هُبْر**’dur. Adî dedi ki:
جَعَل القُفَّ شمالاً وانتَحى
وعلى الأيمنِ هُبْرٌ وبُرَقْ

Ve denir: **هُبْرَة** ve **هُبْر** da.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أهبَر** etti: güzel bir şişmanlıkla şişmanladı.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **بعيرٌ أَهْبَرُ** ve **هبِرٌ**: yani eti çok. Ve **ناقةٌ هبْراء** ve **هَبِرَة**.

Başkası dedi ki: onu kılıçla **اهتَبَره**: onu kestiği zaman.

Lihyânî dedi ki: denir: “Sana Sa‘d’ın **هُبَيْرَة**’si kadar gelmem” ve “Sana **أَلْوَةَ هُبْيَرَةَ** kadar gelmem”: sıfatlar mezhebi üzere nasb edilir; yani sana asla gelmem. Ve denir: aslı, Zeyd Menât oğlu Sa‘d’ın uzun yaşayıp ihtiyarlamasıydı; bir gün koyunlarına baktı, ihmal edilmiş ve güdülmemişti; oğlu **هُبَيْرة**’ye dedi: “Koyununu güt.” O da dedi: “Onu **سِنَّ الحِسْل** kadar gütmem”: yani asla. Böylece mesel oldu. Ve denildi: “Sana **أَلْوَةَ هبَيرةَ** kadar gelmem.”

**وهُباريّةَ الرَّأسِ**: onun kepeği; **الهِبرِيَة** gibi. Ve **ريحٌّ هُبارِيّةٌ**: tozlu. İbn Ahmer dedi ki:
هُباريةٌ هَوجاءُ موعدُها الضُّحَى
إذا أَرْزَمَتْ جاءت بوَرْدٍ غَشَمْشَم

Ebû Ubeyde: atların kulaklarından bir kulak **مُهَوْبَرةٌ**’dir; o, içi kılla doldurulan ve içinde kıl bulunan kulaktır; uçları ve kenarları da kılı giyinir. Pek az olur; ancak atların **رَوائد**’inde olur; o da **الرَّوَاعي**’dir. **الهَوْبَر** ve **الأَوبَر**: develerden ve başkalarından kılı çok olan.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الهَوْبَر**: kılı çok maymundur. **الهُبَيْرَةُ**: küçük sırtlandır.

Ve iki **كانُون** için denir: onlar **الهَبّاران** ve **الهَرَّاران**’dır.

Amr, babasından: örümceğe **الهَبُور** ve **الهَبُون** denir.

Süfyân rivayet etti; Suddî’den, İkrime’den, İbn Abbâs’tan, şu sözünde: ( **سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ** ) (el-Fîl: 5).
Dedi ki: **الهبُّور**. Süfyân dedi ki: o, küçük **الذَّرُّ**’dür.

Ebû Avâne rivayet etti; Atâ’dan, Saîd’den, İbn Abbâs’tan dedi ki: o, **الهَبُّور**’dur; yenilen ekinin **عُصافَة**’sıdır. Ve denildi: **الهبُّور** Nabatîce: ekinin kırıntılarıdır. **العُصافة**: yaprağından ufalanıp dökülen şeydir. **المأكول**: tanesi alınmış ve içinde tane kalmamış olarak kalan şeydir.

**بهر**: Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki dedi: ( “Hayber lokması bana durmadan dönüp durdu; işte bu, **أَبْهَرِي**’mi kestiği zamandır.” ).

Ebû Ubeyd dedi ki: **الأبْهَر**: belkemiğinin içinde bulunan bir damardır; kalp ona bitişiktir; kesilirse onunla birlikte hayat olmaz. Asmaî okudu:
وللفؤاد وَجِيبٌ تحتَ أَبْهَرِه
لَدْمَ الغُلامِ وراءَ الغَيْب بالحجَرِ

Ömer’in hadisinde: kendisine, şiirinde bir cariyeyi **ابتهَرَ** etmiş bir oğlan getirildi; sağlam delil bulunmadı; ondan haddi defetti. Ebû Ubeyd dedi ki: **الابتهار**: onu kendi nefsiyle itham etmesidir; “Onunla yaptım” der, yalan olarak. Eğer yapmışsa o **الابتيار**’dır.

Kümeyt dedi ki:
قَبِيحٌ بِمِثْلِيَ نَعْتُ الفتا
ةِ إما ابتهاراً وإمَّا ابتيَاراً

Şemir dedi ki: **البَهْر**: **التَّعْس**’tır; dedi: o helâktir.

Dedi: ve denir: falan **ابتهَرَ** etti: bir şeyde aşırıya vardı ve hiçbir gayret bırakmadı.

Ve denir: duada **ابتهَرَ** etti: günaha girdi ve çabaladı. Ve falan, falanda ve falan için **ابتهَرَ** etti: falanın lehine veya aleyhine olan şeyden hiçbir gayret bırakmadığı zaman.

Ve böylece denir: duada **ابتهَلَ** etti; bu, içinde **اللاّم** ile **الراء**’nın birbirinin yerine geçtiği şeylerdendir.

Hâlid b. Cenbe dedi ki: duada **ابْتَهَر** etti: her saat dua eder, susmadığı zaman. Ve bir kadınla **يُشبِّب** ederken **ابتُهِرَ**: bundan gevşemediği ve **لا يُثْجَى** olduğu zaman. Dedi: **لا يُثْجى**: ondan susulmaz.

Dedi: Benî Dârim’den yaşlı bir kadın, mahallenin bir şeyhine, oturduğu yerde şu beyitleri okudu:
ولا يَنامُ الضَّيْفُ من حِذَارِها
وقولِها الباطِلَ وابتهارِها

Dedi: **الابتهار**: yalan söz ve onun üzerine yemin etmektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَبْهَرَ**: acayip şey getirdiği zaman. Dedi: **البَهْرُ**: acayiptir.

Ve **أبْهَرَ**: fakirlikten sonra zengin olduğu zaman.

Ve **أَبْهَرَ**: bir hanımefendiyle evlendi; o **البهيرة**’dir. Denir: falanca kadın **بَهِيرةٌ** **مَهيرة**’dir.

Ve **أَبهرَ**: ahlâkında renk değiştirdiği zaman: bir kere yumuşaklık, başka bir kere kötülük.

Dedi: **البَهْرُ**: galebedir. **والبَهْر**: doluluktur. **والبَهْر**: uzaklıktır. **والبَهْرُ**: hayırdan uzaklaştırmadır. **والبَهْرُ**: hayal kırıklığıdır. **والبَهْر**: övünmedir. Ömer b. Ebî Rebîa’nın beytini okudu:
ثمَّ قالوا : تُحبُّها قلتُ : بَهْراً
عَدَدَ القَطْرِ والحصَا والتُّرابِ

Ebû’l-Abbâs dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin **البَهْر**’in vecihlerinde söylediği şeylerin hepsinin, Ömer’in söylediğine bir mana olması caizdir; en güzeli acayiptir.

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: bir gece yürüdü; nihayet gece **ابهارَّ** etti.

Ebû Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi: “**ابهارَّ الليلُ**” sözü, yani yarılandı; bu, şeyin **بُهْرة**’sinden alınmıştır; o da onun ortasıdır.

Ebû Saîd ed-Darîr dedi ki: gecenin **ابهِيرَارُ**’ı: yıldızlarının doğmasıdır, tamamlandığı zaman; çünkü gece geldiğinde karalığı gelir; aydınlandığı zaman o karalık gider.

Başkası dedi ki: adam **بُهِرَ** oldu: koştu da **البُهْر** ona galip geldiği zaman; o **الرَّبْو**’dur. O halde o **مَبْهُور** ve **بَهير**’dir.

Leys dedi ki: **امرأةٌ بَهِيرَةٌ**: kısa, zelil yaratılışlıdır.

Ve denir: o, yürüyüşü zayıf olandır. Dedim: bu bir tashiftir; Leys’in muradı: kısalık manasında **البُهتُرة**’dir. Kadınlardan **البهِيرَة** ise hanımefendi, şerefli olandır. Ve kadına, kalçaları ağırlaştığı zaman denir; yürüdüğünde ona **البُهْر** ve **الرَّبو** düşer: **بَهِير**. A‘şâ dedi ki:
تَهادَى كما قد رأَيْتَ البَهيرَا

Amr b. el-Âs’tan rivayet edildi ki dedi: İbnü’s-Sa‘be, o da Talha b. Ubeydullah, yüz **بُهار** bıraktı; her **بُهار**’da altın ve gümüşten üç **قناطير** vardır.

Ebû Ubeyd dedi ki: **بُهارٌ**’un Arapça olmayan bir kelime olduğunu sanıyorum; onu Kıptîce görüyorum.

Dedi: onların sözünde **البُهار**: üç yüz **رِطل**’dür. Dedim: Seleme, Ferrâ’dan böyle rivayet etti: dedi: **البُهار** üç yüz **رِطل**’dür. İbnü’l-A‘râbî de böyle dedi; dedi: **والمُجَلَّدُ**: altı yüz **رِطل**’dür.

Dedim: bu, **البهار**’ın Arapça olduğuna delalet eder; Şam ehlinin dilinde deveye yüklenen şeydir.

Bureyk el-Hüzelî, ağır bir bulutu vasfederek dedi:
بمُرتَجِزٍ كأنَّ على ذُراه
رِكابَ الشأْمِ يَحمِلنَ البُهارا

Kuteybî dedi ki: her üç yüz **رَطْل**’da nasıl üç **قناطير** bırakır? Lakin **البُهار** yük’tür. Beyti Hüzelî’ye nispetle okudu. Dedi: Asmaî, “( **يحملن البهارا** )” sözünde: ev eşyasından yükleri taşırlar, dedi. Muradı: yüz yük mal bıraktı; yükün miktarı üç **قناطير**’dır. Dedi: **القنطار** yüz **رَطْل**’dür; böylece her yük üç yüz **رَطْل** oldu.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **البَهار**: atın göğüs altı (gıdı) kısmıdır.

Dedi: **البِهار**: övüşmedir.

Ve denir: falan, falanı **بَهَر** etti: ona üstün geldi ve onu yendiği zaman. Ve **قمرٌ باهِر**: ışığı yıldızlara üstün geldiği zaman. Ebû Ubeyd okudu:
وقد بَهَرْتَ فما تَخفى على أَحدٍ
إلاّ على أحدٍ لا يَعرِف القَمَرَا
Yani: seninle övüşen herkesin üstüne çıktın; ona galip geldin.

Ve beyaz gecelere **بُهْرٌ** denir; **باهر**’in çoğuludur. Ve **بُهَر** denir; **ظُلَم** vezninde, **بُهْرة**’nin çoğuludur. Bunların hepsi Arapların sözündendir.

**وبَهْراءُ**: Kuzâa’dan bir kabiledir.

Lihyânî dedi ki: kanadın ön kısmından dört teleğe **القوادِمُ** denir; onların ardından gelen dörde **المناكبُ**; **المَناكِب**’den sonra onların ardından gelen dörde **الخوافي**; **الخوافي**’den sonra gelen dörde **الأباهِرُ**.

Leys dedi ki: **البُهار**: ibrik gibi kaplardan bir şeydir. Okudu:
على العلياءِ كُوبٌ أو بُهار
Dedim: kap manasında **البهار**’ı bilmiyorum.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **العَرارُ**: buğdayın **بَهارُ**’ıdır.

Dedim: **العَرار**: **الْحَنوَة**’dir; sanki **البَهار** Farsçadır.

Leys dedi ki: yaydan **الأبهَر**: **الطَّائِف**’in alt tarafıdır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den rivayet etti: yayda **كَبِدُها** vardır; o, **العِلاقة**’nın iki ucu arasındadır. Sonra **الكُلْية** onu takip eder. Sonra **الأبهَر** onu takip eder. Sonra **الطَّائِف**. Sonra **السِّيَةُ**; o, iki ucundan bükülmüş olandır.

Şemir dedi ki: falanı **بَهَرتُ**: onu el gücüyle veya dille yendiğim zaman.

Ve deveyi **بَهَرْتُ**: onu koşturduğumda, ta ki kesilinceye kadar. İbn Kutâde dedi ki:
ألا يا لقومي إذ يبيعون مُهجتِي
بجاريةٍ بَهْراً لهمْ بعدَها بَهْراً

Ve denir: falanı **بَهْرَةً** gördüm: yani açıkça, alenen. Okudu:
وكم مِنْ شُجاعٍ بادَرَ الموتَ بَهْرَةً
يَمُوتُ على ظَهرِ الفِراشِ ويَهْرَمُ

İbn Şümeyl dedi ki: **البُهْر**: gücünün üstünde yüklenince, gayreti zorlamaktır. Denir: onu **بَهَرَهُ**: nefesini kestiği zaman; vuruşla, boğmayla veya her ne ise. Okudu:
إن البَخيلَ إذا سأَلْتَ بَهَرْتَه

**رهب**: Leys dedi ki: **رَهِبْتُ** şeyi **رَهَبا** ve **رهْبَةً**: yani ondan korktum. Ve falanı **أَرْهَبْتُ**.

Dedi: **الرَّهْبَانيَّة**: **الراهب**’in masdarıdır. **الترهُّب**: bir **صَوْمَعة**’da ibadete kapanmaktır. Hepsi **الرُّهبان**’dır; **الرَّهابِنة** hatadır.

Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Heysem’den: dedi ki: **الرُّهبانُ** tekil ve çoğul olur. Onu tekil yapan, onu **فُعلان** binası üzerine yapar. Bunun hakkında şu beyiti okudu:
لو عاينَتْ رُهبانَ دَيْرٍ في القُلَل
لانحدَرَ الرُّهبان يَمشِي ونَزَلْ

Dedi: sözün yönü, **النّون** ile çoğul olmasıdır. Dedi: eğer tekil olan **الرُّهبان**’ı **رَهابِينَ** ve **رهابِنَة** olarak çoğul yaparsan caiz olur. Ve eğer “**رهبانيُّون**” dersen doğru olur. **الرَّهبانيَّة**’nin aslı **الرَّهبة**’dendir; sonra, miktarı aşan ve onda ifrata giden şeye isim oldu. Allah azze ve celle dedi: ( **وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ** ) (el-Hadîd: 27).

Dedim: bu âyetin manası güçtür.

Ebû İshâk dedi ki: manası iki vecih ihtimal eder: birincisi, ( **وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً** ) sözünde mananın şöyle olmasıdır: “ve bir rahmet (verdik) ve bir ruhbaniyye”; ( **وابتَدعُوا رَهبانيّةً ابتَدَعوها** ) yani “bir ruhbaniyye icat ettiler, onu icat ettiler”; senin “Zeyd’i ve Amr’ı gördüm, onu ikram ettim” demen gibi. Dedi: ve ( **ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا** ) “onlara asla yazılmadı” manasındadır. Ve ( **عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ** ) **الهاء** ve **الألف**’ten بدل olur; böylece mana: “onlara Allah’ın rızasını aramaktan başka bir şey yazmadık” olur. Allah’ın rızasını aramak, emrettiğine uymaktır. Bu, Allah daha iyi bilir, bir veçhedir. Onda başka bir veçih daha vardır: ( **وَرَهْبَانِيَّةً** ) hakkında tefsirde geldi ki: krallarından sabredemeyecekleri şeyler görürlerdi; böylece tüneller ve **صَوامِع** edindiler ve bunu icat ettiler. Kendilerine bu gönüllü işi ilzam edince ve ona girince, tamamlaması onlara lazım oldu; tıpkı insanın, kendisine farz kılınmamış bir orucu kendi üzerine kılması halinde onu tamamlamasının lazım olması gibi.

Allah azze ve celle’nin sözüne gelince: ( **غَيْرِ سُو ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ** ) (el-Kasas: 32), Ebû İshâk dedi ki: **الرُّهْب** ve **الرَّهَب**’den denir; **الهاء** cezmedilirse **الراء** dammelenir; **الهاء** harekelenirse **الراء** fethalanır; ikisinin manası birdir; **الرُّشْد** ve **الرَّشَد** gibi.

Dedi: buradaki ( **جَنَاحَكَ** ) manası: **العَضُد** denir; ve bütün ele **جَناح** denir.

Dedim: Mukâtil, “**من الرَّهَب**” sözünde dedi: **الرَّهَب** onun zırhının koludur.

Amr, babasından rivayet etti: gömleğin koluna **القُنُّ** denir, **الرُّدْنُ** denir, **الرَّهَب** denir, **الْخِلاف** denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: adam **أَرْهبَ** etti: **رَهَب**’ini uzattığı zaman; yani kolunu. Dedi: ve **أرْهب**: **رَهْباً** bindiği zaman; o, yüksek devedir.

Dedim: insanların çoğu, ( **غَيْرِ سُو ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ** ) (el-Kasas: 32) sözünün tefsirinde onun **الرّهبة** manasında olduğuna gittiler. Eğer seleften bir imam bulsaydım ki **الرَّهَب**’i kol yapsın, ona giderdim; çünkü Arapçada sahihtir ve sözün ve tefsirin siyakına daha benzer; Allah ne murad ettiğini daha iyi bilir.

Ve denir: onu **استَرهبتُه** ve onu **أرهبْتُه** tek bir mana üzeredir. Adam **ترهَّبَ** etti: Allah’tan korkan bir rahip olduğu zaman. Allah dedi: ( **وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَآءُو بِسِحْرٍ عَظِيمٍ** ) (el-A‘râf: 116) yani: onları **أَرْهبوهم**. Ve Accecc, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:
تُعْطِيه رَهباها إذا تَرَهَّبا
على اضطِمارِ الكَشْحِ بَوْلاً زَغْربا
عُصارةَ الجَزءِ الذي تَحَلَّبا

**رَهْباها**: onu korkutan (dişi)dir; “**هالكٌ** ve **هَلْكَى**” denildiği gibi.

“**إذا ترهبا**”: onu tehdit ettiği zaman.

Leys dedi ki: **الرَّهْب** cezmdir: **الرَّهَب**’de bir lugattır. Dedi: **الرَّهْباء**: **الرَّهَب**’den bir isimdir; dersin: Allah’tan **الرَّهْباءُ**, O’na **الرَّغْباء**.

Şemir dedi ki: Araplar der: “**رَهبُوت** hayırdır, **رَحَمُوت**’tan.” Dedi: mana, korkutulman, merhamet edilmanden hayırlıdır.

Leys dedi ki: **الرَّهابةُ**: göğüste büyük bir şeydir; karın üzerine çıkıntılıdır; sanki köpeğin dilinin ucudur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الرَّهابةُ**: midenin ucudur. Dedi: **الكُلْكُل**: **الرَّهابة** üzerine çıkıntı yapan kaburganın ucudur.

İbn Şümeyl dedi ki: göğsün **قَصّ**’ında onun **رَهابتُه**’si vardır; dedi: o, alttan **القَصّ**’ın dilidir. Dedi: **القَصُّ**: **مُشاشٌ**’tır.

Leys dedi ki: **ناقةٌ رَهْب**: çok zayıf olandır. A‘şâ’nın sözünü okudu:
وأَلْوَاحُ رَهْبٍ كأنَّ النُّسُو
عَ أَثْبَتْنَ في الدَّفّ منها سِطارا

Başka bir kasidesindeki sözüne gelince:
ولا بُدَّ مِن غزوَةٍ بالمَصِيف رَهْبٍ تُكِلُّ الوَقاحَ الشَّكُورا
Şüphesiz **الرَّهْب** gazvenin sıfatındandır; o, sırtı yorulmuş ve zayıflamış olandır.

İbnü’l-A‘râbî’den nakledildi ki dedi: falanın devesi **رهَّبَتْ**; o da ona bindi, onu **يُحايِيها**: yani yürüyüş onu yordu; ona yem verdi ve ona iyi davrandı; ta ki nefsi ona geri dönünceye kadar.

Leys dedi ki: **رَهبَى**: bir yerdir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الرِّهاب**: ok uçlarından ince olanlardır; tekili **رَهْب**’dir. Okudu:
بِيضٌ رِهَابٌ ومُجْنَأٌ أُجُدُ

Dedi: ve **ناقةٌ رَهْبٌ**: zayıf.

Ebû Ubeyd, (cimrilik tabiatı olmaksızın veren cimri) babında dedi ki: Ebû Zeyd dedi: bunun gibi bir şeyde şöyle denir: “**رَهْبَاك** hayırdır, **رَغْباك**’tan.” Yani: senden korkması, seni sevmesinden hayırlıdır; bunun üzerine sana vermeye daha layıktır. Benzeri: “**الطَّعنُ يَطأَرُ**.”

Başkası dedi ki: “Bunu senin **رُهبَاك**’ından yaptım”: yani senin **رَهبتَك**’inden. Ve **الرُّغْبَى**: **الرَّغْبَة**’dir. Dedi: “**رُهباك** hayırdır, **رُغباك**’tan” denir; ikisinde de damme ile de.

**ربه**: Leys onu ihmal etti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: adam **أَرْبَهَ** etti: şiddetli bir yorgunlukla zengin olduğu zaman.

**بره**: Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: adam **بَرِهَ** etti: bir hastalıktan değişimden sonra bedeni geri döndüğü zaman.

Dedi: adam **أَبْرَه** etti: insanlara galip geldi ve acayipler getirdi.

Leys dedi ki: **البُرْهان**: hüccettir ve onun açıklanmasıdır.

Dedim: **البُرْهان**’ın **نون**’u aslî değildir. Onların “falan **بَرْهَن** etti” sözü: burhan getirdiği zaman; **مُوَلَّد**’dir. Doğrusu, “**أَبْرَه**” denmesidir: burhan getirdiği zaman; İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi, eğer ondan sahihse. Ebû Amr’ın rivayetinde böyledir. Ve caizdir ki **البُرْهان**’daki **نون**, **فُعْلاَن** üzere bir cem‘ **نون**’u olsun; sonra aslî **نون** gibi kılınmış olsun; tıpkı **مُصَاد**’ı **مُصْدَانٍ** üzerine, **مَصيراً**’ı **مُصْرانٍ** üzerine cem‘ ettikleri gibi; sonra **مُصران**’ı **مَصَارين** üzerine cem‘ ettiler; onun aslî olduğu vehmi üzerine.

Leys dedi ki: **أبْرَهة**: Habeş meliki, fili Beyt’e süren ve Allah’ın onu helâk ettiği **يَكْسُومَ**’un babasının adıdır.

Dedi: **البَرَهْرَهة**: beyaz cariyedir. Dedi: **وبَرَهُها**: onun dolgunluğu ve parlak beyazlığıdır.

Dedi: **بَرَهْرَهة**’nin küçültmesi **بُرَيْهَةَ**’dir. Onu tamamlayan kimse dedi ki: **بُرَيْرِهة**. Ama **بُرَيْهِرَهةٌ** çirkindir; onunla pek az konuşulur.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **البَرَهْرَهَة**: sanki rutubetten titriyormuş gibi olan.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **البَرَهْرَهة**: saflığından bir parıltısı olan.

Başkası dedi ki: o, ince derilidir; sanki nimet yüzünden su onun içinde akıyor. Dedim: onların sözlerinin manası birbirine yakındır.

Ebû Ubeyd: **البُرْهة**: zamandır. Denir: onun yanında dehrden bir **بُرهةً** kaldım; senin “onun yanında dehrden bir **سَبَّةً** kaldım” demen gibi.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: onun yanında dehrden bir **بُرهة** kaldım ve dehrden bir **بَرهة**.

Başkası dedi ki: **إبراهيم** küçültmede **بُرَيها** yapılır; çünkü ona göre **الميم** ziyadedir. Bazıları da **بُرَيْهِيم** der.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: بره

- البرهان: بيان للحجة، وهو فعلان مثل: الرجحان والثنيان، وقال بعضهم: هو مصدر بره يبره: إذا ابيض، ورجل أبره وامرأة برهاء، وقوم بره، وبرهرهة (انظر: المجموع المغيث 1/153) : شابة بيضاء.
والبرهة: مدة من الزمان، فالبرهان أوكد الأدلة، وهو الذي يقتضي الصدق أبدا لا محالة، وذلك أن الأدلة خمسة أضرب:
- دلالة تقتضي الصدق أبدا.
- ودلالة تقتضي الكذب أبدا.
- ودلالة إلى الصدق أقرب
- ودلالة إلى الكذب أقرب.
- ودلالة هي إليهما سواء.
قال تعالى: ﴿قل: هاتوا برهانكم إن كنتم صادقين﴾ [البقرة/111]، ﴿قل: هاتوا برهانكم هذا ذكر من معي﴾ [الأنبياء/24]، ﴿قد جاءكم برهان من ربكم﴾ [النساء/174].

##### Türkçe

- **البرهان**: hüccet için bir beyan; ve o, **الرجحان** ve **الثنيان** gibi **فعلان** veznindedir. Bazıları dedi ki: o, **بره يبره**’nin masdarıdır: beyazladığı zaman; ve **رجل أبره** ve **امرأة برهاء** ve **قوم بره**; ve **وبرهرهة** (bak: **المجموع المغيث** 1/153): beyaz bir genç kadın.
Ve **البرهة**: zamandan bir müddet; böylece **البرهان** delillerin en sağlamıdır; ve o, mutlaka daima doğruluğu gerektirendir. Bu da şudur ki deliller beş kısımdır:
- Daima doğruluğu gerektiren bir delâlet.
- Ve daima yalanı gerektiren bir delâlet.
- Ve doğruluğa daha yakın olan bir delâlet
- Ve yalana daha yakın olan bir delâlet.
- Ve ikisine eşit olan bir delâlet.
Yüce Allah dedi ki: ﴿De ki: eğer doğru iseniz **برهانكم**’u getirin﴾ [البقرة/111]، ﴿De ki: **برهانكم**’u getirin; bu, benimle beraber olanın zikridir﴾ [الأنبياء/24]، ﴿Rabbinizden size bir **برهان** gelmiştir﴾ [النساء/174].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

#### Madde başı: بره

ب ر ه
أقَمْتُ عنده بُرْهَةً من الدهر، وأقام عندَنا بريه بريهة‏:‏ يريد مصغر إبراهيم على الترخيم حكي عن الفراء‏.‏
وأبـره فلـان‏:‏ جـاء بالبرهـان وبرهـن مولـد‏.‏
والبرهـان بيـان الحجـة وإيضاحهـا مـن البرهرهـة وهي البيضاء من الجواري كما اشتق السلطان من السليط لإضاءته‏.‏
وتقول‏:‏ لا تشبه العدلية بالمشبهه وافصل بين إبراهيم وأبرهه‏.‏

##### Türkçe

ب ر ه
Onun yanında zamandan bir **بُرْهَةً** ikamet ettim; ve o, bizim yanımızda **بريه** **بريهة** ikamet etti: **إبراهيم**’in küçültülmüşünü, terhîm üzere (sonunu düşürerek) kasteder; **الفراء**’dan nakledildi.

