# بزل (ب-ز-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B2%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ز - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي واللام والباء معهما
ز ب ل، ل ز ب، ل ب ز، ب ز ل مستعملات
زبل:
الزِّبْلُ: السِّرْقِينُ وما أشبهه، والمُزْبَلةُ: مُلْقاهُ. والزَّبيل: الجِراب، والزِّنْبِيلُ أيضاً. وجَمْعُه: زنابيل، وهو عند العامّة ما يُتَّخذ من الخُوص بعُرْوتين. وجمع الزَّبيل: زُبُل وزُبْلان.
لزب:
اللَّزبُ: الأَزْبة. والأَزْب: الشِّدّة والصّلابة.
ولَزَبَ لُزُوباً، أي: لزق، والطّينُ اللاّزبُ منه، قال النّابغة:
ولا يَحْسبونَ الخَيْرَ لا شَرَّ بَعْـدَهُ		ولا يَحْسبونَ الشَّرَّ ضَرْبَةَ لازبِ
واللُّزُوب أيضاً: الضّيقُ والقَحط.
لبز:
اللَّبْزُ: الأكلُ الجيّد، يقال: لَبَزَ يَلْبِزُ لَبْزاً فهو لا بزٌ.
واللّبز: ضَرْبُ النّاقةِ بجمع خُفِها ضَرْباً لطيفاً في تَحامُل، قال:
خَبْطا بأخفافٍ ثقالِ اللَّبْزِ
بزل:
ناقة بازل، وبعير بازل الذّكّر والأنثى فيه سواء، لأنّ هذا شيء ليس لها فيه فعل إنما هو بَزَل نابُه يَبْزُل بُزولا، أي: فَطَر وانشقّ، والجميع: بُزُلٌ وبُزَّلٌ في الذّكور، وفي الإناث: بُزّلٌ وبَوازِلُ وبُزّل يشتركان فيه وبزَل نابه ونابُه بازل.
والبَزْل: تصفيةُ الشّراب ونحوه، والمِبْزَلُ: الذّي يُصَفَّى به، ويكون في مَوْضِعٍ من الوعاءِ، شِبْه طُبْيٍ فيه خَرْقٌ، فذلك نفسُه المِبزَل، وبزل الخَمْرَ وابتزلها وتَبَزَّلها: ثقب إناءها، قال:
تحدّر من نواطب ذي ابتزال
والنّاطبة: شيء يُتَّخذ فيه خروقٌ كثيرة يُصَفَّى به.

##### Türkçe

باب **الزاي** و**اللام** و**الباء** معهما
**ز ب ل**، **ل ز ب**، **ل ب ز**، **ب ز ل** مستعملات

**زبل**:
**الزِّبْلُ**: **السِّرْقِينُ** ve ona benzer şey; **المُزْبَلةُ**: onun atıldığı yer. **الزَّبيل**: torba; **الزِّنْبِيلُ** de (böyledir). Onun çoğulu: **زنابيل**. O, avâm katında iki kulplu olarak **الخُوص**tan yapılan şeydir. **الزَّبيل**’in çoğulu: **زُبُل** ve **زُبْلان**.

**لزب**:
**اللَّزبُ**: **الأَزْبة**. **الأَزْب**: şiddet ve katılık.
Ve **لَزَبَ** **لُزُوباً**; yani: yapıştı; ondan **الطّينُ اللاّزبُ** (yapışkan çamur). **النّابغة** dedi ki:
ولا يَحْسبونَ الخَيْرَ لا شَرَّ بَعْـدَهُ		ولا يَحْسبونَ الشَّرَّ ضَرْبَةَ لازبِ
Ve **اللُّزُوب** da: darlık ve kıtlık.

**لبز**:
**اللَّبْزُ**: iyi yeme; denir ki: **لَبَزَ** **يَلْبِزُ** **لَبْزاً**; o hâlde o **لا بزٌ**dur.
Ve **اللّبز**: devenin, toynaklarının toplamıyla hafif bir vuruşla, bir yükleniş içinde vurmasıdır; dedi ki:
خَبْطا بأخفافٍ ثقالِ اللَّبْزِ

**بزل**:
**ناقة** **بازِل**; ve **بعير** **بازِل**: onda erkek ve dişi eşittir; çünkü bu, onun için içinde fiil bulunan bir şey değildir; ancak onun **نابُه** **بَزَلَ** **يَبْزُل** **بُزولا**; yani: yarıldı ve çatladı. Ve hepsi: erkeklerde **بُزُلٌ** ve **بُزَّلٌ**; dişilerde: **بُزّلٌ** ve **بَوازِلُ**; ve **بُزّل** ikisinde ortak olur. Ve **بزَل** **نابه**; ve onun **نابُه** **بازِل**dir.
Ve **البَزْل**: içkiyi ve benzerini süzme/berraklaştırma; **المِبْزَلُ**: onunla süzülen şey; ve kabın bir yerinde olur; içinde delik bulunan, **طُبْي** benzeri (bir şey); işte o, bizzat **المِبزَل**dir. Ve **بزل** **الخَمْرَ** ve **ابتزلها** ve **تَبَزَّلها**: kabını deldi. Dedi ki:
تحدّر من نواطب ذي ابتزال
Ve **النّاطبة**: içinde çok delikler yapılan, onunla süzülen bir şeydir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَزَلَ البعيرُ يَبْزُلُ بُزولاً: فَطَرَ نابُهُ، أي انشَقَّ، فهو بازِلٌ، ذكراً كان أو أنثى، والجمع بُزُلٌ وبُزَّلٌ وبَوازِلٌ. والبازِلُ أيضاً: اسمٌ للسنّ التي طلعتْ. وبَزَلْتُ الشراب. وشَجَّةٌ بازِلَةٌ: سالَ دمُها. وتَبَزَّلَ، أي تَشَقَّقَ، ومنه قول زهير:
تَبَزَّل ما بين العشيرِ بالدمِ.
وانْبَزَلَ الطَلْعُ، أي انشقَّ. قال يعقوب: ما عنده بازِلَةٌ، أي ليس عنده شيء من مال. ولا ترك الله عنده بازِلَةً، ولم يعطهم بازِلَةً، أي شيئاً. وأمرٌ ذو بَزْلٍ، أي ذو شدِّةٍ. قال عمرو بن شَاْسٍ:
يُفَلِّقْنَ رأسَ الكوكبِ الفخـمِ بَـعـد مـا		تدور رحى المَلْحاءِ في الأمرِ ذي البَزْلِ
والمِبْزَلُ: ما يُصَفَّى به الشرابُ. والبَزْلاءُ: الرأيُ الجيد. قال الشاعر:
من امرئٍ ذي سَماحٍ لا تزالُ له		بَزْلاءُ يَعْيا بها الجَثَّامَةُ اللُـبَـدُ
وفلان نَهَّاضٌ بَبَزْلاءَ، إذا كان ممن يقول بالأمور العظام. قال الشاعر:
إنِّي إذا شَغَلَتْ قوماً فُروجُهُمُرحْبُ المَسالِكِ نَهَّاضٌ بِبَزْلاءِ

##### Türkçe

**بَزَلَ** deve **يَبْزُلُ** **بُزولاً**: azı dişi yarıldı; yani çatladı; o hâlde o **بازِلٌ**’dir; erkek de olsa dişi de olsa; çoğulu **بُزُلٌ** ve **بُزَّلٌ** ve **بَوازِلٌ**’dir. Ve **البازِلُ** ayrıca: çıkan dişin adı(dır). Ve “**بَزَلْتُ** içeceği”. Ve **شَجَّةٌ بازِلَةٌ**: kanı aktı. Ve **تَبَزَّلَ**: yani çatladı; bunun(la ilgili) olarak Züheyr’in sözü:
**تَبَزَّل ما بين العشيرِ بالدمِ.**

Ve **انْبَزَلَ الطَلْعُ**: yani yarıldı. Yakub dedi: “Onun yanında **بازِلَةٌ** yoktur”; yani onun yanında maldan hiçbir şey yoktur. “Allah onun yanında **بازِلَةً** bırakmasın”; ve “onlara **بازِلَةً** vermedi”; yani bir şey. Ve **أمرٌ ذو بَزْلٍ**: yani şiddet sahibi. Amr b. Şâs dedi:
**يُفَلِّقْنَ رأسَ الكوكبِ الفخـمِ بَـعـد مـا		تدور رحى المَلْحاءِ في الأمرِ ذي البَزْلِ**

Ve **المِبْزَلُ**: içeceğin onunla süzüldüğü şey. Ve **البَزْلاءُ**: iyi görüş. Şair dedi:
**من امرئٍ ذي سَماحٍ لا تزالُ له		بَزْلاءُ يَعْيا بها الجَثَّامَةُ اللُـبَـدُ**

Ve falan kimse **نَهَّاضٌ بَبَزْلاءَ**’dır; eğer büyük işler hakkında söyleyenlerden ise. Şair dedi:
**إنِّي إذا شَغَلَتْ قوماً فُروجُهُمُرحْبُ المَسالِكِ نَهَّاضٌ بِبَزْلاءِ**

