# بزخ (ب-ز-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B2%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ز - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والزاي والباء معهما
خ ز ب، ب ز خ، خ ب ز، ز خ ب مستعملات خزب: الخَزَبُ: ورم أو كهيئته في الجلد من غير ألم، وفي الضرع خَزَبٌ شبه الرهل، خَزِبَ فهو خَزِبٌ.
والخُزْبُ: النوق اليابسة الضروع، الواحدة خَزْباء، وقال:
وفي حياضكَ من جودٍ ومكرمةٍ		ثر الأحاليل لا كمش ولا خُزُبُ
وفي أي: ملأها، وهذا مثل.
والخازِبازِ: ذبابٌ في العشب، ويقال: هو مجرور، وقال:
تفقَّعُ فوقه القلعُ السواري		وجن الخازِبازِ به جنونا
والخازِبازِ: ضربٌ من البقل.
والخازِبازِ: داء يأخذ في اللهازم. قال:
يا خازِبازِ أرسلِ اللهازمـا		إني خشيتُ أن تكون لازما
بزخ: البَزْخ: الجرف بلغة عمان.
والبَزَخَ: تقاعس الظَّهْر عن البطن، ورجل أبزخ وأبزى.
وأما البَزَي فكأن العَجُز خَرَجَت حتى أشرفت على الفَخِذَيْن، والأَبزخ ما به وُصِفَ وربما مشى الإنسان مُتَبازخاً كمسبه العَجوز إذا تَكَلَّفَتْ إقامة صلبها فَتقاعَسَ كاهلُها وانحنى ثبجها.
وتبازَخْتُ عن كذا أي تقاعست عنه. وبَزَخْتُ ظهره بالعصا بَزْخاً إذا ضربت ذلك الموضع.
وبُزاخةُ: موضع، ويوم بُزاخةَ من أيام العرب معروف.
خبز: الخَبْزُ: الضرب باليد، والخَبْزُ: السوق الشديد، قال:
لا تَخْبِزا خَبْزاً ونسا نسا
النَسُّ: السَّوْق اللطيف، ومن رَوَى "بَسّاً" فقد غلط. لأن البَسَّ من البَسيس، وهو دقيق يلت بالسمن أو الزيت ثن يستف.
والخُبْزة: اسم لما يعالج في الملة وهي الطُّلْمُة، يقال: أكلتُ خُبْزَ ملَّةٍ لأن الملّة الخُبْزُ نفسه والرَّماد.
واخْتَبَزَ فلان إذا عالج دقيقاً فَعَجَنهُ ثم خبزه. والخِبازةُ صَنعتُه.
والخَبيزُ: الخُبْزُ المخبوز من أي حب كان. يقال: عندهم طَبيخٌ وخَبيز أي مَرَق مطبوخ وخُبْزٌ مَخبوزٌ.
زخب: الزُّخْزُبُّ: الذي اشتد لحمه وغلظ جسمه من الفصلان وغيرها.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الزاي** و**الباء** معهما
**خ ز ب**، **ب ز خ**، **خ ب ز**، **ز خ ب** müstamel(=kullanılan)dır.

**خزب**: **الخَزَبُ**: deride ağrısız bir şişlik yahut onun gibi bir şey; ve memede **خَزَبٌ** vardır, **الرهل**e benzer; **خَزِبَ**; o hâlde o **خَزِبٌ**dur.
Ve **الخُزْبُ**: memeleri kuru develer; bir tanesi **خَزْباء**dır. Ve dedi ki:
Ve havuzlarında cömertlikten ve keremden		çokça **الأحاليل** vardır; ne **كمش** ne de **خُزُبُ**.
Ve “yani”: onu doldurdu; ve bu bir meseldir.
Ve **الخازِبازِ**: ot içinde bir sinek; ve denilir ki: o mecrurdur. Ve dedi ki:
Üstünde direkler olan gemi kabuğu çatlar		ve onda **الخازِبازِ** cinnetiyle cinlenmiştir.
Ve **الخازِبازِ**: sebzeden bir türdür.
Ve **الخازِبازِ**: **اللهازم**de tutan bir hastalıktır. Dedi ki:
Ey **خازِبازِ**! **اللهازم**ı salıver		ben korktum ki o lâzım(=yapışık/sürekli) olur.

**بزخ**: **البَزْخ**: Umman lügatinde yar.
Ve **البَزَخَ**: sırtın karından geri kalmasıdır; ve (böyle) bir adam **أبزخ** ve **أبزى**dır.
Ve أما **البَزَي**: sanki kalça çıktı da iki uyluğun üzerine göründü; ve **الأَبزخ** kendisiyle vasfedilen şeydir. Ve bazen insan **مُتَبازخاً** yürür; yaşlı kadının yürüyüşü gibi; sırtını doğrultmayı külfete girdiğinde, onun **كاهل**i geri kalır ve **ثبج**i eğilir.
Ve **تبازَخْتُ** عن كذا: yani ondan geri kaldım. Ve **بَزَخْتُ** ظهره بالعصا **بَزْخاً**: o yeri vurduğum zaman.
Ve **بُزاخةُ**: bir yerdir; ve Arapların günlerinden **يوم بُزاخةَ** bilinen(=meşhur)dur.

**خبز**: **الخَبْزُ**: elle vurmadır; ve **الخَبْزُ**: şiddetli sevktir. Dedi ki:
**لا تَخْبِزا خَبْزاً ونسا نسا**
**النَسُّ**: yumuşak sevk. Ve “**بَسّاً**” rivayet eden hata etmiştir. Çünkü **البَسَّ** **البَسيس**tendir; o, içyağı yahut yağ ile yoğrulan ince (un)dur; sonra yutulur.
Ve **الخُبْزة**: **الملة**de işlenen şeye isimdir; o **الطُّلْمُة**dir. Denilir: **أكلتُ خُبْزَ ملَّةٍ**; çünkü **الملّة** bizzat **الخُبْزُ**un kendisi ve küldür.
Ve **اخْتَبَزَ** falan: un işlediği zaman; onu yoğurdu, sonra onu pişirdi. Ve **الخِبازةُ**: onun sanatı(=mesleği)dir.
Ve **الخَبيزُ**: hangi tane olursa olsun pişirilmiş **الخُبْزُ**dur. Denilir: onların yanında **طَبيخٌ** ve **خَبيز** vardır; yani pişirilmiş bir çorba(=et suyu) ve pişirilmiş bir ekmek.

**زخب**: **الزُّخْزُبُّ**: eti sıkılaşan ve bedeni kalınlaşan; sütten kesilmiş develerden ve başkalarından olan.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَزَخُ: خروج الصدر ودخول الظهر. ورجلٌ أَبْزَخُ وامرأةٌ بَزْخاءُ. وكذلك الفرس إذا اطمأَنَّتْ قطاتُهُ وصُلبه. وتبازختْ المرأةَ، إذا أخرجتْ عجيزتَها. وتَبازَخَ فلانٌ عن الأمر، أي تقاعس.

