# بزغ (ب-ز-غ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B2%D8%BA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Neşter demektir

- Harfler: ب - ز - غ
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَازِغًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B2%D9%90%D8%BA%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Doğmaya başlayan | 1 | 1 | [6:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/ayet/6:77.md) |
| [بَازِغَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B2%D9%90%D8%BA%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Doğmaya başlayan | 1 | 1 | [6:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/ayet/6:78.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 32 · Fani çok yaşlanmış kimse, pirifani
2. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
3. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hayvanların ön ayaklarına denir
4. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
5. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Berr kara parçası demektir
6. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ribve, tümsek demektir
7. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Güneş demektir
8. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
9. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tasma kayış demektir
10. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
11. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
12. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
13. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بزغ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md), [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md), [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [أفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir engeli, deriyi veya karanlığı neşter gibi yararak ilk ışığın ya da ucun dışarı fırlaması |
| Çekirdek Özet 2 | Gök cisimlerinin karanlık ufku yararak ilk anda parlak ve yanıltıcı bir güçle zuhur etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Parlak ve etkileyici başlangıçların zevale mahkûm geçiciliği karşısında tevhidin sürekliliği |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece sıradan bir doğuş kabul edip yararak fışkırma ve ardından gelen batış diyalektiğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بز | Bir yüzeyi delip geçme, yarıp çıkarma, fışkırtma ve zorlayarak sökme; bu anlam [بزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84.md) (deve dişinin yarıp çıkması, kabın delinip şarabın akıtılması), [بزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%82.md) (tükürüğün veya tohumun fırlatılıp saçılması) köklerinde somut olarak görülür. | غ | Boğazın derininden gelen hırıltılı ve yoğun tını, yarılma eylemine örtücü bir karanlığın içine doğru keskin bir parıltıyla yayılma ve baskın bir görünürlük kazanma boyutu katmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir kabuğun, zarın, ufkun veya kapalı bir alanın içsel sınırını temsil eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Kapalı olan sınırı kesip ayıran, neşter veya kama gibi yarıcı bir hamleyi ifade eder. |
| غ | Göz imgesinden türetme (yoğunlaşma); örtü, perde, derinlik | Yarılan ortamın üzerini kaplayan yoğun perdeyi, karanlığı veya belirsizliği simgeler. |
| بزغ | Örtülü ve kapalı bir hacmin içinden kesici bir hamleyle karanlık perdeyi yarıp dışarı fırlama | Ufkun veya derinin karanlık tabakasını yararak ilk ışığın veya sivri ucun kama gibi fışkırmasını gösterir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Veterinerin veya hacamatçının neşterle deriyi çizip kanı akıtması (بَزَغَ البَيْطارُ الدّابَّةَ / بَزْغَةُ الحَجّامِ) ve devenin azı dişinin eti yararak dışarı çıkması (بَزَغَ نابُ البَعيرِ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kök, yırtıcı bir toynaklı veya hayvanın boynuzunun hedefi neşter gibi yarması bağlamında kullanılmıştır. Nitekim Tır стихотворением et-Tırımmah’ın vahşi boğanın köpekleri boynuzuyla yarmasını anlattığı tasvirde kökün kan akıtma ve delme boyutu şahit gösterilir. |
| Erken Arapça kullanım | Hadis-i şerifte şifanın hacamatçının neşter yarasında olduğunu bildiren ifadede geçer: إِنْ كانَ في شَيْءٍ شِفاءٌ فَفي بَزْغَةِ حَجّامٍ. Ayrıca sabah ufkunun ve gök cisimlerinin karanlığı yararak ilk belirdiği an بَزَغَتِ الشَّمْسُ şeklinde ifade edilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça بزغ kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle kesme, yarma, delip fışkırtma ve ardından bu eylemin sonucu olarak ortaya çıkan ışık patlaması semantiğiyle ilişkilidir. Kökün ilk iki konsonantı olan بز, genel Afro-Asyatik katmanda da bir kabuğu veya zarı zorlayarak delme kökleriyle (Aramice ve Süryanice [بزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84.md) / b-z-l kökündeki fıçıyı delme, sızdırma ve yararak akıtma; İbranice bazak / בָּזָק şimşek çakması, ani ışık fırlaması) fonetik ve anlamsal bir matris oluşturur. Klasik Arapçada bu fiziksel cerrahi müdahale (bisturi ile çizme, neşter atma), gökyüzü fiziğine benzetilerek şafağın siyah örtüsünü yaran hilal veya güneş diski için mecazen değil, görsel benzerlik yoluyla doğrudan bir fiziksel tasvir olarak yerleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بزغ - [بزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84.md) - [بزك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%83.md) | Deriyi yarma, neşter atma eyleminden dişin eti yararak çıkmasına, oradan da ışığın karanlığı yararak fışkırmasına doğru somuttan soyuta uzanan düzenli semantik genişleme. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice bāzāq (yıldırım/ışık parlaması), Süryanice b-z-l (delme/yarma) | Keskin bir delme eylemi ile ansızın fışkıran parıltı arasındaki ortak Sami algı bağı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yarma/fışkırma tabanı | Kabuğu zorlayarak açma ve içindekini basınçla dışarı çıkarma eylemlerini niteleyen arkaik fonetik gövde. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بزغ | Anlamlı | Yarıp çıkmak, neşter atmak, doğmak | Işığın karanlığı veya dişin eti yararak belirmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [بغز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%B2.md) | Anlamlı | Şiddetle vurmak, dürtmek | Ayağıyla veya sopayla hızla vurup harekete geçirmek | Kur'an'da geçmez; delme/itme teması |
| [زبغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%BA.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır |
| [زغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D8%A8.md) | Anlamlı | Tüylenmek, filizlenmek | Kuş yavrusunun tüylerinin deriyi delip çıkması, tüy | Kur'an'da geçmez; deriyi yarıp çıkma ilgisi |
| غبز | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır |
| غزب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بزغ | Merkez | Yarıp belirme, ilk doğuş anı | Işığın karanlığı neşter gibi yararak ilk göründüğü keskin anı ve yayılan parıltıyı ifade eder | Delerek çıkış ve yanıltıcı ilk parıltı |
| [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) | Komşu | Yükselme, genel doğuş | Ufuktan yukarı doğru çıkmayı ve görünürlük kazanmayı genel olarak anlatır; yarılma vurgusu taşımaz | Nötr ve kapsamlı yükseliş |
| [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Aydınlanma, ışık yayma | Güneşin doğup etrafı aydınlatması ve ışınların yatay olarak yayılması durumudur | Işığın mekâna yayılması |
| [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) | Komşu | İkiye ayırma, çatlatma | Maddenin veya sabahın ikiye ayrılarak içinden yeni bir yapının çıkmasıdır | Mekanik ayrılma ve çatlama |
| [أفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%84.md) | Zıt | Batma, gözden kaybolma | Gök cisminin ufkun altına inip görünmez olması, sönmesi ve gücünü yitirmesi | Varlığın sahneden çekilmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بزغ | Yarıp doğmak, fışkırmak | Karanlığı neşter gibi yırtarak ışığın yayılmaya başlaması | Kesin |
| Latince | erumpere, oriri | Fışkırarak çıkmak, doğmak | Erumpere patlayarak çıkmayı karşılar fakat göksel doğuşu eksik bırakır; oriri ise genel doğuşu verir | Güçlü |
| İngilizce | to break forth, to dawn brightly, to lance | Yarıp fışkırmak, parlayarak doğmak | Break forth karanlığı delip fışkırmayı iyi karşılar; sunrise sadece genel doğuşu ifade eder | Güçlü |
| Almanca | hervorbrechen, anbrechen | Yarıp çıkmak, sökün etmek | Hervorbrechen bir engeli delerek fışkırmayı tam verir; aufdämmern ise sadece alacakaranlığı anlatır | Güçlü |
| Fransızca | poindre, percer, surgir | Delip belirmek, uç vermek | Percer ve poindre günün veya ışığın karanlığı bir iğne gibi delip belirmesini çok iyi açıklar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَازِغًا (İsm-i fâil / Müzekker) | Ayın karanlığı yarıp parlak bir biçimde ufukta belirmesi | İbrahim aleyhisselamın kavminin taptığı gök cisimlerini gözlemleyerek onların geçiciliğini ve rab olamayacaklarını delillendirdiği tevhidî muhakeme bağlamı (En'âm [6:77](https://lisan.digital/tr/ayet/6:77.md)). |
| بَازِغَةً (İsm-i fâil / Müennes) | Güneşin ufku keskin bir aydınlıkla yırtarak en büyük güç vehmiyle doğması | İbrahim aleyhisselamın en parlak ve en büyük gök cismi karşısında dahi batış (üful) gerçeğini görerek şirkten arınışını ilan ettiği bağlam (En'âm [6:78](https://lisan.digital/tr/ayet/6:78.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidlâl ve hudûs delili | Gök cisimlerinin büzûğ (doğuş) ve üfûl (batış) halleriyle değişim (tegayyür) göstermeleri, onların sonradan yaratılmış (hâdis) olduklarının ve ilah olamayacaklarının kesin kanıtıdır. | Değişime ve harekete tabi olma |
| Fıkıh | İbadet vakitlerinin başlangıcı | Güneşin ve hilalin doğuşu genel fıkıh dilinde tulû‘ veya hilal ile karşılansa da büzûğ, ilk ışık çizgisinin belirdiği hassas an olarak vakit tayininde teknik bir nüans taşır. | İlk görsel sınır çizgisi |
| Tefsir | İbrahim kıssasının üslubu | Hz. İbrahim'in yıldız, ay ve güneşi görürken her birinin doğuşundaki aldatıcı parlaklığa (büzûğ) dikkat çekilerek, hislerin yanıltıcılığı ile aklın batış karşısındaki hakikati bulması incelenir. | Çarpıcı ilk intiba |
| Hadis | Tıbbi tedavi ve hacamat | Hadislerde hacamat bıçağının deriyi hafifçe çizip kanı akıtması doğrudan bazgatü haccâm ibaresiyle zikredilmiş, kökün cerrahi yarılma anlamı muhafaza edilmiştir. | Neşter darbesi, çizik |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid-şirk karşıtlığı | Parlak ama zevale mahkûm sahte ilahlık tezahürü | İmtihan unsuru | Göz alıcı doğuşların insanı büyüleyerek sahte rab edinmeye sevk etmesi, ardından batışla hakikatin anlaşılması. | Kesin |
| İlmi | Gök mekaniği ve optik | Işığın karanlık kırılma çizgisini aşarak fışkırması | Optik sınır geçişi | Işığın engeli aşarak ani ve keskin bir aydınlatma dalgası yayması, fotometrik eşik aşımı. | Güçlü |
| Siyasi | İktidarın doğuşu ve batışı | Sansasyonel ve göz kamaştırıcı siyasal yükseliş | Güç gösterisi | Siyasi güçlerin neşter gibi karanlığı yararak büyük iddialarla doğması, fakat mukadder düşüşten kaçamaması. | Muhtemel |
| İktisadi | Piyasa dalgalanmaları ve balonlar | Spekülatif parlama ve ani değer artışı | Aldatıcı zenginleşme | Piyasada bir emtianın hızla parlayıp dikkatleri üzerine çekmesi, ancak sürdürülebilir olmayıp sönmesi. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basamak fonksiyonu (Heaviside step function) ve ani eşik aşımı | Sistemin sıfır veya karanlık durumundan belirli bir $t_0$ kritik anında aniden sıçrama yaparak pozitif bir ışıma değerine fırlaması dinamiğidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karizmatik otoritenin ani zuhuru ve desakralizasyon | Karizmatik bir liderin toplumsal kriz karanlığını yararak kurtarıcı gibi parlaması, ancak kurumsallaşamadığında veya sınırlılığı görüldüğünde karizmanın sönmesi. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece güneşin veya ayın mutat, sıradan bir doğuşu (tulû‘) olarak algılanması ve kökteki keskin neşter gibi yarma, fışkırma ve aldatıcı parlaklık nüansının göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök sadece sıradan bir astronomik olay değil; insanın aklını ve hislerini baştan çıkaran, ilahlık vehmettirecek kadar baskın ve yararak çıkan muazzam bir görsel iddia olarak konumlandırılır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. İbrahim'in bu gök cisimlerini incelerken yaşadığı tecrübe, sıradan bir gözlem gibi anlaşılır; oysa metin, en iddialı ve karanlığı en keskin yaran ışık kaynaklarının dahi birer kul ve fâni olduğunu gösteren epistemolojik bir sarsıntıyı anlatmaktadır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın en parlak ve etkileyici hamlelerinin (karanlığı neşter gibi yarıp çıkan ışık kütlelerinin) ilahlaşmaya elverişli doğasını teşhir edip, hakiki ilahlığın değişimden ve batıştan münezzeh olduğunu kanıtladığı için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | En'âm suresinde yer alan Hz. İbrahim'in yıldız, ay ve güneş üzerinden yürüttüğü tevhidî muhakeme ve aklî istidlâl ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güçlü, parlak ve karanlığı yarıcı olan her kudretin ebedî ve mutlak sanılması yanılgısını düzeltir; en keskin büzûğun dahi sonunun üfûl (batış) olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir engeli, deriyi veya karanlık ufku neşter benzeri kesici bir hamleyle yararak ilk sivri ucun ve basınçlı ışığın dışarı fışkırmasıdır.
- Soyut anlam: Bir iddia veya fenomenin, çevresindeki belirsizlik veya karanlık ortamı yırtarcasına göz alıcı bir parlaklık ve hakimiyet iddiasıyla tarih veya algı sahnesine çıkmasıdır.
- Sistematik karşılık: Başlangıç anındaki yüksek ışıma ve iddiaya rağmen, doğası gereği sınırlandırılmış ve kaçınılmaz bir düşüş veya batış dinamizmine bağlanmış geçici güç durumudur.
- LaTeX modeli: $$L(t) = I_0 \cdot \theta(t - t_0) \cdot e^{-\lambda (t - t_0)}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $L(t)$ gözlemlenen ışık ve zuhur şiddetini, $I_0$ karanlığı yaran ilk keskin parlaklık eşiğini, $\theta(t - t_0)$ neşter gibi yarılmanın gerçekleştiği $t_0$ anındaki basamak fonksiyonunu (ani büzûğ fışkırmasını), $e^{-\lambda (t - t_0)}$ ise bu göz kamaştırıcı doğuşun kaçınılmaz olarak zevale ve üfûle doğru sönümlenme eğilimini ifade eder. Doğuş ile batış arasındaki ontolojik bağıntı tek bir zaman fonksiyonunda birleşir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/ayet/6:77.md) — بَازِغًا

فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ

Meal (IK): Sonra ayı doğarken görünce: Bu mu benim Rabbım? demiş. O da batınca: Eğer Rabbım beni hidayete erdirmeseydi; muhakkak sapanlar güruhundan olurdum, demişti.

### [En'am 6:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/ayet/6:78.md) — بَازِغَةً

فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ

Meal (IK): Sonra güneşi doğarken görünce: Bu mu benim Rabbım? Bu daha büyük demiş. Ama batınca: Ey kavmim, ben sizin şirk koştuğunuz şeylerden uzağım, demişti.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Neşter demektir. Güneşin ve ayın doğup aydınlatması anlamında kullanılmaktadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والزاي والباء معهما
ز غ ب، ب ز غ، ب غ ز مستعملات زغب: الزَّغَبُ: صغار الريش لا يجود ولا يطول. ورجل زَغِبٌ، ورقبةٌ زَغْباءُ.
والزَّغَبُ: ما يعلو رئيس الفرخ.
والزُّغابة: أصغر الزَّغَب.
وزَغَّبَ الفرخ تَزغيباً.
بزغ: بَزَغَت الشَّمْسُ بُزُوغاً أي: بَدَا طُلُوعُها. ونجوم بَوازِغُ: طوالعُ.
والبَزْغُ والتَّبزيغُ: تشريط شعر الدابة بمِبْزَغٍ من حديدٍ.
بغز: البَغْزُ: ضربٌ بالرجل والعصا، قال:
واستحملَ السيرُ منّي عِرْمِساً أُجُداً		تَخالُ باغِزَها بالليل مَجـنـونـا

##### Türkçe

باب **الغين** و**الزاي** و**الباء** معهما
**ز غ ب**، **ب ز غ**، **ب غ ز** مستعملات

**زغب**: **الزَّغَبُ**: küçük tüylerdir; iyi olmaz ve uzamaz. Ve **زَغِبٌ** (olan) bir adam; ve **زَغْباءُ** (olan) bir boyun.
Ve **الزَّغَبُ**: civcivin başının üzerine yükselen şeydir.
Ve **الزُّغابة**: **الزَّغَب**’ın en küçüğüdür.
Ve civciv **زَغَّبَ** (oldu), **تَزغيباً**.

**بزغ**: Güneş **بَزَغَت** (oldu), **بُزُوغاً**; yani: doğuşu göründü. Ve **بَوازِغُ** yıldızlar: doğanlar.
Ve **البَزْغُ** ve **التَّبزيغُ**: hayvanın kıllarını demirden bir **مِبْزَغٍ** ile çizgilemek/şeritler hâlinde kesmektir.

**بغز**: **البَغْزُ**: ayakla ve sopayla bir vuruştur; dedi ki:
واستحملَ السيرُ منّي عِرْمِساً أُجُداً		تَخالُ باغِزَها بالليل مَجـنـونـا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَزَغَتِ الشمسُ بُزوغاً، أي طلعتْ. وبَزَغَ نابُ البعير: طلع. وابْتَزَغَ الربيعُ: جاء أوَّلُه. والمِبْزَغُ: المشرطُ. وبَزَغَ الحاجمُ والبَيطارُ، أي شَرَطَ.

##### Türkçe

**بَزَغَتِ الشمسُ** **بُزوغاً**: yani doğdu. Ve **بَزَغَ نابُ البعير**: çıktı. Ve **ابْتَزَغَ الربيعُ**: onun ilki geldi. Ve **المِبْزَغُ**: neşterdir. Ve **بَزَغَ الحاجمُ والبَيطارُ**: yani çizdi (kesti).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ ز ب
زغب ، بغز ، بزغ : مستعملة .
زغب : قال الليث : الزَّغَبُ دُقَاقُ الرِّيش الذي لاَ يَجُودُ ولا يَطُول ، ورجُل زَغِبُ الشَّعَرِ ، ورقبةٌ زَغْباءُ ، والزَّغَبُ ما يعلو ريشَ الفرْخ ، والزُّغابة : أَصْغرُ الزَّغب ، تقول : ما أَصَبتُ منه زُغَابةً ، وقد زغَّبَ الفرخ تَزْغِيباً ، والزَّغَبُ : شعرُ المُهر أوَّلَ ما يَنبُت ، وأنشد :
كان لنا وهو فُلُوٌّ نَرْبُبُهْ
مُجَعْثَنُ الخَلْق يَطِيرُ زَغبُهْ
وفي الحديث : أنه أُهْدِيَ لرسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قِنَاعٌ من رُطَبٍ وأَجْرٍ زُغبٌ ، فالقِناع الرُّطب ، والأجْرِي ها هَنا : صِغارُ القِثَّاءِ ، شُبِّهَتْ بصغار أولاد الكلاب لنَعْمتِها وطَرَاءتها ، واحدُها جَرْوٌ . وكذلك جِرَاءُ الحنظل : صغارُها ، والزُّغبُ من القثَّاء التي يعلوها مثل زَغب الوبَر حين تَنبتُ صغاراً في شجرِها ، فإذا كبِرَت القثَّاءَةُ وصَلُبَت تَسَاقط عنها زَغبُها وامْلاَسَّتْ ، وواحدُ الزُّغْبِ أَزغَبُ وزَغباءُ .
بغز : قال الليث : البَغْزُ : ضَرْبٌ بالرِّجْل والعصا .
وقال ابن مقبل :
واستَحْمَلَ الهَمُّ مِنِّي عِرْمِساً أُجُداً
تَخَالُ باغزَها باللَّيل مجنُونا
قلتُ : جَعل الليث البَغْزَ ضرْباً بالرِّجْل وحَثّاً ، وكأنه جَعل الباغزَ الراكب الذي يَرْكُلها برجله .
وقال غيرُه : بَغَزَت الناقةُ إذا ضربَت برجلها الأرضَ في سَيرها مرحاً ونشاطاً .
وقال أبو عمرو في قوله : تَخَالُ باغزَها أي نشاطها ، وقد بغزَها باغزُها : أي حَرَّكها مُحَرِّكُها من النشاط .
وقال بعض العرب : ربَّما ركبْتُ الناقة الجَوَادَ فبَغَزها باغزُها فتَجري شَوْطاً ، وقد تقحَّمَتْ بي فَلأْياً ما أَكُفُّها فيقال : بها باغزٌ من النشاط .
أبو عبيد عن أبي عمرٍ و قال : البَاغزيَّةُ : ثيابٌ ، لمْ يَزِدْ على هذا ، ولا أدْرِي ، أيُّ جِنْسٍ هي من الثِّياب .
بزغ : قال الليث : بَزَغت الشمسُ بُزوغاً : إذا بَدَا منها طلوع ، ونجومٌ بَوازِغُ ، قلت : يقال : بزغت الشمسُ بُزوغاً في ابتداءِ طلوعها ، وبزَغ النَّجمُ والقمر في ابتداء طلوعهما كأنه مأخوذ من البزْغ ، وهو الشَّقُّ ، كأنها تَشقُّ بنورها الظلْمةَ شقّاً .
ومن هذا يقال : بَزغ البَيْطَارُ أَشَاعِرَ الدَّابَّةِ ورَهَصها : إذا شقَّ ذلك المكان منها بمِبْضَعِه .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
كَبَزْغِ البِيَطْرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ
ويقال لذلك الحديدِ : مِبْزَغٌ ومِبْضَعٌ ، ويقال للسِّنِّ : بازِغةٌ وبازِمةٌ .
وقال الفرَّاء : يقالُ لِلْبِرَكِ مِبْزَغةٌ ومِيزَغةٌ .