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ل ب
زلب ، زبل ، لزب ، لبز ، بزل ، بلز : مستعملات .
زلب : قال الليث ازْدَلبَ بمعنى آسْتَلَبَ ، وهي لغةٌ رديئة .
لزب : قال الله جلّ وعزّ : ( إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّن ) ( الصافات : 11 ) .
قال الفرّاء : اللاَّزِب واللاّتِب واللاّصق واحد والعَرَب تقول : ليس هذا بضَرْبةِ لازِم ولازِب ، يُبدِلون الباءَ ميماً ، لتقارب المخارج ، وقال ابن السّكّيت : صار كذا وكذا ضربةَ لازِب ، وهي اللّغة الجيّدة ، وأَنشَد للنابغة :
ولا يَحسَبون الخيرَ لا شَرَّ بَعْدَه
ولا يَحسِبون الشّرَّ ضَربَة لازِبِ
قال : لازِم لُغَيَّة .
وقال غيرُه : أصابتْهم لَزْبةٌ يعنِي شِدّةَ السَّنَة ، وهي الأزْمة والأزبَة ، كلُّها بمعنى واحد .
قال أبو بكر : قولهم : ( ما هذا ) هذا بضربة لازب ، أي : ما هذا بلازم واجب ، أي : ما هو بضربة سيف لازب ، وهو مثلٌ .
سلمة عن الفرّاء قال : اللِّزْبُ : الطّرِيق الضَّيّق .
أبو سعيد : رَجُل عَزَبٌ لَزَب .
قال ابن بُزُرج : مثله . وامرأةٌ عَزَبَةٌ لَزَبَة .
لبز : قال الليث : اللَّبْزُ : الأكلُ الجيّد ، يقال : هو يَلبِز لَبْزاً .
وقال ابن السكّيت : اللَّبْزُ : اللّقْمُ ، وقد لَبَزه يَلْبِزُه .
وقال غيرُه : لَبَزَ في الطّعام : إذا جَعَل يَضرِب فيه ، وكلُّ ضَربٍ شديدٍ هو لَبز وقال رؤبة :
خَبْطاً بأخفافٍ ثِقالِ اللُّبْزِ
وقال :
تأكل في مقعدها قفيزا
تَلقَم أمثال الحصى ملبوزا
وقال أبو عمرو : اللِّبزُ بكسر اللام : ضمدُ الجُرح بالدّواء ، رواه مع حروف جاءتْ على مِثال فعْل قال : واللَّبْزُ : الأكلُ الشديد .
بلز : أبو عمرو : وامرأةٌ بِلِزٌ : خَفِيفة . قال : والبِلِزُ : الرّجلُ القصير .
سلمة عن الفرَّاء من أسماء الشَّيطان البَلأَز والحَلأَز والجانُّ .
وقال ابن السكّيت يقال للرّجل القصير بَلأَز وزَأْبَل ووَزواز وزَوَنْزَى .
أبو عمر : بلأَز بَلأذه : إذا أكل حتى شبع .
زبل : أبو عبيد عن أبي عمرو : والزِّبالُ : ما حَمَلَت النملةُ بفِيها ، وقال ابن مقبل :
كَريم النِّجارِ حَمَى ظَهرَه
فَلَم يُرْتَزَأْ برُكوبٍ زِبالاَ
ابن السّكيت : يقال : ما في الإناء زُبالة ، وكذلك في السِّقاء ، وفي البئر . وبه سميت زُبالة ، منزل من مناهل طريق قلة .
الليث : الزِّبْلُ : السِّرْقِين وما أَشْبَهَه ، والمُزْبَلَة مُلقَى ذلك . والزَّبِيلُ : الجِراب ، وهو الزِّنْبِيل ، فإذا جَمعوا قالوا زَنَابيل . وقيل : الزِّنبيل خَطأ ، وإنما هو زَبِيل ، وجمعه زُبُل وزُبْلان .
وقال غيرُه : زَبَلْتُ الشيءَ وازدَبَلْته : إذا احتملَته ، وكذلك زمَلْته وازدَمَلْته .
وقال ابن الأعرابيّ : الزُّبْلة : اللُّقمة ، والزُّبلة : النَّيْلة .
بزل : قال ابن السكّيت : يقال ما عندهم بازِلة : أي : ليس عندهم شيء من مالِ ، ولا تَرَكَ اللَّهُ عندَه بازِلةَ . ويقال : لَم يُعطِهم بازِلَةً ، أي : لم يُعطِهم شيئاً .
أبو عبيدة عن الأصمعيّ : يقال للبعير إذا استَكْمَلَ السَّنة الثامنةَ وطَعَنَ في التاسعة وفَطَرَ نابُه : فهو حينئذ : بازل وكذلك النّاقة بازِل بغيرها ، والذَّكَر والأنثى سواء ، وهو أقصى أسنانِ البعير ، سُمّيَ بازِلاً من البَزْل وهو الشَّقّ ، وذلك أنَّ نابَه إذا طَلَع يقال له بازِل ، لِشَقِّه اللَّحمَ عن مَنْبَتِه شَقّاً ، وقال النابغة في تسمية النّاب بازِلاً يَصِف ناقة :
مَقْذوفة بدْخيسِ النَّحْض بازِلُها
له صرِيفٌ صَرِيفَ القَعْو بالمَسَدِ
أراد ببازِلِها نابَها . وتَبزّل الشيءُ : إذا
تشقّق ، وقال زُهير :
تَبزَّلَ ما بين العَشيرةِ بالدَّمِ
ومن هذا يقال للحديدة التي يفْتَح بِهَا مِبْزَل الدَّنّ : بِزالٌ ومِبْزَل ، لأنّه يُفتَح به .
والبَزْلاءُ : الرأيُ الجَيّد .
وقال أبو عمرو : ما لِفُلانٍ بَزْلاَءُ يَعيش بها ، أي : ما له صَرِيمةُ رَأْي .
أبو عبيد عن أبي زيد : إنه لذو بَزْلاء : إذا كان ذا رأي ، وأَنشَد :
بَزْلاَءُ يَعْيَا بها الْجَثَّامة اللُّبَدُ
سلمة عن الفرّاء : إنّه لذو بَزْلاء ، أي : ذو رأْي وعَقْل ، وقد بَزَل رَأْيُه بزُولاً .
وقال الليث : البَزْلُ : تَصْفِيةُ الشَّراب ونحوِه . والمِبْزَلُ : هو الذي يُصَفَّى به ، وأَنشد :
تَحَدَّرَ مِنْ نَوَاطِبَ ذِي ابتِزال
قلت : لا أعرف البَزْل بمعنى التّصْفية . وفي ( النّوادر ) : رجل تبْزِلَةٌ وتَبْزِلّة وتُبَيْزِلة .

##### Türkçe

ز ل ب
**زلب** ، **زبل** ، **لزب** ، **لبز** ، **بزل** ، **بلز** : kullanımdadırlar.

**زلب** : Leys dedi: **ازْدَلبَ** “**آسْتَلَبَ**” mânâsınadır; ve o kötü bir dildir.

**لزب** : Allah (azze ve celle) dedi: ( **إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّن** ) (الصافات: 11).
Ferrâ dedi: **اللاَّزِب** ve **اللاّتِب** ve **اللاّصق** birdir; ve Araplar der: “Bu, **لازِم** ve **لازِب** darbesi değildir”; mahreçlerin yakınlığından dolayı **الباء**’yı **ميماً** yaparlar. İbnü’s-Sikkît dedi: “Şu ve şu, **لازِب** darbesi oldu”; ve o iyi dildir. Nâbiga’dan inşad etti:
ولا يَحسَبون الخيرَ لا شَرَّ بَعْدَه
ولا يَحسِبون الشّرَّ ضَربَة لازِبِ
Dedi: **لازِم** küçük bir dildir.
Başkası dedi: Onlara bir **لَزْبةٌ** isabet etti; yani senenin şiddeti; ve o **الأزْمة** ve **الأزبَة**’dir; hepsi bir mânâdadır.
Ebû Bekir dedi: Onların sözü: “( **ما هذا** ) bu, **لازب** darbesi değildir”; yani: bu, lâzım vâcip değildir; yani: bu, **لازب** kılıç darbesi değildir; ve o bir meseldir.
Seleme, Ferrâ’dan: **اللِّزْبُ**: dar yoldur.
Ebû Saîd: **عَزَبٌ لَزَب** adam.
İbn Büzürc dedi: onun gibidir. Ve **عَزَبَةٌ لَزَبَة** kadın.

**لبز** : Leys dedi: **اللَّبْزُ**: iyi yemektir; denir ki: o **لَبْزاً** **يَلبِز**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **اللَّبْزُ**: lokmadır; ve onu **يَلْبِزُه** **لَبَزه**.
Başkası dedi: **لَبَزَ** yemekte: içine vurmaya başladığı zaman; ve her şiddetli vuruş **لَبز**’dir. Rü’be dedi:
خَبْطاً بأخفافٍ ثِقالِ اللُّبْزِ
Ve dedi:
تأكل في مقعدها قفيزا
تَلقَم أمثال الحصى ملبوزا
Ebû Amr dedi: **اللِّبزُ** (lâmın kesresiyle): yarayı ilaçla sarmaktır; onu, **فعْل** misali üzere gelen harflerle rivayet etti. Dedi: ve **اللَّبْزُ**: şiddetli yemektir.

**بلز** : Ebû Amr: ve **بِلِزٌ** kadın: hafiftir. Dedi: ve **البِلِزُ**: kısa adamdır.
Seleme, Ferrâ’dan: şeytanın isimlerindendir: **البَلأَز** ve **الحَلأَز** ve **الجانُّ**.
İbnü’s-Sikkît dedi: kısa adama **بَلأَز** ve **زَأْبَل** ve **وَزواز** ve **زَوَنْزَى** denir.
Ebû Ömer: **بلأَز** onu **بَلأذه**: doyuncaya kadar yediği zaman.

**زبل** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الزِّبالُ**: karıncanın ağzıyla taşıdığı şeydir. İbn Mukbil dedi:
كَريم النِّجارِ حَمَى ظَهرَه
فَلَم يُرْتَزَأْ برُكوبٍ زِبالاَ
İbnü’s-Sikkît: denir ki: kapta **زُبالة** yok; aynı şekilde kırbada ve kuyuda. Ve onunla **زُبالة** isimlendirildi; **قلة** yolunun menzillerinden bir menzildir.
Leys: **الزِّبْلُ**: tezek ve benzeri; ve **المُزْبَلَة** onun atıldığı yerdir. Ve **الزَّبِيلُ**: torbadır; o **الزِّنْبِيل**’dir; topladıkları zaman **زَنَابيل** derler. Ve denildi ki: **الزِّنبيل** hatadır; ancak o **زَبِيل**’dir; onun çoğulu **زُبُل** ve **زُبْلان**’dır.
Başkası dedi: **زَبَلْتُ** şeyi ve **ازدَبَلْته**: onu yüklendiğim zaman; aynı şekilde **زمَلْته** ve **ازدَمَلْته**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الزُّبْلة**: lokmadır; ve **الزُّبلة**: nasiptir.