##### Türkçe

**البَزَخُ**: göğsün dışarı çıkması ve sırtın içeri girmesi. Ve **رجلٌ أَبْزَخُ** ve **امرأةٌ بَزْخاءُ**. Yine aynı şekilde at; **قطاتُهُ** ve beli yatışıp yerleştiği zaman. Ve **تبازختْ المرأةَ**: kadının kalçasını dışarı çıkarması hâlinde. Ve **تَبازَخَ فلانٌ عن الأمر**: yani geri durdu, ağır davrandı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ز ب
خزب ، خبز ، زخب ، بزخ ، بخز : مستعملة .
خزب : قال الليث : الْخَزَبُ تهَيُّجٌ في الْجِلْدِ
كهيئة وَرَمٍ من غير أَلَمٍ .
تقول : خَزِبَ جِلْدُه ، وتَخَزَّبَ ضَرْعُها عند
النِّتَاجِ ، وضَرْعُهَا خَزِبٌ _ إذا كان فيه شِبْهُ
الرَّهَلِ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : يقال : خَزِبَتِ
النَّاقَةُ خَزَباً _ إذا وَرِمَ ضَرْعُها .
ابن الأعرابيِّ : الْخَزْباه : النَّاقةُ التي في
رَحِمِهَا ثآلِيلُ تَتَأَذَّى بها .
وقال أبو عمرو : العَرَبُ تُسَمِّي مَعْدِنَ
الذَّهبِ : خُزَيْبَةَ : وأنشد :
فَقَدْ تَرَكَتْ خُزَيْبَةُ كُلَّ وَغْدٍ
يُمَشِّي بيْنَ خَاتَامٍ وَطَاقِ
وأما الخازِبَازِ الّذي جاء في شعر ابْنِ
أَحْمَرَ يَصِفُ الرَّوْضَ :
تَفَقُّعُ فَوْقَهُ الْقَلَعُ السَّوَارِي
وَجُنَّ الْخَازِبَازِ بِهِ جُنُونَا
فإن الأصمعي قال : عَنَى ب ) ( الْخَازِبَازِ ) (
الذُّبَابَ حَكَى صَوْتَهُ .
وقال ابن السِّكِّيتِ : قال ابن الأعرابي :
الْخَازِبَازِ نَبْتٌ ، وأنشد :
أَرْعَيْتُهَا أَطْيَبَ عُودٍ عُودَا
الصِّلَّ وَالصِّفْصِلَّ وَالْيَعْضِيدَا
وَالخَازِبَازِ السَّنمَ الْمَجُودَا
قال ابن السِّكِّيتِ : والْخَازِبَازِ _ في غير
هذا _ : دَاءٌ يأْخُذُ الإبِلَ في حُلوقِها .
والنَّاسَ ، وأنشد :
يَا خَازِبَازِ أرْسِلِ اللَّهازِمَا
إنيِّ خَشِيتُ أَنْ تَكُونَ لازِمَا
وروى أبو العبَّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _
قال : خَازِبَازِ : ورمٌ ، وخَازِبَازِ : صوتُ
الذبابِ ، وخَازِبَازِ : كَثْرَةُ النبات ،
وخَازِبَازِ : السِّنَّوْر .
بخز : أبو تُرَابٍ _ عن الأصمعيِّ _ : يقال :
بَخَز عَيْنَه وبَخَسها _ إذا فَقَأَها وبَخَصَها
كذلك .
بزخ : قال الليث : الْبَزْخُ : الجَرْفُ بلُغَة عُمَانَ :
قلت : هذا تصحيف ، والصَّواب : البَرْخ
_ بالرَّاء _ وقد ذكرْتُه في بابه .
ورَوَى أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _
يقال : رجلٌ أَبْزَخُ من قَوْمٍ بُزْخٍ وقد بَزِخَ
بَزَخاً ، وبرْذَوْنٌ أَبْزَخُ _ إذا كان في ظهره
تطامنٌ ، وقد أشرَفَ حارِكهُ ، وأنشد أبو
الهيثم :
فَتَبازَتْ فَتَبازَخْتُ لَهَا
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجي الوَتَرْ
قال : والْبَزَى : أن يستأخرَ الْعَجُزُ ويستقدِمَ
الصَّدْرُ .
ورَوَى أبو عمرٍ و قولَ الْعَجَّاج : _ وَلَوْ
أَقُولُ : بَزِّخُوا لَبَزَّخُوا قال : بزِّخَوا :
اسْتَخْذُوا .
ورواه غيره : بَرِّخُوا _ بالراء _ والزَّايُ
_ عندي _ أفْصَحُ .
وقال ابن الأعرابي : في صدره بَزَخٌ _ أي :
نُتُوءٌ ، وفي وَرِكِهِ بزَخٌ .
قال أبو عبيد : البَزَخُ في الظهر : أَنْ يطمئنَّ
وسَطُ الظَّهْر . ويخْرُجَ أَسْفَل .
وقال الليث : البزَخُ تقَاعُسُ الظَّهر عن
البَطْن ، وربَّما مَشى الإنسانُ مُتَبازِخاً
كمِشْيَةِ العَجُوز ، إذا تكلَّفتْ إقامةَ صُلْبِهَا ،
فَتَقَاعَسَ كاهِلُها ، وانحَنَى ثَبَجُهَا .
ومن العرب مَنْ يقول : تَبَازَخْتُ عن هذا
الأمر _ أي : تقاعسْتُ عنه .
وإذا ضرَبْتَ ذلك الموضع . قلتَ : بَزَخْتُ
ظهرَهُ بالعصا بَزْخاً .
قال : وأَمَّا البَزَى فكأَنَّ العَجُزَ خرج حتى
أشرف على مؤخَّر الفَخِذَين وبُزَاخَةُ :
موضعٌ ، ويومُ ) ( بُزَاخَةَ ) ( مِنْ أيام العرب :
مَعْروفٌ .
خبز : قال الليث : الخَبْزُ : الضّرْبُ باليد ،
والخَبْزُ : السَّوْقُ الشدِيد .
وقال الراجز :
لا تَخْبِزاَ خَبْزاً وَنُسَّانَسَّا
وَلا تُطِيلاَ بِمُنَاخ حَبْسَا
ويُرْوَى :
. . . . وبُسَّابَسَّا
مأخوذٌ من البَسِيسِ ، وهو أن يُلَتَّ الدقيقُ
بالسَّمْن ثم يُسَفَّ .
والنِّسُّ سَوْقٌ لِطِيفٌ .
أبو عبيد عن أبي زيد : الخَبْزُ : السَّوْق
الشديدُ والضَّرْب ، والبَسُّ : السير الرَّفيقُ
بَسَسْتُ أَبُسُّ بَسّاً ، وأنشد :
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وَبُسَّابَسَّا
وقال غيرُ أبي زيد : الخَبْزُ _ ههنا _ : خَبْزُ
الخُبْزِ ، والبُسُّ : بَسُّ السَّوِيق ، وهو لَتُّهُ
بالزّيْتِ أو الماء _ فأمر صاحِبَيهِ بِلَتِّ
السَّوِيق ، وتَرْكِ المُقَام على خَبْزِ الخُبْزِ
ومِرَاسِه لأنهم كانوا في سَفَرٍ لا مُعَرَّجَ
لهم ، فَحَثَّ صاحبيه على عُجَالةٍ يتبلّغون
بها ونهاهم عن إطالَةِ المُقَام على عَجْن
الدَّقيق وخَبْزِه .
أبو عبيد : الخُبْزَةُ : هي الطُّلْمَةُ التي تُدْفَنُ
في المَلَّةِ ، والمَلَّةُ : الرَّمَادُ والتراب الذي
أُوقِدَ عليه النَّارُ .
يقال : أطعَمَنا خُبْزَ مَلَّةٍ : ولا يقال : أَطعَمَنا
مَلَّةً .
واخْتَبَزَ فلانٌ _ إذا عالج دَقِيقاً فعَجَنه ثم
خَبزَه في مَلّةٍ أو تَنُّورٍ .
والخَبْزُ : مصدَرُ ) ( خَبَزْتُ ) ( والخبازَةُ : صَنْعَة
الخَبّازِ ، والخَبِيزُ : الخُبْز الْمَخْبُوزُ ، وخبَزْتُ
القومَ أَخْبِزُهم _ إذا أطعمتَهُمُ الْخُبْزَ .
حكاه أبو عبيد عن الكسائي .
والخُبَّازُ بَقْلةٌ معروفةٌ ، عريضةُ الورق لها
ثمرةٌ مستديرةٌ ، ويقال لها : الخُبَّازَى .
وتخبَّزَتِ الإبلُ العُشْبَ تَخَبُّزاً _ إذا خَبَطَتْه
بقوائمها .
زخب : أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ :
قال : الزَّخْبَاءُ : الناقة الصُّلبة على السير .
ورُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سئل عن الفَرَع
_ وهو أول ولَدٍ يُنْتَجُ من الناقة فيُذْبَخُ ؟
فقال : حَقٌّ ، ولأنْ تَتْرُكَهُ حتى يكونَ ابنَ
لَبُونٍ ، أو ابنَ مَخَاضٍ زُخْزُبّاً : خيرٌ من أن
تَكْفَأَ إناءَك وتُوَلِّهَ ناقتَكَ .
قال أبو عبيد : الزُّخْزُبُّ : هو الذي غلُظ
جسمُه ، واشتدَّ لحمُه .

