# بزز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B2%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بزز

البَزُّ: الثياب، وقيل: ضرب من الثياب، وقيل: البَزُّ من الثياب أَمتعة البَزَّاز، وقيل: البَزُّ متاع البيت من الثياب خاصة؛ قال: أَحسَن بيتٍ أَهَراً وبَزَّا،
كأَنما لُزَّ بصَخْرٍ لَزَّا
والبَّزَّازُ: بائع البَزِّ وحِرْفَتُهُ البِزَازَةُ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
شَمْطاءُ أَعلى بَزِّها مُطَرَّحُ
يعني أَنها سمنت فسقط وَبَرُها وذلك لأَن الوبر لها كالثياب. والبِزَّة، بالكسر: الهيئة والشَّارةُ واللِّبْسَةُ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، لما دنا من الشام ولقيه الناس قال لأَسْلَمَ: إِنهم لم يروا على صاحبك بِزَّةَ قوم غضب الله عليهم؛ البِزَّةُ: الهيئة، كأَنه أَراد هيئة العجم. والبَزُّ والبِزَّةُ: السلاح يدخل فيه الدِّرْعُ والمِغْفَرُ والسيف؛ قال الشاعر:
ولا بِكَهامٍ بَزُّهُ عن عَدُوِّهِ،
إِذا هُوَ لاقَى حاسِراً أَو مُقَنَّعا
فهذا يدل على أَنه السيف. أَبو عمرو: البَزَرُ:
السلاح التامُّ؛ قال الهذلي:
فَوَيْلُ مِّ بَزٍّ جَرَّ شَعْلٌ على الحَصى،
ووُقِّرَ بَزٌّ ما هُنالك ضائعُ
الوَقْرُ: الصدعُ. وُقِّرَ بَزٌّ أَي صُدِعَ وفُلِّلَ وصارت فيه وَقَراتٌ. وشَعْلٌ: لَقَبُ تأَبَّطَ شَرًّا وكان أَسَرَ قَيْسَ بن عَيْزَارَة الهذليَّ قائلَ هذا الشعر فسلبه سلاحه ودرعه، وكان تأَبط شرّاً قصيراً فلما لبس درع قيس طالت عليه فسحبها على الحصى، وكذلك سيفه لما تقلده طال عليه فسبحه فوقره لأَنه كان قصيراً فهذا يعني السلاح كله؛ وقال الشاعر: كأَنِّي إِذْ غَدَوْا ضَمَّنْتُ بَزِّي،
من العِقْبَانِ، خائِتَةً طَلُوبا
أَي سلاحي. والبِزِّيزَى: السلاح.
والبَزُّ: السَّلْبُ، ومنه قولهم في المثل: من عَزَّ بَزَّ؛ معناه من غَلَبَ سَلَبَ، والاسم البِزِّيزَى كالخِصِّيصَى وهو السَّلْبُ. وابْتَزَزْتُ الشيءَ: اسْتَلَبْتُه.