**بزل** : İbnü’s-Sikkît dedi: denir ki: onların yanında **بازِلة** yok; yani: onların yanında maldan hiçbir şey yoktur. Ve “Allah onun yanında **بازِلةَ** bırakmadı.” Ve denir ki: onlara **بازِلَةً** vermedi; yani: onlara hiçbir şey vermedi.
Ebû Ubeyde, Asma‘î’den: deve, sekizinci seneyi tamamlayıp dokuzuncuya girdiği ve azı dişi yarıldığı zaman ona **بازِل** denir; aynı şekilde dişi deve de, başkası olmaksızın, **بازِل**’dir; erkek ve dişi eşittir. Ve o, devenin dişlerinin en sonudur. **بازِل** diye isimlendirildi; **البَزْل**’den, o da yarıktır; çünkü azı dişi çıktığı zaman ona **بازِل** denir; etini menşeinden yarıp yarmasından dolayı. Nâbiga, azı dişini **بازِلاً** diye isimlendirmede, bir dişi deveyi vasfederek dedi:
مَقْذوفة بدْخيسِ النَّحْض بازِلُها
له صرِيفٌ صَرِيفَ القَعْو بالمَسَدِ
**بازِلُها** ile onun azı dişini kastetti. Ve **تَبزّل** şey: çatladığı zaman. Züheyr dedi:
تَبزَّلَ ما بين العَشيرةِ بالدَّمِ
Ve bundan, fıçının **مِبْزَل**’ini açtıkları demire **بِزالٌ** ve **مِبْزَل** denir; çünkü onunla açılır.
Ve **البَزْلاءُ**: iyi görüştür.
Ebû Amr dedi: filânın, onunla yaşayacağı **بَزْلاَءُ** yoktur; yani: onun, görüşten bir payı yoktur.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: o, **بَزْلاء** sahibidir; görüş sahibi olduğu zaman. Ve inşad etti:
بَزْلاَءُ يَعْيَا بها الْجَثَّامة اللُّبَدُ
Seleme, Ferrâ’dan: o, **بَزْلاء** sahibidir; yani: görüş ve akıl sahibidir. Ve onun görüşü **بزُولاً** **بَزَل**.
Leys dedi: **البَزْلُ**: içeceği ve benzerini süzmektir. Ve **المِبْزَلُ**: onunla süzülen şeydir. Ve inşad etti:
تَحَدَّرَ مِنْ نَوَاطِبَ ذِي ابتِزال
Dedim: **البَزْل**’ü süzme mânâsında bilmiyorum. Ve ( **النّوادر** )’de: **تبْزِلَةٌ** ve **تَبْزِلّة** ve **تُبَيْزِلة** adam.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والزاء وما يثلثهما)
(بزع) الباء والزاء والعين أصل واحد وهو الظَّرْف، يقال للظَّريف بَزيع، وتَبَزَّع الغُلامُ ظَرُف، ولا يكونُ ذلك إلا مِن صِفَة الأحداث. وربما قالوا تَبزعَ الشّرُّ إذا تفاقَمَ، فإن كان صحيحاً فهو أصلٌ ثان.
(بزغ) الباء والزاء والغين أصلٌ واحد، وهو طُلوع الشّيءِ وظُهُوره. يقال بَزَغَتِ الشمسُ وبَزَغ نابُ البَعيرِ إذا طلع. ويقولون للبَيْطار إذا أوْدَجَ الدّابةَ قد بَزَغه، وهو قياسُ الباب.
(بزق) الباء والزاء والقاف أصلٌ واحد، وهو إلقاء الشيء، يقال بَزَق الإنسانُ، مثل بَصَقَ. وأهل اليَمَن يقولون: بَزَق الأرضَ إذا بَذَرَها([1]).
(بزل) الباء والزاء واللام أصلان: تفتُّح الشيء،والثاني الشدّةُ والقُوّة. فأمّا الأوّل فيقال بَزَلْتُ الشَّرابَ بالمِبْزَل أَبْزُلُه بَزْلاً. ومن هذا قولهم بَزَل البعيرُ إذا فَطَر نابُه، أي انشقَّ، ويكون ذلك لحِجّتِه التّاسعة. وشَجّةٌ بازِلة إذا سَالَ دَمُها. وانبَزَل الطّلْع إذا تَفَتَّق. ومن الباب البأْزَلَة وهي المِشْيَةُ السريعة؛ لأن المُسْرِع مُفتِّح في مِشْيته. قال:
* فأدْبَرَتْ غَضْبَى تَمَشَّى البازَلَهْ([2]) *
والأصل الثاني قولهم أمر ذو بَزْل أي شِدَّة. قال عمرو بن شأسٍ:
يفلِّقْنَ رَأْسَ الكَوكَبِ الفَخْمِ بعدما*** تَدُور رَحَى المَلْحاءِ في الأمْرِ ذِي البَزْلِ([3])ومن هذا قولهم: فلان نَهّاضٌ ببزْلاءَ، إذا كان محتملاً للأمور العِظام. وقال قوم، وهو هذا الأصل: ذو بزْلاء، أي ذو رأي. أنشد أبو عُبيد([4]):
إني إذا شغلَتْ قوماً فُروجهُم *** رَحْبُ المسالِكِ نهَّاضٌ ببَزْلاءِ
(بزم) الباء والزاء والميم أصلٌ واحد: الإمساك والقَبْض. يقال بَزَم على الشيءِ إذا قَبَض عليه بمُقَدَّم فيه. والإبزيم عربيٌّ فصيح، وهو مشتق من هذا. والبَزيم فَضْلَة الزّادِ، سُمِّيت بذلك لأنه أُمْسِكَ عن إنفاقها.
(بزو) الباء والزاء والواو أصلٌ واحد، وهو هيئةٌ من هيئات الجسم في خروجِ صدرٍ، أو تَطَاوُلٍ، أو ما أشبه ذلك. يقال للرّجُل الذي دَخلَ ظهْرُهُ وخرَجَ صَدْرُه: هو أَبْزَى. قال كثَيِّر:
* من القَومِ أَبْزَى مُنْحنٍ مُتَباطِنُ([5]) *
وقال قومٌ: تبازَى إذا حرَّكَ عَجُزَه في مِشْيَته. قال أبو عُبيد: الإبْزَاء أن يرفع الإنسان مُؤَخَّره، يقال منه أَبْزَى يُبْزِي. والبَازِي يَبْزُو في تطاوله، أو إيناسه، وقد يقال له البازُ بلا ياءٍ في ضرورة الشِّعر: قال عنترةُ يذكر فَرَساً:
كأنَّهُ بازُ دَجْنٍ فَوقَ مَرْقَبَةٍ *** جَلاَ القَطَا فهو ضاري سَمْلَقٍ سَنِقُ([6])البازي في الدَّجْن أشدُّ طَلبَاً للصّيد، ضَاري سَمْلق، أي مُعتادٌ للصَّيد في السَّملق، وهي الصحراء. سَنِق: بَشِمٌ([7]). وأظنُّ أنا أنّ وصْفَه إيّاه بالبَشَمِ ليس بجيِّد. ويقولون: أخَذْتُ من فُلانٍ بَزْوَ* كذَا، أي المبلغ الذي يبلغه ويرتَفع إليه. وربما قالوا أبزَيْتُ بفُلانٍ إذا بَطَشْتَ به؛ وهو من هذا لأنّه يَعلُوه ويَقْهَرُه.
(بزخ) الباء والزاء والخاء أصلٌ يقْرُب من الذي قبلَه. والبَزَخ خروج الصّدْرِ ودُخولُ الظَّهر؛ يقال رجلٌ أبزَخُ وامرأةٌ بَزْخاء. وتبازَخَتْ له المرأةُ، إذا حَرّكَتْ عَجُزَها في مِشْيَتِها.
(بزر) الباء والزاء والراء أصلان: أحدهما شيءٌ من الحبوب، والأصل الثاني من الآلات التي تستعمل عند دقِّ الشيء.
فأمّا الأوّل فمعروف. قال الدُّرَيديُّ: وقول العامّة بَزْرُ البَقْلِ خطأ، إنما هو بَذْر. وفي الكتاب الذي للخليل: البَزْر كلُّ حبٍّ يُبذَر، يقال بَذَرتُهُ وبَزَرْتُ القِدْرَ بأَبزارِها.
والأصل الثاني: البَيْزَرَة خشَبة القَصّار التي يدُقّ بها، ولذا قال أوس:
* بأيديهم بيازيرُ([8]) *
ويقال بَزَرْته بالعَصَا إذا ضربْتَهُ بها.
 --------------ـــــ
([1]) في الأصل: "ندرها"، صوابه من اللسان (بزق).
([2]) البيت لأبي الأسود العجلي، كما في اللسان (بأزل، شهل) والهمزة فيه مسهلة. وقبل البيت:
* قد كان فيما بيننا مشاهله *
 ([3])البيت في اللسان (13: 65) والمجمل. في الأصل: "يقلقلن"، وصوابه في اللسان والمجمل.
([4]) في الأصل: "قال أبو عبيد".
([5]) صدره كما في اللسان (18: 78): *رأتني كأشلاء اللجام وبعلها *
([6]) هذا ما يقتضيه تفسيره بعده. ورواية اللسان (7: 18): "سملق سلق" باللام وبكسر الروي. والسلق، بالتحريك: القاع الصفصف، كالسملق.
([7]) في الأصل: "بشر".
([8]) البيت بتمامه كما في ديوان أوس ص8:
نكبتها ماءهم لما رأيتهم  *** صهب السبال بأيديهم بيازير

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الزاء** ve onları üçleyen şey)

(**بزع**) **الباء** ve **الزاء** ve **العين** tek bir asıldır; o da zarâfettir. Zarîf olana **بَزيع** denir. **تَبَزَّع** olan oğlan zarîf oldu; bu ancak gençlerin sıfatından olur. Bazen de: **تَبزعَ** şer, şayet azdı/şiddetlendi ise, derler; eğer sahih ise o, ikinci bir asıldır.

(**بزغ**) **الباء** ve **الزاء** ve **الغين** tek bir asıldır; o da bir şeyin doğması ve görünmesidir. **بَزَغَتِ** güneş denir; deve dişi için de, çıktığı zaman, **بَزَغ** denir. Ve **البَيْطار**a, hayvanın damarını yardığı zaman: onu **بَزَغه** etti, derler; bu, babın kıyasıdır.