##### Türkçe

خ ز ب
**خزب** , **خبز** , **زخب** , **بزخ** , **بخز** : kullanımdadır.

**خزب** : Leys dedi: **الْخَزَبُ** deride bir kabarma/azma olup, acı olmaksızın bir şişlik görünümü gibidir.
Dersin ki: **خَزِبَ جِلْدُه**; ve doğum sırasında onun memesı **تَخَزَّبَ**; ve onun memesi **خَزِبٌ** — onda **الرَّهَلِ** benzeri bulunduğu zaman.

Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: denir ki: **خَزِبَتِ النَّاقَةُ خَزَباً** — onun memesi şiştiği zaman.

İbnü’l-A‘râbî: **الْخَزْباه**: rahminde, kendisiyle eziyet gördüğü siğiller bulunan dişi deve.

Ebû Amr dedi: Araplar altın madenine **خُزَيْبَةَ** adını verir; ve şu beyti okudu:
فَقَدْ تَرَكَتْ خُزَيْبَةُ كُلَّ وَغْدٍ
يُمَشِّي بيْنَ خَاتَامٍ وَطَاقِ

İbn Ahmer’in bahçeliği tasvir ettiği şiirinde gelen **الخازِبَازِ** ise:
تَفَقُّعُ فَوْقَهُ الْقَلَعُ السَّوَارِي
وَجُنَّ الْخَازِبَازِ بِهِ جُنُونَا
Asmaî dedi ki: **الْخَازِبَازِ** ile sineği kastetti; onun sesini taklit etti.

İbnü’s-Sikkît dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْخَازِبَازِ** bir bitkidir; ve şu beyti okudu:
أَرْعَيْتُهَا أَطْيَبَ عُودٍ عُودَا
الصِّلَّ وَالصِّفْصِلَّ وَالْيَعْضِيدَا
وَالخَازِبَازِ السَّنمَ الْمَجُودَا

İbnü’s-Sikkît dedi: ve **الْخَازِبَازِ** — bunun dışında — develeri boğazlarında tutan bir hastalıktır; ve insanları da; ve şu beyti okudu:
يَا خَازِبَازِ أرْسِلِ اللَّهازِمَا
إنيِّ خَشِيتُ أَنْ تَكُونَ لازِمَا

Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — rivayet etti; dedi ki: **خَازِبَازِ**: bir şişlik; ve **خَازِبَازِ**: sineğin sesi; ve **خَازِبَازِ**: bitkinin çokluğu; ve **خَازِبَازِ**: kedi.

**بخز** : Ebû Turâb — Asmaî’den —: denir ki: **بَخَز عَيْنَه** ve **بَخَسها** — onu çıkarıp patlattığı ve onu **بَخَصَها** ettiği zaman; aynı şekilde.

**بزخ** : Leys dedi: **الْبَزْخُ**: Umân lehçesinde yarma/oyma (yarıntı).
Dedim ki: bu bir tashîftir; doğrusu **البَرْخ** — **الرَّاء** ile —; onu kendi babında zikrettim.

Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — rivayet etti: denir ki: **رجلٌ أَبْزَخُ** bir kavimden **بُزْخٍ**; ve **بَزِخَ بَزَخاً**; ve **برْذَوْنٌ أَبْزَخُ** — sırtında bir çöküklük olup sağrısı yükseldiği zaman; ve Ebû’l-Heysem şu beyti okudu:
فَتَبازَتْ فَتَبازَخْتُ لَهَا
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجي الوَتَرْ
Dedi ki: ve **الْبَزَى**: sağrının geri kalması ve göğsün öne gelmesidir.

Ebû Ömer rivayet etti ve A‘câc’ın sözünü: — “Ve eğer dersem: **بَزِّخُوا** elbette **لَبَزَّخُوا**.” Dedi ki: **بزِّخَوا**: **اسْتَخْذُوا**.

Başkası onu **بَرِّخُوا** — **بالراء** ile — diye rivayet etti; ve **الزَّاي** — benim yanımda — daha fasîhtir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: onun göğsünde **بَزَخٌ** vardır — yani: bir çıkıntı; ve kalçasında **بزَخٌ** vardır.

Ebû Ubeyd dedi: sırtta **البَزَخُ**: sırtın ortasının çökmesi ve alt tarafın dışarı çıkmasıdır.

Leys dedi: **البزَخُ** sırtın karından geri kalmasıdır; ve bazen insan, yaşlı kadının yürüyüşü gibi **مُتَبازِخاً** yürür; belini doğrultmayı zorladığı zaman; böylece onun omuz başı geri kalır ve sırtının ortası eğilir.

Araplardan kimi der ki: **تَبَازَخْتُ عن هذا الأمر** — yani: ondan geri kaldım.

Ve o yeri vurduğun zaman dersin ki: **بَزَخْتُ ظهرَهُ بالعصا بَزْخاً**.

Dedi ki: **البَزَى** ise sanki sağrı çıkmış da uylukların arka tarafına kadar yükselmiş gibidir. Ve **بُزَاخَةُ**: bir yerdir; ve Arapların günlerinden **يومُ بُزَاخَةَ**: bilinen (meşhur)dir.

**خبز** : Leys dedi: **الخَبْزُ**: elle vurma; ve **الخَبْزُ**: şiddetli sevk etme.

Recez söyleyen dedi ki:
لا تَخْبِزاَ خَبْزاً وَنُسَّانَسَّا
وَلا تُطِيلاَ بِمُنَاخ حَبْسَا
Ve şöyle rivayet edilir:
. . . . وبُسَّابَسَّا

**البَسِيسِ**’ten alınmıştır; o, unun sadeyağ ile yoğrulup sonra yutulmasıdır.
Ve **النِّسُّ** latif (hafif) bir sevktir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الخَبْزُ**: şiddetli sevk ve vurmadır; ve **البَسُّ**: yumuşak yürüyüştür; **بَسَسْتُ أَبُسُّ بَسّاً**; ve şu beyti okudu:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وَبُسَّابَسَّا

Ebû Zeyd’den başkası dedi: **الخَبْزُ** — burada — ekmek pişirme **خَبْزُ الخُبْزِ**’dür; ve **البُسُّ**: kavutun **السَّوِيق**’in **بَسُّ**’udur; o da onu zeytinyağıyla veya suyla yoğurmaktır — böylece iki arkadaşına kavutu yoğurmayı emretti; ve ekmek pişirmeye ve onun yoğrulup ovalanmasına dair ikamet etmeyi terk etmeyi; çünkü onlar, kendileri için konaklama olmayan bir yolculukta idiler; böylece iki arkadaşını, kendisiyle geçinecekleri bir aceleye teşvik etti ve onları un yoğurma ve onu pişirme üzerine ikameti uzatmaktan men etti.

Ebû Ubeyd: **الخُبْزَةُ**: **المَلَّةِ** içine gömülen **الطُّلْمَةُ**’dir; ve **المَلَّةُ**: üzerinde ateş yakılmış kül ve topraktır.
Denir ki: **أطعَمَنا خُبْزَ مَلَّةٍ**; ve denmez: **أَطعَمَنا مَلَّةً**.