##### Türkçe

غ ز ب
**زغب** ، **بغز** ، **بزغ** : kullanımdadır.

**زغب** : Leys dedi: **الزَّغَبُ** iyi olmayan ve uzamayan, tüyün incecik olanıdır; ve (denir:) saçı **زَغِبُ** olan adam; ve **زَغْباءُ** bir boyun; ve **الزَّغَبُ** civcivin tüyünün üstüne çıkan şeydir; **الزُّغابة**: **الزَّغب**’ın en küçüğüdür; dersin ki: ondan bir **زُغَابةً** bile elde etmedim. Ve civciv **تَزْغِيباً** (şeklinde) **زغَّبَ** olmuştur. Ve **الزَّغَبُ**: tayın ilk bittiği sıradaki kılıdır. Ve (şu beyit) okundu:
كان لنا وهو فُلُوٌّ نَرْبُبُهْ
مُجَعْثَنُ الخَلْق يَطِيرُ زَغبُهْ

Ve hadiste: Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) **قِنَاعٌ** hurma tazesi ve **أَجْرٍ زُغبٌ** hediye edildi; **القِناع** hurma tazesidir; ve **الأجْرِي** burada: hıyarın küçükleridir; yumuşaklıkları ve tazelikleri sebebiyle köpek yavrularının küçüklerine benzetilmiştir; onun teki **جَرْوٌ**’dur. Aynı şekilde **جِرَاءُ الحنظل**: onun küçükleridir. Ve **الزُّغبُ** hıyardan, üstüne, küçük olarak ağacında bittiği zaman, **زَغب**’ın **الوبَر**’in **زَغب**’ı gibi bir şeyin çıktığı (kısımdır); hıyar büyüyüp sertleşince, onun **زَغبُها**’sı ondan dökülür ve pürüzsüzleşir; **الزُّغْبِ**’ün teki **أَزغَبُ** ve **زَغباءُ**’dır.

**بغز** : Leys dedi: **البَغْزُ**: ayakla ve sopayla vurmadır.
Ve İbn Mukbil dedi:
واستَحْمَلَ الهَمُّ مِنِّي عِرْمِساً أُجُداً
تَخَالُ باغزَها باللَّيل مجنُونا

Dedim: Leys **البَغْزَ**’ı ayakla vurma ve dürtme kıldı; sanki **الباغزَ**’i, onu ayağıyla tekmeleyen binekli kimse kılmıştır.
Ve başkası dedi: Deve, yürüyüşünde sevinç ve canlılıkla ayağıyla yere vurduğu zaman **بَغَزَت**.
Ve Ebû Amr, “**تَخَالُ باغزَها**” sözünde dedi ki: yani onun canlılığı; ve onu **باغزُها** **بغزَها** etmiştir: yani onu, canlılıktan, hareket ettireni hareket ettirmiştir.
Ve Araplardan bazısı dedi: Bazen hızlı deveyi binerim de onun **باغزُها**’sı onu **بَغَزَ** eder, böylece bir koşu koşar; ve beni, onu tutamadığım bir yavaşlığa doğru atılmıştır; bunun üzerine “onda canlılıktan bir **باغزٌ** vardır” denilir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan (rivayetle) dedi: **البَاغزيَّةُ**: elbiselerdir; bunun üzerine bir şey artırmadı; ve bilmiyorum, elbiselerden hangi cinstir.

**بزغ** : Leys dedi: Güneş **بُزوغاً** (şeklinde) **بَزَغت**: ondan bir doğuş belirdiği zaman; ve **بَوازِغُ** yıldızlar. Dedim: Güneşin, doğuşunun başlangıcında **بُزوغاً** (şeklinde) **بزغت** denir; yıldız ve ay da doğuşlarının başlangıcında **بزَغ** (olur); sanki **البزْغ**’dan alınmıştır; o da yarıktır; sanki onlar, nurlarıyla karanlığı bir yarma ile yararlar.
Ve bundan (dolayı) denir: Baytar, binitin **أَشَاعِرَ**’ini ve **رَهَصها**’sını **بَزغ** etti: yani onun o yerini **مِبْضَعِه** ile yardığı zaman.
Ve Tırimmâh dedi:
كَبَزْغِ البِيَطْرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ

Ve o demire **مِبْزَغٌ** ve **مِبْضَعٌ** denir; ve dişe **بازِغةٌ** ve **بازِمةٌ** denir.
Ve Ferrâ dedi: Havuzlara **مِبْزَغةٌ** ve **مِيزَغةٌ** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والزاء وما يثلثهما)
(بزع) الباء والزاء والعين أصل واحد وهو الظَّرْف، يقال للظَّريف بَزيع، وتَبَزَّع الغُلامُ ظَرُف، ولا يكونُ ذلك إلا مِن صِفَة الأحداث. وربما قالوا تَبزعَ الشّرُّ إذا تفاقَمَ، فإن كان صحيحاً فهو أصلٌ ثان.
(بزغ) الباء والزاء والغين أصلٌ واحد، وهو طُلوع الشّيءِ وظُهُوره. يقال بَزَغَتِ الشمسُ وبَزَغ نابُ البَعيرِ إذا طلع. ويقولون للبَيْطار إذا أوْدَجَ الدّابةَ قد بَزَغه، وهو قياسُ الباب.
(بزق) الباء والزاء والقاف أصلٌ واحد، وهو إلقاء الشيء، يقال بَزَق الإنسانُ، مثل بَصَقَ. وأهل اليَمَن يقولون: بَزَق الأرضَ إذا بَذَرَها([1]).
(بزل) الباء والزاء واللام أصلان: تفتُّح الشيء،والثاني الشدّةُ والقُوّة. فأمّا الأوّل فيقال بَزَلْتُ الشَّرابَ بالمِبْزَل أَبْزُلُه بَزْلاً. ومن هذا قولهم بَزَل البعيرُ إذا فَطَر نابُه، أي انشقَّ، ويكون ذلك لحِجّتِه التّاسعة. وشَجّةٌ بازِلة إذا سَالَ دَمُها. وانبَزَل الطّلْع إذا تَفَتَّق. ومن الباب البأْزَلَة وهي المِشْيَةُ السريعة؛ لأن المُسْرِع مُفتِّح في مِشْيته. قال:
* فأدْبَرَتْ غَضْبَى تَمَشَّى البازَلَهْ([2]) *
والأصل الثاني قولهم أمر ذو بَزْل أي شِدَّة. قال عمرو بن شأسٍ:
يفلِّقْنَ رَأْسَ الكَوكَبِ الفَخْمِ بعدما*** تَدُور رَحَى المَلْحاءِ في الأمْرِ ذِي البَزْلِ([3])ومن هذا قولهم: فلان نَهّاضٌ ببزْلاءَ، إذا كان محتملاً للأمور العِظام. وقال قوم، وهو هذا الأصل: ذو بزْلاء، أي ذو رأي. أنشد أبو عُبيد([4]):
إني إذا شغلَتْ قوماً فُروجهُم *** رَحْبُ المسالِكِ نهَّاضٌ ببَزْلاءِ
(بزم) الباء والزاء والميم أصلٌ واحد: الإمساك والقَبْض. يقال بَزَم على الشيءِ إذا قَبَض عليه بمُقَدَّم فيه. والإبزيم عربيٌّ فصيح، وهو مشتق من هذا. والبَزيم فَضْلَة الزّادِ، سُمِّيت بذلك لأنه أُمْسِكَ عن إنفاقها.
(بزو) الباء والزاء والواو أصلٌ واحد، وهو هيئةٌ من هيئات الجسم في خروجِ صدرٍ، أو تَطَاوُلٍ، أو ما أشبه ذلك. يقال للرّجُل الذي دَخلَ ظهْرُهُ وخرَجَ صَدْرُه: هو أَبْزَى. قال كثَيِّر:
* من القَومِ أَبْزَى مُنْحنٍ مُتَباطِنُ([5]) *
وقال قومٌ: تبازَى إذا حرَّكَ عَجُزَه في مِشْيَته. قال أبو عُبيد: الإبْزَاء أن يرفع الإنسان مُؤَخَّره، يقال منه أَبْزَى يُبْزِي. والبَازِي يَبْزُو في تطاوله، أو إيناسه، وقد يقال له البازُ بلا ياءٍ في ضرورة الشِّعر: قال عنترةُ يذكر فَرَساً:
كأنَّهُ بازُ دَجْنٍ فَوقَ مَرْقَبَةٍ *** جَلاَ القَطَا فهو ضاري سَمْلَقٍ سَنِقُ([6])البازي في الدَّجْن أشدُّ طَلبَاً للصّيد، ضَاري سَمْلق، أي مُعتادٌ للصَّيد في السَّملق، وهي الصحراء. سَنِق: بَشِمٌ([7]). وأظنُّ أنا أنّ وصْفَه إيّاه بالبَشَمِ ليس بجيِّد. ويقولون: أخَذْتُ من فُلانٍ بَزْوَ* كذَا، أي المبلغ الذي يبلغه ويرتَفع إليه. وربما قالوا أبزَيْتُ بفُلانٍ إذا بَطَشْتَ به؛ وهو من هذا لأنّه يَعلُوه ويَقْهَرُه.
(بزخ) الباء والزاء والخاء أصلٌ يقْرُب من الذي قبلَه. والبَزَخ خروج الصّدْرِ ودُخولُ الظَّهر؛ يقال رجلٌ أبزَخُ وامرأةٌ بَزْخاء. وتبازَخَتْ له المرأةُ، إذا حَرّكَتْ عَجُزَها في مِشْيَتِها.
(بزر) الباء والزاء والراء أصلان: أحدهما شيءٌ من الحبوب، والأصل الثاني من الآلات التي تستعمل عند دقِّ الشيء.
فأمّا الأوّل فمعروف. قال الدُّرَيديُّ: وقول العامّة بَزْرُ البَقْلِ خطأ، إنما هو بَذْر. وفي الكتاب الذي للخليل: البَزْر كلُّ حبٍّ يُبذَر، يقال بَذَرتُهُ وبَزَرْتُ القِدْرَ بأَبزارِها.
والأصل الثاني: البَيْزَرَة خشَبة القَصّار التي يدُقّ بها، ولذا قال أوس:
* بأيديهم بيازيرُ([8]) *
ويقال بَزَرْته بالعَصَا إذا ضربْتَهُ بها.
 --------------ـــــ
([1]) في الأصل: "ندرها"، صوابه من اللسان (بزق).
([2]) البيت لأبي الأسود العجلي، كما في اللسان (بأزل، شهل) والهمزة فيه مسهلة. وقبل البيت:
* قد كان فيما بيننا مشاهله *
 ([3])البيت في اللسان (13: 65) والمجمل. في الأصل: "يقلقلن"، وصوابه في اللسان والمجمل.
([4]) في الأصل: "قال أبو عبيد".
([5]) صدره كما في اللسان (18: 78): *رأتني كأشلاء اللجام وبعلها *
([6]) هذا ما يقتضيه تفسيره بعده. ورواية اللسان (7: 18): "سملق سلق" باللام وبكسر الروي. والسلق، بالتحريك: القاع الصفصف، كالسملق.
([7]) في الأصل: "بشر".
([8]) البيت بتمامه كما في ديوان أوس ص8:
نكبتها ماءهم لما رأيتهم  *** صهب السبال بأيديهم بيازير