(**بزق**) **الباء** ve **الزاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o da bir şeyi atıp çıkarmaktır. **بَزَق** insan denir; **بَصَق** gibi. Yemen ehli der ki: **بَزَق** yeri, onu ektiği zaman([1]).

(**بزل**) **الباء** ve **الزاء** ve **اللام** iki asıldır: birincisi şeyin açılması; ikincisi şiddet ve kuvvettir. Birinciye gelince: **بَزَلْتُ** içeceği **بالمِبْزَل** ile, onu **أَبْزُلُه** **بَزْلاً** (böyle) denir. Bundan: deve **بَزَل** etti, dişi yarıldığı zaman; yani çatladı; bu onun dokuzuncu yılı içindir. Ve kanı aktığı zaman: **شَجّةٌ بازِلة** (denir). Ve **انبَزَل** olan **الطّلْع**, açıldığı zaman (denir). Babdan: **البأْزَلَة** vardır; o hızlı yürüyüştür; çünkü hızlı yürüyen, yürüyüşünde açıcıdır. Dedi ki:
* فأدْبَرَتْ غَضْبَى تَمَشَّى **البازَلَهْ**([2]) *

İkinci asıl: “**بَزْل** sahibi iş” sözleridir; yani şiddet. Amr b. Şe’s dedi ki:
يفلِّقْنَ رَأْسَ الكَوكَبِ الفَخْمِ بعدما*** تَدُور رَحَى المَلْحاءِ في الأمْرِ ذِي **البَزْلِ**([3])
Bundan: “Falan, **ببزْلاءَ** ile kalkışkandır” sözleridir; büyük işleri yüklenir olduğu zaman. Bir kavim dedi ki—ki bu asıldır—: “**ذو بزْلاء**”; yani görüş sahibi. Ebû Ubeyd([4]) inşâd etti:
إني إذا شغلَتْ قوماً فُروجهُم *** رَحْبُ المسالِكِ نهَّاضٌ **ببَزْلاءِ**

(**بزم**) **الباء** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir asıldır: tutma ve kavrama. Bir şeye, ön tarafıyla onun üzerinde kavradığı zaman, **بَزَم** etti denir. **الإبزيم** fasih Arapçadır; o, bundan türemiştir. **البَزيم** azığın artığıdır; onu harcamaktan alıkonulduğu için bununla adlandırılmıştır.

(**بزو**) **الباء** ve **الزاء** ve **الواو** tek bir asıldır; o, gövdeden bir hâl/biçimdir: bir göğsün çıkması, yahut uzanıp yükselme, yahut buna benzer şey. Sırtı içeri girmiş ve göğsü dışarı çıkmış adama: o **أَبْزَى** denir. Kesîr dedi ki:
* من القَومِ **أَبْزَى** مُنْحنٍ مُتَباطِنُ([5]) *

Bir kavim dedi ki: yürüyüşünde kalçasını hareket ettirdiği zaman **تبازَى** etti. Ebû Ubeyd dedi: **الإبْزَاء**, insanın arka tarafını kaldırmasıdır; ondan **أَبْزَى** **يُبْزِي** denir. Ve **البَازِي**, uzanıp yükselmesinde yahut ünsiyetinde **يَبْزُو** eder; şiir zaruretinde ona yâ’sız **البازُ** da denir. Antara, bir atı anarak dedi ki:
كأنَّهُ **بازُ** دَجْنٍ فَوقَ مَرْقَبَةٍ *** جَلاَ القَطَا فهو ضاري سَمْلَقٍ سَنِقُ([6])
**البازي** karanlıkta avı istemede daha şiddetlidir; **ضَاري سَمْلَق**: yani **السَّملق**ta—ki o çöldür—ava alışkın. **سَنِق**: **بَشِمٌ**([7]). Ben zannederim ki onu **بَشَم** ile vasfetmesi iyi değildir. Ve derler: Falancadan **بَزْوَ** kadar aldım; yani ulaştığı ve yükseldiği miktar. Bazen de: Falancayla **أبزَيْتُ** ettim, ona saldırıp yakaladığın zaman; bu da bundandır; çünkü onun üstüne çıkar ve onu kahreder.

(**بزخ**) **الباء** ve **الزاء** ve **الخاء**, kendinden önce olana yakın bir asıldır. **البَزَخ**, göğsün çıkması ve sırtın içeri girmesidir; **أبزَخُ** bir adam ve **بَزْخاء** bir kadın denir. Kadın ona **تبازَخَتْ** etti; yürüyüşünde kalçasını hareket ettirdiği zaman.

(**بزر**) **الباء** ve **الزاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi tanelerden bir şey; ikinci asıl, bir şeyi döverken kullanılan âletlerdendir.

Birinciye gelince: bilinir. Düreydî dedi ki: Avamın “**بَزْرُ البَقْلِ**” sözü hatadır; ancak o **بَذْر**dür. Halîl’in kitabında: **البَزْر**, ekilen her tanedir; **بَذَرتُهُ** ve **بَزَرْتُ** tencereyi baharatlarıyla (**بأَبزارِها**) denir.

İkinci asıl: **البَيْزَرَة**, çamaşırcının dövdüğü sopadır; bu yüzden Evs dedi ki:
* بأيديهم **بيازيرُ**([8]) *
Ve: onu sopayla vurduğun zaman, **بَزَرْته بالعَصَا** denir.

 --------------ـــــ
([1]) Asılda: “ندرها”; doğrusu Lisân’dan (**بزق**).
([2]) Beyit Ebû’l-Esved el-Aclî’nindir; Lisân’da (**بأزل**، **شهل**) olduğu gibi; hemze onda kolaylaştırılmıştır. Beyitten önce:
* قد كان فيما بيننا مشاهله *
([3]) Beyit Lisân’da (13: 65) ve el-Mücmel’dedir. Asılda: “يقلقلن”; doğrusu Lisân ve el-Mücmel’dedir.
([4]) Asılda: “قال أبو عبيد”.
([5]) İlk mısraı Lisân’da (18: 78) olduğu gibi: *رأتني كأشلاء اللجام وبعلها *
([6]) Bu, ondan sonraki tefsirinin gerektirdiğidir. Lisân rivayeti (7: 18): “سملق سلق” lâm ile ve kafiye kesresiyle. **السلق**, harekeli olarak: düz taban, **السملق** gibi.
([7]) Asılda: “بشر”.
([8]) Beyit tamamıyla Evs divanında s.8’de olduğu gibi:
نكبتها ماءهم لما رأيتهم  *** صهب السبال بأيديهم بيازير

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ز ل
بـَزَلَ نـابُ البَعيـرِ مثـلُ شَـقّ وفَطَرَ‏.‏
وبَزَلَ الشراب من المبزل‏:‏ أساله منه وهو شبه طبي في الدن ونحوه يسيل منه‏.‏
وقد تبزل الشراب‏:‏ سال من المبزل‏.‏
وجمل بازل وقد بزل بزولاً وإبل بزل وبوازل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بزل الأمر والرأي‏:‏ استحكم وأمر بـازل‏.‏
وتقـول‏:‏ خطـب بـازل لا يكفيـه إلا رأي قارح‏.‏
وإنه لذو بزلاء أي ذو صريمة محكمة‏.‏
وهو نهاض ببزلاء أي بخطة عظيمة‏.‏
قال‏:‏ إني إذا شغلت قومـاً فروجهـم رحب المسالـك نهـاض ببـزلاء وقال‏:‏ من أمر ذي بدوات لا تزال له بزلاء يعيا بها الجثامة اللبد وقال زهير‏:‏ سعى ساعياً غيظ بن مرة بعدما تبزل ما بين العشيرة بالدم وبزل القضاء كما يقال فصله وفتحه‏.‏
وتقول‏:‏ نزلت بي نازله وما عندي بازله‏:‏ أي بلغة تبزل حاجتي أي تقضيها وتفصلها‏.‏