وبَزَّهُ يَبُزُّهُ بَزًّا: غلبه وغصبه. وبَزَّ الشيءَ يَبُزُّ بَزًّا: انتزعه. وبَزَّهُ ثيابَهُ بَزًّا. وبَزَّه: حَبَسَه. وحكي عن الكسائي: لن يأْخذه أَبداً بَزَّةً مني أَي قَسْراً. وابْتَزَّهُ ثيابَه: سَلبَهُ إِياها. وفي حديث أَبي عبيدة: إِنه سيكون نبُوَّةٌ ورحمةٌ ثم كذا وكذا ثم يكون بِزِّيزَى وأَخْذ أَموال بغير حق؛ البِزِّيزَى، بكسر الباء وتشديد الزاي الأُولى والقصر: السَّلْبُ والتَّغَلُّبُ، ورواه بعضهم بَزْبَزِيّاً. قال الهَرَوِيُّ: عرضته على الأَزهري فقال: هذا لا شيء، قال: وقال الخطابي إِن كان محفوظاً فهو من البَزْبَزة، الإِسراع في السير، يريد به عَسْفَ الوُلاةِ وإِسراعَهم إِلى الظلم، فمن الأَول الحديث فَيَبْتَزُّ ثيابي ومتاعي أَي يُجَرِّدُني منها ويغلبني عليها، ومن الثاني الحديث الآخر: من أَخرج ضيفه* قوله« من أخرج ضيفه» كذا بالأصل والنهاية فلم يَجِدْ إِلاَّ بَزْبَزِيّاً فيردّها. قال: هكذا جاء في مسند أحمد بن حنبل، رحمه الله. ويقال: ابْتَزَّ الرجلُ جاريتَهُ من ثيابها إِذا جَرَّدَها؛ ومنه قول امرئ القيس:
إِذا ما الضَّجِيعُ ابْتَزَّها من ثيابها،
تَميلُ عليه هَوْنَةً غيرَ مِتْفالِ
وقول خالد بن زهير الهذلي:
يا قَوْمُ، ما لي وأَبا ذؤيبِ،
كنتُ إِذا أَتَوْتُهُ من غَيْبِ
يَشُمُّ عِطْفِي ويَبُزُّ ثَوْبي،
كأَنني أَرَبْتُهُ بِرَيبِ
أَي يَجْذِبُه إِليه.
وغلام بُزْبُزٌ: خفيف في السفر؛ عن ثعلب. ابن الأَعرابي: البُزْبُزُ الغلام الخفيفُ الرُّوحِ. وبَزْبَزَ الرجلُ وعَبَّدَ إِذا انهزم وفَرَّ. والبَزْبازُ والبُزابِزُ: السريعُ في السير؛ قال:
لا تَحْسِبِنِّي، يا أُمَيْمُ، عاجِزَا
إِذا السِّفارُ طَحْطَحَ البَزابِزَا
قال ابن سيده: كذا أَنشده ابن الأَعرابي، بفتح الباء على أَنه جمع بَزْبازٍ.
والبَزْبَزَةُ: الشِّدَّة في السوق ونحوه، وقيل: كثرة الحركة والاضطراب؛ وقال الشاعر:
ثم اعْتَلاها فَزَحاً وارْتَهَزَا،
وساقَها ثَمَّ سِياقاً بَزْبَزَا
والبَزْبَزَةُ: معالجة الشيء وإِصلاحه؛ يقال للشيء الذي أُجيد صنعته: قد بَزْبَزْتُه؛ وأَنشد:
وما يَسْتَوِي هِلْباجَةٌ مُتَنَفِّخٌ
وذو شُطَبٍ، قد بَزْبَزَتْه البَزابِزُ
أَراد ما يستوي رجل ثقيل ضخم كأَنه لبن خاثر ورجل خفيف ماض في الأُمور كأَنه سيف ذو شطب قد سوّاه وصقله الصانع.
والبُزَابِزُ: الشديد من الرجال إِذا لم يكن شجاعاً. ورجل بَزْبَزٌ وبُزَابِزٌ: للقوي الشديد من الرجال وإِن لم يكن شجاعاً. وفي حديث عن الأَعْشَى: أَنه تَعَرَّى بإِزاءِ قوم وسَمَّى فَرْجَه البَزْبازَ ورَجَزَ بِهِمْ، قال:
إِيهاً خُثَيْمُ حَرِّك البَزْبازا،
إِنَّ لنا مجالِساً كِنازَا
أَبو عمرو: البَزْبازُ قَصَبَةٌ من حديد عَلَمُ فَم الكِيرِ يَنْفُخُ النارَ، وأَنشد الرجز:
إِيهاً خثيم حرك البزبازا
وبَزْبَزُوا الرجلَ: تَعْتَعُوه؛ عن ابن الأَعرابي. وبَزْبَزَ الشيء: رمى به ولم يردّه.

### Türkçe

**البَزُّ**: elbiseler; ve denildi: elbiselerden bir tür; ve denildi: elbiselerden **البَزُّ**,
**البَزَّاز**’ın eşyalarıdır; ve denildi: **البَزُّ**, özellikle elbiselerden ev eşyasıdır; dedi ki:
En güzel ev, döşemece ve **بَزًّا** bakımından,
sanki kayaya yapıştırılmış bir yapıştırma gibi.