Ve falan **أبـره** etti: **البرهـان** ile geldi; ve **برهـن** müvelleddir (sonradan türetilmiş/sonradan ortaya çıkmış).

Ve **البرهـان**, hüccetin beyanı ve onu açıklığa kavuşturmaktır; **البرهرهـة**’den (türetilmiştir); o da cariyelerden beyaz olan(lar)dır; nitekim **السلطان** da, aydınlatması sebebiyle **السليط**’ten türetilmiştir.

Ve dersin ki: **العدلية**’yi **المشبهه** ile benzetme; ve **إبراهيم** ile **أبرهه** arasını ayır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

#### Madde başı: بره

البُرْهَة والبَرْهَة جميعاً: الحِينُ الطويل من الدهر، وقيل: الزمانُ. يقال: أَقمت عنده بُرْهَةً من الدهر كقولك أَقمت عنده سنة من الدهر. ابن السكيت: أَقمت عنده بُرْهَةً وبَرْهَةً أَي مدَّة طويلة من الزمان. والبَرَهُ: التَّرارةُ. وامرأَة بَرَهْرَهة، فَعَلْعَلة كرِّر فيها العين واللام: تارَّةٌ تكاد تُرْعَدُ من الرُّطُوبة، وقيل: بيضاء؛ قال امرؤ القيس:
بَرَهْرَهَةٌ رُؤدَةٌ رَخْصَةٌ،
كَخُرْعُوبةِ البانةِ المُنْفَطِر
وبَرَهْرَهَتُها: تَرارتُها وبَضَاضَتُها؛ وتصغير بَرَهْرَهَةٍ بُرَيْهة، ومن أَتمها قال بُرَيْرهَة، فأَما بُرَيْهِرَهة (* قوله «فأما بريهرهة
إلخ» كذا في الأصل والتهذيب). فقبيحة قلما يتكلم بها، وقيل: البَرَهْرَهة التي لها بَرِيق من صَفائها، وقال غيره: هي الرقيقة الجلد كأَنَّ الماء يجري فيها من النَّعْمة. وفي حديث المبعث: فأَخرج منه عَلَقَةً سوداءَ ثم أَدخل فيه البَرَهْرَهَةَ؛ قيل: هي سكينة بيضاء جديدة صافية، من قولهم امرأَة بَرَهْرَهَة كأَنها تُرْعَدُ رُطوبةً، وروي رَهْرَهةً أَي رَحْرَحة واسعة؛ قال ابن الأَثير: قال الخطابي قد أَكثرتُ السؤال عنها فلم أَجد فيها قولاً يقطع بصحَّته، ثم اختار أَنها السكين.
ابن الأَعرابي: بَرِهَ الرجل إِذا ثابَ جسمُه بعد تغيُّر من علَّة. وأَبْرَهَ الرجلُ: غلب الناس وأَتى بالعجائب. والبُرهانُ: بيانُ الحجة واتِّضاحُها. وفي التنزيل العزيز: قل هاتوا بُرْهانكم. الأَزهري: النون في البرهان ليست بأَصلية عند الليث، وأَما قولهم بَرْهَنَ فلانٌ إِذا جاءَ بالبُرْهان فهو مولَّد، والصواب أَن يقال أَبْرَهَ إِذا جاء بالبُرْهان، كما قال ابن الأَعرابي، إِن صحَّ عنه، وهو رواية أَبي عمرو، ويجوز أَن تكون النون في البرهان نون جَمْعٍ على فُعْلان، ثم جُعِلَت كالنون الأَصلية كما جمعوا مَصاداً على مُصْدانٍ ومَصِيراً على مُصْرانٍ، ثم جمعوا مُصْراناً على مَصارِينَ، على توهم أَنها أَصلية.
وأَبْرَهةُ: اسم مَلِك من ملوك اليمن، وهو أَبْرَهةُ ابن الحرث الرائش الذي يقال له ذو المَنارِ. وأَبْرَهةُ ابن الصَّبّاح أَيضاً: من ملوك اليمن، وهو أَبو يَكْسُوم ملك الحَبَشة صاحب الفيل الذي ساقَه إِلى البيت الحرام فأَهلكه الله؛ قال ابن بري: وقال طالب بن أَبي طالب بن عبد المطلب:أَلم تَعْلموا ما كان في حَرْبِ داحِسٍ،
وجَيْشِ أَبي يَكْسُومَ، إِذ مَلَؤُوا الشِّعْبا؟
وأَنشد الجوهري:
مَنَعْتَ مِنْ أَبْرَهةَ الحَطِيما،
وكُنْتَ فيما ساءَهُ زَعِيما
الأَصمعي: بَرَهُوتُ
على مثال رَهَبُوتٍ بئرٌ بحَضْرَمَوْتَ، يقال فيها أَرواحُ الكُفَّار. وفي الحديث: خيرُ بئرٍ في الأَرض زَمْزَمُ، وشرُّ بئرٍ في الأَرض بَرَهُوتُ، ويقال بُرْهُوت مثال سُبْروت. قال ابن بري: قال الجوهري: بَرَهُوتٌ على مثال رَهَبُوتٍ، قال: صوابه بَرَهُوتُ غير مصروف للتأْنيث والتعريف. ويقال في تصغير إبراهيم بُرَيْه، وكأَنَّ الميم عنده زائدة، وبعضهم يقول بُرَيْهِيم، وذكر ابن الأَثير في هذه الترجمة البُرَةَ حَلْقة تجعل في أَنف البعير، وسنذكرها نحن في موضعها.

##### Türkçe

**البُرْهَة** ve **البَرْهَة** ikisi birlikte: dehrden uzun vakit; ve denildi ki: zaman. Denir: “Onun yanında dehrden bir **بُرْهَة** kaldım”, senin “Onun yanında dehrden bir yıl kaldım” demen gibi.

İbnü’s-Sikkît: “Onun yanında bir **بُرْهَة** ve **بَرْهَة** kaldım”, yani zamandan uzun bir müddet.

Ve **البَرَهُ**: **التَّرارةُ**. Ve **امرأَة بَرَهْرَهة**; **فَعَلْعَلة** (onda **العين** ve **اللام** tekrar edilmiştir): **تارَّةٌ**; rutubetten neredeyse titrer; ve denildi ki: beyaz; İmruü’l-Kays dedi:
بَرَهْرَهَةٌ رُؤدَةٌ رَخْصَةٌ،
كَخُرْعُوبةِ البانةِ المُنْفَطِر

Ve onun **بَرَهْرَهَتُها**’sı: onun **تَرارتُها**’sı ve onun **بَضَاضَتُها**’sı; ve **بَرَهْرَهَة**’nin küçültmesi **بُرَيْهة**’dir; ve onu tamamlayan kimse **بُرَيْرهَة** dedi; fakat **بُرَيْهِرَهة** ise
(* sözü “فأما بريهرهة إلخ” asılda ve Tehzîb’de böyledir). Çirkindir; onunla pek az konuşulur. Ve denildi ki: **البَرَهْرَهة** o kimsedir ki onun saflığından bir parıltı vardır. Ve başkası dedi: o, derisi ince olandır; sanki nimetten su onun içinde akıyor. Ve meb‘as hadîsinde: “Ondan siyah bir **عَلَقَةً** çıkardı, sonra onun içine **البَرَهْرَهَة**’yi soktu”; denildi ki: o, beyaz, yeni, saf bir bıçaktır; onların “**امرأَة بَرَهْرَهَة**” sözünden, sanki rutubetten titrer. Ve **رَهْرَهةً** diye rivayet edildi; yani geniş bir **رَحْرَحة**; İbnü’l-Esîr dedi: Hattâbî dedi: “Onun hakkında çok soru sordum da, sıhhatini kesinleştiren bir söz bulamadım”; sonra onun bıçak olduğunu seçti.

İbnü’l-A‘râbî: Adam **بَرِهَ** eder; hastalıktan bir değişmeden sonra bedeni geri döndüğü vakit. Ve adam **أَبْرَهَ** etti: insanlara galip geldi ve acayip şeyler getirdi. Ve **البُرهانُ**: hüccetin beyanı ve onun açıklığa kavuşması. Ve aziz tenzîlde: “De ki: **بُرْهانكم**’u getirin.” Ezherî: **البرهان**’daki **النون** Leys’e göre aslî değildir. Ama onların “Falan **بَرْهَنَ** etti” sözü, yani **بالبُرْهان** ile geldi, o muvelleddir. Doğrusu, “**أَبْرَهَ**” denilmesidir; **بالبُرْهان** ile geldiği vakit; İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi, eğer ondan sahih ise; ve bu, Ebû Amr’un rivayetidir. Ve caizdir ki **البرهان**’daki **النون**, **فُعْلان** üzere bir cem‘ **نون**’u olsun; sonra aslî **النون** gibi kılınmıştır; nitekim **مَصاداً**’ı **مُصْدانٍ** üzerine ve **مَصِيراً**’ı **مُصْرانٍ** üzerine cem‘ ettiler; sonra **مُصْراناً**’ı **مَصارِينَ** üzerine cem‘ ettiler; onun aslî olduğuna vehimle.

Ve **أَبْرَهةُ**: Yemen meliklerinden bir melikin adıdır; o, **أَبْرَهةُ** ibnü’l-Hâris er-Râiş’tir; ona **ذو المَنارِ** denir. Ve **أَبْرَهةُ ابن الصَّبّاح** da: Yemen meliklerinden; o, Habeşe meliki **أَبو يَكْسُوم**’dur; Beyt-i Harâm’a sevk ettiği fili olan, Allah’ın helâk ettiği; İbn Berrî dedi: Ve Tâlib b. Ebî Tâlib b. Abdülmuttalib dedi:
أَلم تَعْلموا ما كان في حَرْبِ داحِسٍ،
وجَيْشِ أَبي يَكْسُومَ، إِذ مَلَؤُوا الشِّعْبا؟

Ve Cevherî inşâd etti:
مَنَعْتَ مِنْ أَبْرَهةَ الحَطِيما،
وكُنْتَ فيما ساءَهُ زَعِيما

Asma‘î: **بَرَهُوتُ**, **رَهَبُوتٍ** misali üzere; Hadramut’ta bir kuyudur; onda kâfirlerin ruhları denir. Ve hadîste: “Yerdeki kuyuların hayırlısı **زَمْزَمُ**’dur; yerdeki kuyuların şerlisi **بَرَهُوتُ**’tur.” Ve **بُرْهُوت** denir; **سُبْروت** misali. İbn Berrî dedi: Cevherî dedi: “**بَرَهُوتٌ** **رَهَبُوتٍ** misali üzeredir”; dedi: onun doğrusu, te’nîs ve ta‘rîf için gayr-i munsarif olan **بَرَهُوتُ**’tur. Ve İbrâhîm’in tasğîrinde **بُرَيْه** denir; sanki **الميم** onun yanında zâiddir; ve bazısı **بُرَيْهِيم** der. Ve İbnü’l-Esîr bu tercemede **البُرَةَ**’yi zikretti: devenin burnuna konulan bir halka; biz onu kendi yerinde zikredeceğiz.

#### Madde başı: برهن

التهذيب: قال الله عز وجل: قُل هاتوا بُرْهانَكم إن كنتم صادقين؛ البُرْهان الحُجّة الفاصلة البيّنة، يقال: بَرْهَنَ يُبَرْهِنُ بَرْهَنةً إذا جاء بحُجّةٍ قاطعة لِلَدَد الخَصم، فهو مُبَرْهِنٌ. الزجاج: يقال للذي لا يبرهن حقيقته إنما أَنت متمنٍّ، فجعلَ يُبَرْهن بمعنى يُبَيِّن، وجَمْعُ البرهانِ براهينُ. وقد بَرْهَنَ عليه: أَقام الحجّة. وفي الحديث: الصَّدَقةُ بُرْهانٌ؛ البُرْهانُ: الحجّةُ والدليل أَي أَنها حُجَّةٌ لطالب الأَجْر من أَجل أَنَّها فَرْضٌ يُجازِي اللهُ به وعليه، وقيل: هي دَليلٌ على صحة إيمان صاحبها لطيب نَفْسه بإخْراجها، وذلك لعَلاقةٍ مّا بين النفْسِ والمال.