**واخْتَبَزَ** falan — unla uğraşıp onu yoğurduktan sonra onu **مَلّةٍ**de veya tandırda pişirdiği zaman.

Ve **الخَبْزُ**: **خَبَزْتُ**’un mastarıdır; ve **الخبازَةُ**: fırıncının sanatı; ve **الخَبِيزُ**: pişirilmiş ekmek **الخُبْز الْمَخْبُوزُ**; ve **خبَزْتُ القومَ أَخْبِزُهم** — onlara ekmek yedirdiğim zaman.
Bunu Ebû Ubeyd, Kisâî’den nakletti.

Ve **الخُبَّازُ** bilinen bir ottur; geniş yapraklıdır, yuvarlak bir meyvesi vardır; ve ona **الخُبَّازَى** denir.

Ve develer otu **تخبَّزَتِ الإبلُ العُشْبَ تَخَبُّزاً** — onu ayaklarıyla çiğneyip dövdükleri zaman.

**زخب** : Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den —: dedi ki: **الزَّخْبَاءُ**: yürüyüşte sert (dayanıklı) dişi deve.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: **الفَرَع** hakkında soruldu — o, dişi deveden doğan ilk yavrudur, kesilir? —; şöyle dedi: “Haktır; ve onu, **ابنَ لَبُونٍ** veya **ابنَ مَخَاضٍ زُخْزُبّاً** oluncaya kadar bırakman, kabını ters çevirip deveni geri çevirmen(den) daha hayırlıdır.”

Ebû Ubeyd dedi: **الزُّخْزُبُّ**: bedeni kalınlaşmış ve eti sertleşmiş olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والزاء وما يثلثهما)
(بزع) الباء والزاء والعين أصل واحد وهو الظَّرْف، يقال للظَّريف بَزيع، وتَبَزَّع الغُلامُ ظَرُف، ولا يكونُ ذلك إلا مِن صِفَة الأحداث. وربما قالوا تَبزعَ الشّرُّ إذا تفاقَمَ، فإن كان صحيحاً فهو أصلٌ ثان.
(بزغ) الباء والزاء والغين أصلٌ واحد، وهو طُلوع الشّيءِ وظُهُوره. يقال بَزَغَتِ الشمسُ وبَزَغ نابُ البَعيرِ إذا طلع. ويقولون للبَيْطار إذا أوْدَجَ الدّابةَ قد بَزَغه، وهو قياسُ الباب.
(بزق) الباء والزاء والقاف أصلٌ واحد، وهو إلقاء الشيء، يقال بَزَق الإنسانُ، مثل بَصَقَ. وأهل اليَمَن يقولون: بَزَق الأرضَ إذا بَذَرَها([1]).
(بزل) الباء والزاء واللام أصلان: تفتُّح الشيء،والثاني الشدّةُ والقُوّة. فأمّا الأوّل فيقال بَزَلْتُ الشَّرابَ بالمِبْزَل أَبْزُلُه بَزْلاً. ومن هذا قولهم بَزَل البعيرُ إذا فَطَر نابُه، أي انشقَّ، ويكون ذلك لحِجّتِه التّاسعة. وشَجّةٌ بازِلة إذا سَالَ دَمُها. وانبَزَل الطّلْع إذا تَفَتَّق. ومن الباب البأْزَلَة وهي المِشْيَةُ السريعة؛ لأن المُسْرِع مُفتِّح في مِشْيته. قال:
* فأدْبَرَتْ غَضْبَى تَمَشَّى البازَلَهْ([2]) *
والأصل الثاني قولهم أمر ذو بَزْل أي شِدَّة. قال عمرو بن شأسٍ:
يفلِّقْنَ رَأْسَ الكَوكَبِ الفَخْمِ بعدما*** تَدُور رَحَى المَلْحاءِ في الأمْرِ ذِي البَزْلِ([3])ومن هذا قولهم: فلان نَهّاضٌ ببزْلاءَ، إذا كان محتملاً للأمور العِظام. وقال قوم، وهو هذا الأصل: ذو بزْلاء، أي ذو رأي. أنشد أبو عُبيد([4]):
إني إذا شغلَتْ قوماً فُروجهُم *** رَحْبُ المسالِكِ نهَّاضٌ ببَزْلاءِ
(بزم) الباء والزاء والميم أصلٌ واحد: الإمساك والقَبْض. يقال بَزَم على الشيءِ إذا قَبَض عليه بمُقَدَّم فيه. والإبزيم عربيٌّ فصيح، وهو مشتق من هذا. والبَزيم فَضْلَة الزّادِ، سُمِّيت بذلك لأنه أُمْسِكَ عن إنفاقها.
(بزو) الباء والزاء والواو أصلٌ واحد، وهو هيئةٌ من هيئات الجسم في خروجِ صدرٍ، أو تَطَاوُلٍ، أو ما أشبه ذلك. يقال للرّجُل الذي دَخلَ ظهْرُهُ وخرَجَ صَدْرُه: هو أَبْزَى. قال كثَيِّر:
* من القَومِ أَبْزَى مُنْحنٍ مُتَباطِنُ([5]) *
وقال قومٌ: تبازَى إذا حرَّكَ عَجُزَه في مِشْيَته. قال أبو عُبيد: الإبْزَاء أن يرفع الإنسان مُؤَخَّره، يقال منه أَبْزَى يُبْزِي. والبَازِي يَبْزُو في تطاوله، أو إيناسه، وقد يقال له البازُ بلا ياءٍ في ضرورة الشِّعر: قال عنترةُ يذكر فَرَساً:
كأنَّهُ بازُ دَجْنٍ فَوقَ مَرْقَبَةٍ *** جَلاَ القَطَا فهو ضاري سَمْلَقٍ سَنِقُ([6])البازي في الدَّجْن أشدُّ طَلبَاً للصّيد، ضَاري سَمْلق، أي مُعتادٌ للصَّيد في السَّملق، وهي الصحراء. سَنِق: بَشِمٌ([7]). وأظنُّ أنا أنّ وصْفَه إيّاه بالبَشَمِ ليس بجيِّد. ويقولون: أخَذْتُ من فُلانٍ بَزْوَ* كذَا، أي المبلغ الذي يبلغه ويرتَفع إليه. وربما قالوا أبزَيْتُ بفُلانٍ إذا بَطَشْتَ به؛ وهو من هذا لأنّه يَعلُوه ويَقْهَرُه.
(بزخ) الباء والزاء والخاء أصلٌ يقْرُب من الذي قبلَه. والبَزَخ خروج الصّدْرِ ودُخولُ الظَّهر؛ يقال رجلٌ أبزَخُ وامرأةٌ بَزْخاء. وتبازَخَتْ له المرأةُ، إذا حَرّكَتْ عَجُزَها في مِشْيَتِها.
(بزر) الباء والزاء والراء أصلان: أحدهما شيءٌ من الحبوب، والأصل الثاني من الآلات التي تستعمل عند دقِّ الشيء.
فأمّا الأوّل فمعروف. قال الدُّرَيديُّ: وقول العامّة بَزْرُ البَقْلِ خطأ، إنما هو بَذْر. وفي الكتاب الذي للخليل: البَزْر كلُّ حبٍّ يُبذَر، يقال بَذَرتُهُ وبَزَرْتُ القِدْرَ بأَبزارِها.
والأصل الثاني: البَيْزَرَة خشَبة القَصّار التي يدُقّ بها، ولذا قال أوس:
* بأيديهم بيازيرُ([8]) *
ويقال بَزَرْته بالعَصَا إذا ضربْتَهُ بها.
 --------------ـــــ
([1]) في الأصل: "ندرها"، صوابه من اللسان (بزق).
([2]) البيت لأبي الأسود العجلي، كما في اللسان (بأزل، شهل) والهمزة فيه مسهلة. وقبل البيت:
* قد كان فيما بيننا مشاهله *
 ([3])البيت في اللسان (13: 65) والمجمل. في الأصل: "يقلقلن"، وصوابه في اللسان والمجمل.
([4]) في الأصل: "قال أبو عبيد".
([5]) صدره كما في اللسان (18: 78): *رأتني كأشلاء اللجام وبعلها *
([6]) هذا ما يقتضيه تفسيره بعده. ورواية اللسان (7: 18): "سملق سلق" باللام وبكسر الروي. والسلق، بالتحريك: القاع الصفصف، كالسملق.
([7]) في الأصل: "بشر".
([8]) البيت بتمامه كما في ديوان أوس ص8:
نكبتها ماءهم لما رأيتهم  *** صهب السبال بأيديهم بيازير

ـ

##### Türkçe

(باء, **الباء**; زاء, **الزاء**; ve onların üçüncüsü olanlar babı)

(**بزع**) **الباء** ve **الزاء** ve **العين** tek bir asıldır; o da zarâfettir. Zarîf olana **بَزيع** denir. **تَبَزَّع** olan oğlan zarîf oldu; bu ancak gençlerin sıfatından olur. Bazen **تَبزعَ الشّرُّ** dediler; şer azdı/şiddetlendiği zaman. Eğer sahih ise, o ikinci bir asıldır.