##### Türkçe

ب ز ل
**بـَزَلَ** devenin azıdişi; yarma ve çatlatma gibi (yarıldı ve çatladı).‏
Ve **بَزَلَ** içki **المبزل**’den: onu ondan akıttı; o, fıçı ve benzeri içinde ondan akan, musluğa benzer bir şeydir.‏
Ve gerçekten **تبزل** içki: **المبزل**’den aktı.‏
Ve **جمل بازل**; ve gerçekten **بزل** **بزولاً**; ve **إبل بزل** ve **بوازل**.‏
Ve mecazdan: **بزل** iş ve görüş: sağlamlaştı; ve **أمر بـازل**.‏
Ve dersin: **خطب بـازل**; ona ancak **رأي قارح** yeter.‏
Ve şüphesiz o, **ذو بزلاء**’dır; yani sağlam bir **صريمة** sahibi.‏
Ve o, **نهاض ببزلاء**’dır; yani büyük bir plan ile.‏
Dedi: Şüphesiz ben, bir kavmi meşgul ettiğimde, onların ferahını; yolları geniş, **نهاض ببـزلاء** (olan) (kimseyim). Ve dedi: **من أمر ذي بدوات لا تزال له بزلاء يعيا بها الجثامة اللبد**. Ve Züheyr dedi: **سعى ساعياً غيظ بن مرة بعدما تبزل ما بين العشيرة بالدم**. Ve **بزل** hüküm; denildiği gibi: onu ayırdı ve açtı.‏
Ve dersin: Bana bir **نازله** indi; ve yanımda bir **بازله** yoktur: yani ihtiyacımı **تبزل** eden; yani onu gideren ve onu ayıran bir azık.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَزَل الشيءَ يبزُله بَزْلاً وبَزَّله فَتَبَزَّل: شَقَّه. وتَبَزَّل الجسد: تَفَطَّر بالدم، وتَبَزَّل السِّقاء كذلك. وسِقَاءٌ فيه بَزْلٌ: يَتَبزَّلُ بالماء، والجمع بُزُول. الجوهري: بَزَل البعيرُ يَبْزُل بُزُولاً فَطَر نابُه أَي انْشَقَّ، فهو بازل، ذكراً كان أَو أُنثى، وذلك في السنة التاسعة، قال: وربما بزل في السنة الثامنة. ابن سيده: بَزَل نابُ البعير يَبْزُل بَزْلاً وبُزُولاً طَلَع؛ وجَمَلٌ بازِل وبزول. قال ثعلب في كلام بعض الرُّوَّاد: يَشْبَع منه الجَمل البَزُول، وجمع البازِل بُزَّل، وجمع البَزُول بُزُل، والأُنثى بازل وجمعها بوازل، وبَزُول وجَمْعُها بُزُل. الأَصمعي وغيره: يقال للبعير إِذا استكمل السنة الثامنة وطعن في التاسعة وفَطَر نابُه فهو حينئذ بازل، وكذلك الأُنثى بغير هاء. جمل بازل وناقة بازل: وهو أَقصى أَسنان البعير، سُمِّي بازلاً من البَزْل، وهو الشَّقُّ، وذلك أَن نابه إِذا طَلَع يقال له بازل، لشَقِّه اللحم عن مَنْبِته شَقّاً؛ وقال النابغة في السن وسَمّاها بازلاً:
مَقْذوفة بدَخِيس النَّحْضِ بازِلُها،
له صَرِيفٌ صَريفَ القَعْو بالمَسَد
أَراد ببازلها نابها، وذهب سيبوبه إِلى أَن بوازل جمع بازل صفة للمذكر، قال: أَجروه مُجْرَى فاعلة لأَنه يجمع بالواو والنون فلا يَقْوَى ذلك قوّة الآدميين؛ قال ابن الأَعرابي: ليس بعد البازل سِنٌّ تسمى، قال: والبازل أَيضاً اسم السِّن التي تطلع في وقت البُزول، والجمع بوازل؛ قال القطَامي:
تَسَمَّعُ من بوازلها صَرِيفاً،
كما صاحَت على الخَرِب الصِّقَارُ
وقد قالوا: رجل بازل، على التشبيه بالبعير، وربما قالوا ذلك يعنون به كماله في عقله وتَجْربته؛ وفي حديث علي بن أَبي طالب، كرم الله وجهه: بازلُ عامَيْن حَديثٌ سِنِّي
يقول: أَنا مستجمع الشباب مستكمل القوة؛ وذكره ابن سيده عن أَبي جهل بن هشام فقال: قال أَبو جهل ابن هشام:
ما تنكر الحَرْبُ العَوَانُ مني،
بازِلُ عامَينِ حَدِيثٌ سِنِّي
قال: إِنما عَنَى بذلك كماله لا أَنه مُسِنٌّ كالبازل، أَلا تراه قال حديث سنِّي والحديث لا يكون بازلاً؛ ونحوه قول قَطَرِيّ بن الفُجاءة:
حتى انصرفْتُ، وقد أَصَبْتُ، ولم أُصَبْ
جَذَعَ البَصيرة قارِحَ الاقْدام
فإِذا جاوز البعير البُزول قيل بازل عام وعامين، وكذلك ما زاد. وتَبَزَّل الشيءُ إِذا تشقق؛ قال زهير:
سعى ساعيا غَيْظِ بنِ
مُرَّةَ بَعدَما
تَبَزَّلَ، ما بين العَشِيرة بالدَّم
ومنه يقال للحَدِيدة التي تَفْتح مِبْزَل الدَّنِّ: بِزَالٌ ومِبْزَل، لأَنه يُفْتَح به. وبَزَل الخَمرَ وغيرَها بَزْلاً وابْتَزَلَها وتَبَزَّلها: ثقب إِناءها، واسم ذلك الموضع البُزَالُ. وبَزَلَها بَزْلاً: صَفّاها. والمِبْزل والمِبْزلة: المِصْفاة التي يُصَفَّى بها؛ وأَنشد: تَحَدَّر مِنْ نَوَاطِبِ ذي ابْتِزال
والبَزْل: تَصْفية الشراب ونحوه؛ قال أَبو منصور: لا أَعرف البَزْل بمعنى التصفية. الجوهري: المِبْزَل ما يصفى به الشراب. وشَجَّة بازلة: سال دَمُها. وفي حديث زيد بن
ثابت: قَضَى في البازلة بثلاثة أَبْعِرة؛ البازِلة من الشَّجَاج: التي تَبْزُل اللحم أَي تَشُقُّه وهي المُتَلاحمة. وانْبَزَل الطَّلعُ أَي انشقّ. وبَزَلَ الرأَيَ والأَمر: قَطَعه. وخُطَّةٌ بَزْلاءُ: تَفْصِلُ بين الحق والباطل. والبَزْلاءُ: الرَّأْي الجَيِّد. وإِنه لذو بَزْلاءَ أَي رأْي جَيِّد وعَقْل؛ قال الراعي:
من أَمْرِ ذي بَدَواتٍ لا تَزَال له
بَزْلاءُ، يَعْيَا بها الجَثَّامة اللُّبَدُ
ويروى: من امرئ ذي سمَاح. أَبو عمرو: ما لفلان بَزْلاء يعيش بها أَي ما له صَرِيمة رأْي، وقد بَزَل رأْيه يَبْزُل بُزولاً. وإِنه لنَهَّاض ببَزْلاء أَي مُطيق على الشدائد ضابط لها؛ وفي الصحاح: إِذا كان ممن يقوم بالأُمور العظام؛ قال الشاعر:
إِني، إِذا شَغَلَتْ قَوماً فُروجُهُمُ،
رَحْبُ المَسَالِكِ نَهّاض ببَزْلاء
وفي حديث العباس قال يوم الفتح لأَهل مكة: أَسْلِمُوا تَسْلموا فقد استُبْطِنْتم بأَشْهَبَ بازل أَي رُمِيتُم بأَمر صَعْب شديد، ضربه مثلاً لشدّة الأَمر الذي نزل بهم. والبَزْلاء: الداهية العظيمة. وأَمر ذو بَزْلٍ أَي ذو شدَّة؛ قال عمرو بن شَأْس:
يُقَلِّقْنَ رأْسَ الكَوْكَب الفَخْمِ، بعدَما
تَدُورُ رَحَى المَلْحاءِ في الأَمر ذي البَزْل
وما عندهم بازِلة أَي ليس عندهم شيء من المال. ولا تَرَكَ افيفي ُ عنده بازلة أَي شيئاً. ويقال: لم يُعْطِهِم بازلة أَي لم يُعْطهم شيئاً. وقولهم: ما بَقِيَت لهم بازِلة كما يقال ما بَقِيَت لهم ثاغِيَةٌ ولا رَاغِيَة أَي واحدة.
وفي النوادر: رجل بِزْيلة وتِبْزِلَةٌ قَصِير.
وبُزْل: اسم عَنْزٍ؛ قال عروة
بن الورد:
أَلَمّا أَغزَرَت في العُسِّ بُزْلٌ
ودُرْعَةُ بنْتُها، نَسِيَا فَعَالي

##### Türkçe

**بَزَل** şeyi, onu **يَبزُله** **بَزْلاً** ve **بَزَّله**; böylece **فَتَبَزَّل**: onu yardı.

Ve **تَبَزَّل** beden: kan ile çatladı; ve **تَبَزَّل** kırba da böyledir. Ve içinde **بَزْلٌ** bulunan bir kırba: su ile **يَتَبزَّلُ** (çatlayıp yarılır); çoğulu **بُزُول**. el-Cevherî: Deve **بَزَل** eder, **يَبْزُل** **بُزُولاً**; azı dişi yarıldı, yani çatladı; o hâlde o **بازِل**dir, erkek de olsa dişi de olsa; bu dokuzuncu yıldadır. Dedi ki: Bazen sekizinci yılda **بَزَل** eder. İbn Sîde: Devenin azı dişi **بَزَل** etti, **يَبْزُل** **بَزْلاً** ve **بُزُولاً**: çıktı; ve **جَمَلٌ بازِل** ve **بزول**. Sa‘leb, bazı kılavuzların sözünde dedi: Ondan **الجَمل البَزُول** doyar. **البازِل**in çoğulu **بُزَّل**; **البَزُول**ün çoğulu **بُزُل**; dişisi **بازِل** ve çoğulu **بوازل**; ve **بَزُول** ve onun çoğulu **بُزُل**. el-Asma‘î ve başkası: Deveye, sekizinci yılı tamamlayıp dokuzuncuya girdiğinde ve azı dişi yarıldığında, o vakit **بازِل** denir; dişisi de **هاء**sız böyledir. **جمل بازل** ve **ناقة بازل**: bu, devenin dişlerinin en sonuncusudur; **البَزْل**den, yani yarıktan dolayı **بازِل** diye adlandırıldı. Çünkü azı dişi çıktığında ona **بازِل** denir; etini, çıktığı yerden bir yarma ile yarmasından dolayı. Nâbiga, diş hakkında söyledi ve onu **بازِل** diye adlandırdı:

مَقْذوفة بدَخِيس النَّحْضِ بازِلُها،
له صَرِيفٌ صَريفَ القَعْو بالمَسَد

**بازلها** ile onun azı dişini kastetti. Sîbeveyh, **بوازل**in, müzekker için sıfat olan **بازِل**in çoğulu olduğuna gitti. Dedi ki: Onu **فاعلة**nin yürütüldüğü yere yürüttüler; çünkü **الواو** ve **النون** ile çoğul yapılır; bu, insanlara mahsus olan kuvveti kazanamaz. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **البازل**den sonra adı konulan bir diş yoktur. Dedi ki: **البازل** ayrıca, **البُزول** vaktinde çıkan dişin adıdır; çoğulu **بوازل**. el-Kutâmî dedi ki:

تَسَمَّعُ من بوازلها صَرِيفاً،
كما صاحَت على الخَرِب الصِّقَارُ

Ve demişlerdir: **رجل بازل**; deveye benzetme üzere. Bazen bunu, aklında ve tecrübesinde kemalini kastederek söylerler. Ali b. Ebî Tâlib’in hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın:

بازلُ عامَيْن حَديثٌ سِنِّي

Der ki: Ben gençliği toplamış, kuvveti tamamlamışım. İbn Sîde bunu Ebû Cehil b. Hişâm’dan zikretti; dedi ki: Ebû Cehil b. Hişâm dedi:

ما تنكر الحَرْبُ العَوَانُ مني،
بازِلُ عامَينِ حَدِيثٌ سِنِّي

Dedi ki: Bununla ancak kemalini kastetti; **البازل** gibi yaşlı olduğunu değil. Görmez misin, **حديث سنِّي** dedi; **الحديث** **بازِل** olmaz. Bunun benzeri, Katariyy b. el-Fücâe’nin sözü:

حتى انصرفْتُ، وقد أَصَبْتُ، ولم أُصَبْ
جَذَعَ البَصيرة قارِحَ الاقْدام

Deve **البُزول**ü geçince, **بازِل** bir yıl ve iki yıl denir; artanı da böyledir.