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الزاء** ve onları üçleyen şeyler)

(**بزع**) **الباء** ve **الزاء** ve **العين** tek bir asıldır; o da zarâfettir. Zarîf olana **بَزيع** denir. **تَبَزَّع** delikanlı: zarîf oldu; bu ancak gençlerin sıfatından olur. Bazen de **تَبزعَ الشّرُّ** dediler, yani: şer azdı/şiddetlendi; eğer sahih ise o, ikinci bir asıldır.

(**بزغ**) **الباء** ve **الزاء** ve **الغين** tek bir asıldır; o da bir şeyin doğması ve görünmesidir. **بَزَغَتِ الشمسُ** denir; ve **بَزَغ نابُ البَعيرِ**: deve dişi çıktığı zaman. Ve baytara, hayvanın şah damarını kestiği zaman: “Onu **بَزَغه**” derler; bu, babın kıyasıdır.

(**بزق**) **الباء** ve **الزاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o da bir şeyi atıp çıkarmaktır. **بَزَق الإنسانُ** denir; **بَصَقَ** gibi. Yemen ehli der ki: **بَزَق الأرضَ**: onu tohumladı zaman.

(**بزل**) **الباء** ve **الزاء** ve **اللام** iki asıldır: (biri) şeyin açılması; ikincisi şiddet ve kuvvettir. Birincisine gelince: **بَزَلْتُ الشَّرابَ بالمِبْزَل أَبْزُلُه بَزْلاً** denir. Bundan: **بَزَل البعيرُ**: deve dişi yarıldığı zaman; yani çatladı; bu, onun dokuzuncu yılı içindir. Ve **شَجّةٌ بازِلة**: kanı aktığı zaman. Ve **انبَزَل الطّلْع**: yarılıp açıldığı zaman. Babdan: **البأْزَلَة**; o, hızlı yürüyüştür; çünkü hızlı yürüyen, yürüyüşünde açıp yayandır. Dedi ki:
* فأدْبَرَتْ غَضْبَى تَمَشَّى البازَلَهْ *
İkinci asıl: “**أمر ذو بَزْل**” sözleridir; yani şiddet. Amr b. Şe’s dedi ki:
يفلِّقْنَ رَأْسَ الكَوكَبِ الفَخْمِ بعدما*** تَدُور رَحَى المَلْحاءِ في الأمْرِ ذِي البَزْلِ
Bundan: “Falan **نَهّاضٌ ببزْلاءَ**” sözleridir; büyük işlere tahammül edici olduğu zaman. Bir kavim dedi ki—ki bu asıldır—: “**ذو بزْلاء**”, yani görüş sahibi. Ebû Ubeyd inşâd etti:
إني إذا شغلَتْ قوماً فُروجهُم *** رَحْبُ المسالِكِ نهَّاضٌ ببَزْلاءِ

(**بزم**) **الباء** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir asıldır: tutmak ve kavramak. **بَزَم على الشيءِ** denir: onu, bir ön kısımla üzerine kapanarak kavradığı zaman. **الإبزيم** fasih Arapçadır; o, bundan türemiştir. **البَزيم** azığın artığıdır; ona bu ad verildi, çünkü onu harcamaktan alıkonuldu.

(**بزو**) **الباء** ve **الزاء** ve **الواو** tek bir asıldır; o, beden hâllerinden bir hâldir: göğsün çıkması, yahut uzayıp yükselme, yahut buna benzer şey. Sırtı içeri girip göğsü dışarı çıkan adama: “O **أَبْزَى**dır” denir. Kesîr dedi ki:
* من القَومِ أَبْزَى مُنْحنٍ مُتَباطِنُ *
Bir kavim dedi ki: **تبازَى**: yürüyüşünde kalçasını oynattığı zaman. Ebû Ubeyd dedi: **الإبْزَاء** insanın arka tarafını kaldırmasıdır; bundan **أَبْزَى يُبْزِي** denir. **البَازِي** uzayıp yükselmesinde, yahut ünsiyetinde **يَبْزُو** eder; şiir zaruretinde **ياء**sız **البازُ** da denir. Antere, bir atı anarak dedi ki:
كأنَّهُ بازُ دَجْنٍ فَوقَ مَرْقَبَةٍ *** جَلاَ القَطَا فهو ضاري سَمْلَقٍ سَنِقُ
**البازي** karanlıkta avı istemede daha şiddetlidir; **ضَاري سَمْلق**: yani **السَّملق**ta—o da çöl—avlanmaya alışkın. **سَنِق**: **بَشِمٌ**. Ben zannederim ki onu **البَشَم** ile vasfetmesi iyi değildir. Derler ki: “Falandan **بَزْوَ** şu kadar aldım”; yani ulaştığı ve yükseldiği miktar. Bazen de: “Falanla **أبزَيْتُ**” derler; ona saldırıp yakaladığın zaman; bu da bundandır, çünkü onun üstüne çıkar ve onu kahreder.

(**بزخ**) **الباء** ve **الزاء** ve **الخاء** bir asıldır; ondan önceki şeye yaklaşır. **البَزَخ** göğsün çıkması ve sırtın içeri girmesidir; “Erkek **أبزَخُ**tur ve kadın **بَزْخاء**dır” denir. “Kadın ona **تبازَخَتْ**” denir; yürüyüşünde kalçasını oynattığı zaman.

(**بزر**) **الباء** ve **الزاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi tanelerden bir şey; ikinci asıl, bir şeyi döverken kullanılan âletlerdendir.
Birincisine gelince: bilinir. Düreydî dedi ki: Avamın “**بَزْرُ البَقْلِ**” sözü hatadır; ancak o **بَذْر**dır. Halîl’in kitabında: **البَزْر** ekilen her tanedir; “Onu **بَذَرتُهُ** ve **بَزَرْتُ القِدْرَ بأَبزارِها**” denir.
İkinci asıl: **البَيْزَرَة**; çamaşırcının dövdüğü tahtadır; bu yüzden Evs dedi ki:
* بأيديهم بيازيرُ *
Ve “Onu sopayla **بَزَرْته**” denir: onunla onu vurduğun zaman.

--------------ـــــ
([1]) Asılda: “ندرها”; doğrusu Lisân’dan (**بزق**).
([2]) Beyit Ebû’l-Esved el-‘Aclî’nindir; Lisân’da (**بأزل**، **شهل**) olduğu gibi; hemze onda kolaylaştırılmıştır. Beyitten önce:
* قد كان فيما بيننا مشاهله *
([3]) Beyit Lisân’da (13: 65) ve el-Mücmel’dedir. Asılda: “يقلقلن”; doğrusu Lisân ve el-Mücmel’dedir.
([4]) Asılda: “قال أبو عبيد”.
([5]) Sadrı Lisân’da (18: 78) olduğu gibi: *رأتني كأشلاء اللجام وبعلها *
([6]) Ondan sonraki tefsiri gerektiren budur. Lisân rivayeti (7: 18): “سملق سلق” lâm ile ve kafiye kesresiyle. **السلق** (harekeli): düz, sert zemin; **السملق** gibi.
([7]) Asılda: “بشر”.
([8]) Beyit tamamıyla Evs divanında s.8’de olduğu gibi:
نكبتها ماءهم لما رأيتهم  *** صهب السبال بأيديهم بيازير

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿فلما رأى الشمس بازغة﴾ [الأنعام/78]، ﴿فلما رأى القمر بازغا﴾ [الأنعام/77]، أي: طالعا منتشر الضوء، وبزغ الناب، تشبيها به، وأصله من: بزغ البيطار الدابة: أسال دمها فبزغ هو، أي: سال.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿فلما رأى الشمس **بازغة**﴾ [الأنعام/78]، ﴿فلما رأى القمر **بازغا**﴾ [الأنعام/77]، yani: doğan, ışığı yayılmış; ve **بزغ** diş (köpekdişi), ona benzetme olarak; ve aslı şundandır: **بزغ** baytar biniti: onun kanını akıttı; böylece o **بزغ** oldu, yani: aktı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ز غ
بزغ البيطار الدابة بزغاً وبزغها تبزيغاً إذا شق أشعرها بمبزغه‏.‏
وبَزَغَ النّابُ إذا شَقّ اللحمَ فخَرَجَ. ألا ترى إلى قولهم: شَقّ النّابُ وفَطَرَ، ومنه بَزَغَتِ الشّمسُ؛ وبَزَغَ القمرُ؛ ونجومٌ بَوَازغُ.