(**بزغ**) **الباء** ve **الزاء** ve **الغين** tek bir asıldır; o da şeyin doğması ve görünmesidir. **بَزَغَتِ الشمسُ** denir; ve devenin dişi çıktığı zaman **بَزَغ نابُ البَعيرِ**. Ve baytara, hayvanın şah damarını kestiği zaman: “Onu **بَزَغه**” derler; bu, babın kıyasıdır.

(**بزق**) **الباء** ve **الزاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o da bir şeyi atıp çıkarmaktır. “İnsan **بَزَق** etti” denir; **بَصَق** gibi. Yemen ehli der ki: “Yeri **بَزَق** etti” yani onu ekti([1]).

(**بزل**) **الباء** ve **الزاء** ve **اللام** iki asıldır: birincisi şeyin açılması; ikincisi şiddet ve kuvvettir. Birincisine gelince: “İçeceği **المِبْزَل** ile **بَزَلْتُ**; onu **بَزْلاً** olarak **أَبْزُلُه**” denir. Bundan: deve, dişi yarıldığı zaman **بَزَل** denir; yani çatladı; bu onun dokuzuncu yılı içindir. Kanı aktığı zaman “**بازِلة** bir yara” denir. Tomurcuk yarılıp açıldığı zaman **انبَزَل الطّلْع** denir. Babdan: **البأْزَلَة** vardır; o hızlı yürüyüştür; çünkü hızlı yürüyen, yürüyüşünde açıp yayandır. Dedi ki:
* فأدْبَرَتْ غَضْبَى تَمَشَّى البازَلَهْ([2]) *

İkinci asıl: “Şiddet sahibi bir iş” yani **أمر ذو بَزْل** demeleridir. Amr b. Şe’s dedi ki:
يفلِّقْنَ رَأْسَ الكَوكَبِ الفَخْمِ بعدما*** تَدُور رَحَى المَلْحاءِ في الأمْرِ ذِي البَزْلِ([3])
Bundan: “Filan **نَهّاضٌ ببزْلاءَ**” demeleridir; büyük işlere tahammül edici olduğu zaman. Bir kavim dedi ki—ki bu asıldır—: “**ذو بزْلاء**”, yani görüş sahibi. Ebû Ubeyd([4]) şu beyti okudu:
إني إذا شغلَتْ قوماً فُروجهُم *** رَحْبُ المسالِكِ نهَّاضٌ ببَزْلاءِ

(**بزم**) **الباء** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir asıldır: tutmak ve kavramak. Bir şeye, ön tarafıyla onun üzerine kavrayıp tuttuğu zaman “Onun üzerine **بَزَم** etti” denir. **الإبزيم** fasih Arapçadır; bu kökten türemiştir. **البَزيم** azığın artığıdır; ona bu ad verildi, çünkü onu harcamaktan alıkonuldu.

(**بزو**) **الباء** ve **الزاء** ve **الواو** tek bir asıldır; o da gövdenin hâllerinden bir hâldir: bir göğsün çıkması, yahut uzanıp yükselme, yahut buna benzer şey. Sırtı içeri girmiş, göğsü dışarı çıkmış adama: “O **أَبْزَى**dır” denir. Kesîr dedi ki:
* من القَومِ أَبْزَى مُنْحنٍ مُتَباطِنُ([5]) *
Bir kavim dedi ki: yürüyüşünde kalçasını oynattığı zaman **تبازَى**. Ebû Ubeyd dedi ki: **الإبْزَاء**, insanın arka tarafını kaldırmasıdır; bundan “**أَبْزَى يُبْزِي**” denir. **البَازِي** uzanıp yükselmesinde yahut ünsiyetinde **يَبْزُو** eder; şiir zaruretinde ona yâ’sız olarak **البازُ** da denir. Antara, bir atı anarak dedi ki:
كأنَّهُ بازُ دَجْنٍ فَوقَ مَرْقَبَةٍ *** جَلاَ القَطَا فهو ضاري سَمْلَقٍ سَنِقُ([6])
**البازي** karanlıkta avı istemede daha şiddetlidir; **ضَاري سَمْلَق**: yani **السَّملق**ta—o da çöl—ava alışkın. **سَنِق**: **بَشِمٌ**([7]). Ben zannederim ki onu **البَشَم** ile vasfetmesi iyi değildir. Ve derler ki: “Filandan şu kadar **بَزْوَ** aldım”; yani ulaştığı ve yükseldiği miktar. Bazen “Filana **أبزَيْتُ**” derler; ona saldırıp yakaladığın zaman; bu da bundandır, çünkü onun üstüne çıkar ve onu kahreder.

(**بزخ**) **الباء** ve **الزاء** ve **الخاء**, kendisinden önce olana yakın bir asıldır. **البَزَخ**, göğsün çıkması ve sırtın içeri girmesidir; “**أبزَخُ** bir adam ve **بَزْخاء** bir kadın” denir. Kadın, yürüyüşünde kalçasını oynattığı zaman “Kadın ona **تبازَخَتْ**” denir.

(**بزر**) **الباء** ve **الزاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi tanelerden bir şey; ikinci asıl, bir şeyi döverken kullanılan âletlerdendir.
Birincisine gelince: bilinir. Düreydî dedi ki: avamın “**بَزْرُ البَقْلِ**” sözü hatadır; ancak o **بَذْر**dır. Halîl’in kitabında: **البَزْر**, ekilen her tanedir; “Onu **بَذَرتُهُ** ve tencereyi baharatlarıyla **بَزَرْتُ القِدْرَ بأَبزارِها**” denir.
İkinci asıl: **البَيْزَرَة**, çamaşırcının dövdüğü sopadır; bu sebeple Evs dedi ki:
* بأيديهم بيازيرُ([8]) *
Ve “Onu sopayla **بَزَرْته**” denir; yani onunla vurdun.