Ve **تَبَزَّل** şey, çatlayıp yarıldığında; Züheyr dedi ki:

سعى ساعيا غَيْظِ بنِ
مُرَّةَ بَعدَما
تَبَزَّلَ، ما بين العَشِيرة بالدَّم

Bundan dolayı, fıçının **مِبْزَل**ini açan demire **بِزَالٌ** ve **مِبْزَل** denir; çünkü onunla açılır. Ve şarabı ve başkasını **بَزَل** etti **بَزْلاً** ve onu **ابْتَزَلَ** etti ve onu **تَبَزَّلها**: kabını deldi; o yerin adı **البُزَالُ**dur. Ve onu **بَزَلَها** **بَزْلاً**: onu süzdü. Ve **المِبْزل** ve **المِبْزلة**: onunla süzülen süzgeçtir; ve şu beyit okundu:

تَحَدَّر مِنْ نَوَاطِبِ ذي ابْتِزال

Ve **البَزْل**: içeceğin ve benzerinin süzülmesidir. Ebû Mansûr dedi ki: **البَزْل**i süzme manasında bilmiyorum. el-Cevherî: **المِبْزَل** içeceğin onunla süzüldüğü şeydir. Ve **شَجَّة بازلة**: kanı aktı. Zeyd b. Sâbit’in hadîsinde: **البازلة** hakkında üç deveye hükmetti. **البازِلة** yaralardan: eti **تَبْزُل** eden, yani onu yaran; o da **المُتَلاحمة**dır. Ve **انْبَزَل** **الطَّلعُ**: yani yarıldı. Ve görüşü ve işi **بَزَلَ**: onu kesti. Ve **خُطَّةٌ بَزْلاءُ**: hak ile bâtılın arasını ayırır. Ve **البَزْلاءُ**: iyi görüştür. Ve o, **بَزْلاءَ** sahibidir: yani iyi görüş ve akıl. er-Râ‘î dedi ki:

من أَمْرِ ذي بَدَواتٍ لا تَزَال له
بَزْلاءُ، يَعْيَا بها الجَثَّامة اللُّبَدُ

Şöyle de rivayet edilir: **من امرئ ذي سمَاح**. Ebû ‘Amr: Falanın, onunla yaşayacağı bir **بَزْلاء**sı yoktur; yani onun, görüşten bir keskinliği yoktur. Ve onun görüşü **بَزَل** etti, **يَبْزُل** **بُزولاً**. Ve o, **ببَزْلاء** ile **نَهَّاض**dır: yani şiddetlere karşı güç yetiren, onları zapteden. Ve **الصحاح**ta: büyük işlere kalkışan kimse olduğunda. Şair dedi ki:

إِني، إِذا شَغَلَتْ قَوماً فُروجُهُمُ،
رَحْبُ المَسَالِكِ نَهّاض ببَزْلاء

Abbâs’ın hadîsinde: Fetih günü Mekke halkına dedi ki: Müslüman olun, selâmet bulursunuz; çünkü siz, **أَشْهَبَ بازل** ile içten kuşatıldınız; yani zor, şiddetli bir işle atıldınız. Onlara inen işin şiddetine misal yaptı. Ve **البَزْلاء**: büyük musibettir. Ve **أَمر ذو بَزْلٍ**: yani şiddet sahibi. ‘Amr b. Şe’s dedi ki:

يُقَلِّقْنَ رأْسَ الكَوْكَب الفَخْمِ، بعدَما
تَدُورُ رَحَى المَلْحاءِ في الأَمر ذي البَزْل

Ve onların yanında bir **بازِلة** yoktur: yani maldan bir şey yoktur. Ve Afîfî, yanında bir **بازلة** bırakmadı: yani bir şey. Ve denir: Onlara bir **بازلة** vermedi; yani onlara bir şey vermedi. Ve onların sözü: Onlara bir **بازِلة** kalmadı; denildiği gibi: Onlara bir **ثاغِيَةٌ** da bir **رَاغِيَة** de kalmadı; yani bir tane.

Ve **النوادر**de: **رجل بِزْيلة** ve **تِبْزِلَةٌ**: kısa.

Ve **بُزْل**: bir keçinin adıdır. ‘Urve b. el-Verd dedi ki:

أَلَمّا أَغزَرَت في العُسِّ بُزْلٌ
ودُرْعَةُ بنْتُها، نَسِيَا فَعَالي

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بزله يبزله بزلا وبزله تبزيلا: شقه، فتبزل تشقق، قال زهير بن أبي سلمى:
  سعى ساعيا غيظ بن مرة بعدما                      تبزل ما بين العشيرة بـالـدم وانبزل كذلك، يقال: انبزل الطلع: أي انشق. قال ابن دريد: بزل الخمر وغيرها: إذا ثقب إناءها واستخرجها. وقال غيره: كابتزلها وتبزلها يقال: ابتزلت الشراب لنفسي. وأنشد الليث:
  تحدر من نواطب ذي ابتزال ورواية الأزهري:
  تحدر ذي نواطب وابتزال وعزاه لابن الأعرابي. اسم ذلك الموضع: بزال بالضم، قال ابن دريد: البزال: الموضع الذي يخرج منه الشيء المبزول. بزل الشراب: صفاه كابتزله، وقال الأزهري: لا أعرف البزل بمعنى التصفية. من المجاز: بزل الأمر أو الرأي أي قطعه واستحكمه. وأمر بازل، ورأي بازل: مستحكم. بزل ناب البعير، بزلا وبزولا فطر، وطلع ومنه: جمل وناقة بازل وبزول للذكر والأنثى، عن ابن دريد. وقال شيخنا: وكان أبو زيد يقول: لا تكون الناقة بازلا، ولكن إذا أتى عليها حول بعد البزول، فهي بزول، إلى أن تنيب، فتدعى عند ذلك: نابا. وفي الحديث:  وأربع وثلاثون، ما بين ثنية إلى بازل عامها. كلها خلفة  . والضمير في عامها يرجع إلى موصوف محذوف، لأن التقدير: إلى ناقة بازل عامها، ولا يجوز رجوعه إلى بازل نفسها. ج: بزل، كركع، وكتب، وبوازل فيه لف ونشر مرتب. وذلك في تاسع سنيه وربما بزل في الثانية. قال ابن الأعرابي: وليس بعده سن تسمى. والبازل أيضا: السن تطلع في وقت البزول قال ابن دريد: يقولون: كان ذلك عند بزوله، وعند بزله. الجمع: بوازل عن ابن الأعرابي. قال النابغة، في السن، وسماه بازلا:
  مقذوفة بدخيس النحض بازلهـا                      له صريف صريف القعو بالمسد من المجاز: البازل: الرجل الكامل في تجربته وعقله. وقال ابن دريد: رجل بازل: إذا احتنك، تشبيها بالبعير البازل. وفي حديث علي رضي الله تعالى عنه:
  بازل عامين حديث سني أي: أنا في استكمال القوة، كهذا البعير، مع حداثة السن. وقال شيخنا: وقولهم: بازل عام، وبازل عامين: إذا مضى له بعد البزول عام أو عامان. والمبزلة والمبزل: كمكنسة ومنبر: المصفاة يصفى بها الشراب. من المجاز: خطة بزلاء: عظيمة تفصل بين الحق والباطل. من المجاز: البزلاء: الداهية العظيمة عن ابن دريد. وأيضا: الرأي الجيد قال الراعي:
  في صدر ذي بدوات ما تزال له                      بزلاء يعيا بها الجثامة اللـبـد وأيضا: الشدائد قال ابن دريد: يقولون: هو نهاض ببزلاء: إذا كان يقوم بالأمور العظام مطيقا للشدائد، ضابطا لها، وأنشد الجوهري:
  إني إذا شغلت قوما فروجهم                      رحب المسالك نهاض ببزلاء من المجاز: قولهم: ما بقيت عنده بازلة، كما يقال: ما بقيت لهم ثاغية ولا راغية: أي واحدة، وقال يعقوب: ما عنده بازلة: أي: ليس عنده شيء من مال ولا ترك الله عنده بازلة، ولم يعطهم بازلة: أي شيئا. وقال الزمخشري: ما عنده بازلة: أي بلغة تبزل حاجته، أي تقضيها. وبزل، كقفل: عنز قال عروة بن الورد:
  ألما أغزرت في العس بزل                      ودرعة بنتها نسيا فعالـي

  بزيل كزبير: مولى العاص بن وائل صاحب الجام، مات بالسفر، وأوصى إلى تميم الداري. البزال ككتاب: حديدة يفتح بها مبزل الدن نقله الصاغاني. في النوادر: رجل تبزلة، بالكسر، وتبزيلة بزيادة الياء، وفي العباب تبيزلة، مصغرا وتبزلة مشددة أي مع كسر أوله: قصير. والبازلة: الحارصة من الشجاج وهي المتلاحمة، سميت لأنها تبزل الجلد: أي تشقه ولا تعدوه ومنه حديث زيد بن ثابت رضي الله تعالى عنه:  أنه قضى في البازلة بثلاثة أبعرة  . وأمر ذو بزل. أي ذو شدة قال عمرو بن شأس:
  يفلقن رأس الكوكب الفخم بعدماتدور رحى الملحاء في الأمر ذي البزل ومما يستدرك عليه: بلي بأشهب بازل: أي رمي بأمر صعب شديد. والبزيل: الشراب المبتزل، عن ابن عباد. قال: وشجة بازلة: سال دمها. وخطب بازل: شديد. وهو ذو بزلاء: طريقة محكمة. وبزل القضاء: كما يقال: فصله وفتحه. وبزل رأيه: ابتدعه. والبأزلة: مشية سريعة، قال:
  فأصبحت غضبى تمشى البأزله وأحمد بن محمد البزلي، بالضم محدث، روى عنه حمزة بن القاسم الهاشمي، ضبطه الحافظ. وقال أبو عمرو: ما لفلان بزلاء يعيش بها: أي صريمة رأي. وتبزل الجسد تفطر بالدم. وتبزل السقاء كذلك، وسقاء فيه بزل: يتبزل بالماء والجمع: بزول.

