# بزخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B2%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بزخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بزخ

البَزَخُ: تَقاعُسُ الظهر عن البطن؛ وقيل: هو أَن يدخل البطنُ وتَخْرُجَ الثُّنَّةُ وما يليها؛ وقيل: هو أَن يخرج أْسفل البطن ويدخل ما بين الوركين؛ وقيل: هو خروج الصدر ودخول الظهر؛ وامرأَة بَزْخاءُ، وفي وركه بَزَخٌ.
وربما يمشي الإِنسان مُتَبازِخاً كمِشية العجوز: أَقامت صلبها فتَقاعَسَ كاهلُها وانْحَنَى ثَبَجُها. ومن العرب من يقول: تَبازَخْتُ عن هذا الأَمر أَي تَقاعَسْتُ عنه. وفي صدره بَزَخٌ أَي نُتُوءٌ؛ وكذلك الفرس إِذا اطمأَنت قَطاتُه وصُلْبه. وتَبازَختِ المرأَةُ إِذا أَخرجت عَجيزتها. وتَبازَخَ عن الأَمر أَي تقاعس. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه دعا بفَرَسين هَجين وعَربيّ للشُّرْب، فتطاول العتيقُ فشرب بطول عُنُقه وتَبازَخَ الهَجِينُ؛ التبازُخُ: أَن يَثْنَي حافره إِلى بطنه لقِصَر عنقه. ابن سيده: البَزَخُ في الفرس تَطامُنُ ظهره وإِشرافُ قَطاتِه وحارِكِه، والفعل من ذلك كله بَزِخَ بَزَخاً وهو أَبْزَخُ، وانْبَزَخَ كبَزَخَ؛ عن ابن الأَعرابي.
وبِرْذَوْنٌ أَبْزَخُ إِذا كان في ظهره تَطامُن وقد أَشرف حارِكُه. والبَزَخُ في الظهر: أَن يطمئن وَسَطُ الظهر ويخرج أَسفل البطن. والبَزْخاء من الإِبل: التي في عجزها وَطْأَة.
وبَزَخَه بَزْخاً: ضربه فدخل ما بين وركيه وخرجت سُرَّته. والبِزْخُ: الوِطاءُ من الرمل، والجمع أَبْزاخ.
وتَبازَخَ الرجلُ: مشى مِشْيةَ الأَبْزَخ أَو جلس جِلْسَتَه؛ قال عبد الرحمن بن حسان:
فتبازَتْ فَتبازَخْتُ لها،
جِلْسةَ الجازِرِ يَسْتَنجِي الوَتَرْ.
وروى أَبو عمرو قول العجاج:
ولو أَقولُ: بَزِّخُوا، لَبَزَّخُوا
وقال: بَزِّخُوا اسْتَخْذُوا، ورواه غيره بَرّخوا بالراء، والزاي أَفصح. وبَزَخَ القوسَ: حَناها؛ قالت بعض نساء مَيْدَعان:
لو مَيْدَعانُ دَعا الصَّرِيخَ لقد
بَزَخَ القِسِيَّ شمائلٌ شُعْرُ
وبَزَخَ ظهرَه بالعصا يَبْزَخُه بَزْخاً: ضربه. وعَصاً بَزُوخ وعِزَّة بَزُوخ: كلاهما شديدة؛ قال:
أَبتْ لي عِزَّةٌ بَزَرَى، بَزُوخُ،
إِذا ما رامَها عِزٌّ يَدُوخُ
وبَزَخَه يَبْزَخُه بَزْخاً: فَضَحه.
وبُزاخة وبُزاخ: موضعان؛ قال النابغة الذبياني يصف نخلاً: بُزَاخِيَّة أَلْوَتْ بِليفٍ كأَنه
عِفاءُ قِلاصٍ، طار عنها، تَواجِرِ
التهذيب: الليث: البَزْخ الجَرْف بلغة عُمان. قال أَبومنصور وقال غيره: هو البَرْخ، بالراء.
ويومُ بُزاخةَ: يومٌ معروف؛ وفي الحديث ذكر وَفْد بُزاخةَ، هي بضم الباء وتخفيف الزاي، موضع كانت به وقعة للمسلمين في خلافة أَبي بكر الصديق، رضي الله عنه.

### Türkçe

**البَزَخُ**: sırtın karından geri kalmasıdır; ve denildi: karın içeri girip **الثُّنَّةُ** ve ona bitişik olanın dışarı çıkmasıdır; ve denildi: karnın alt tarafının dışarı çıkması ve iki kalça arasına girenin içeri girmesidir; ve denildi: göğsün dışarı çıkması ve sırtın içeri girmesidir; ve **امرأَة بَزْخاءُ**; ve onun kalçasında **بَزَخٌ** vardır.