 --------------ـــــ
([1]) Asılda: “ندرها”; doğrusu Lisân’dan (**بزق**).
([2]) Beyit Ebû’l-Esved el-Aclî’nindir; Lisân’da (**بأزل**، **شهل**) olduğu gibi; hemze onda kolaylaştırılmıştır. Beyitten önce:
* قد كان فيما بيننا مشاهله *
([3]) Beyit Lisân’da (13: 65) ve el-Mücmel’dedir. Asılda: “يقلقلن”; doğrusu Lisân ve el-Mücmel’dedir.
([4]) Asılda: “قال أبو عبيد”.
([5]) Sadrı Lisân’da (18: 78) olduğu gibi: *رأتني كأشلاء اللجام وبعلها *
([6]) Bundan sonra gelen tefsiri bunu gerektirir. Lisân rivayeti (7: 18): “سملق سلق” lâm ile ve kafiye harfinin kesriyle. **السلق**, harekeli olarak: düz tabanlık; **السملق** gibi.
([7]) Asılda: “بشر”.
([8]) Beyit tamamıyla Evs divanında s.8’de olduğu gibi:
نكبتها ماءهم لما رأيتهم  *** صهب السبال بأيديهم بيازير

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ز خ
به بزخ وهو شبه القعس‏.‏
ورجل أبزخ وارمأة بزخاء‏.‏
ومشى بزخاً ومشى فلان متبازخاً كمشية العجوز إذا تكلفت إقامة صلبها فتقاعس كاهلها وانحنى ثبجها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تبازخ عن الأمر‏:‏ تقاعس عنه‏.‏
ورأى أعرابي عيداناً فقال‏:‏ أراهن بزخاً عوجاً‏.‏

##### Türkçe

ب ز خ
**به بزخ**: o, **القعس**’a benzer(dir).
Ve bir adam **أبزخ**; bir kadın **بزخاء**.
Ve **بزخاً** yürüdü; ve falan kimse **متبازخاً** yürüdü: yaşlı kadının yürüyüşü gibi; sırtını doğrultmayı külfete soktuğu zaman, omzu **تقاعس** eder ve göğsü **انحنى** eder.
Mecazdan: **تبازخ عن الأمر**: ondan **تقاعس** etti.
Ve bir bedevî **عيداناً** gördü de dedi ki: “Onları **بزخاً** eğri görüyorum.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَزَخُ: تَقاعُسُ الظهر عن البطن؛ وقيل: هو أَن يدخل البطنُ وتَخْرُجَ الثُّنَّةُ وما يليها؛ وقيل: هو أَن يخرج أْسفل البطن ويدخل ما بين الوركين؛ وقيل: هو خروج الصدر ودخول الظهر؛ وامرأَة بَزْخاءُ، وفي وركه بَزَخٌ.
وربما يمشي الإِنسان مُتَبازِخاً كمِشية العجوز: أَقامت صلبها فتَقاعَسَ كاهلُها وانْحَنَى ثَبَجُها. ومن العرب من يقول: تَبازَخْتُ عن هذا الأَمر أَي تَقاعَسْتُ عنه. وفي صدره بَزَخٌ أَي نُتُوءٌ؛ وكذلك الفرس إِذا اطمأَنت قَطاتُه وصُلْبه. وتَبازَختِ المرأَةُ إِذا أَخرجت عَجيزتها. وتَبازَخَ عن الأَمر أَي تقاعس. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه دعا بفَرَسين هَجين وعَربيّ للشُّرْب، فتطاول العتيقُ فشرب بطول عُنُقه وتَبازَخَ الهَجِينُ؛ التبازُخُ: أَن يَثْنَي حافره إِلى بطنه لقِصَر عنقه. ابن سيده: البَزَخُ في الفرس تَطامُنُ ظهره وإِشرافُ قَطاتِه وحارِكِه، والفعل من ذلك كله بَزِخَ بَزَخاً وهو أَبْزَخُ، وانْبَزَخَ كبَزَخَ؛ عن ابن الأَعرابي.
وبِرْذَوْنٌ أَبْزَخُ إِذا كان في ظهره تَطامُن وقد أَشرف حارِكُه. والبَزَخُ في الظهر: أَن يطمئن وَسَطُ الظهر ويخرج أَسفل البطن. والبَزْخاء من الإِبل: التي في عجزها وَطْأَة.
وبَزَخَه بَزْخاً: ضربه فدخل ما بين وركيه وخرجت سُرَّته. والبِزْخُ: الوِطاءُ من الرمل، والجمع أَبْزاخ.
وتَبازَخَ الرجلُ: مشى مِشْيةَ الأَبْزَخ أَو جلس جِلْسَتَه؛ قال عبد الرحمن بن حسان:
فتبازَتْ فَتبازَخْتُ لها،
جِلْسةَ الجازِرِ يَسْتَنجِي الوَتَرْ.
وروى أَبو عمرو قول العجاج:
ولو أَقولُ: بَزِّخُوا، لَبَزَّخُوا
وقال: بَزِّخُوا اسْتَخْذُوا، ورواه غيره بَرّخوا بالراء، والزاي أَفصح. وبَزَخَ القوسَ: حَناها؛ قالت بعض نساء مَيْدَعان:
لو مَيْدَعانُ دَعا الصَّرِيخَ لقد
بَزَخَ القِسِيَّ شمائلٌ شُعْرُ
وبَزَخَ ظهرَه بالعصا يَبْزَخُه بَزْخاً: ضربه. وعَصاً بَزُوخ وعِزَّة بَزُوخ: كلاهما شديدة؛ قال:
أَبتْ لي عِزَّةٌ بَزَرَى، بَزُوخُ،
إِذا ما رامَها عِزٌّ يَدُوخُ
وبَزَخَه يَبْزَخُه بَزْخاً: فَضَحه.
وبُزاخة وبُزاخ: موضعان؛ قال النابغة الذبياني يصف نخلاً: بُزَاخِيَّة أَلْوَتْ بِليفٍ كأَنه
عِفاءُ قِلاصٍ، طار عنها، تَواجِرِ
التهذيب: الليث: البَزْخ الجَرْف بلغة عُمان. قال أَبومنصور وقال غيره: هو البَرْخ، بالراء.
ويومُ بُزاخةَ: يومٌ معروف؛ وفي الحديث ذكر وَفْد بُزاخةَ، هي بضم الباء وتخفيف الزاي، موضع كانت به وقعة للمسلمين في خلافة أَبي بكر الصديق، رضي الله عنه.

##### Türkçe

**البَزَخُ**: sırtın karından geri kalmasıdır; ve denildi: karın içeri girip **الثُّنَّةُ** ve ona bitişik olanın dışarı çıkmasıdır; ve denildi: karnın alt tarafının dışarı çıkması ve iki kalça arasına girenin içeri girmesidir; ve denildi: göğsün dışarı çıkması ve sırtın içeri girmesidir; ve **امرأَة بَزْخاءُ**; ve onun kalçasında **بَزَخٌ** vardır.

Bazen insan, yaşlı kadının yürüyüşü gibi **مُتَبازِخاً** yürür: belini doğrulttu da onun **كاهلُها**’sı geri kaldı ve onun **ثَبَجُها**’ı eğildi. Araplardan kimi: “Bu işten **تَبازَخْتُ**” der; yani ondan geri kaldım. Ve onun göğsünde **بَزَخٌ** vardır; yani bir çıkıntı; at da böyledir: onun **قَطاتُه**’ı ve beli alçaldığı zaman. Kadın **تَبازَختِ** olur; yani kalçasını dışarı çıkardığı zaman. Ve işten **تَبازَخَ**; yani geri kaldı. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: içmek için iki at çağırdığı, biri melez biri Arap olduğu; asil olan boynunun uzunluğuyla uzandı da içti, melez olan ise **تَبازَخَ**; **التبازُخُ**: boynunun kısalığından dolayı toynağını karnına doğru bükmesidir. İbn Sîde: atta **البَزَخُ**, sırtının alçalması ve onun **قَطاتِه**’ının ve **حارِكِه**’inin yükselmesidir; bunun hepsinin fiili **بَزِخَ بَزَخاً**’dır ve o **أَبْزَخُ**’tur; ve **انْبَزَخَ** da **بَزَخَ** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den.

**بِرْذَوْنٌ أَبْزَخُ**: sırtında bir alçalma olup **حارِكُه** yükselmiş olduğu zaman.

Sırtta **البَزَخُ**: sırtın ortasının alçalması ve karnın alt tarafının dışarı çıkmasıdır.

Develerden **البَزْخاء**: sağrısında bir basıklık olan.

Onu **بَزَخَه بَزْخاً**: ona vurdu da iki kalçası arasına girdi ve göbeği dışarı çıktı.

**البِزْخُ**: kumdan alçak yer; çoğulu **أَبْزاخ**.

Adam **تَبازَخَ**: **الأَبْزَخ**’ın yürüyüşüyle yürüdü yahut onun oturuşuyla oturdu; Abdurrahman b. Hassân dedi:
فتبازَتْ فَتبازَخْتُ لها،
جِلْسةَ الجازِرِ يَسْتَنجِي الوَتَرْ.