##### Türkçe

**التهذيب**: Allah عز وجل dedi: “De ki: Eğer doğru sözlüler iseniz **بُرْهانَكم**’ınızı getirin”;

**البُرْهان**: ayırıcı, apaçık hüccettir; denir ki: **بَرْهَنَ يُبَرْهِنُ بَرْهَنةً**
eğer hasmın inatçılığına karşı kesin bir hüccet getirdi ise; o hâlde o, **مُبَرْهِنٌ**’dir. **الزجاج**: denir ki
hakikatini ispat etmeyen kimseye: “Sen ancak temenni edicisin”; böylece **يُبَرْهن**’i **يُبَيِّن** mânasında kıldı,
ve **البرهان**’ın çoğulu **براهينُ**’dir. Ve muhakkak **بَرْهَنَ عليه**: hücceti ikame etti. Hadiste:
“**الصَّدَقةُ بُرْهانٌ**”; **البُرْهانُ**: hüccet ve delildir; yani o, ecir talep eden için bir hüccettir,
şu sebeple ki o bir farzdır; Allah onunla ve onun üzerine karşılık verir; ve denildi ki: o,
onu çıkarma hususunda nefsinin hoşluğu sebebiyle sahibinin imanının sıhhatine bir delildir; ve bu,
nefs ile mal arasında bir ilişki sebebiyledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

#### Madde başı: بره

* ب ر ه * أتت عليه * بُرْهَىٌ * من الدهر بضم الباء وفتحها أي مدة طويلة من الزمان قال الأصمعي * بَرَهُوتُ * على مثال رهبوت بئر بحضرموت يقال فيها أرواح الكفار وفي الحديث ﴿خير بئر في الأرض زمزم وشر بئر في الأرض برهوت﴾ ويقال برهوت مثل سبروت

##### Türkçe

* ب ر ه * Ona **بُرْهَىٌ** (bâ’nın dammesiyle ve fethasıyla) dehrden geldi; yani zamandan uzun bir müddet. el-Asma‘î dedi ki: **بَرَهُوتُ**, rahbût vezni üzere; Hadramut’ta bir kuyu; onda kâfirlerin ruhları bulunduğu söylenir. Ve hadiste: { Yerdeki kuyuların hayırlısı Zemzem’dir ve yerdeki kuyuların şerlisi **برهوت**’tur }. Ve **برهوت**’un, sebrût gibi olduğu da söylenir.

#### Madde başı: برهن

* ب ر ه ن * * البُرْهانُ * الحجة وقد * بَرْهَنَ * عليه أي أقام الحجة

##### Türkçe

* ب ر ه ن * * **البُرْهانُ** * hüccet; ve “**بَرْهَنَ** عليه” yani onun üzerine hücceti ikame etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: بره

: ( البَرْهَةُ ) ، بالفْتحِ ( ويُضَمُّ : الزَّمانُ الطَّويلُ ) .
( وفي الصِّحاحِ : المدَّةُ الطَّويلَةُ مِن الزَّمانِ ؛ ( أَو أَعَمُّ ) ؛ ) والأَوَّلُ قَوْلُ ابنِ السِّكِّيت .
يقالُ : أَقَمْتُ عنْدَه بُرْهَةً من الدَّهْرِ كقَوْلِكَ : أَقَمْتُ عنْدَه سَنَةً من الدَّهْرِ .
( وأَبْرَهَةُ بنُ الحارِثِ ) الرَّائِشُ ، الذي يقالُ له ذُو المَنارِ ، وهو ( تُبَّعٌ ) مِن مُلُوكِ اليَمَنِ .
( و ) أَبْرَهَةُ ( بنُ الصَّبَّاحِ ) أَيْضاً مِن مُلُوكِ اليَمَنِ ، وهو أَبو يَكْسُوم مَلِكُ الحَبَشَةِ ، ( صاحِبُ الفِيلِ المَذْكورِ في القرآنِ ) ، سافَرَ به إلى بيتِ اللَّهِ الحَرَام فأَهْلَكَه اللَّهُ تعالى ، ويُلَقّبُ هذا بالأَشْرَمِ ؛ وأَنْشَدَ الجوْهرِيُّ :
مَنَعْتَ مِنْ أَبْرَهَةَ الحَطِيماوكُنْتَ فيما ساءَهُ زَعِيما ( والبَرَهْرَهَةُ : المرأَةُ البَيْضاءُ الشَّابَّةُ ؛ و ) قيلَ : ( النَّاعِمَةُ ، أَو ) التَّارَّةُ ( التي ) تَكادُ ( تُرْعَدُ رُطوبَةً ونُعومَةً ) .
( وقيلَ : هي التي لها بَرِيق مِن صَفائِها .
وقيلَ : هي الرَّقيقَةُ الجِلْدِ كأَنَّ الماءَ يَجْرِي فيها مِن النَّعْمةِ .
قالَ الجوْهرِيُّ : وهي فَعَلْعَلَةٌ كُرِّرَ فيه العَيْنُ واللامُ ؛ وأَنْشَدَ لامْرىءِ القَيْسِ :
بَرَهْرَهَةٌ رُؤودَةٌ رَخْصَةٌ كَخُرْعُوبةِ البانةِ المُنْفَطِروبَرَهْرَهَتُها : تَرارَتُها وبَضَاضَتُها .
( والبَرَهُ ، محرّكةً : التَّرارَةُ ) ، ومنه البَرَهْرَهَةُ .

( وبَرَهُوتُ ، محرّكةً ) على مِثَالِ رَهَبُوت كما في الصِّحَاحِ ، وهو قَوْلُ الأصْمعيّ .
قالَ ابنُ بَرِّي : صَوابُه بَرَهُوتُ غَيْرُ مَصْروفٍ للتَّأْنِيثِ والتَّعْريفِ .
قُلْتُ : ويدلُّ على أَنَّه مَصْروفٌ قَوْل النُّعْمان بنِ بشير في بنْتِ هانىءِ الكِنْديَّة ، وهي أُمُّ ولدِهِ :
أنّى تذكّرها وغَمْرَةُ دونها ؟ هيهات بطن قَناةَ من برهوتِوالقَصِيدَةُ كُلُّها مكْسُورَةُ التاءِ .
( و ) يقالُ : بُرْهُوتُ ، ( بالضَّمِّ ) ، مثْلُ سُبْرُوت ، نَقَلَه الجوْهرِيُّ أَيْضاً . ( بِئْرٌ ) بَحَضْرَمَوْتَ ، يقالُ فيها أَرْواحُ الكُفّارِ . وفي الحدِيثِ : ( خيرُ بئرٍ في الأرضِ زَمْزَمُ ، وشرُّ بئرٍ في الأرضِ بَرَهُوتُ ) ، كما في الصِّحاحِ .
أَخْرَجَهُ الطّبرانيّ ، وزادَ غيرُهُ : لا يُدْرَكَ عمْقُها .
وقالَ ابنُ الأثيرِ : وتَاؤُهُ على التحْرِيكِ زائِدَةٌ ، وعلى الضمِّ أَصْلِيَّة .
قالَ شيْخُنا : ولذلِكَ ذَكَرَه المصنِّفُ هنا وفي التاءِ إشارَة إلى القَوْلَيْن .
( أَو وادٍ ) باليَمَنِ ؛ نَقَلَه ياقوتُ عن محمدِ بنِ أحمدَ .
ورُوِي عن عليَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه ، قالَ : ( أَبْغَضُ بُقْعَةٍ في الأرضِ إلى اللَّهِ تعالى وادِي بَرَهُوت بحَضْرَمَوْتَ ، فيه أَرْواحُ الكُفَّارِ ، وفيه بِئْرٌ ماؤُها مُنْتِنٌ ) ، وفي حَدِيثٍ آخَر عنه : ( شَرُّ بئْرٍ في الأرْضِ بِئْرُ بَلَهوت في بَرَهُوت ) .
( أَو د ) باليَمَنِ .
( وبَرِهَ ) الرّجُلُ ، ( كسَمِعَ ، بَرَهاً ) ، وفي نسخةٍ بَرَهاناً كِلاهُما بالتحْرِيكِ : ( ثابَ جِسْمُه بَعْدَ ) تَغَيّرٍ مِن ( عِلَّةٍ ) ؛ ) عن ابنِ الأَعْرابيِّ ، زادَ غيرُهُ : ( وابْيَضَّ جِسْمُه ) . ) ولو اقْتَصَرَ على قَوْلِه : وابْيَضَّ ، كانَ كافِياً .
( وهو أَبْرَهُ ، وهي بَرْهاءُ .
( وأَبْرَهَ ) الرَّجُلُ : إذا ( أَتَى بالبُرْهانِ ) ، أَي بيانِ الحجّةِ وإيضَاحِها ، هذا هو الصَّوابُ كما

قالَ ابنُ الأعْرابيّ إنْ صحَّ عنه ، وهو رِوايَةُ أَبي عَمْرٍ و .
وأَمَّا قَوْلُهم : بَرْهَنَ فلانٌ إذا أَوْضَحَ البُرْهان ، فهو مُوَلَّد ، نَقَلَهُ الأزْهرِيُّ .
( أَو ) أَبْرَهَ : أَتى ( بالعَجائِبِ وغَلَبَ الناسَ ) .
( واخْتُلِفَ في نونِ البُرْهانِ فقيلَ : هي غَيْرُ أَصْليَّةٍ ؛ قالَهُ اللّيْثُ ، ومِثْلُه للزَّمَخْشرِيّ فإنّه قالَ : البُرْهانُ مُشْتَقٌّ مِن البَراهَةِ كالسُّلْطانِ مِن السَّلِيطِ .
وقالَ غيرُه : يَجوزُ أَنْ يكونَ نونُ بُرْهان نُون جَمْعٍ جُعِلَتْ كالأَصْليَّة ، كما جَمَعُوا مَصِيراً على مُصْرانٍ ثم جَمَعُوا مُصْرانَ على مَصارِينَ ، على تَوهّم أَنَّها أَصْلِيَّة .
( وبُرَيْةٌ ) ، كزُبَيْرٍ ، ( مُصَغَّرُ إبْراهيمَ ) ، وكأَنَّ الميمَ زائِدَةٌ ؛ ويقالُ : بُرَيْهِمٌ ، والعامَّةُ تقولُ : بَرْهُومَة .
( ونَهْرُ بُرَيْهٍ : بالبَصْرَةِ ) شَرْقي دَجْلَةَ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
البَرَهْرَهَةُ : التَّرارَةُ والبَضَاضَةُ ، وأَيْضاً السّكِينَةُ البَيْضاءُ الصَّافِيَة الحَدِيدِ ؛ وبه فُسِّر حدِيثُ المَبْعَثِ : ( فأخْرَجَ منه عَلَقَةً سَوْداءَ ثم أَدْخَلَ فيه البَرَهْرَهَةَ ) .
قالَ الخطّابيُّ : قد أَكْثرْتُ السُّؤالَ عنها ولم أَجِدْ فيها قَوْلاً يقطعُ بصحَّتِه ، ثم اخْتَار أنَّها السكينُ .
وتَصْغيرُ بَرَهْرَهَةٍ بُرَيْهَة ، ومن أَتَمَّها قالَ : بُرَيْرِيهَة ، وأَمَّا بُرَيْهِرَهَة فقَبِيحَةٌ قلَّ أَنْ يُتَكلَّمَ بها .
وبُرَيْهٌ ، كزُبَيْرٍ : وادٍ بالحجازِ قُرْبَ مكَّةَ ، عن ياقوت .
وبُرَيْهَةُ بنْتُ إبراهيمَ بنِ يَحْيَى بنِ محمدِ بنِ عليِّ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ عبَّاسٍ ، كانَ أَبُوها يُصلِّي بالناسِ بجامِعِ المَنْصورِ الجمعات ، وإليها نُسِبَ أَبو إسْحاق محمدُ بنُ هَارون

بنِ عيسَى بنِ إبراهيمَ بنِ عيسَى بنِ جَعْفرِ بنِ أَبي جَعْفرٍ المَنْصور العبَّاسِيّ وهي جَدَّتُه ، رَوَى عن أَحمدَ بنِ مَنْصورِ الرّمادِيّ .
وبنُو البريهى : جماعَةٌ باليَمَنِ يَرْجِعُ نَسَبُهم إلى السكاسك ، ذَكَرَ الجنْدِيُّ منهم جماعَةً .
وبارهةُ : ناحِيَةٌ بالهِنْدِ ؛ وبِرَهِيٌّ ، كعِنَبِيَ : قَرْيةٌ بها .
وأبرهةُ : خادِمَةُ النَّجاشِي ، صَحابيَّةٌ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

: (**البَرْهَةُ**), fetha ile (ve damme de edilir): uzun zaman.
(Ve **الصِّحاح**’ta: zamandan uzun müddet; (yahut daha genel);) ve birincisi İbnü’s-Sikkît’in sözüdür.
Denilir: Onun yanında dehrden bir **بُرْهَةً** kaldım; senin “Onun yanında dehrden bir sene kaldım” demen gibi.
(**أَبْرَهَةُ بنُ الحارِثِ**) **الرَّائِشُ**, kendisine **ذُو المَنارِ** denilen; ve o, Yemen krallarından bir (**تُبَّعٌ**)dır.
(ve) **أَبْرَهَةُ** (**بنُ الصَّبَّاحِ**) da Yemen krallarındandır; ve o, Habeş kralı **يَكْسُوم**’un babasıdır; (Kur’an’da zikredilen filin sahibi); onunla Allah’ın Beyt-i Haram’ına sefer etti de Allah Teâlâ onu helâk etti; ve bu, **الأَشْرَمِ** lakabıyla anılır; el-Cevherî inşad etti:
مَنَعْتَ مِنْ أَبْرَهَةَ الحَطِيماوكُنْتَ فيما ساءَهُ زَعِيما
(ve **البَرَهْرَهَةُ**: beyaz genç kadın; ve) denildi: (yumuşak olan; yahut) (ki) neredeyse (rutubet ve yumuşaklıktan titrer) olan **التَّارَّةُ**.
(Ve denildi: o, saflığından bir parıltısı olandır.
Ve denildi: o, derisi ince olandır; sanki yumuşaklıktan su onun içinde akıyor.)
el-Cevherî dedi: ve o, içinde **العَيْنُ** ve **اللامُ**’ın tekrar edildiği bir **فَعَلْعَلَةٌ**’dir; ve İmruü’l-Kays’a ait inşad etti:
بَرَهْرَهَةٌ رُؤودَةٌ رَخْصَةٌ كَخُرْعُوبةِ البانةِ المُنْفَطِرِ
ve onun **بَرَهْرَهَتُها**’sı: onun **تَرارَتُها**’sı ve onun **بَضَاضَتُها**’sıdır.
(ve **البَرَهُ**, harekeli: **التَّرارَةُ**); ve ondan **البَرَهْرَهَةُ**.