Ve **البَّزَّازُ**: **البَزِّ** satıcısıdır ve onun mesleği **البِزَازَةُ**’dır; ve onun sözü, İbn
el-A‘râbî’nin rivayet ettiği:
Alaca, **بَزِّ**’inin üstü atılmıştır,
yani o semirdi de onun tüyü düştü; bu, çünkü tüy onun için elbiseler gibidir.
Ve **البِزَّة** (kesre ile): heyet (görünüş) ve nişan ve giyimdir. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun,
Şam’a yaklaştığında ve insanlar onu karşıladığında, Eslem’e dedi ki: “Onlar
senin sahibinin üzerinde Allah’ın gazap ettiği bir kavmin **بِزَّةَ**sini görmediler”; **البِزَّةُ**: heyettir; sanki o,
Acemlerin heyetini kastetti. Ve **البَزُّ** ve **البِزَّةُ**: zırhı, miğferi
ve kılıcı içine alan silahtır; şair dedi ki:
Ve onun **بَزُّ**’u düşmanından geri kalmış bir korkak değildir,
o, çıplak başla yahut miğferli olarak karşılaştığında.
Bu da onun kılıç olduğuna delâlet eder. Ebû Amr: **البَزَرُ**:
tam silah; Hüzeli dedi ki:
Vay halime, **بَزٍّ** (silah) ki Şa‘l çakılın üstünde sürükledi,
ve **بَزٌّ** yarıldı; orada kaybolan değildir.
**الوَقْرُ**: yarılmadır. “**وُقِّرَ بَزٌّ**” yani yarıldı ve çentiklendi ve onda
yarıklar oldu. Ve **شَعْلٌ**: Teebbata Şerran’ın lakabıdır; o, bu şiirin söyleyeni
Hüzeli Kays b. ‘Ayzâra’yı esir almıştı; onun silahını ve zırhını soydu. Teebbata Şerran kısa idi; Kays’ın zırhını giyince ona uzun geldi de
onu çakılın üstünde sürükledi; aynı şekilde kılıcı da, onu kuşanınca ona uzun geldi
de onu sürükledi ve yarılttı; çünkü o kısa idi; bu, bütün silahı kasteder; ve şair dedi ki:
Sanki ben, onlar sabahladıklarında **بَزِّي**’mi (silahımı) teminat altına aldım,
kartallardan, arayıcı bir avcıyı.
Yani silahımı. Ve **البِزِّيزَى**: silahtır.
Ve **البَزُّ**: soyma (ganimet olarak alma)dır; ondan, onların meseldeki sözü: “من عَزَّ بَزَّ”; manası: kim galip gelirse soyar; isim **البِزِّيزَى** da **الخِصِّيصَى** gibi olup o, soyma (sلب)dır.
Ve **ابْتَزَزْتُ** şeyi: onu soydum (istilâb ettim).
Ve **بَزَّهُ يَبُزُّهُ بَزًّا**: ona galip geldi ve onu gasbetti. Ve **بَزَّ** şeyi **يَبُزُّ بَزًّا**:
onu çekip aldı. Ve **بَزَّهُ ثيابَهُ بَزًّا**. Ve **بَزَّه**: onu hapsetti. Ve Kisâî’den nakledildi: “Onu asla benden **بَزَّةً** almayacak” yani zorla. Ve **ابْتَزَّهُ ثيابَه**: onları ondan soydu.
Ebû Ubeyde’nin hadîsinde: “Şüphesiz nübüvvet ve rahmet olacak, sonra şöyle şöyle, sonra
**بِزِّيزَى** ve haksız yere malları alma olacak”; **البِزِّيزَى**, bâ’nın kesresiyle, ilk zâ’nın şeddeli oluşuyla ve kısaltma ile: soyma ve galebe çalmadır; bazıları onu **بَزْبَزِيّاً** diye rivayet etti.