##### Türkçe

ب ز غ
**بزغ** baytarın binek hayvanını **بزغاً** ve onu **تبزيغاً** (yapması), eğer onun kıllısını **بمبزغه** ile yararsa(dır).‏.‏
**وبَزَغَ** **النّابُ** (köpekdişi) eti yarıp da çıktığı zaman (denir). “**شَقّ** **النّابُ** ve **فَطَرَ**” demelerine bakmaz mısın; bundan (da) **بَزَغَتِ** **الشّمسُ**; ve **بَزَغَ** **القمرُ**; ve **نجومٌ** **بَوَازغُ** (vardır).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَزَغَتِ الشمسُ تَبْزُغُ بَزْغاً وبُزُوغاً: بدا منها طُلوعٌ أَو طَلَعَت وشَرَقَتْ، وقال الزجاج: ابتدأَت في الطُّلوع. وفي التنزيل: فلما رأَي القمر بازعاً. وفي الحديث: حين بَزَغَت الشمسُ أَي طَلَعَتْ، ونجومٌ بَوازِغُ. وبَزَغَ النَّجْمُ والقمَرُ: ابتدَأَ طُلُوعُهما، مأْخوذ من البَزْغِ، وهو الشَّقُّ كأَنها تُشَقُّ بنورِه الظلمة شقًّا، ومن هذا يقال: بَزَغَ البَيْطارُ أَشاعِرَ الدابة وبضعها إِذا شق ذلك المكانَ منها بِمِبْضَعِهِ. ويقال للسِّنِّ: بازِغةٌ وبازِمَةٌ. وبَزغَ نابٌ البعير: طَلَعَ، وقيل: ابتدأَ في الطُّلوع. وابْتَزَغَ الربيعُ أَي جاء أَوَّلُه.والبَزْغُ والتَّبْزِيغُ: التَّشْرِيطُ، وقد بَزَّغَه، واسمُ الآلة المِبْزَغُ. وبَزَّغَ الحاجِمُ والبَيْطارُ أَي شَرَّط. وفي الحديث: إِن كان في شيء شِفاءٌ ففي بَزْغَةِ الحَجَّام؛ البَزْغُ: الشَّرّْطُ. وبَزَغَ دَمَهُ أَي أَساله؛ ومنه قول الطرماح يصف ثوراً طعن الكلابَ بِقَرْنيةِ وهُما سلاحه:
يَهُزُّ سِلاحاً لم يَرِثْها كَلالةً،
يَشُكُّ بها مِنْها أُصُولَ المَغابِنِ
يُساقِطُها تَتْرَى بِكُلِّ خَمِيلَةٍ،
كبَزْغ البِيَطْر الثَّقْفِ رَهصَ الكَوادن
وهذا البيت نسبه الجوهري للأَعشى وردَّ عليه ابن بري وقال: هو للطِّرمّاحِ. والرَّهْصُ: جمع رَهْصةٍ وهي مثل الوَقْرَة، وهي أَنْ يَدْوَى حافِرُ الدابةِ من حجر تَطَؤُه، والكَوادِنُ: البَراذِينُ. ويقال للحديدة التي يُشْرَطُ بها: مِبْزَغٌ ومِبْضَعٌ.
قال أَبو عدنان: الوَخْزُ التَّبْزيغُ، والتبزيغ والتَّغْزِيبُ واحد، غَزَّبَ وبَزَّغَ.يقال: بَزَّغَ البَيْطارُ الحافر إِذا عَمَدَ إِلى أَشاعِرِهِ بِمبْضع فَوَخَزَه به وَخْزاً خَفِيًّا لا يبلُغ العَصَب فيكون دَواءً له، وأَما فَصْد عروق الدابّةِ وإِخْراجُ الدمِ منه فيقال له التوديج، يقال: ودِّجْ فَرَسَكَ. وقال الفراء: يقال للبَرْكِ مِبْزَغَةٌ ومِيزَغةٌ.وبَزِيغٌ: اسم فرس معروف.

##### Türkçe

**بَزَغَتِ الشمسُ** **تَبْزُغُ** **بَزْغاً** ve **بُزُوغاً**: Ondan bir doğuş göründü; yahut doğdu ve doğu tarafında parladı. **الزجاج** dedi ki: Doğuşta başladı. Tenzilde: “Ayı **بازعاً** gördüğü vakit.” Hadiste: “Güneş **بَزَغَت** olduğu vakit” yani doğdu; ve **نجومٌ بَوازِغُ** (doğan yıldızlar).

**بَزَغَ النَّجْمُ** ve **القمَرُ**: İkisinin doğuşu başladı; **البَزْغِ**’den alınmıştır; o da yarıktır; sanki karanlığı onun nuru ile bir yarma olarak yarar. Bundan dolayı denir ki: **بَزَغَ البَيْطارُ أَشاعِرَ الدابة** ve onu yardı; o yerini **بِمِبْضَعِهِ** ile yardığı zaman.

Dişe denir: **بازِغةٌ** ve **بازِمَةٌ**.

**بَزَغَ نابٌ البعير**: Çıktı; ve denildi: Doğuşta başladı.

**ابْتَزَغَ الربيعُ**: Yani onun ilki geldi.

**البَزْغُ** ve **التَّبْزِيغُ**: Çizik atmadır; onu **بَزَّغَه**; alet adı **المِبْزَغُ**’dur.

**بَزَّغَ الحاجِمُ** ve **البَيْطارُ**: Yani çizik attı. Hadiste: “Eğer bir şeyde şifa varsa, **بَزْغَةِ الحَجَّام**’dadır”; **البَزْغُ**: çiziktir.

**بَزَغَ دَمَهُ**: Yani onu akıttı; ondan **الطرماح**’ın, boynuzuyla köpeklere saplayan bir boğayı—ve ikisi onun silahı iken—vasfederek sözü:

يَهُزُّ سِلاحاً لم يَرِثْها كَلالةً،
يَشُكُّ بها مِنْها أُصُولَ المَغابِنِ
يُساقِطُها تَتْرَى بِكُلِّ خَمِيلَةٍ،
كبَزْغ البِيَطْر الثَّقْفِ رَهصَ الكَوادن

Ve bu beyti **الجوهري** **الأَعشى**’ya nisbet etti; **ابن بري** ona reddetti ve dedi ki: O, **الطِّرمّاحِ**’ındır.

**الرَّهْصُ**: **رَهْصةٍ**’nin cem‘idir; o da **الوَقْرَة** gibidir; o, hayvanın tırnağının bastığı bir taştan dolayı yaralanmasıdır. **الكَوادِنُ**: **البَراذِينُ**’dir.

Ve çizik atılan demire denir: **مِبْزَغٌ** ve **مِبْضَعٌ**.

**أَبو عدنان** dedi: **الوَخْزُ** **التَّبْزيغُ**’dir; ve **التبزيغ** ile **التَّغْزِيبُ** birdir: **غَزَّبَ** ve **بَزَّغَ**.

Denir: **بَزَّغَ البَيْطارُ الحافر**; tırnağının **أَشاعِرِهِ**’ine bir **بِمبْضع** ile yöneldiği, onunla onu sinire ulaşmayan gizli bir batırma ile batırdığı zaman; böylece ona bir ilaç olur. Ama hayvanın damarlarını yarmaya ve ondan kan çıkarmaya gelince, ona **التوديج** denir; denir: **ودِّجْ فَرَسَكَ**.

**الفراء** dedi: **البَرْكِ** için **مِبْزَغَةٌ** ve **مِيزَغةٌ** denir.

**بَزِيغٌ**: Meşhur bir atın adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ز غ * * بَزَغَتِ * الشمس طلعت وبابه دخل و * المِبْزَغُ * بالكسر المشرط و * بَزَغَ * الحاجم والبيطار أي شرطا وبابه قطع

##### Türkçe

* ب ز غ * **بَزَغَتِ** güneş: doğdu; ve bâbı **دخل**’dir. Ve **المِبْزَغُ** (kesre ile): neşterdir. Ve **بَزَغَ**: hacamatçı ve baytar; yani ikisi de yardı; ve bâbı **قطع**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بزغت الشمس، بزغا، وبزوغا: بدا منها طلوع، أو شرقت، وكذلك القمر، قال الله تعالى: فلما رأى القمر بازغا.
 أو البزوغ: ابتداء الطلوع، وهذا هو الأصل، نقله الزجاج.
 ومنه: بزغ ناب البعير أي: طلع ومنه أخذ بزوغ الشمس والقمر، وهو طلوعه منتشر الضوء، كما حققه الراغب، وفي الأساس: بزغ الناب: إذا شق اللحم فخرج، ومنه: بزغت الشمس والقمر ونجوم بوازغ، كأنها تشق بنورها الظلمة شقا.
 وبزغ الحاجم والبيطار الدابة بزغا: شرط وشق أشعرها بمبزغه.
 والمبزغ كمنبر: المشرط قال الأخطل:
  يساقطها تتـرى بـكـل خـمـيلة                      كبزغ البيطر الثقف رهص الكوادن ونسبه الجوهري للأعشى، وليس له، وقيل: هو للطرماح، كما في التكملة.
 وقال ابن دريد: بزيغ، كأمير: فرس معروف.
 وبزيغ بن خالد: صالح قتل في فتنة الأشعث، كذا في النسخ والصواب ابن الأشعث كما هو نص الحافظ في التبصير، وقال روى عنه مغيرة.
 وبيزغ كحيدر: ة، بالعراق من أعمال دير عاقول، بينه وبين جبل.
 وابتزغ الربيع: جاء أوله.
 ومما يستدرك عليه: بزغ البيطار الدابة تبزيغا: كبزغ، نقله الزمخشري.
 وقال أبو عدنان: التبزيغ والتغريب واحد، وهو الوخز الخفي الذي لا يبلغ العصب.
 وبزغ دمه: أساله.
 وقال الفراء: يقال للبرك: مبزغة وميزغة.
 وبازوغاء: قرية ببغداد.

##### Türkçe

**بزغت الشمس**، **بزغا** ve **بزوغا**: Ondan bir doğuş belirdi; yahut doğdu; aynı şekilde ay da. Allah Teâlâ’nın sözü: “Derken ayı **بازغا** görüp.”