(ve **بَرَهُوتُ**, harekeli) **الصِّحَاح**’ta olduğu üzere **رَهَبُوت** misali üzerinedir; ve bu, el-Asma‘î’nin sözüdür.
İbn Berrî dedi: doğrusu, te’nîs ve ta‘rîf sebebiyle gayr-i munsarif olarak **بَرَهُوتُ**’tur.
Dedim: onun munsarif olduğuna, Nu‘mân b. Beşîr’in Hânî el-Kindiyye’nin kızı hakkında—ki o, onun çocuğunun annesidir—sözü delâlet eder:
أنّى تذكّرها وغَمْرَةُ دونها ؟ هيهات بطن قَناةَ من برهوتِ
ve kasidenin tamamı **التاءِ**’si meksûredir.
(ve) denilir: **بُرْهُوتُ**, (damme ile), **سُبْرُوت** gibi; el-Cevherî onu da nakletti. (**بِئْرٌ**) Hadramut’tadır; onda kâfirlerin ruhları denilir. Ve hadiste: (Yerdeki en hayırlı kuyu **زَمْزَمُ**’dur; yerdeki en şerli kuyu **بَرَهُوتُ**’tur), **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Onu et-Taberânî çıkardı; başkası da ziyade etti: onun derinliğine erişilmez.
İbnü’l-Esîr dedi: onun **تَاؤُهُ**’su hareke üzere zâidedir; damme üzere ise aslîdir.
Şeyhimiz dedi: bunun için musannif onu burada ve **التاءِ**’da iki kavle işaret olarak zikretti.
(yahut bir vadi) Yemen’dedir; onu Yâkût, Muhammed b. Ahmed’den nakletti.
Ali’den, Allah Teâlâ ondan razı olsun, rivayet edildi; dedi ki: (Yerde Allah Teâlâ’ya en buğz edilen yer, Hadramut’taki **بَرَهُوت** vadisidir; onda kâfirlerin ruhları vardır; ve onda suyu kokmuş bir kuyu vardır); ve ondan başka bir hadiste: (Yerdeki en şerli kuyu, **بَلَهوت** kuyusudur; **بَرَهُوت**’tadır).
(yahut **د**) Yemen’dedir.
(ve) adam **بَرِهَ** etti, (**سَمِعَ** gibi, **بَرَهاً**); ve bir nüshada **بَرَهاناً**, ikisi de harekeli: (bir) hastalıktan (değişimden) sonra (bedeni) geri döndü;) İbnü’l-A‘râbî’den; başkası ziyade etti: (ve bedeni beyazladı). Ve “ve beyazladı” sözüyle yetinseydi kâfi olurdu.
(ve o, **أَبْرَهُ**’dur; ve o (kadın), **بَرْهاءُ**’dır.
(ve) adam **أَبْرَهَ** etti: (delili getirdiği) zaman; yani hüccetin beyanı ve onun izahı; bu, ondan sahih ise İbnü’l-A‘râbî’nin dediği üzere doğrudur; ve Ebû ‘Amr’ın rivayetidir ve.
Ama onların “Falan **بَرْهَنَ** etti” sözü; delili açıkladığı zaman; bu, müvelleddir; onu el-Ezherî nakletti.
(yahut) **أَبْرَهَ**: (acayipleri getirdi ve insanlara galip geldi).
(ve **البُرْهانِ**’ın **نونِ**’u hakkında ihtilaf edildi; denildi: o aslî değildir; el-Leys söyledi; ve benzeri ez-Zemahşerî’nindir; zira o dedi ki: **البُرْهانُ**, **البَراهَةِ**’den türemiştir; **السُّلْطانِ**’ın **السَّلِيطِ**’ten (türeyişi) gibi.
Başkası dedi: **بُرْهان**’ın **نونُ**’u, aslî gibi kılınmış bir cem‘ **نُون**’u olabilir; nitekim **مَصِيراً**’ı **مُصْرانٍ** üzerine cem‘ ettiler; sonra **مُصْرانَ**’ı **مَصارِينَ** üzerine cem‘ ettiler; onun aslî olduğu vehmi üzere.
(ve **بُرَيْةٌ**), **زُبَيْرٍ** gibi, (**إبْراهيمَ**’ın küçültmesi)dir; ve sanki **الميمَ** zâidedir; ve denilir: **بُرَيْهِمٌ**; ve avam der ki: **بَرْهُومَة**.
(ve **نَهْرُ بُرَيْهٍ**: Basra’dadır) Dicle’nin doğusunda.
Ona istidrâk olunanlardandır:
**البَرَهْرَهَةُ**: **التَّرارَةُ** ve **البَضَاضَةُ**; ve ayrıca, demiri saf beyaz olan bıçaktır; ve onunla meb‘as hadisi tefsir edildi: (Ondan siyah bir pıhtı çıkardı; sonra onun içine **البَرَهْرَهَةَ**’yı soktu).
el-Hattâbî dedi: onun hakkında çok soru sordum ve onda sıhhatini kesinleştiren bir söz bulmadım; sonra onun bıçak olduğunu seçti.
**بَرَهْرَهَةٍ**’nin küçültmesi **بُرَيْهَة**’dir; onu tamamlayan kimse dedi ki: **بُرَيْرِيهَة**; ama **بُرَيْهِرَهَة** çirkindir; onunla konuşulması nadirdir.
Ve **بُرَيْهٌ**, **زُبَيْرٍ** gibi: Hicaz’da, Mekke’ye yakın bir vadidir; Yâkût’tan.
Ve **بُرَيْهَةُ** bint İbrâhîm b. Yahyâ b. Muhammed b. Ali b. Abdullâh b. Abbâs; babası Mansûr Camii’nde insanlara cuma namazlarını kıldırırdı; ve ona nisbetle Ebû İshâk Muhammed b. Hârûn b. Îsâ b. İbrâhîm b. Îsâ b. Ca‘fer b. Ebî Ca‘fer el-Mansûr el-‘Abbâsî nisbet edildi—ve o, onun ninesidir—; Ahmed b. Mansûr er-Remâdî’den rivayet etti.
Ve **بنُو البريهى**: Yemen’de bir topluluktur; nesebleri **السكاسك**’e döner; el-Cündî onlardan bir topluluğu zikretti.
Ve **بارهةُ**: Hind’de bir nahiyedir; ve **بِرَهِيٌّ**, **عِنَبِيَ** gibi: onda bir köydür.
Ve **أبرهةُ**: Necâşî’nin hizmetçisidir; sahâbiyedir.
Ona istidrâk olunanlardandır:

#### Madde başı: برهن

: ( البُرْهانُ ، بالضَّمِّ : الحُجَّةُ ) الفاصِلَةُ البَيِّنَةُ ؛ وبه فُسِّر قوْلُه تعالى : ﴿قُلْ هاتُوا بُرْهانَكم إن كُنْتم صادِقِينَ﴾ ؛ وكذلِكَ الحدِيثُ : الصَّدَقَةُ بُرْهانٌ ؛ أَي أنَّها حُجَّة لطالِبِ الأَجْر مِن أَجْلِ أنَّها فَرْضٌ يُجازِي اللَّهُ تعالى به . وقيلَ : هي دَليلٌ على صحةِ إيمانِ صاحِبِها لطيبِ نفْسِه بإخْراجِها ، وذلكَ لعَلاقةٍ ما بينَ النفْسِ والمالِ .
وقالَ الرَّاغبُ ، رحِمَه اللَّهُ تعالى : البُرْهانُ أَوْكَدُ الأَدِلَّة ، وهو الذي يَقْتَضي الصّدْقَ أَبداً لا مَحالَةَ ، وذلكَ أَنَّ الأَدِلَّة خَمْسَةُ أَضْرُبٍ : دَلالَةٌ تَقْتَضِي الصِّدْقَ أَبداً ، ودَلالَةٌ إلى الصِّدْقِ أَقْرَب ، ودَلالَةٌ إلى الكَذِبِ أَقْرَب ، ودَلالَةٌ هي إليهما سواء .
( و ) بُرْهانُ ( بنُ سُلَيْمانَ السَّمَرْقَنْدِيُّ ) ثم الدّبوسِيُّ ( المُحدِّثُ ) عن محمدِ بنِ سماعَةَ الرمليّ .

( و ) بُرْهانُ : ( جَدُّ عَمْرِو بنِ مَسْعودٍ ) البُخارِيُّ ( النَّحْوِيِّ ) كانَ يَقْرأُ كُتُبَ الزَّمَخْشريّ بعْدَ السّتمائَةِ .
( و ) قد ( بَرْهَنَ عليه : أَقامَ ) عليه ( البُرْهانَ ) ، أَي الحجَّةَ ؛ كذا في الصِّحاحِ .
وقالَ الأزْهرِيُّ والزَّمَخْشريُّ : إنَّها مولَّدَةٌ والصَّوابُ بره إذا جاءَ بالبُرْهانِ .
قُلْت : وهذا بناء على أنَّ البُرْهانَ وَزْنُه فُعْلان ، والجوْهرِيّ يَرَى أصالَةَ نونِهِ ، وكِلا القَوْلَيْن في المِصْباح .
( وابنُ بَرْهانٍ ، بالفتْحِ : عبدُ الواحِدِ النَّحوِيُّ ، والحُسَيْنُ بنُ عُمَرَ المحدِّثُ ) .
( وقالَ الحافِظُ في التبْصيرِ في مشيتِه النِّسْبَةِ مِن حَرْفِ الدالِ في درك الحُسَيْن بن طاهِرٍ المُؤَدِّب الدُّركيّ عن الصّفَّار وابنِ السَّمَّاك سَمِع منه ابنُ بَرْهان سَنَة 380 .
( وأَحمدُ بنُ عليِّ بنِ بَرْهانٍ الفَقيهُ صاحِبُ ) الإمام أَبي حامِدٍ ( الغَزَّالِيِّ ) ، له أَقْوالٌ مُخْتارَةٌ في المَذْهَبِ ، ( و ) هو الذي ( ذَهَبَ إلى أنَّ العامِّيَّ لا يَلْزَمُه التَّقَيُّدُ بمَذْهَبٍ ، ورجَّحَهُ ) الإمامُ ( النَّوَوِيُّ .
( وبَرْهانٌ : لَقَبُ محمدِ بنِ عليَ الدينَوَرِيِّ الشَّيْخِ الصَّالح ) ، رحِمَه اللَّهُ تعالى .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

: (**البُرْهانُ**), damme ile: **الحُجَّةُ** (hüccet)tir; ayırıcı, apaçık (olan)dır; onunla, Yüce Allah’ın şu sözü tefsir edilmiştir: ﴿قُلْ هاتُوا بُرْهانَكم إن كُنْتم صادِقِينَ﴾ ; ve yine hadis: الصَّدَقَةُ بُرْهانٌ; yani, o, ecir talep eden için bir hüccettir; çünkü o bir farzdır; Yüce Allah onunla karşılık verir. Ve denildi: o, onu çıkarma hususunda nefsinin hoşluğu sebebiyle, sahibinin imanının sıhhatine bir delildir; ve bu, nefis ile mal arasında bir ilişki sebebiyledir.

Ve er-Râgıb, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: **البُرْهانُ** delillerin en sağlamıdır; ve o, daima, kaçınılmaz olarak doğruluğu gerektirendir; bu da şudur: deliller beş kısımdır: daima doğruluğu gerektiren bir delâlet; doğruluğa daha yakın bir delâlet; yalana daha yakın bir delâlet; ikisine de eşit olan bir delâlet.

( Ve ) Burhân ( **بُرْهانُ** ) ( **بنُ سُلَيْمانَ السَّمَرْقَنْدِيُّ** ) sonra ed-Debûsî ( **الدّبوسِيُّ** ) ( **المُحدِّثُ** ), Muhammed b. Semâ‘a er-Ramlî’den.