Herevî dedi ki: onu Ezherî’ye arz ettim de dedi ki: “Bu bir şey değildir.” Dedi ki: Hattâbî dedi:
Eğer mahfuz ise o, **البَزْبَزة**’dendir; yürüyüşte sürat; bununla valilerin zorbalığını ve zulme
hızla yönelmelerini kasteder. Birinciden hadîs: “**فَيَبْتَزُّ** ثيابي
ومتاعي” yani beni onlardan soyup çıkarır ve onlara galip gelir; ikinciden diğer hadîs:
“من أَخرج ضيفه* قوله« من أخرج ضيفه»” asılda ve Nihâye’de böyledir; **بَزْبَزِيّاً**’dan başka bulmadı da onu reddeder. Dedi ki: Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde böyle geldi, Allah ona rahmet etsin.
Ve denilir: **ابْتَزَّ** adam, cariyesini elbiselerinden, onu soyup çıkardığında; ondan İmru’ul-Kays’ın sözü:
Yatışan, onu elbiselerinden **ابْتَزَّ** ettiğinde,
ona yumuşakça meyleder; ne gevşek ne de ağır.
Ve Hüzeli Hâlid b. Züheyr’in sözü:
Ey kavm, bana ne oluyor da Ebû Züeyb’e,
ben, ona gaiplikten geldiğimde,
koltuk altımı koklar ve elbisemi **يَبُزُّ**,
sanki ben ona bir şüphe getirmişim.
Yani onu kendine çeker.
Ve **غلام بُزْبُزٌ**: yolculukta hafif; Sa‘leb’den. İbn el-A‘râbî: **البُزْبُزُ**
ruhu hafif oğlandır. Ve **بَزْبَزَ** adam ve **عَبَّدَ**: bozguna uğradığında ve kaçtığında.
Ve **البَزْبازُ** ve **البُزابِزُ**: yürüyüşte hızlı olandır; dedi ki:
Ey Ümeym, beni sakın âciz sanma,
seferler **البَزابِزَا**’yı (hızlıları) yaydığında.
İbn Sîde dedi ki: İbn el-A‘râbî onu böyle rivayet etti; bâ’nın fethasıyla, onun **بَزْبازٍ**’ın çoğulu olması üzere.
Ve **البَزْبَزَةُ**: sürmede ve benzerinde şiddettir; ve denildi: hareketin ve çalkantının çokluğudur;
şair dedi ki:
Sonra onun üstüne çıktı, sevinçle ve sıçradı,
ve onu sonra **بَزْبَزَا** bir sürüşle sürdü.
Ve **البَزْبَزَةُ**: bir şeyi ele almak ve onu düzeltmektir; iyi yaptığın şeye denilir: “Onu **بَزْبَزْتُ**”; ve rivayet etti:
Şişkin, kabarmış bir **هِلْباجَةٌ** ile
**ذو شُطَبٍ** olan, **البَزابِزُ**’ün onu **بَزْبَزَتْه** ettiği bir kimse bir olmaz.
Ağır, iri bir adam (sanki pıhtılaşmış süt gibi) ile işlerde hafif, atılgan bir adamı (sanki oluklu bir kılıç gibi), onu sanatkârın düzeltip parlatmış olmasını kastetti.
Ve **البُزَابِزُ**: yiğit olmadığında erkeklerden şiddetli olandır. Ve **رجل بَزْبَزٌ**
ve **بُزَابِزٌ**: erkeklerden güçlü, şiddetli olana, yiğit olmasa da. A‘şâ’dan bir hadîste:
o, bir kavmin karşısında soyundu ve ferçini **البَزْبازَ** diye adlandırdı ve onlarla recez söyledi; dedi ki:
Haydi Huseym, **البَزْبازا**’yı hareket ettir,
şüphesiz bizim yığın yığın meclislerimiz vardır.
Ebû Amr: **البَزْبازُ**, demirden bir kamıştır; körüğün ağzının alâmeti; ateşi üfler,
ve recezi rivayet etti:
Haydi Huseym, **البزبازا**’yı hareket ettir.
Ve **بَزْبَزُوا** adamı: onu kekelettiler; İbn el-A‘râbî’den. Ve **بَزْبَزَ** şeyi:
onu attı ve onu geri çevirmedi.