Yahut **البزوغ**: doğuşun başlangıcıdır; asıl olan da budur; bunu **الزجاج** nakletti.

Bundan: **بزغ ناب البعير** yani: çıktı; buradan güneşin ve ayın **بزوغ**u alınmıştır; o, ışığı yayılmış olarak onun doğuşudur; **الراغب**’in tahkik ettiği üzere. **الأساس**’ta: **بزغ الناب**: et’i yarıp çıktığı zaman; bundan: **بزغت الشمس** ve ay ve **نجوم بوازغ**; sanki karanlığı nurlarıyla bir yarma ile yarıyorlar.

Ve **بزغ الحاجم والبيطار الدابة بزغا**: **مبزغه** ile onun kıllısını kesti ve yardı.

Ve **المبزغ** ( **منبر** gibi): neşterdir. **الأخطل** dedi ki:
يساقطها تتـرى بـكـل خـمـيلة                      كبزغ البيطر الثقف رهص الكوادن
**الجوهري** onu **الأعشى**’ya nisbet etti; hâlbuki ona ait değildir. Ve denildi ki: **التكملة**’de olduğu üzere, o **الطرماح**’ındır.

Ve **ابن دريد** dedi: **بزيغ** ( **أمير** gibi): bilinen bir attır.

Ve **بزيغ بن خالد**: **الأشعث** fitnesinde öldürülen salih (kimse); nüshalarda böyle; doğrusu **ابن الأشعث**’tır; **الحافظ**’ın **التبصير**’deki nassı böyledir. Ve dedi: ondan **مغيرة** rivayet etti.

Ve **بيزغ** ( **حيدر** gibi): Irak’ta, **دير عاقول** amellerinden (bir yer); onunla bir dağ arasındadır.

Ve **ابتزغ الربيع**: onun evveli geldi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **بزغ البيطار الدابة تبزيغا**: **كبزغ** gibidir; bunu **الزمخشري** nakletti.

Ve **أبو عدنان** dedi: **التبزيغ** ve **التغريب** birdir; o, sinire ulaşmayan gizli bir dürtmedir.

Ve **بزغ دمه**: onu akıttı.

Ve **الفراء** dedi: gölete **مبزغة** ve **ميزغة** denilir.

Ve **بازوغاء**: Bağdat’ta bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بُزُوغٌ
1 بُزُوغٌ بزوغ [inf. n. of بَزَغَ] signifies The beginning to rise, or come forth: this is the primary meaning: mentioned by Zj. (TA.) ― -b2- Hence, (TA,) بَزَغَ, said of a tush, or tusk, or canine tooth, (A,) or of the tush of a camel, (S, Msb, K,) [aor. بَزُغَ ,] inf. n. بُزُوغٌ, (Msb,) It came forth; (S, Msb, K;) it clave the flesh, and came forth. (A.) ― -b3- And hence, (A, TA,) بَزَغَتِ الشَّمْسُ, (JK, S, A, Msb, K,) aor. بَزُغَ , (TK,) inf. n. as above (JK, S, K) and بَزْغٌ, (K,) The sun began to rise; (JK, TA;) as though it clave the darkness with its light: (A, TA:) or rose, (S, Msb, K,) with spreading light: (TA:) or بُزُوغٌ has the meaning first explained above; the beginning to rise, or come forth. (K.) And in like manner one says, بَزَغَ القَمَرُ [The moon began to rise: or rose]. (A, TA.) -A2- بَزَغَ, (S, Mgh, Msb, K,) aor. بَزُغَ , (Msb,) inf. n. بَزْغٌ, (JK, Msb,) He (a cupper, and a farrier,) scarified, (S, Msb, K,) and made the blood to flow: (Msb:) he (a farrier) scarified a beast (JK, Mgh, TA) in its أَشْعَر [or part next the hoof (in the TA, erroneously, شعر)], (JK,) with a مِبْزَع (JK, Mgh, TA) of iron; (JK;) as also ↓ بزّغ, inf. n. تَبْزِيغٌ: (JK, * TA:) Aboo- 'Adnلn says that تَبْزِيغٌ and تَعْرِيبٌ signify the same, namely, the making a slight incision, or stab, such as does not reach the sinews, or tendons. (TA.) ― -b2- And He made his blood to flow. (TA.)

2 بَزَّغَ see 1.

انبزغ الرَّبِيعُ
7 انبزغ الرَّبِيعُ انبزغ الربيع , (S, and so in a copy of the K,) or ↓ ابتزغ, (so in other copies of the K and in the TA,) The first, or beginning, of the [season, or rain, or herbage, called] ربيع came. (S, K.)

8 اـِبْتَزَغَ see 7.

قَمَرٌ بَازِغٌ
قَمَرٌ بَازِغٌ قمر بازغ , (TA,) and شَمْسٌ بَازِغَةٌ, (Msb,) and نُجُومٌ بَوَازِغُ, (JK, A,) [A moon, and a sun, and stars,] beginning to rise: (JK, TA:) or rising. (Msb, TA.)

مِبْزَغٌ
مِبْزَغٌ مبزغ A lancet (S, Mgh, K) of a cupper and of a farrier. (JK, Mgh, TA.)

##### Türkçe

بُزُوغٌ
1 **بُزُوغٌ** بزوغ [**بَزَغَ**’ın mastar ismi] yükselmeye, yahut ortaya çıkmaya başlamayı ifade eder: bu, aslî mânadır: Zj tarafından zikredilmiştir. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) **بَزَغَ**, bir azı dişi, yahut bir azı/uzun diş, yahut köpek dişi hakkında, (A,) yahut bir devenin azı dişi hakkında, (S, Msb, K,) [muzârîsi **بَزُغَ** ,] mastar ismi **بُزُوغٌ**, (Msb,) ortaya çıktı; (S, Msb, K;) eti yardı ve ortaya çıktı. (A.) ― -b3- Ve bundan dolayı, (A, TA,) **بَزَغَتِ الشَّمْسُ**, (JK, S, A, Msb, K,) muzârîsi **بَزُغَ** , (TK,) mastar ismi yukarıdaki gibi (JK, S, K) ve **بَزْغٌ**, (K,) güneş yükselmeye başladı; (JK, TA;) sanki karanlığı ışığıyla yarıyormuş gibi: (A, TA:) yahut yayılan bir ışıkla yükseldi: (TA:) yahut **بُزُوغٌ** yukarıda önce açıklanan mânaya sahiptir; yükselmeye, yahut ortaya çıkmaya başlama. (K.) Ve aynı şekilde denir ki, **بَزَغَ القَمَرُ** [ay yükselmeye başladı: yahut yükseldi]. (A, TA.) -A2- **بَزَغَ**, (S, Mgh, Msb, K,) muzârîsi **بَزُغَ** , (Msb,) mastar ismi **بَزْغٌ**, (JK, Msb,) o (hacamatçı ve nalbant) çizdi, (S, Msb, K,) ve kanı akıttı: (Msb:) o (nalbant) bir hayvanı (JK, Mgh, TA) onun **أَشْعَر**’ında [yahut tırnağa bitişik kısmında (TA’da hatalı olarak **شعر**)], (JK,) demirden bir **مِبْزَع** ile (JK, Mgh, TA) çizdi; (JK;) bunun gibi ↓ **بزّغ** da, mastar ismi **تَبْزِيغٌ**: (JK, * TA:) Aboo- 'Adnلn der ki **تَبْزِيغٌ** ve **تَعْرِيبٌ** aynı şeyi ifade eder; yani sinirlere, yahut kirişlere ulaşmayan hafif bir kesik, yahut delik açma. (TA.) ― -b2- Ve onun kanını akıttı. (TA.)

2 **بَزَّغَ** bkz. 1.

انبزغ الرَّبِيعُ
7 **انبزغ الرَّبِيعُ** انبزغ الربيع , (S, ve K’nın bir nüshasında da böyle,) yahut ↓ **ابتزغ**, (K’nın diğer nüshalarında ve TA’da böyle,) **ربيع** denilen [mevsimin, yahut yağmurun, yahut otun] ilki, yahut başlangıcı geldi. (S, K.)

8 **اـِبْتَزَغَ** bkz. 7.

قَمَرٌ بَازِغٌ
**قَمَرٌ بَازِغٌ** قمر بازغ , (TA,) ve **شَمْسٌ بَازِغَةٌ**, (Msb,) ve **نُجُومٌ بَوَازِغُ**, (JK, A,) [bir ay, ve bir güneş, ve yıldızlar,] yükselmeye başlayan: (JK, TA:) yahut yükselen. (Msb, TA.)

مِبْزَغٌ
**مِبْزَغٌ** مبزغ hacamatçının ve nalbantın neşteri. (JK, Mgh, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَزَغَ
بَزَغَ U (
a.  n. ac بَزْغ 1 ,  بُزُوْغ 27 ), Came forth, peeped forth; rose, arose.

مِبْزَغ
مِبْزَغ 20 ,
a.  Lancet.

بُزُوْغ
بُزُوْغ 27 ,
a.  Sunrise.

##### Türkçe

بَزَغَ
**بَزَغَ** U (a. n. ac **بَزْغ** 1, **بُزُوْغ** 27), ortaya çıktı, belirdi; yükseldi, doğdu.

مِبْزَغ
**مِبْزَغ** 20,
a. neşter.

بُزُوْغ
**بُزُوْغ** 27,
a. güneşin doğuşu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بَزَغَ - يَبْزُغُ - بَازِغ - بَازِغَة
الإثنين, 07 شباط/فبراير 2011 20:19

بَزَغ َ – يَبْزُغ ُ + الكائن أو الشيء: يشق مخبأه وجرابه ويبدأ بالطلوع والظهور منه
بَازِغ : اسم فاعل صفة مشبهة من " بَزَغ َ – يَبْزُغ ُ ": الذي شق كم مخبأه وبدأ بالطلوع والظهور بعد الخفاء
بَازِغَة: مؤنث " بَازِغ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الظهور بتحرك المتحرك نفسه خارجاً من خلف ساتر" ، وهي:
نَجَمَ – يَنْجُمُ، طَلَعَ – يَطْلُعُ، بَرَزَ – يَبْرُزُ، بَزَغ َ – يَبْزُغ ، طَلَّ – يَطُلُّ، نَبَأَ - يَنْبَأُ

بازغا - بازغة

﴿فلما رأى القمر بازغا قال هذا ربي فلما أفل قال لئن لم يهدني ربي لأكونن من القوم الضالين(77)﴾ الأنعام
﴿فلما رأى الشمس بازغة قال هذا ربي هذا أكبر فلما أفلت قال ياقوم إني بريء مما تشركون(78)﴾ الأنعام
جاء في التفسير : بازعاً – بازغة : طالعاً – بزغ : بدء بالطلوع

مختار الصحاح

● [بزغ] ب ز غ: بَزَغَتِ الشمس طلعت وبابه دخل و المِبْزَغُ بالكسر المشرط و بَزَغَ الحاجم والبيطار أي شرطا وبابه قطع

الراغب

بزغ

قال تعالى: }فلما رأى الشمس بازغة﴿[الأنعام/78]،﴾فلما رأى القمر بازغا{ [الأنعام/77]، أي: طالعا منتشر الضوء، وبزغ الناب، تشبيها به، وأصله من: بزغ البيطار الدابة: أسال دمها فبزغ هو، أي: سال.