( Ve ) Burhân ( **بُرْهانُ** ): ( **جَدُّ عَمْرِو بنِ مَسْعودٍ** ) el-Buhârî ( **البُخارِيُّ** ) ( **النَّحْوِيِّ** ); altı yüz(ün)den sonra Zemahşerî’nin kitaplarını okurdu.

( Ve ) muhakkak ( **بَرْهَنَ عليه** ): ona ( **البُرْهانَ** )ı, yani hücceti, ikame etti; Sıhâh’ta böyledir.

Ezherî ve Zemahşerî dedi: şüphesiz o, müvelleddir; doğru olan, **بره**’dir; **بُرْهانَ** ile geldiği zaman.

Dedim: Bu, **البُرْهانَ**ın vezninin **فُعْلان** olması üzerine bina edilmiştir; Cevherî, onun **نون**unun aslî olduğunu görür; iki söz de Miṣbâḥ’ta(dır).

( Ve **ابنُ بَرْهانٍ** ), fetha ile: **عبدُ الواحِدِ النَّحوِيُّ**, ve **الحُسَيْنُ بنُ عُمَرَ المحدِّثُ**.

( Ve hâfız, Tebsîr’de, nisbetin yürüyüşünde, **حَرْفِ الدالِ**’den, **درك**’te: **الحُسَيْن بن طاهِرٍ المُؤَدِّب الدُّركيّ**’den, es-Saffâr ve İbnü’s-Semmâk’tan; İbnü Berhân ondan 380 senesinde işitti.

( Ve **أَحمدُ بنُ عليِّ بنِ بَرْهانٍ** ), fakih, imam Ebû Hâmid ( **الغَزَّالِيِّ** )’nin sahibi; mezhepte seçilmiş sözleri vardır; ( ve ) o, ( **ذَهَبَ إلى أنَّ العامِّيَّ لا يَلْزَمُه التَّقَيُّدُ بمَذْهَبٍ ، ورجَّحَهُ** ) imam ( **النَّوَوِيُّ** )’nin, avamın bir mezhebe bağlanmakla yükümlü olmadığı görüşüne giden kimsedir; ve onu tercih etti.

( Ve **بَرْهانٌ** ): Muhammed b. Ali ed-Dîneverî, salih şeyhin lakabıdır ( **لَقَبُ محمدِ بنِ عليَ الدينَوَرِيِّ الشَّيْخِ الصَّالح** ); Allah Teâlâ ona rahmet etsin.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: بره

بَرِهَ
1 بَرِهَ بر بره برة , aor. بَرَهَ , inf. n. بَرَهٌ, or, as in some copies of the K, بَرَهَانٌ, (TA, [and so I find in an excellent copy of the K, but in the CK بُرْهَان,]) His body returned to a healthy state, or his health of body returned to him, or his bodily condition became good, after having been altered by disease. (IAar, K. *) [The ه is perhaps a substitute for ء: see بَرِئَ.] ― -b2- And He was, or became, white in person, or body and members. (K.) ― -b3- See also بَرَهٌ, below.

ابره
4 ابره أبار أبر أبره اـبره اـبرة ابره ابرة برى He adduced the evidence or proof: (Msb, K:) but as to ↓ بَرْهَنَ, meaning he manifested the evidence or proof, it is said, on the authority of IAar, to be post-classical; the former being the correct word: (AA, T, Z, Msb, TA:) or the former signifies he adduced, or uttered, or did, wonderful things, and overcame men. (K.) Q. Q., or, as some say, Q., 1. بَرْهَنَ: see 4; and see art. برهن.

بَرَهٌ
بَرَهٌ بر بره برة [perhaps an inf. n., of which the verb is ↓ بَرِهَ,] Softness, thinness of skin, and plumpness, (K, TA,) of a woman; as also ↓ بَرَهْرَهَةٌ. (TA.)

بَرْهَةٌ
بَرْهَةٌ برهه برهة : see what next follows.

بُرْهَةٌ
بُرْهَةٌ برهه برهة and ↓ بَرْهَةٌ A long space or period of time: (JK, S:) or a long time: (ISk, K:) or they have a more general sense; (K;) i. e. a space, or period, of time: pl. of the former بُرَهٌ and بُرْهَاتٌ and بُرَهَاتٌ and بُرَهَاتٌ. (Msb.) You say, أَتَتْ عَلَيْهِ بُرْهَةٌ مِنَ الدَّهْرِ and بَرْهَةٌ [A long space or period of time, or merely a space or period of time, passed over him]. (S.)

بُرْهَانٌ
بُرْهَانٌ برهان رهان : see art. برهن.

بَرَهْرَهَةٌ
بَرَهْرَهَةٌ برهرهه برهرهة A white (IAar, JK, Msb) girl (IAar, Msb) or female: (JK:) or a woman (S, K,) white and youthful: or soft, or tender: (K:) or that quivers, (K,) or almost quivers, (S,) from sappiness, softness, or tenderness: (S,* K:) or that shines, or glistens, by reason of her clearness [of complexion]: or thin-skinned; appearing as though water were running upon her, by reason of her softness, or tenderness: (TA:) of the measure فَعَلْعَلَةٌ, (S, TA,) from بَرَهٌ: (TA:) dim. ↓ بُرَيْهَةٌ (JK, TA) and ↓ بُرَيْرِهَةٌ, (JK,) or ↓ بُرَيْرِيهَةٌ; but ↓ بُرَيْهِرَهَةٌ is bad, and seldom used. (TA.) Imra-el-Keys says,
بَرَهْرَهَةٌ رُؤَدَةً رَخْصَةٌ كَخُرْعُويَةِ البَانَةِ المُنْفَطِرْ
[White, or white and youthful, &c., soft, or beautiful, tender, like the shoot of the ben-tree breaking forth with leaves: the last word being made masc. by poetic license, for the sake of the metre.]. (S.) ― -b2- [Hence, app.,] it is said to signify also A white knife, of clear, pure, or bright, iron. (TA.) -A2- See also بَرَهٌ.

بُرَيْهَةٌ
بُرَيْهَةٌ بريهه بريهة and بُرَيْهِرَهَةٌ: see بَرَهْرَهَةٌ.

بُرَيْرِهَةٌ
بُرَيْرِهَةٌ بريرهه بريرهة , or بُرَيْرِيهَةٌ: see بَرَهْرَهَةٌ.

أَبْرَهُ
أَبْرَهُ ذ [app.] Having the body in a healthy state, or in good condition, after disease: and white in person, or body and members: [but whether it have both these significations, or only the latter of them, is not clear:] fem. بَرْهَآءُ. (K.)

##### Türkçe

**بَرِهَ**
1 **بَرِهَ** بر بره برة, muzâri‘ **بَرَهَ**, mastar ismi **بَرَهٌ**, yahut K’nin bazı nüshalarında olduğu üzere **بَرَهَانٌ**, (TA, [ve ben K’nin mükemmel bir nüshasında böyle buluyorum; fakat CK’de **بُرْهَان**],) Bedeni sıhhatli bir hâle döndü; yahut beden sıhhati ona geri döndü; yahut hastalıkla değişmiş olduktan sonra bedensel durumu iyi oldu. (IAar, K. *) [**ه** belki **ء**’in yerine geçmiştir: **بَرِئَ**’e bak.] ― -b2- Ve şahısça, yahut beden ve uzuvlarca beyaz oldu, yahut beyazlaştı. (K.) ― -b3- Aşağıda **بَرَهٌ**’e de bak.

**ابره**
4 **ابره** أبار أبر أبره اـبره اـبرة ابره ابرة برى Delili yahut burhânı ortaya koydu: (Msb, K:) fakat ↓ **بَرْهَنَ**’a gelince, “delili yahut burhânı izhar etti” mânâsında, IAar’dan naklen, bunun müteahhir (post-classical) olduğu söylenir; önceki lafız doğru kelimedir: (AA, T, Z, Msb, TA:) yahut önceki, acayip şeyler ortaya koydu, yahut söyledi, yahut yaptı ve insanları yendi, mânâsına gelir. (K.) Q. Q., yahut bazılarının dediği gibi, Q., 1. **بَرْهَنَ**: 4’e bak; ve برهن maddesine bak.

**بَرَهٌ**
**بَرَهٌ** بر بره برة [belki bir mastar ismidir; fiili ↓ **بَرِهَ**’dir,] Bir kadında derinin yumuşaklığı, inceliği ve dolgunluk. (K, TA,) ve yine ↓ **بَرَهْرَهَةٌ**. (TA.)

**بَرْهَةٌ**
**بَرْهَةٌ** برهه برهة: hemen ardından gelen şeye bak.

**بُرْهَةٌ**
**بُرْهَةٌ** برهه برهة ve ↓ **بَرْهَةٌ** Uzun bir zaman aralığı yahut zaman dönemi: (JK, S:) yahut uzun bir zaman: (ISk, K:) yahut bunlar daha genel bir mânâya sahiptir; (K;) yani bir zaman aralığı yahut zaman dönemi: ilkinin çoğulu **بُرَهٌ** ve **بُرْهَاتٌ** ve **بُرَهَاتٌ** ve **بُرَهَاتٌ**. (Msb.) Şöyle dersin: **أَتَتْ عَلَيْهِ بُرْهَةٌ مِنَ الدَّهْرِ** ve **بَرْهَةٌ** [Uzun bir zaman aralığı yahut zaman dönemi, yahut sadece bir zaman aralığı yahut zaman dönemi, onun üzerinden geçti]. (S.)

**بُرْهَانٌ**
**بُرْهَانٌ** برهان رهان: برهن maddesine bak.

**بَرَهْرَهَةٌ**
**بَرَهْرَهَةٌ** برهرهه برهرهة Beyaz (IAar, JK, Msb) bir kız (IAar, Msb) yahut dişi: (JK:) yahut bir kadın (S, K,) beyaz ve genç: yahut yumuşak, yahut nazik: (K:) yahut titreşen, (K,) yahut neredeyse titreşen, (S,) sululuk, yumuşaklık yahut naziklikten: (S,* K:) yahut berraklığından [teninin açıklığından] dolayı parlayan yahut ışıldayan: yahut ince derili; yumuşaklığı yahut nazikliği sebebiyle sanki üzerinde su akıyormuş gibi görünen: (TA:) vezni **فَعَلْعَلَةٌ**, (S, TA,) **بَرَهٌ**’den: (TA:) tasğîri ↓ **بُرَيْهَةٌ** (JK, TA) ve ↓ **بُرَيْرِهَةٌ**, (JK,) yahut ↓ **بُرَيْرِيهَةٌ**; fakat ↓ **بُرَيْهِرَهَةٌ** kötüdür ve az kullanılır. (TA.) İmru’ul-Kays der ki,
**بَرَهْرَهَةٌ رُؤَدَةً رَخْصَةٌ كَخُرْعُويَةِ البَانَةِ المُنْفَطِرْ**
[Beyaz, yahut beyaz ve genç, vb., yumuşak, yahut güzel, nazik, yapraklarla fışkırıp çıkan ben ağacının sürgünü gibi: son kelime vezin için şiirî ruhsatla müzekker yapılmıştır.]. (S.) ― -b2- [Bundan, görünüşe göre,] bunun ayrıca, berrak, saf yahut parlak demirden beyaz bir bıçak mânâsına geldiği de söylenir. (TA.) -A2- **بَرَهٌ**’e de bak.

**بُرَيْهَةٌ**
**بُرَيْهَةٌ** بريهه بريهة ve **بُرَيْهِرَهَةٌ**: **بَرَهْرَهَةٌ**’ye bak.

**بُرَيْرِهَةٌ**
**بُرَيْرِهَةٌ** بريرهه بريرهة, yahut **بُرَيْرِيهَةٌ**: **بَرَهْرَهَةٌ**’ye bak.

**أَبْرَهُ**
**أَبْرَهُ** ذ [görünüşe göre] Hastalıktan sonra bedeni sıhhatli hâlde, yahut iyi durumda olan: ve şahısça, yahut beden ve uzuvlarca beyaz: [fakat bunun her iki mânâyı mı, yoksa yalnız ikincisini mi taşıdığı açık değildir:] müennesi **بَرْهَآءُ**. (K.)

#### Madde başı: برهن

بَرْهَنَ
Q., or, as some say, Q. Q., 1. Q. 1 بَرْهَنَ بر برهن برهنن رهن He adduced, (T, Z, Msb,) or established, (S, K, and Ham p. 7,) the بُرْهَان, (T, Z, Msb, K,) i. e. the evidence or proof [&c.]; (T, S, Msb, &c.;) or he adduced his evidence or proof [&c.]; (T, Msb;) عَلَيْهِ [against him, or it, or (as in اِسْتَدَلَّ عَلَيْهِ) of it], (S, K, and Ham p. 7,) and لَهُ [to him, or for him]: (Ham ubi suprà:) but this verb is said by Az and Z, on the authority of IAar, to be post-classical; the correct word, they say, being أَبْرَهَ: (Msb:) this they assert on the ground of the opinion that بُرْهَانٌ [q. v.] is of the measure فُعْلَانٌ; but J holds the ن to be a radical. (TA.)