Ebû Amr, el-A‘câc’ın sözünü rivayet etti:
ولو أَقولُ: بَزِّخُوا، لَبَزَّخُوا
Ve dedi: **بَزِّخُوا** “**اسْتَخْذُوا**”dur; başkası onu **بَرّخوا** diye, **الراء** ile rivayet etti; **الزاي** daha fasîhtir.

**وبَزَخَ القوسَ**: onu büktü; Meyda‘ân’ın bazı kadınları dedi:
لو مَيْدَعانُ دَعا الصَّرِيخَ لقد
بَزَخَ القِسِيَّ شمائلٌ شُعْرُ

Onun sırtını sopayla **وبَزَخَ ظهرَه بالعصا يَبْزَخُه بَزْخاً**: ona vurdu. Ve **عَصاً بَزُوخ** ve **عِزَّة بَزُوخ**: ikisi de şiddetlidir; dedi:
أَبتْ لي عِزَّةٌ بَزَرَى، بَزُوخُ،
إِذا ما رامَها عِزٌّ يَدُوخُ

Onu **وبَزَخَه يَبْزَخُه بَزْخاً**: onu rezil etti.

**وبُزاخة** ve **وبُزاخ**: iki yerdir; en-Nâbiga ez-Zübyânî hurma ağaçlarını vasfederek dedi:
بُزَاخِيَّة أَلْوَتْ بِليفٍ كأَنه
عِفاءُ قِلاصٍ، طار عنها، تَواجِرِ

**التهذيب**: el-Leys: **البَزْخ** Umân diliyle **الجَرْف**’tir. Ebû Mansûr dedi ve başkası dedi: o **البَرْخ**’tur, **الراء** ile.

**ويومُ بُزاخةَ**: bilinen bir gündür; ve hadiste **وَفْد بُزاخةَ**’ın zikri vardır; o, **الباء**’ın dammesi ve **الزاي**’ın hafifletilmesi iledir; Ebû Bekir es-Sıddîk’ın hilâfeti zamanında Müslümanlar için bir vakanın bulunduğu bir yerdir, Allah ondan razı olsun.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البزخ، محركة: تقاعس الظهر عن البطن، وقيل: هو أن يدخل البطن وتخرج الثنة وما يليها، وقيل: هو أن يخرج أسفل البطن ويدخل ما بين الوركين، وقيل: هو خروج الصدر ودخول الظهر. يقال: رجل أبزخ وامرأة بزخاء، وفي وركه بزخ. وبزخ تبزيخا: استخذى، قاله أبو عمرو وأنشد قول العجاج. ولو أقول بزخوا لبزخوا وفسره به، ورواه غيره برخوا بالراء وقد تقدم، والزاي أفصح ومن المجاز: تبازخ الرجل عن الأمر إذا تقاعس. وربما يمشي الإنسان متبازخا كمشية المرأة العجوز خرجت عجيزتها وانحنى ثبجها. وفي الحديث ذكر وفد بزاخة، بالضم والتخفيف، ع، قال أبو عبيد: رملة من وراء النباج. وفي التوشيح: ماء ببلاد أسد وغطفان، وقيل: ماء لطيئ، عن الأصمعي ولبني أسد، عن أبي عمر والشيباني، كانت به وقعة للمسلمين في خلافة أمير المؤمنين أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه. وفي التهذيب عن الليث: البزخ، أي بفتح فسكون: الجرف بلغة عمان، قاله أبو منصور. وقال غيره: هو البرخ، بالراء. وبزخاء: فرس عوف بن الكاهن الأسلمي. ومما يستدرك عليه تبازخ الفرس إذا ثنى حافره إلى بطنه لقصر عنقه وقت الشرب، وبه فسر حديث عمر رضي الله عنه  أنه دعا بفرسين هجين وعربي للشرب، فتطاول العتيق فشرب بطول عنقه، وتبازخ الهجين. وقال ابن سيده البزخ في الفزخ في الفرس: تطامن ظهره وإشراف قطاته وحاركه. والفعل من ذلك بزخ بزخا، وهو أبزخ، وانبزخ كبزخ، عن ابن الأعرابي. وبرذون أبزخ. والبزخ في الظهر: أن يطمئن وسطه ويخرج أسفل البطن. والبزخاء من الإبلك التي في عجزها وطأة. وبزخه بزخا: ضربه فدخل ما بين وركيه وخرجت سرته. والبزخ، بالكسر: الوطاء من الرمل، والجمع أبزاخ. وتبازخ الرجل: مشى مشية الأبزخ أو جلس جلسته. قال عبد الرحمن بن حسان:
  فتبازت فتبـازخـت لـهـا                      جلسة الجازر يستنجي الوتر وبزخ القوس: حناها. قالت بعض نساء ميدعان:
  لو ميدعان دعا الصريخ لقد                      بزخ القسي شمائل شعـر وبزخ ظهره بالعصا يبزخه بزخا: ضربه. وعصا يزوخ، كلاهما شديدة. قال:
  أبت لي عزة بزرى بـزوخ                      وبزخه يبزخه بزخا: فضحه. وبزاخ، كغراب: موضع، قال النابغة، يصف نخلا:
  بزاخية ألوت بليف كـأنـهـا                      عفاء قلاص طار عنها تواجر

##### Türkçe

**البزخ**، harekeli: sırtın karından geri kalmasıdır; ve denildi: karın içeri girer, **الثنة** ve onu izleyen çıkar; ve denildi: karnın altı çıkar ve kalçalar arasına girer; ve denildi: göğsün çıkması ve sırtın içeri girmesidir. Denilir: adam **أبزخ** ve kadın **بزخاء**; ve onun kalçasında **بزخ** vardır. Ve **بزخ**’u **تبزيخا**: **استخذى**; bunu Ebû Amr söyledi ve **العجاج**’ın sözünü şahit getirdi:
  “Ve eğer dersem: **بزخوا** elbette **لبزخوا**”
ve onu bununla açıkladı; başkası onu **برخوا** diye **الراء** ile rivayet etti ve (bu) daha önce geçti; **الزاي** daha fasihdir. Ve mecazdan: adam işten **تبازخ** ettiğinde, geri kaldı. Ve bazen insan, yaşlı kadının yürüyüşü gibi **متبازخا** yürür; kalçası çıkmış ve **ثبج**’i eğilmiş (olarak). Ve hadiste **بزاخة** heyetinin zikri vardır; zamme ile ve hafifletme ile; (bu) bir yer adıdır. Ebû Ubeyd dedi: **النباج**’ın arkasından bir kumluktur. Ve **التوشيح**’te: Esed ve Gatafân diyarında bir sudur; ve denildi: Tayyi’ için bir sudur; **الأصمعي**’den; ve Benî Esed’indir; Ebû Ömer ve Şeybânî’den; Müminlerin emîri Ebû Bekir es-Sıddîk’ın hilâfeti zamanında Müslümanlar için onda bir savaş oldu, Allah Teâlâ ondan razı olsun. Ve **التهذيب**’te Leys’ten: **البزخ**; yani fetha sonra sükûn ile: Umân diliyle yar’dır; bunu Ebû Mansûr söyledi. Başkası dedi: o **البرخ**’tır, **الراء** ile. Ve **بزخاء**: Avf b. el-Kâhin el-Eslemî’nin atıdır. Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: at, boynunun kısalığından içme vaktinde tırnağını karnına doğru büktüğünde **تبازخ** eder; bununla Ömer’in hadisi açıklandı, Allah ondan razı olsun: iki at, melez ve Arap, içmeye çağırdı; asil olan boynunun uzunluğuyla uzandı da içti; melez ise **تبازخ** etti. İbn Sîde dedi: atta **البزخ** (yani) **الفزخ**’ta: sırtının alçalması ve **قطاته**’sinin ve **حاركه**’sinin yükselmesidir. Bunun fiili: **بزخ** **بزخا**; ve o **أبزخ**’tır; ve **انبزخ** **كبزخ** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **برذون أبزخ**. Ve sırtta **البزخ**: ortasının alçalması ve karnın altının çıkmasıdır. Ve develerden **البزخاء**: sağrısında basıklık olan(lar)dır. Ve onu **بزخه بزخا**: ona vurdu da kalçaları arasına girdi ve göbeği çıktı. Ve **البزخ** kesre ile: kumdan yatak/çöküntüdür; çoğulu **أبزاخ**. Ve adam **تبازخ** etti: **الأبزخ**’ın yürüyüşüyle yürüdü yahut onun oturuşuyla oturdu. Abdurrahman b. Hassân dedi:
  “Derken **تبازت** etti, derken onun için **فتبـازخـت** etti                      kasabın oturuşu gibi; kirişi temizler.”