Bazen insan, yaşlı kadının yürüyüşü gibi **مُتَبازِخاً** yürür: belini doğrulttu da onun **كاهلُها**’sı geri kaldı ve onun **ثَبَجُها**’ı eğildi. Araplardan kimi: “Bu işten **تَبازَخْتُ**” der; yani ondan geri kaldım. Ve onun göğsünde **بَزَخٌ** vardır; yani bir çıkıntı; at da böyledir: onun **قَطاتُه**’ı ve beli alçaldığı zaman. Kadın **تَبازَختِ** olur; yani kalçasını dışarı çıkardığı zaman. Ve işten **تَبازَخَ**; yani geri kaldı. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: içmek için iki at çağırdığı, biri melez biri Arap olduğu; asil olan boynunun uzunluğuyla uzandı da içti, melez olan ise **تَبازَخَ**; **التبازُخُ**: boynunun kısalığından dolayı toynağını karnına doğru bükmesidir. İbn Sîde: atta **البَزَخُ**, sırtının alçalması ve onun **قَطاتِه**’ının ve **حارِكِه**’inin yükselmesidir; bunun hepsinin fiili **بَزِخَ بَزَخاً**’dır ve o **أَبْزَخُ**’tur; ve **انْبَزَخَ** da **بَزَخَ** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den.

**بِرْذَوْنٌ أَبْزَخُ**: sırtında bir alçalma olup **حارِكُه** yükselmiş olduğu zaman.

Sırtta **البَزَخُ**: sırtın ortasının alçalması ve karnın alt tarafının dışarı çıkmasıdır.

Develerden **البَزْخاء**: sağrısında bir basıklık olan.

Onu **بَزَخَه بَزْخاً**: ona vurdu da iki kalçası arasına girdi ve göbeği dışarı çıktı.

**البِزْخُ**: kumdan alçak yer; çoğulu **أَبْزاخ**.

Adam **تَبازَخَ**: **الأَبْزَخ**’ın yürüyüşüyle yürüdü yahut onun oturuşuyla oturdu; Abdurrahman b. Hassân dedi:
فتبازَتْ فَتبازَخْتُ لها،
جِلْسةَ الجازِرِ يَسْتَنجِي الوَتَرْ.

Ebû Amr, el-A‘câc’ın sözünü rivayet etti:
ولو أَقولُ: بَزِّخُوا، لَبَزَّخُوا
Ve dedi: **بَزِّخُوا** “**اسْتَخْذُوا**”dur; başkası onu **بَرّخوا** diye, **الراء** ile rivayet etti; **الزاي** daha fasîhtir.

**وبَزَخَ القوسَ**: onu büktü; Meyda‘ân’ın bazı kadınları dedi:
لو مَيْدَعانُ دَعا الصَّرِيخَ لقد
بَزَخَ القِسِيَّ شمائلٌ شُعْرُ

Onun sırtını sopayla **وبَزَخَ ظهرَه بالعصا يَبْزَخُه بَزْخاً**: ona vurdu. Ve **عَصاً بَزُوخ** ve **عِزَّة بَزُوخ**: ikisi de şiddetlidir; dedi:
أَبتْ لي عِزَّةٌ بَزَرَى، بَزُوخُ،
إِذا ما رامَها عِزٌّ يَدُوخُ

Onu **وبَزَخَه يَبْزَخُه بَزْخاً**: onu rezil etti.

**وبُزاخة** ve **وبُزاخ**: iki yerdir; en-Nâbiga ez-Zübyânî hurma ağaçlarını vasfederek dedi:
بُزَاخِيَّة أَلْوَتْ بِليفٍ كأَنه
عِفاءُ قِلاصٍ، طار عنها، تَواجِرِ

**التهذيب**: el-Leys: **البَزْخ** Umân diliyle **الجَرْف**’tir. Ebû Mansûr dedi ve başkası dedi: o **البَرْخ**’tur, **الراء** ile.

**ويومُ بُزاخةَ**: bilinen bir gündür; ve hadiste **وَفْد بُزاخةَ**’ın zikri vardır; o, **الباء**’ın dammesi ve **الزاي**’ın hafifletilmesi iledir; Ebû Bekir es-Sıddîk’ın hilâfeti zamanında Müslümanlar için bir vakanın bulunduğu bir yerdir, Allah ondan razı olsun.