##### Türkçe

**بزله يبزله بزلا وبزله تبزيلا**: onu yardı; böylece **فتبزل**: yarıldı. Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi ki:
  “Ğayz b. Murra’dan sonra iki koşucu koştu,                      kabile arasındaki (bağ) kan ile **تبزل** olunca.”
Ve **انبزل** de böyledir; denir ki: **انبزل الطلع**: yani yarıldı. İbn Düreyd dedi ki: **بزل الخمر وغيرها**: kabını delip onu çıkardığı zaman. Başkası dedi ki: **كابتزلها وتبزلها**; denir ki: **ابتزلت الشراب لنفسي**. Leys şu beyti okudu:
  “**تحدر من نواطب ذي ابتزال**”
Ezherî’nin rivayeti:
  “**تحدر ذي نواطب وابتزال**”
Ve bunu İbnü’l-A‘râbî’ye nispet etti. O yerin adı: **بزال** (ötre ile). İbn Düreyd dedi ki: **البزال**: **الشيء المبزول**’ün çıktığı yer. **بزل الشراب**: onu süzdü; **كابتزله** gibi. Ezherî dedi ki: **البزل**’i süzme manasında bilmem. Mecazdan: **بزل الأمر أو الرأي**: yani onu kesti ve sağlamlaştırdı. **وأمر بازل، ورأي بازل**: sağlam. **بزل ناب البعير، بزلا وبزولا**: yarıldı ve çıktı. Bundan: erkek ve dişi için **جمل وناقة بازل وبزول**; İbn Düreyd’den. Şeyhimiz dedi ki: Ebû Zeyd şöyle derdi: dişi deve **بازلا** olmaz; fakat **البزول**’den sonra üzerinden bir yıl geçince **بزول** olur; **تنيب** edinceye kadar; o vakit **نابا** diye adlandırılır. Hadiste: “Ve otuz dört; **ثنية** ile **بازل** arasında, onun yılı.” Hepsi gebe. Zamir **عامها**’daki, hazfedilmiş bir mevsufa döner; çünkü takdir: **إلى ناقة بازل عامها**’dır; onun **بازل**’in kendisine dönmesi caiz değildir. Çoğulu: **بزل**; **كركع** ve **كتب** gibi; ve onda **بوازل** “sarma ve sıralı yayma”dır. Bu, senelerinin dokuzuncusundadır; bazen ikinci yılda **بزل** olur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: ondan sonra isimlendirilen bir yaş yoktur. **البازل** ayrıca: **البزول** vaktinde çıkan diştir. İbn Düreyd dedi ki: derler: bu, onun **بزوله** vaktinde ve onun **بزله** vaktinde oldu. Çoğul: **بوازل**; İbnü’l-A‘râbî’den. Nâbiga, diş hakkında dedi ve onu **بازلا** diye adlandırdı:
  “Atılmıştır; **دخيس** ile; onun **بازلهـا**’sı;                      onda, ip ile bağlanmış kabağın gıcırtısı gibi bir gıcırtı vardır.”
Mecazdan: **البازل**: tecrübesi ve aklı tamam olan adam. İbn Düreyd dedi ki: **رجل بازل**: **احتنك** ettiği zaman; **البعير البازل**’e benzetme olarak. Ali (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsinde:
  “**بازِل عامين حديث سني**”
Yani: ben, yaşın yeniliğiyle beraber, şu deve gibi, kuvveti tamamlamaktayım. Şeyhimiz dedi ki: onların “**بازِل عام**” ve “**بازِل عامين**” sözleri: **البزول**’den sonra onun için bir yıl veya iki yıl geçtiği zaman. **والمبزلة والمبزل**: **كمكنسة ومنبر**: içkiyi onunla süzdükleri süzgeç. Mecazdan: **خطة بزلاء**: büyük; hak ile bâtıl arasında ayırır. Mecazdan: **البزلاء**: büyük musibet; İbn Düreyd’den. Ayrıca: iyi görüş. Râ‘î dedi ki:
  “Çöller sahibi birinin göğsünde; onda hâlâ                      **بزلاء** vardır; onunla **الجثامة اللـبـد** aciz kalır.”
Ayrıca: şiddetler. İbn Düreyd dedi ki: derler: **هو نهاض ببزلاء**: büyük işlere kalkışan, şiddetlere güç yetiren, onları zapteden olduğu zaman. Cevherî şu beyti okudu:
  “Ben, bir kavim meşgul edilince, onların ferahı                      yolları geniş; **نهاض ببزلاء** (olan)ım.”
Mecazdan: onların sözü: **ما بقيت عنده بازلة**; “onlarda **ثاغية** ve **راغية** kalmadı” denildiği gibi: yani bir tane. Ya‘kūb dedi ki: **ما عنده بازلة**: yani onda maldan hiçbir şey yoktur. Ve “Allah onda **بازلة** bırakmadı” ve “onlara **بازلة** vermedi”: yani bir şey. Zemahşerî dedi ki: **ما عنده بازلة**: yani ihtiyacını **تبزل** eden, yani onu gideren bir **بلغة**. Ve **بزل** ( **كقفل** ): keçi. ‘Urve b. el-Verd dedi ki:
  “Niçin **العس** içinde **بزل**’i bol kılmadın?                      ve onun kızı **نسيا**’dır; benim fiillerim.”

**بزيل** ( **كزبير** ): el-‘Âs b. Vâil’in mevlası, **الجام** sahibidir; seferde öldü ve Temîm ed-Dârî’ye vasiyet etti. **البزال** ( **ككتاب** ): fıçının **مبزل**’ini açtıkları demir; Sâğânî nakletti. **النوادر**’de: **رجل تبزلة** (kesre ile) ve **تبزيلة** (yâ ziyadesiyle); **العباب**’da **تبيزلة**; küçültme olarak; ve şeddeli **تبزلة** yani başının kesresiyle: kısa. **البازلة**: yarıklardan **الحارصة**’dır; o da **المتلاحمة**’dır; ona bu ad verildi; çünkü **تبزل الجلد**: yani deriyi yarar ve onu aşmaz. Bundan Zeyd b. Sâbit (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsi: “**البازلة** hakkında üç deveye hükmetti.” Ve **أمر ذو بزل**: yani şiddet sahibi. ‘Amr b. Şe’s dedi ki:
  “**الكوكب الفخم**’in başını yararlar; sonra                      **رحى الملحاء** **الأمر ذي البزل** içinde döner.”
Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **بلي بأشهب بازل**: yani zor, şiddetli bir işe atıldı. **البزيل**: **الشراب المبتزل**; İbn ‘Abbâd’dan. Dedi ki: **وشجة بازلة**: kanı aktı. **وخطب بازل**: şiddetli. Ve o **ذو بزلاء**’dır: sağlam bir yol. **وبزل القضاء**: “onu ayırdı ve açtı” denildiği gibi. **وبزل رأيه**: onu icat etti. **والبأزلة**: hızlı yürüyüş; dedi ki:
  “Sabahladım; kızgın; **تمشى البأزله**.”
Ve Ahmed b. Muhammed el-**بزلي** (ötre ile): muhaddis; ondan Hamza b. el-Kāsım el-Hâşimî rivayet etti; hâfız onu ضبط etti. Ebû ‘Amr dedi ki: “Falancanın, onunla yaşayacağı **بزلاء**’sı yoktur”: yani görüş keskinliği. **وتبزل الجسد**: kan ile yarıldı. **وتبزل السقاء** da böyledir; ve içinde **بزل** olan kırba: su ile **يتبزل** eder; çoğulu: **بزول**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَزَلَهُ
1 بَزَلَهُ بزل بزله بزلة زل زلة , (Msb, K,) aor. بَزُلَ , (TA,) inf. n. بَزْلٌ, (Msb, TA,) He clave it, split it, or slit it; (K;) as also ↓ بزّلهُ, (K,) inf. n. تَبْزِيلٌ. (TA. [But the latter verb probably has an intensive or a frequentative sense, or applies to many objects.]) ― -b2- He broached it, or pierced it, and drew forth what was in it. (Msb.) ― -b3- He broached, or pierced, the vessel containing it, (IDrd, K, TA,) and drew it forth; (IDrd, TA;) namely wine, &c.; (IDrd, K, TA;) as also ↓ ابتزلهُ and ↓ تبزّلهُ. (K, * TA.) You say, الشَّرَابَ لِنَفْسِى ↓ اِبْتَزَلْتُ [I broached its vessel, and drew forth the wine, or beverage, for myself]. (TA.) ― -b4- He removed it, or took it off, namely, the clay [that closed the mouth,] from the head of the دَنّ [or wine-jar]. (Har p. 140.) ― -b5- He cleared it, or clarified it; namely, wine, or beverage; (K;) as also ↓ ابتزلهُ: but Az says, I know not البَزْلُ as signifying “the act of clearing, or clarifying.” (TA. [بَزَلْتُ الشَّرَابَ is mentioned, but not explained, in the S. The meaning there intended may be either the third or the last given above.]) ― -b6- ― -b7- (tropical:) He decided it, (K, TA,) and settled it firmly; (TA;) namely, a case, or an affair; or an opinion: (K, TA:) and (assumed tropical:) he decided it; namely, the judicial sentence. (TA.) ― -b8- (assumed tropical:) He originated it, or devised it; namely, his opinion. (TA.) ― -b9- مَا عِنْدَهُ بُلْغَةٌ تَبْزُلُ حَاجَةً (assumed tropical:) He has not a sufficiency, or a sufficiency of the means of subsistence, that will satisfy a want. (Z, TA.) -A2- بَزَلَ, (S, Msb, K,) aor. بَزُلَ , (S, Msb,) inf. n. بُزُولٌ (S, Msb, K) and بَزْلٌ, (K, TA, [in the CK بُزْل,]) It (the ناب [or tush] of a camel) clave the flesh, and came forth: (K, * TA:) or his (a camel's) ناب [or tush] clave the flesh, and came forth; (S, Msb;) [or he became such as is termed بَازِل; generally] by his entering the ninth year. (Msb.) ― -b2- [And hence, as being likened to a camel that has attained his full strength,] inf. n. بزالة [written without any indication of the syll. signs, but most probably بَزَالَةٌ, though the verb seems to be بَزَلَ, not بَزُلَ,] (assumed tropical:) It (an opinion, or a judgment,) was, or became, right. (Msb.)