بُرْهَانٌ
بُرْهَانٌ برهان رهان An evidence, or a proof: (T, S, Msb, K, and Ham p. 7:) and a demonstration; i. e. the manifestation of an evidence or proof: (Msb:) or a decisive and manifest evidence or proof: (TA:) or the firmest, strongest, or most valid, evidence or proof; which is such as ever necessarily implies truth, or veracity, as its consequence, or concomitant; for evidences, or proofs, are of five sorts; whereof this is one; another is that which ever necessarily implies falsity, or falsehood, as its consequence, or concomitant; another, that which is nearer to truth, or veracity; another, that which is nearer to falsity, or falsehood; and another, that which is intermediate between these two: (Er-Rلghib, TA:) [pl. بَرَاهِينُ:] some say that the ن in this word is augmentative; (Msb, and Ham p. 7;) that it is of the measure فُعْلَانٌ, from البره [app. البَرْهُ] signifying the “act of cutting:” (Ham ubi suprà:) others, that it is radical: Az mentions both of these opinions: J confines himself to the latter opinion: Z, to the former, saying, on the authority of IAar, that the word is derived from بَرَهْرَهَةٌ, meaning “white,” [or “fair in complexion,”] applied to a girl: (Msb:) Abu-l-Fet-h [i. e. IJ] says that he holds it to be of the measure فُعْلَالٌ, like قُرْطَاسٌ and قُرْنَاسٌ, the ن not being augmentative, as is shown by the verb above mentioned: (Ham ubi suprà:) but [it has been stated above that] this verb is said, on the authority of IAar, to be post-classical. (Msb, TA.)

##### Türkçe

بَرْهَنَ
Q., yahut, bazılarının söylediği gibi, Q. Q., 1. Q. 1 **بَرْهَنَ** بر برهن برهنن رهن O, **بُرْهَان**’ı (T, Z, Msb, K,) yani delili yahut ispatı [&c.]; (T, S, Msb, &c.;) ileri sürdü, (T, Z, Msb,) yahut tesis etti; (S, K, ve Ham s. 7;) yahut o, kendi delilini yahut ispatını [&c.] ileri sürdü; (T, Msb;) **عَلَيْهِ** [ona karşı, yahut ona, yahut ( **اِسْتَدَلَّ عَلَيْهِ**’de olduğu gibi) onun hakkında], (S, K, ve Ham s. 7,) ve **لَهُ** [ona, yahut onun için]: (Ham, yukarıda geçtiği yerde:) fakat bu fiil, Az ve Z tarafından, IAar’ın rivayetine dayanarak, klasik-sonrası olmakla söylenir; doğru kelime, onların söylediklerine göre, **أَبْرَهَ**’dır: (Msb:) bunu, **بُرْهَانٌ**’ın [bkz.] vezninin **فُعْلَانٌ** olduğu görüşünün gerekçesi üzerine ileri sürerler; fakat J, **النون**’u aslî bir harf sayar. (TA.)

بُرْهَانٌ
**بُرْهَانٌ** برهان رهان Bir delil, yahut bir ispat: (T, S, Msb, K, ve Ham s. 7:) ve bir burhan; yani bir delilin yahut ispatın izharı: (Msb:) yahut kesin ve açık bir delil yahut ispat: (TA:) yahut en sağlam, en kuvvetli, yahut en geçerli delil yahut ispat; ki bu, sonucu yahut lâzımı olarak daima zorunlu biçimde doğruluğu yahut doğruluğu gerektirendir; zira deliller yahut ispatlar beş kısımdır; bunun birisi budur; bir diğeri, sonucu yahut lâzımı olarak daima zorunlu biçimde yalanlığı yahut yanlışlığı gerektirendir; bir diğeri, doğruluğa yahut doğruluğa daha yakın olandır; bir diğeri, yalanlığa yahut yanlışlığa daha yakın olandır; ve bir diğeri, bu ikisi arasında orta olandır: (Er-Rلghib, TA:) [çoğulu **بَرَاهِينُ**:] bazıları, bu kelimedeki **النون**’un ziyade olduğunu söyler; (Msb, ve Ham s. 7;) onun **فُعْلَانٌ** vezninde olduğunu, “kesme fiili”ni ifade eden البره [görünüşe göre **البَرْهُ**]’den olduğunu: (Ham, yukarıda geçtiği yerde:) diğerleri, onun aslî olduğunu: Az, bu iki görüşün ikisini de zikreder: J, kendisini ikinci görüşle sınırlar: Z, birinciyle; IAar’ın rivayetine dayanarak, kelimenin, bir kıza nispetle kullanılan, “beyaz,” [yahut “ten rengi açık,”] mânasına gelen **بَرَهْرَهَةٌ**’den türediğini söyleyerek: (Msb:) Abu-l-Fet-h [yani IJ] der ki: onun, **قُرْطَاسٌ** ve **قُرْنَاسٌ** gibi, **فُعْلَالٌ** vezninde olduğunu; **النون**’un ziyade olmadığını, yukarıda zikredilen fiilin gösterdiği üzere, kabul eder: (Ham, yukarıda geçtiği yerde:) fakat [yukarıda beyan edildiği üzere] bu fiil, IAar’ın rivayetine dayanarak, klasik-sonrası olmakla söylenir. (Msb, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَرْهَنَ
بَرْهَنَ
a.  [ acc. or 'Ala or 'An ], Proved, demonstrated.

تَبَرْهَنَ
تَبَرْهَنَ II ,
a.  Was proved, demonstrated.

بُرْهَاْن
بُرْهَاْن 50 , ( pl. بَرَاْهِيْنُ 67 ),
a.  Proof, evidence; argument.

بُرْهَة
بُرْهَة
a.  Space of time.

بَرَهْمَن
بَرَهْمَن ( pl. بَرَاهِمَة )
a.  Brahman.

##### Türkçe

**بَرْهَنَ**
**بَرْهَنَ**
a. [ acc. veya **عَلَى** veya **عَنْ** ], İspat etti, delillendirdi.

**تَبَرْهَنَ**
**تَبَرْهَنَ** II,
a. İspat edildi, delillendirildi.

**بُرْهَاْن**
**بُرْهَاْن** 50, (çoğ. **بَرَاْهِيْنُ** 67),
a. Delil, kanıt; hüccet.

**بُرْهَة**
**بُرْهَة**
a. Zaman aralığı.

**بَرَهْمَن**
**بَرَهْمَن** (çoğ. **بَرَاهِمَة**)
a. Brahman.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

برهن
بَرْهَنَ - يُبَرْهِنُ - بُرْهان
بَرْهَنَ - يُبَرْهِنُ + كائن + لـِ أمر + بـِ شيء : يتقدم لـِ أجل الأمربـِ  الدليل المقنع على صوابه، وذلك حسب طرق الاقتناع والاستدلال المنطقي المبني عليها تفكير البشر
﴿ومن يدع مع الله إلها آخر لا برهان له به﴾
بُرْهان: على وزن " فـُعلال" أو " فـُعـْلان": اسم فعل بمعنى مفعول من " بَرْهَنَ - يُبَرْهِنُ": الحجة والدليل المقنع على صحة فرضية ما،  وذلك حسب طرق الاقتناع والاستدلال المنطقي المبني عليها تفكير البشر.
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ التفكير والمناقشة والحوار، الداخلي مع النفس والخارجي مع آخر"، وهي:
بَرْهَنَ - يُبَرْهِنُ، حَجَّ - يَحِجُّ (حَجَّ - يَحُجُّ)، بَرْهَمَ - يُبَرْهِمُ، حَارَ - يَحُوْرُ، فَكَرَ - يَفْكُرُ، مَرَا - يَمْرُو
القرآن برهان من الله
والقرآن هنا دليل مقنع - برهان من الله - على صحة فرضية وجود الله والحساب
القرآن برهان حسي	﴿ياأيها الناس قد جاءكم برهان من ربكم وأنزلنا إليكم نورا مبينا(174)﴾ النساء
ومعجزات الأنبياء برهان حسي	﴿اسلك يدك في جيبك تخرج بيضاء من غير سوء واضمم إليك جناحك من الرهب فذانك برهانان من ربك إلى فرعون وملئهإنهم كانوا قوما فاسقين(32)﴾ القصص
؟؟؟؟؟؟	﴿ولقد همت به وهم بها لولا أن رأى برهان ربه كذلك لنصرف عنه السوء والفحشاء إنه من عبادنا المخلصين(24)﴾ يوسف
1 - البرهان في الدنيا
قضية وجود الله  ﴿أمن يبدأ الخلق ثم يعيده ومن يرزقكم من السماء والأرض أئله مع الله قل هاتوا برهانكم إن كنتم صادقين (64)﴾ النمل ﴿أم اتخذوا من دونه آلهة قل هاتوا برهانكم هذا ذكر من معي وذكر من قبلي بل أكثرهم لا يعلمون الحق فهم معرضون(24)﴾ الأنبياء
 	﴿ومن يدع مع الله إلها آخر لا برهان له به فإنما حسابه عند ربه إنه لا يفلح الكافرون (117)﴾ المؤمنون
قضية الحساب	﴿وقالوا لن يدخل الجنة إلا من كان هودا أو نصارى تلك أمانيهم قل هاتوا برهانكم إن كنتم صادقين(111)﴾البقرة
2 - البرهان في الآخرة
 ﴿ونزعنا من كل أمة شهيدا فقلنا هاتوا برهانكم فعلموا أن الحق لله وضل عنهم ما كانوا يفترون (75)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [برهن] ب ر ه ن: البُرْهانُ الحجة وقد بَرْهَنَ عليه أي أقام الحجة
الراغب
بره
- البرهان: بيان للحجة، وهو فعلان مثل: الرجحان والثنيان، وقال بعضهم: هو مصدر بره يبره: إذا ابيض، ورجل أبره وامرأة برهاء، وقوم بره، وبرهرهة (انظر: المجموع المغيث 1/153) : شابة بيضاء.
والبرهة: مدة من الزمان، فالبرهان أوكد الأدلة، وهو الذي يقتضي الصدق أبدا لا محالة، وذلك أن الأدلة خمسة أضرب:
- دلالة تقتضي الصدق أبدا.
- ودلالة تقتضي الكذب أبدا.
- ودلالة إلى الصدق أقرب
- ودلالة إلى الكذب أقرب.
- ودلالة هي إليهما سواء.
قال تعالى: }قل: هاتوا برهانكم إن كنتم صادقين﴿[البقرة/111]،﴾قل: هاتوا برهانكم هذا ذكر من معي﴿[الأنبياء/24]،﴾قد جاءكم برهان من ربكم{ [النساء/174].
ملخص اللسان
1.    بَرْهَنَ يُبَرْهِنُ بَرْهَنةً إذا جاء بحُجّةٍ قاطعة لِلَدَد الخَصم
2.     البُرْهان الحُجّة الفاصلة البيّنة، ،
3.    يُبَرْهن بمعنى يُبَيِّن،
4.    وقد بَرْهَنَ عليه: أَقام الحجّة.
5.    البُرْهانُ: الحجّةُ والدليل أَي أَنها حُجَّةٌ  لطالب الأَجْر من أَجل أَنَّها فَرْضٌ يُجازِي اللهُ به وعليه،
لسان العرب
● - برهن: التهذيب: قال الله عز وجل: قُل هاتوا بُرْهانَكم إن كنتم صادقين؛       البُرْهان الحُجّة الفاصلة البيّنة، يقال: بَرْهَنَ يُبَرْهِنُ بَرْهَنةً       إذا جاء بحُجّةٍ قاطعة لِلَدَد الخَصم، فهو مُبَرْهِنٌ. الزجاج: يقال       للذي لا يبرهن حقيقته إنما أَنت متمنٍّ، فجعلَ يُبَرْهن بمعنى يُبَيِّن،       وجَمْعُ البرهانِ براهينُ. وقد بَرْهَنَ عليه: أَقام الحجّة. وفي الحديث:       الصَّدَقةُ بُرْهانٌ؛ البُرْهانُ: الحجّةُ والدليل أَي أَنها حُجَّةٌ       لطالب الأَجْر من أَجل أَنَّها فَرْضٌ يُجازِي اللهُ به وعليه، وقيل: هي       دَليلٌ على صحة إيمان صاحبها لطيب نَفْسه بإخْراجها، وذلك لعَلاقةٍ مّا بين       النفْسِ والمال.
مقاييس اللغة:
لم أجدها
القاموس المحيط:
البُرْهانُ، بالضم الحُجَّةُ، وابنُ سُلَيْمانَ السَّمَرْقَنْدِيُّ المُحَدِّثُ، وجَدُّ عَمْرِو بنِ مَسْعودٍ النَّحْوِيِّ.
وبَرْهَنَ عليه: أقامَ البُرْهانَ. وابنُ بَرْهانٍ، بالفتح: عبدُ الواحِدِ النَّحْوِيُّ، والحُسَيْنُ بنُ عُمَرَ المُحَدِّثُ، وأحمدُ بنُ عليّ بنِ بَرْهانٍ الفَقيهُ، صاحِبُ الغَزَّالِيِّ، وذَهَبَ إلى أنَّ العامِّيَّ لا يَلْزَمُهُ التَّقَيُّدُ بمَذْهَبٍ، ورَجَّحَهُ النَّوَويُّ. وبَرْهانٌ: لَقَبُ محمدِ ابنِ عليّ الدينَوَريِّ الشيخِ الصالِحِ.
تاج العروس:
( البرهان بالضم الحجة ) الفاصلة البينة وبه فسر قوله تعالى قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين وكذلك الحديث
الصدقة برهان أي انها حجة لطالب الاجر من أجل انها فرض يجازى الله تعالى به وقيل هي دليل على صحة ايمان صاحبها لطيب نفسه باخراجها وذلك لعلاقة ما بين النفس والمال وقال الراغب رحمه الله تعالى البرهان أوكد الادلة وهو الذى يقتضى الصدق أبد الامحالة وذلك ان الادلة خمسة أضرب دلالة تقتضي الصدق أبدا ودلالة الى الصدق أقرب ودلالة الى الكذب أقرب ودلالة هي اليهما سواء ( و ) برهان ( بن سليمان السمر قندى ) ثم الدبوسي ( المحدث ) عن محمد بن سماعة الرملي ( و ) برهان ( جد عمرو بن مسعود ) البخاري ( النحوي ) كان يقرأ كتب الزمخشري بعد الستمائة ( و ) قد ( برهن عليه أقام ) عليه ( البرهان ) أي الحجة كذا في الصحاح وقال الازهرى والزمخشري انها مولدة والصواب بره إذا جاء بالبرهان * قلت وهذا بناء على ان البرهان وزنه فعلان والجوهري يرى اصالة نونه وكلا القولين في المصباح ( وابن برهان بالفتح عبد الواحد النحوي والحسين بن عمر المحدث ) وقال الحافظ في التبصير في مشتبه النسبة من حرف الدال في درك الحسين بن طاهر المؤدب الدركى عن الصفار وابن السماك سمع منه ابن برهان سنة 380 ( وأحمد بن على بن برهان الفقيه صاحب ) الامام أبى حامد ( الغزالي ) له أقال مختارة في المذهب ( و ) هو الذى ( ذهب الى ان العامي لا يلزمه التقيد بمذهب ورحجه ) الامام ( النووي وبرهان لقب محمد بن على الدينورى الشيخ الصالح ) رحمه الله تعالى