ملخص اللسان
1.     بَزَغَتِ الشمسُ تَبْزُغُ بَزْغاً وبُزُوغاً: بدا منها طُلوعٌ أَو طَلَعَت وشَرَقَتْ، ابتدأَت في الطُّلوع.
2.     وبَزَغَ النَّجْمُ والقمَرُ: ابتدَأَ طُلُوعُهما،
3.     البَزْغِ، وهو الشَّقُّ كأَنها تُشَقُّ بنورِه الظلمة شقًّا،
4.     وبَزغَ نابٌ البعير: طَلَعَ،
5.     وابْتَزَغَ الربيعُ أَي جاء   أَوَّلُه.
6.     والبَزْغُ والتَّبْزِيغُ: التَّشْرِيطُ،
7.     وبَزَّغَ الحاجِمُ والبَيْطارُ أَي شَرَّط.
8.     وبَزَغَ   دَمَهُ أَي أَساله؛
9.     بَزَّغَ البَيْطارُ الحافر إِذا عَمَدَ إِلى   أَشاعِرِهِ بِمبْضع فَوَخَزَه به وَخْزاً خَفِيًّا لا يبلُغ العَصَب فيكون   دَواءً له،
10.                        وبَزِيغٌ: اسم فرس معروف.

لسان العرب

● - بزغ: بَزَغَتِ الشمسُ تَبْزُغُ بَزْغاً وبُزُوغاً: بدا منها طُلوعٌ أَو   طَلَعَت وشَرَقَتْ، وقال الزجاج: ابتدأَت في الطُّلوع. وفي التنزيل: فلما   رأَي القمر بازعاً. وفي الحديث: حين بَزَغَت الشمسُ أَي طَلَعَتْ، ونجومٌ   بَوازِغُ. وبَزَغَ النَّجْمُ والقمَرُ: ابتدَأَ طُلُوعُهما، مأْخوذ من   البَزْغِ، وهو الشَّقُّ كأَنها تُشَقُّ بنورِه الظلمة شقًّا، ومن هذا يقال:   بَزَغَ البَيْطارُ أَشاعِرَ الدابة وبضعها إِذا شق ذلك المكانَ منها   بِمِبْضَعِهِ. ويقال للسِّنِّ: بازِغةٌ وبازِمَةٌ. وبَزغَ نابٌ البعير:   طَلَعَ، وقيل: ابتدأَ في الطُّلوع. وابْتَزَغَ الربيعُ أَي جاء   أَوَّلُه.والبَزْغُ والتَّبْزِيغُ: التَّشْرِيطُ، وقد بَزَّغَه، واسمُ الآلة   المِبْزَغُ. وبَزَّغَ الحاجِمُ والبَيْطارُ أَي شَرَّط. وفي الحديث: إِن كان في   شيء شِفاءٌ ففي بَزْغَةِ الحَجَّام؛ البَزْغُ: الشَّرّْطُ. وبَزَغَ   دَمَهُ أَي أَساله؛ ومنه قول الطرماح يصف ثوراً طعن الكلابَ بِقَرْنيةِ وهُما   سلاحه:   يَهُزُّ سِلاحاً لم يَرِثْها كَلالةً،   يَشُكُّ بها مِنْها أُصُولَ المَغابِنِ   يُساقِطُها تَتْرَى بِكُلِّ خَمِيلَةٍ،   كبَزْغ البِيَطْر الثَّقْفِ رَهصَ الكَوادن   وهذا البيت نسبه الجوهري للأَعشى وردَّ عليه ابن بري وقال: هو   للطِّرمّاحِ. والرَّهْصُ: جمع رَهْصةٍ وهي مثل الوَقْرَة، وهي أَنْ يَدْوَى حافِرُ   الدابةِ من حجر تَطَؤُه، والكَوادِنُ: البَراذِينُ. ويقال للحديدة التي   يُشْرَطُ بها: مِبْزَغٌ ومِبْضَعٌ.   قال أَبو عدنان: الوَخْزُ التَّبْزيغُ، والتبزيغ والتَّغْزِيبُ واحد،   غَزَّبَ وبَزَّغَ.يقال: بَزَّغَ البَيْطارُ الحافر إِذا عَمَدَ إِلى   أَشاعِرِهِ بِمبْضع فَوَخَزَه به وَخْزاً خَفِيًّا لا يبلُغ العَصَب فيكون   دَواءً له، وأَما فَصْد عروق الدابّةِ وإِخْراجُ الدمِ منه فيقال له التوديج،   يقال: ودِّجْ فَرَسَكَ. وقال الفراء: يقال للبَرْكِ مِبْزَغَةٌ   ومِيزَغةٌ.وبَزِيغٌ: اسم فرس معروف.

مقاييس اللغة:

بزغ الباء والزاء والغين أصلٌ واحد، وهو طُلوع الشَّيءِ وظُهورُه. يقال بَزَغَتِ الشمسُ وبَزَغ نابُ البَعِيرِ إذا طلع. ويقولون للبَيْطار إذا أَوْدَجَ الدَّابّةَ: قد بَزغَه، وهو قياسُ الباب.

القاموس المحيط:

بزَغَتِ الشمسُ بَزْغاً وبُزُوغاً شَرَقَتْ، أو البُزوغُ ابْتِداءُ الطُّلوعِ، و نابُ البعيرِ طَلَعَ،
و الحاجِمُ والبَيْطارُ: شَرَطَ. وكمِنْبَرٍ: المِشْرَطُ. وكأميرٍ: فرَسٌ م، وابنُ خالِدٍ قُتِلَ في فِتْنَةِ الأشْعَثِ. وكحَيْدَرٍ: ة بالعِراقِ. وابْتَزَغَ الربيعُ: جاءَ أوّلُهُ.

تاج العروس:

بزغ
بَزَغَت الشَّمْسُ بَزْغاً وبُزُوغاً : بَدَا منْهَا طُلُوعٌ أو شَرَقَتْ وكذلكَ القَمَرُ قالَ اللهُ تعالى : فلمّا رأى القَمَرَ بازِغاً
أو البُزُوغُ : ابْتِداءُ الطُّلُوعِ وهذا هُوَ الأصْلُ نَقَلَه الزَّجّاجُ
ومنه : بَزَغَ نابُ البَعِيرِ أي : طَلَعَ ومنْهُ أُخِذَ بُزُوغُ الشَّمْسِ والقَمَرِ وهُوَ طُلُوعُه مُنْتَشِرَ الضَّوْءِ كما حَقَّقَهُ الرّاغِبُ وفي الأساسِ : بَزَغَ النّابُ : إذا شَقَّ اللَّحْمَ فخَرَجَ ومنْهُ : بَزَغَتِ الشَّمْسُ والقَمَرُ ونُجُومٌ بَوازِغُ كأنَّهَا تَشُقُّ بنُورِهَا الظُّلْمَةَ شَقّاً
وبَزَغَ الحاجِمُ والبَيْطَارُ الدَّابَّةَ بزْغاً : شَرَطَ وشَقَّ أشْعَرَها بمِبْزِغِهِ
والمِبْزَغُ كمِنْبَرٍ : المِشْرَطُ قالَ الأخْطَلُ :
يُساقِطُهَا تَتْرى بكُلِّ خَمِيلَةٍ ... كبَزْغِ البَيَطْرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ ونَسَبُه الجَوْهَرِيُّ للأعْشَى ولَيْسَ لهُ وقيلَ : هُوَ للطِّرِمّاحِ كما في التَّكْمِلَة
وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : بَزِيغٌ كأمِيرٍ : فَرَسٌ مَعْرُوفٌ
وبزَيغُ بنُ خالِدٍ : صالِحٌ قُتِلَ في فِتْنَةِ الأشْعَثِ كذا في النُّسَخِ والصوابُ ابنُ الأشْعَثِ كما هو نَصُّ الحافِظِ في التَّبْصِير وقالَ رَوَى عنهُ مُغِيرَةُ
وبَيْزَغُ كحَيْدَرٍ : ة بالعِرَاقِ من أعْمَالِ دَيْرِ عاقُول بَيْنَه وبَيْنَ جَبُّل
وابْتَزَغَ الرَّبِيعُ : جاءَ أوَّلُه
وممّا يستدْرَكُ عليهِ : بَزَّغَ البَيْطَارُ الدّابَّةُ تَبْزِيغاً : كبَزَغَ نَقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ
وقالَ أبو عدنانَ : التَّبْزِيغُ والتَّغْرِيبُ واحِدٌ وهُوَ الوَخْزُ الخَفِيُّ الّذِي لا يَبْلُغُ العَصَبَ
وبَزَغَ دمَه : أسالَهُ
وقال الفَرّاءُ : يُقَالُ للبَرْكِ : مِبزَغَةُ ومِيزَغَةٌ
وبازُوغاءُ : قَرْيَةٌ ببَغْدَادَ

##### Türkçe

**بَزَغَ** - **يَبْزُغُ** - **بَازِغ** - **بَازِغَة**
Pazartesi, 07 Şubat/Şubat 2011 20:19

**بَزَغَ** – **يَبْزُغُ** + varlık veya şey: saklandığı yerini ve kılıfını yarar ve ondan yükselmeye ve görünmeye başlar.
**بَازِغ**: “**بَزَغَ** – **يَبْزُغُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: saklandığı yerinin kılıfını yarıp gizlilikten sonra yükselmeye ve görünmeye başlayan.
**بَازِغَة**: “**بَازِغ**”in müennesi.
Ve lafız, “hareket edenin kendisinin bir örtünün arkasından dışarı çıkarak görünme hareketi” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**نَجَمَ** – **يَنْجُمُ**، **طَلَعَ** – **يَطْلُعُ**، **بَرَزَ** – **يَبْرُزُ**، **بَزَغَ** – **يَبْزُغُ**، **طَلَّ** – **يَطُلُّ**، **نَبَأَ** - **يَنْبَأُ**

بازغا - بازغة

﴿Ayı **بازغا** görüp “Bu benim rabbimdir” dedi; batınca da “Rabbim bana hidayet etmezse elbette sapmış kavimden olurum(77)”﴾ **الأنعام**
﴿Güneşi **بازغة** görüp “Bu benim rabbimdir; bu daha büyüktür” dedi; batınca da “Ey kavmim, ben sizin ortak koştuklarınızdan beriyim(78)”﴾ **الأنعام**
Tefsirde geldi: **بازعاً** – **بازغة**: doğmakta olan; **بزغ**: doğmaya başladı.