Ve **بزخ** yayı: onu büktü. **ميدعان**’dan bazı kadınlar dedi:
  “Eğer **ميدعان** feryat edeni çağırsa idi, elbette                      yayları bükerdi; saçın sol yanları.”

Ve değnekle sırtını **بزخ** eder; onu **يبزخه بزخا**: ona vurdu. Ve **عصا يزوخ**; ikisi de şiddetlidir. Dedi ki:
  “Bana **عزة**’yi **بزرى بـزوخ** ile (vermeyi) reddetti.”

Ve onu **بزخه يبزخه بزخا**: onu rezil etti. Ve **بزاخ**; **غراب** vezninde: bir yerdir; Nâbiga dedi, hurma ağaçlarını vasfederek:
  “**بزاخية**; lif ile büküldü; sanki o                      zayıf develerin artığı; ondan tüccarlar uçup gitti.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَزِخَ
1 بَزِخَ بزخ , aor. بَزَخَ , (L,) inf. n. بَزَخٌ, (S, L, K,) He had a prominent breast and hollow back: (S, L, K:) or he had the lower part of his belly prominent, and the part between the hips, or haunches, [behind,] hollow, or depressed: or he had the middle of his back hollow, or depressed, and the lower part of his belly prominent: or he had his back retiring from his belly: or he had his belly depressed, and the ثنَّة [here app. meaning the pubes], and the part next thereto, prominent: (L:) بَزَخٌ is similar to قَعَسٌ: [see قَعِسَ:] (A:) and ↓ انبزخ signifies the same as بَزِخَ. (IAar, TA.) The epithet applied to a man is ↓ أَبْزَخُ; and to a woman, بَزْخَآءُ. (S, A, L, K.) ― -b2- Also, inf. n. as above, He (a horse) [was saddle-backed; i. e.,] had a hollow back, and prominent croup and withers. (ISd, L.)

تبازخ
6 تبازخ تبازخ He walked, or sat, in the manner of him who is termed أَبْزَخ. (L.) And تبازخت She (a woman) made her posteriors to stick out: (S:) or she had prominent posteriors: (K:) or she (an old woman, in walking,) erected her backbone, and made the part between her shoulders to recede, and bent the part above it, next her neck: (L:) or she had her posteriors prominent, and the upper part of her back, next the neck, bent. (TA.) ― -b2- He (a horse) bent his hoof towards his belly, because of the shortness of his neck, at the time of drinking. (TA.) ― -b3- تبازخ عَنِ الأَمْرِ (tropical:) He drew back, held back, or hung back, from the thing, or affair; would not go forward in it. (S, A, K.)

7 اـِنْبَزَخَ see 1.

أَبْزَخُ
أَبْزَخُ ذ A man having a prominent breast and hollow back: &c.: (see 1:) fem. بَزْخَآءُ. (S, A, L, K.) ― -b2- A horse having a depressed croup and backbone: (S:) or [saddle-backed; i. e.] having a hollow back, and prominent croup and withers. (ISd, L.) It is applied to a horse such as is termed بِرْذَوْنٌ. (L.) ― -b3- And the fem., A she-camel having a plain, or even, croup, or rump. (L.)

مَشَى مُتَبَازِخًا
مَشَى مُتَبَازِخًا ذ He (a man) walked like an old woman affecting, or constraining herself, to erect her backbone, so that the part between her shoulders recedes: (A:) or, like an old woman having her posteriors prominent, and the upper part of her back, next the neck, bent. (TA.)

##### Türkçe

بَزِخَ
1 **بَزِخَ** بزخ, muzari‘ı **بَزَخَ**, (L,) mastar ismi **بَزَخٌ**, (S, L, K,) Onun belirgin bir göğsü ve çukur bir sırtı vardı: (S, L, K:) yahut karnının alt kısmı belirgindi ve kalçalar, yahut butlar arasındaki kısım [arkada] çukur, yahut basıktı: yahut sırtının orta kısmı çukur, yahut basıktı ve karnının alt kısmı belirgindi: yahut sırtı karnından geri çekilirdi: yahut karnı basıktı ve **ثنَّة** [burada görünüşe göre kasıklar mânâsında], ve ona bitişik kısım belirgindi: (L:) **بَزَخٌ**, **قَعَسٌ**’a benzer: [bk. **قَعِسَ**:] (A:) ve ↓ **انبزخ** **بَزِخَ** ile aynı mânâya delâlet eder. (IAar, TA.) Bir erkeğe uygulanan sıfat ↓ **أَبْزَخُ**’tur; bir kadına ise **بَزْخَآءُ**. (S, A, L, K.) ― -b2- Ayrıca, mastar ismi yukarıdaki gibi, O (bir at) [eyer sırtlı idi; yani] çukur bir sırtı, ve belirgin bir sağrısı ve cidagosu vardı. (ISd, L.)

تبازخ
6 **تبازخ** تبازخ O, **أَبْزَخُ** diye adlandırılan kimsenin tarzında yürüdü, yahut oturdu. (L.) Ve **تبازخت** O (bir kadın) kalçalarını dışarı çıkardı: (S:) yahut onun belirgin kalçaları vardı: (K:) yahut o (yaşlı bir kadın, yürürken,) omurgasını dikleştirdi ve omuzları arasındaki kısmı geri çekilir kıldı ve onun üstündeki, boynuna yakın kısmı büktü: (L:) yahut onun kalçaları belirgindi ve sırtının üst kısmı, boyna yakın olan, büküktü. (TA.) ― -b2- O (bir at) boynunun kısalığından dolayı, içme vaktinde, tırnağını karnına doğru büktü. (TA.) ― -b3- **تبازخ عَنِ الأَمْرِ** (mecaz:) O, şeyden yahut işten geri çekildi, geri durdu, yahut geri kaldı; onda ileri gitmek istemedi. (S, A, K.)

7 **اـِنْبَزَخَ** bk. 1.

أَبْزَخُ
**أَبْزَخُ** ذ Belirgin bir göğsü ve çukur bir sırtı olan adam: vb.: (bk. 1:) müennesi **بَزْخَآءُ**. (S, A, L, K.) ― -b2- Sağrısı ve omurgası basık olan at: (S:) yahut [eyer sırtlı; yani] çukur bir sırtı, ve belirgin bir sağrısı ve cidagosu olan. (ISd, L.) **بِرْذَوْنٌ** diye adlandırılan türden bir ata uygulanır. (L.) ― -b3- Ve müennesi, düz, yahut düzgün, bir sağrısı yahut kıçı olan dişi deve. (L.)

مَشَى مُتَبَازِخًا
**مَشَى مُتَبَازِخًا** ذ O (bir adam) omurgasını dikleştirmeye özenen, yahut kendini zorlayan, yaşlı bir kadın gibi yürüdü; öyle ki omuzları arasındaki kısım geri çekilir: (A:) yahut, kalçaları belirgin olan ve sırtının üst kısmı, boyna yakın olan, bükük bulunan yaşlı bir kadın gibi. (TA.)