##### Türkçe

**برهن**
**بَرْهَنَ** - **يُبَرْهِنُ** - **بُرْهان**
**بَرْهَنَ** - **يُبَرْهِنُ** + bir varlık + bir iş için + bir şey ile: iş için, onun doğruluğu üzerine ikna edici delil ile ilerler; bu da, insanların düşüncesinin üzerine bina edildiği ikna yollarına ve mantıkî istidlâl yollarına göre (olur).
﴿Ve kim Allah ile beraber başka bir ilâha dua ederse, onunla ilgili kendisine ait hiçbir **برهان** yoktur﴾

**بُرْهان**: "فـُعلال" veya "فـُعـْلان" vezni üzere: **بَرْهَنَ** - **يُبَرْهِنُ**’den, mef‘ûl mânasında fiil ismi: bir faraziyenin sıhhatine dair hüccet ve ikna edici delil; bu da, insanların düşüncesinin üzerine bina edildiği ikna yollarına ve mantıkî istidlâl yollarına göre (olur).
Ve lafız, "düşünme ve münakaşa ve diyalog lafızları, nefisle iç (diyalog) ve başkasıyla dış (diyalog)" lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**بَرْهَنَ** - **يُبَرْهِنُ**، **حَجَّ** - **يَحِجُّ** (**حَجَّ** - **يَحُجُّ**)، **بَرْهَمَ** - **يُبَرْهِمُ**، **حَارَ** - **يَحُوْرُ**، **فَكَرَ** - **يَفْكُرُ**، **مَرَا** - **يَمْرُو**

Kur’ân Allah’tan bir **برهان**dır
Kur’ân burada ikna edici bir delildir - Allah’tan bir **برهان** - Allah’ın varlığı ve hesap faraziyesinin sıhhatine dair.

Kur’ân hissî bir **برهان**dır	﴿Ey insanlar, Rabbinizden size bir **برهان** gelmiştir ve size apaçık bir nur indirdik (174)﴾ النساء
Peygamberlerin mucizeleri hissî bir **برهان**dır	﴿Elini cebine sok; bir kötülük olmaksızın bembeyaz çıkar; korkudan (dolayı) kanadını kendine çek; işte bunlar Rabbin tarafından Firavun’a ve onun ileri gelenlerine iki **برهان**dır; şüphesiz onlar fasık bir kavim idiler (32)﴾ القصص
؟؟؟؟؟؟	﴿Andolsun, o onu arzuladı; o da onu arzulardı, eğer Rabbinin **برهان**ını görmemiş olsaydı; işte böyle, ondan kötülüğü ve fuhşu çevirelim diye; şüphesiz o, bizim ihlâslı kullarımızdandır (24)﴾ يوسف

1 - dünyada **البرهان**
Allah’ın varlığı meselesi  ﴿Kim yaratmayı başlatır sonra onu iade eder? Ve kim sizi gökten ve yerden rızıklandırır? Allah ile beraber bir ilâh mı? De ki: **برهان**ınızı getirin, eğer doğru iseniz (64)﴾ النمل ﴿Yoksa O’ndan başka ilâhlar mı edindiler? De ki: **برهان**ınızı getirin; bu, benimle beraber olanların zikridir ve benden öncekilerin zikridir; bilakis onların çoğu hakkı bilmezler; bu yüzden yüz çeviricidirler (24)﴾ الأنبياء
 	﴿Ve kim Allah ile beraber başka bir ilâha dua ederse, onunla ilgili kendisine ait hiçbir **برهان** yoktur; onun hesabı ancak Rabbinin katındadır; şüphesiz kâfirler felah bulmazlar (117)﴾ المؤمنون

Hesap meselesi	﴿Ve dediler: Yahudi veya Hristiyan olandan başkası cennete girmeyecek; bunlar onların temennileridir; de ki: **برهان**ınızı getirin, eğer doğru iseniz (111)﴾البقرة

2 - âhirette **البرهان**
 ﴿Her ümmetten bir şahit çekip çıkardık; sonra dedik: **برهان**ınızı getirin; böylece hakkın Allah’a ait olduğunu bildiler ve uydurmakta oldukları şeyler onlardan sapıp kayboldu (75)﴾ القصص

مختار الصحاح
● [**برهن**] ب ر ه ن: **البُرْهانُ** hüccettir; ve **بَرْهَنَ** عليه yani hücceti ikame etti.

الراغب
**بره**
- **البرهان**: hüccetin beyanıdır; ve o, **الرجحان** ve **الثنيان** gibi **فعلان**dır. Bazıları dedi ki: o, **بره يبره**’nin masdarıdır: beyazladı(ğı zaman); ve **رجل أبره** ve **امرأة برهاء** ve **قوم بره**; ve **وبرهرهة** (bak: **المجموع المغيث** 1/153): beyaz bir genç kadın.
Ve **البرهة**: zamandan bir müddettir; öyleyse **البرهان** delillerin en sağlamıdır; ve o, mutlaka daima doğruluğu gerektirendir. Bu da şundandır ki deliller beş kısımdır:
- Daima doğruluğu gerektiren bir delâlet.
- Ve daima yalanı gerektiren bir delâlet.
- Ve doğruluğa daha yakın bir delâlet
- Ve yalana daha yakın bir delâlet.
- Ve ikisine eşit olan bir delâlet.
Yüce Allah dedi ki: }De ki: **برهان**ınızı getirin, eğer doğru iseniz﴿[البقرة/111]،﴾De ki: **برهان**ınızı getirin; bu, benimle beraber olanların zikridir﴿[الأنبياء/24]،﴾Rabbinizden size bir **برهان** gelmiştir{ [النساء/174].

ملخص اللسان
1. **بَرْهَنَ يُبَرْهِنُ بَرْهَنةً**: inatçı hasmın inadı için kesin bir hüccet getirdiği zaman.
2. **البُرْهان**: ayırıcı, apaçık hüccet.
3. **يُبَرْهن** mânasıyla **يُبَيِّن**.
4. Ve **بَرْهَنَ عليه**: hücceti ikame etti.
5. **البُرْهانُ**: hüccet ve delil; yani o, ecir talep eden için bir hüccettir; çünkü o, Allah’ın onunla ve onun üzerine mükâfat vereceği bir farzdır.

لسان العرب
● - **برهن**: **التهذيب**: Aziz ve celil Allah dedi ki: **قُل هاتوا بُرْهانَكم إن كنتم صادقين**; **البُرْهان** ayırıcı, apaçık hüccettir. Denir: **بَرْهَنَ يُبَرْهِنُ بَرْهَنةً**; inatçı hasmın inadı için kesin bir hüccet getirdiği zaman; o da **مُبَرْهِنٌ**’dir. **الزجاج**: hakikatini **يبرهن** etmeyen kimse için denir: sen ancak temenni edicisin; böylece **يُبَرْهن**’i **يُبَيِّن** mânasında kıldı. **البرهان**’ın çoğulu **براهينُ**’dir. Ve **بَرْهَنَ عليه**: hücceti ikame etti. Hadiste: **الصَّدَقةُ بُرْهانٌ**; **البُرْهانُ**: hüccet ve delil; yani o, ecir talep eden için bir hüccettir; çünkü o, Allah’ın onunla ve onun üzerine mükâfat vereceği bir farzdır. Ve denildi ki: o, sahibinin imanının sıhhatine delildir; onu çıkarmadaki nefsinin hoşluğu sebebiyle; bu da nefis ile mal arasında bir ilişki sebebiyledir.

مقاييس اللغة:
Onu bulmadım

القاموس المحيط:
**البُرْهانُ** (ضم ile): hüccettir. Ve **ابنُ سُلَيْمانَ السَّمَرْقَنْدِيُّ المُحَدِّثُ**; ve **جَدُّ عَمْرِو بنِ مَسْعودٍ النَّحْوِيِّ**.
Ve **بَرْهَنَ عليه**: **البُرْهانَ**ı ikame etti. Ve **ابنُ بَرْهانٍ** (فتح ile): **عبدُ الواحِدِ النَّحْوِيُّ** ve **الحُسَيْنُ بنُ عُمَرَ المُحَدِّثُ** ve **أحمدُ بنُ عليّ بنِ بَرْهانٍ الفَقيهُ**; **الغَزَّالِيِّ**’nin arkadaşı; ve avamın bir mezhebe bağlanmakla yükümlü olmadığına gitti; ve onu **النَّوَويُّ** tercih etti. Ve **بَرْهانٌ**: **محمدِ ابنِ عليّ الدينَوَريِّ**’nin lakabıdır; salih şeyh.

تاج العروس:
(**البرهان** (ضم ile) hüccettir) ayırıcı, apaçık (hüccet); ve onunla, Yüce Allah’ın sözü **قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين** tefsir edildi; ve aynı şekilde hadis:
**الصدقة برهان** yani o, ecir talep eden için bir hüccettir; çünkü o, Allah Teâlâ’nın onunla mükâfat vereceği bir farzdır. Ve denildi ki: o, sahibinin imanının sıhhatine delildir; onu çıkarmadaki nefsinin hoşluğu sebebiyle; bu da nefis ile mal arasında bir ilişki sebebiyledir. **الراغب** رحمه الله تعالى dedi ki: **البرهان** delillerin en sağlamıdır; ve o, mutlaka daima doğruluğu gerektirendir; bu da şundandır ki deliller beş kısımdır: daima doğruluğu gerektiren bir delâlet; ve doğruluğa daha yakın bir delâlet; ve yalana daha yakın bir delâlet; ve ikisine eşit olan bir delâlet. (Ve) **برهان** (**بن سليمان السمر قندى**) sonra **الدبوسي** (**المحدث**) **محمد بن سماعة الرملي**’den. (Ve) **برهان** (**جد عمرو بن مسعود**) **البخاري** (**النحوي**) altı yüzden sonra **الزمخشري**’nin kitaplarını okurdu. (Ve) gerçekten ( **برهن عليه** ikame etti) onun üzerine (**البرهان**) yani hücceti; صحاح’ta böyle. **الازهرى** ve **الزمخشري** dedi ki: o, مولدة’dir; doğru olan: **بره** (dır), **البرهان** ile geldiği zaman. *Dedim ki: bu, **البرهان**’ın vezninin **فعلان** olması üzerine binaen (dir); **الجوهري** ise **نون**’unun aslî olduğunu görür; iki söz de **المصباح**’tadır. (Ve **ابن برهان** (فتح ile): **عبد الواحد النحوي** ve **الحسين بن عمر المحدث**) ve **الحافظ** **التبصير في مشتبه النسبة**’de, **الدال** harfinden, **درك الحسين بن طاهر المؤدب الدركى** hakkında, **الصفار**’dan; ve **ابن السماك** ondan işitti; **ابن برهان** ondan 380 yılında işitti. (Ve **أحمد بن على بن برهان الفقيه**: imam **أبى حامد الغزالي**’nin arkadaşı) onun mezhepte seçilmiş sözleri vardır. (Ve) o, (avamın bir mezhebe bağlanmakla yükümlü olmadığına gitti ve onu) imam (**النووي** tercih etti). Ve (**برهان**: **محمد بن على الدينورى الشيخ الصالح**’in lakabıdır) رحمه الله تعالى.