مختار الصحاح

● [**بزغ**] ب ز غ: **بَزَغَتِ** güneş: doğdu; babı **دخل**’dir. Ve **المِبْزَغُ** (kesre ile): neşter. Ve **بَزَغَ** hacamatçı ve baytar; yani ikisi de çizdi; babı **قطع**’dır.

الراغب

**بزغ**

Yüce Allah dedi: ﴿**فلما رأى الشمس بازغة**﴾ [**الأنعام/78**]، ﴿**فلما رأى القمر بازغا**﴾ [**الأنعام/77**]؛ yani: doğmakta olan, ışığı yayılmış. Ve **بزغ** köpekdişi; ona benzetme olarak. Ve aslı şundandır: **بزغ البيطار الدابة**: onun kanını akıttı; böylece o **بزغ** oldu; yani: aktı.

ملخص اللسان
1. **بَزَغَتِ** güneş **تَبْزُغُ** **بَزْغاً** ve **بُزُوغاً**: ondan bir doğuş belirdi; yahut doğdu ve doğudan doğdu; doğmaya başladı.
2. Ve **بَزَغَ** yıldız ve ay: ikisinin doğuşu başladı,
3. **البَزْغِ**: o, yarma/çatlatmadır; sanki onun nuruyla karanlık yarılır, bir yarma ile,
4. Ve **بَزغَ** devenin köpekdişi: çıktı,
5. Ve **ابْتَزَغَ** bahar: yani onun ilki geldi.
6. Ve **البَزْغُ** ve **التَّبْزِيغُ**: çizme/yarma,
7. Ve **بَزَّغَ** hacamatçı ve baytar: yani çizdi.
8. Ve **بَزَغَ** kanını: yani onu akıttı;
9. **بَزَّغَ** baytar, tırnağı: eğer neşterle onun kıllarına yönelip onunla sinire ulaşmayan gizli bir batırma ile batırırsa; böylece ona bir ilaç olur,
10. Ve **بَزِيغٌ**: bilinen bir atın adıdır.

لسان العرب

● - **بزغ**: **بَزَغَتِ** güneş **تَبْزُغُ** **بَزْغاً** ve **بُزُوغاً**: ondan bir doğuş belirdi yahut doğdu ve doğudan doğdu. Zecâc dedi: doğmaya başladı. Ve tenzilde: “Ayı **بازعاً** görünce.” Ve hadiste: güneş **بَزَغَت** olduğu vakit; yani doğdu. Ve **نجومٌ بَوازِغُ**. Ve **بَزَغَ** yıldız ve ay: ikisinin doğuşu başladı; **البَزْغِ**’den alınmıştır; o, yarma/çatlatmadır; sanki onun nuruyla karanlık yarılır, bir yarma ile. Ve bundan denir: **بَزَغَ البَيْطارُ أَشاعِرَ الدابة وبضعها**: eğer onun o yerini **بِمِبْضَعِهِ** ile yararsa. Ve dişe denir: **بازِغةٌ** ve **بازِمَةٌ**. Ve **بَزغَ** devenin köpekdişi: çıktı; ve denildi: doğmaya başladı. Ve **ابْتَزَغَ** bahar: yani onun ilki geldi. Ve **البَزْغُ** ve **التَّبْزِيغُ**: çizme/yarma; ve onu **بَزَّغَه**. Ve âlet adı: **المِبْزَغُ**. Ve **بَزَّغَ** hacamatçı ve baytar: yani çizdi. Ve hadiste: “Eğer bir şeyde şifa varsa, hacamatçının **بَزْغَةِ**sindedir”; **البَزْغُ**: çiziktir. Ve **بَزَغَ** kanını: yani onu akıttı; ve ondan, Ṭarmâḥ’ın, boynuzuyla köpekleri boynuzlayıp (iki boynuz) silahı olan bir boğayı vasfederek sözü:
يَهُزُّ سِلاحاً لم يَرِثْها كَلالةً،
يَشُكُّ بها مِنْها أُصُولَ المَغابِنِ
يُساقِطُها تَتْرَى بِكُلِّ خَمِيلَةٍ،
كبَزْغ البِيَطْر الثَّقْفِ رَهصَ الكَوادن
Ve bu beyti Cevherî A‘şâ’ya nisbet etti; İbn Berrî ona reddetti ve dedi: o, Ṭarmâḥ’ındır. Ve **الرَّهْصُ**: **رَهْصةٍ**’nın cem‘idir; o, **الوَقْرَة** gibidir; o da, hayvanın tırnağının bastığı bir taştan dolayı yaralanmasıdır. Ve **الكَوادِنُ**: binek atlarıdır. Ve çizmekle çizilen demire denir: **مِبْزَغٌ** ve **مِبْضَعٌ**. Ebû ‘Adnân dedi: **الوَخْزُ** **التَّبْزيغُ**’dir; ve **التبزيغ** ile **التَّغْزِيبُ** birdir: **غَزَّبَ** ve **بَزَّغَ**. Denir: **بَزَّغَ البَيْطارُ الحافر**: eğer neşterle onun kıllarına yönelip onunla sinire ulaşmayan gizli bir batırma ile batırırsa; böylece ona bir ilaç olur. Ama hayvanın damarlarını yarmak ve ondan kan çıkarmaya **التوديج** denir; denir: **ودِّجْ فَرَسَكَ**. Ferrâ dedi: **البَرْكِ** için denir: **مِبْزَغَةٌ** ve **مِيزَغةٌ**. Ve **بَزِيغٌ**: bilinen bir atın adıdır.

مقاييس اللغة:

**بزغ**: **الباء** ve **الزاء** ve **الغين** bir tek asıldır; o da şeyin doğması ve görünmesidir. Denir: **بَزَغَتِ** güneş ve **بَزَغ** devenin köpekdişi; eğer çıktıysa. Ve baytar için, eğer hayvanı **أَوْدَجَ** ederse: “onu **بَزغ** etti” derler; ve o, babın kıyasıdır.

القاموس المحيط:

**بزَغَتِ** güneş **بَزْغاً** ve **بُزُوغاً**: doğudan doğdu; yahut **البُزوغُ**: doğuşun başlangıcıdır. Ve devenin köpekdişi: çıktı.
Ve hacamatçı ve baytar: çizdi. Ve **كمِنْبَرٍ**: **المِشْرَطُ**. Ve **كأميرٍ**: bir at (m). Ve Hâlid’in oğlu: Eş‘as fitnesinde öldürüldü. Ve **وكحَيْدَرٍ**: Irak’ta bir yerleşim. Ve **ابْتَزَغَ** bahar: onun ilki geldi.

تاج العروس:

**بزغ**
**بَزَغَت** güneş **بَزْغاً** ve **بُزُوغاً**: ondan bir doğuş belirdi yahut doğudan doğdu; ay da böyledir. Yüce Allah dedi: “Ayı **بازِغاً** görünce.”
Yahut **البُزُوغُ**: doğuşun başlangıcıdır; ve bu asıldır; Zecâc onu nakletti.
Ve ondan: **بَزَغَ** devenin köpekdişi; yani: çıktı. Ve ondan alınmıştır: güneşin ve ayın **بُزُوغُ**u; o, Râgıb’ın tahkik ettiği üzere, ışığı yayılmış olarak onun doğuşudur. Ve **الأساس**’ta: **بَزَغَ النّابُ**: eğer eti yarıp çıktıysa. Ve ondan: **بَزَغَتِ** güneş ve ay ve **نُجُومٌ بَوازِغُ**; sanki nurlarıyla karanlığı bir yarma ile yararlar.
Ve **بَزَغَ** hacamatçı ve baytar, hayvanı **بزْغاً**: çizdi ve onun kıllarını **بِمِبْزِغِهِ** ile yardı.
Ve **المِبْزَغُ** **كمِنْبَرٍ**: neşterdir. Aḫṭal dedi:
يُساقِطُهَا تَتْرى بكُلِّ خَمِيلَةٍ ... كبَزْغِ البَيَطْرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ
Ve Cevherî onu A‘şâ’ya nisbet etti; ona ait değildir. Ve denildi: o, **التَّكْمِلَة**’de olduğu üzere Ṭırimmâḥ’ındır.
İbn Düreyd dedi: **بَزِيغٌ** **كأمِيرٍ**: bilinen bir attır.
Ve **وبزَيغُ بنُ خالِدٍ**: sâlih (bir kimse); Eş‘as fitnesinde öldürüldü; nüshalarda böyledir; doğrusu, **ابنُ الأشْعَثِ**’tır; hâfızın **التَّبْصِير**’deki nassı böyledir. Ve dedi: ondan Muğîre rivayet etti.
Ve **وبَيْزَغُ** **كحَيْدَرٍ**: Irak’ta, Deyr ‘Âḳûl amellerinden bir yerleşim; onunla Cebbül arasındadır.
Ve **ابْتَزَغَ** bahar: onun ilki geldi.
Ve ondan, ona istidrâk olunanlardandır: **بَزَّغَ** baytar, hayvanı **تَبْزِيغاً**: **كبَزَغَ**; Zemahşerî onu nakletti.
Ebû ‘Adnân dedi: **التَّبْزِيغُ** ile **التَّغْرِيبُ** birdir; o, sinire ulaşmayan gizli batırmadır.
Ve **بَزَغَ** kanını: onu akıttı.
Ferrâ dedi: **البَرْكِ** için denir: **مِبزَغَةُ** ve **مِيزَغَةٌ**.
Ve **وبازُوغاءُ**: Bağdat’ta bir köydür.