2 بَزَّلَ see 1.

تبزّل
5 تبزّل بزل تبزل and ↓ انبزل, (K, TA,) or ↓ ابتزل, (so the latter is written in the CK,) It clave, split, or slit; intrans.: (K:) or the former signifies it clave, split, or slit, much, in several places, or often; syn. تَشَقَّقَ: and ↓ the second, said of a طَلْع, [app. here meaning a spathe, rather than a spadix, of a palm-tree,] it clave, split, or burst. (S.) ― -b2- Also, the first, said of the body, It burst forth, or flowed, with blood: and in like manner one says of a water-skin تبزّل and تبزّل بِالمَآءِ [it burst forth, or flowed, with water, or the water]. (TA.) -A2- See also 1.

7 اـِنْبَزَلَ see 5, in two places.

8 اـِبْتَزَلَ see 1, in three places -A2- and see 5.

استبزلهُ
10 استبزلهُ استبزله استبزلة He opened it; namely, a دَنّ [or wine-jar]. (Har p. 140.)

أَمْرٌ ذُو بَزْلٍ
أَمْرٌ ذُو بَزْلٍ ذ A distressing, an afflictive, or a calamitous, affair or event or case. (S, K.)

سِقَآءٌ فِيهِ بُزْلٌ
سِقَآءٌ فِيهِ بُزْلٌ سقآء فيه بزل A water-skin that bursts forth, or flows, with the water: pl. بُزُولٌ. (TA.)

بَزْلَآءُ
بَزْلَآءُ بزلآء (tropical:) A great calamity or misfortune or disaster. (IDrd, K, TA.) ― -b2- (assumed tropical:) Difficulties, distresses, or afflictions. (IDrd, K.) You say, هُوَ نَهَّاضٌ بِبَزْلَآءِ (assumed tropical:) He is one who manages great affairs; (S, K, TA;) who has ability and strength to overcome difficulties. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) Good judgment or opinion or counsel. (S, K.) ― -b4- مَا لِفُلَانٍ بَزْلَآءُ يَعِيشُ بِهَا (assumed tropical:) Such a one has not determination, resolution, or decision, of judgment, whereby to live. (TA.) ― -b5- هُوَ ذُو بَزْلَآءَ (assumed tropical:) He has a firm, or well-established, way, or manner, of acting, or conducting himself. (TA.) ― -b6- خُطَّةٌ بَزْلَآءُ (tropical:) A great event that distinguishes that which is true and that which is false. (K, * TA.)

بُزَالٌ
بُزَالٌ بزال The place that is broached, or pierced, in a vessel containing wine &c.; (K;) the place whence issues the thing [or liquid] whereof the containing vessel is broached, or pierced. (IDrd.)

بِزَالٌ
بِزَالٌ بزال An iron instrument with which the مِبْزَل [or مَبْزَل?] of a wine-jar is opened. (Sgh, K.)

بَزُولٌ
بَزُولٌ بزول زول : see بَازِلٌ in two places.

بَزِيلٌ
بَزِيلٌ بزيل , applied to wine or beverage, i. q. ↓ مُبْتَزَلٌ [which may mean either That whereof the containing vessel has been broached and which has been drawn forth, or that which is cleared or clarified; but more probably the former]. (Ibn- 'Abbلd.)

بَازِلٌ
بَازِلٌ أزل بأزل بازل , applied to a camel, the male and the female, (S, Mgh, Msb, K,) That has cut its ناب [or tush]; (S, Msb, K;) by its entering the ninth year; (Msb;) or in its ninth year; (S, Mgh, K;) for then it cuts that tooth; (S, K;) or, as is sometimes the case, in the eighth year; (S;) and after this there is no age named: (IAar, K:) or a she-camel that has completed her ninth year, and attained her full strength: (Ham p. 506:) and ↓ بَزُولٌ signifies the same, applied to the male and the female: (IDrd, K:) or, accord. to AZ, a she-camel is not termed بَازِلٌ; but the epithet ↓ بَزُولٌ is applied to her that has completed a year after cutting the tooth above mentioned, until she is termed ناب: (MF, TA:) the pl. (of بازل, S, Msb) is بَوَازِلُ (S, Msb, K) and بُزَّلٌ (S, K) and بُزْلٌ, (S,) or بُزُلٌ, like كُتُبٌ. (K.) بَازِلُ عَامٍ and بَازِلُ عَامَيْنِ signify That has passed a year, and two years, after cutting the tooth above mentioned. (MF, TA.) ― -b2- Also The tooth that has come forth at the time above mentioned: (S, K:) pl. بَوَازِلُ. (IAar, K.) ― -b3- And (tropical:) A man perfect in his experience and his intellect: (K, TA:) or rendered firm, or sound, in judgment by age and experience: so says IDrd: likened to the camel thus termed: (TA:) or old: opposed to جَذَعٌ, q. v. (IAar in art. جذع of the TA.) ― -b4- And (tropical:) A case, or an affair, and an opinion, firmly settled or established. (TA.) ― -b5- خَطْبٌ بَازِلٌ (assumed tropical:) A difficult, a distressing, or an afflicting, thing, affair, or business. (TA.) You say also, بُلَىَ بِأَشْهَبَ بَازِلٍ (assumed tropical:) He was afflicted with a difficult and distressing thing or event. (TA. [See also art. شهب.]) ― -b6- شَجَّةٌ بَازِلَةٌ A wound in the head from which the blood flows: (S:) or such as is termed حَارِصَةٌ, (K,) i. e. مُتَلَاحِمَةٌ, (TA,) [but see these two words, and see شَجَّةٌ,] that cleaves the skin, but does not penetrate beyond it: (K:) the mulet for which is said to be three camels. (TA.) ― -b7- مَا بَقِيتَ لَهُمْ بَازِلَةٌ is like the saying مَا بَقِيتَ لَهُمْ ثَاغِيَةٌ وَ لَا رَاغِيَةٌ, i. e. (tropical:) [There remained not to them] one [sheep or goat, or camel]. (S, TA.) You say also, مَا عِنْدَهُ بَازِلَةٌ, i. e. (assumed tropical:) There is not in his possession anything of property, or of camels &c.: (Yaakoob, S, K:) or, a sufficiency, or a sufficiency of the means of subsistence, that will satisfy a want. (Z, TA.) And لَا تَرَكَ اللّٰهُ عِنْدَهُ بَازِلَةً (assumed tropical:) [May God not leave in his possession] anything. (S.) And لَمْ يُعْطِهِمْ بَازِلَةً (assumed tropical:) [He did not give them] anything. (S.)

مَبْزَلٌ
[ مَبْزَلٌ مبزل app. The mouth of a wine-jar: see بِزَالٌ.]

مِبْزَلٌ
مِبْزَلٌ مبزل A strainer, or thing with which wine, or beverage, is cleared, or clarified; (S, K, TA;) as also ↓ مِبْزَلَةٌ. (K.) ― -b2- An instrument for broaching, piercing, or perforating. (Msb.)

مِبْزَلَةٌ
مِبْزَلَةٌ مبزل مبزله مبزلة : see مِبْزَلٌ.

مُبْتَزَلٌ
مُبْتَزَلٌ مبتزل : see بَزِيلٌ.

##### Türkçe

**بَزَلَهُ**
1 **بَزَلَهُ** بزل بزله بزلة زل زلة, (Msb, K,) muzârîsi **بَزُلَ**, (TA,) mastarı **بَزْلٌ**, (Msb, TA,) onu yardı, böldü veya kesti; (K;) bunun gibi ↓ **بزّلهُ** da; (K,) mastarı **تَبْزِيلٌ**. (TA. [Fakat ikinci fiil muhtemelen şiddetli veya çokça tekrarlanan bir mânâ taşır yahut birçok nesneye uygulanır.]) ― -b2- Onu deldi (ağzını açtı), yahut delip içindekini çıkardı. (Msb.) ― -b3- Onu içeren kabı deldi (ağzını açtı), (IDrd, K, TA,) ve onu çıkardı; (IDrd, TA;) yani şarap vb.; (IDrd, K, TA;) bunun gibi ↓ **ابتزلهُ** ve ↓ **تبزّلهُ** da. (K, * TA.) Şöyle dersin: **الشَّرَابَ لِنَفْسِى ↓ اِبْتَزَلْتُ** [kabını delip (açıp) şarabı yahut içeceği kendim için çıkardım]. (TA.) ― -b4- Onu giderdi yahut çıkardı; yani **دَنّ**’ın [yahut şarap küpünün] başından, (ağzını kapatan) çamuru. (Har s. 140.) ― -b5- Onu durulttu yahut arıttı; yani şarabı yahut içeceği; (K;) bunun gibi ↓ **ابتزلهُ** da: fakat Ez der ki: “durultma yahut arıtma fiili” mânâsında **البَزْلُ**’ü bilmiyorum. (TA. [**بَزَلْتُ الشَّرَابَ** S.’de zikredilmiştir, fakat açıklanmamıştır. Orada kastedilen mânâ, yukarıda verilen üçüncü yahut son mânâ olabilir.]) ― -b6- ― -b7- (mecaz:) Onu karara bağladı, (K, TA,) ve onu sağlamca yerleştirdi; (TA;) yani bir dava yahut bir iş; yahut bir görüş: (K, TA:) ve (mecaz kabul edilerek:) onu karara bağladı; yani hükmü. (TA.) ― -b8- (mecaz kabul edilerek:) Onu ortaya koydu yahut icat etti; yani görüşünü. (TA.) ― -b9- **مَا عِنْدَهُ بُلْغَةٌ تَبْزُلُ حَاجَةً** (mecaz kabul edilerek:) Onun yanında bir ihtiyacı giderecek bir yeterlilik, yahut geçim vasıtalarından bir yeterlilik yoktur. (Z, TA.) -A2- **بَزَلَ**, (S, Msb, K,) muzârîsi **بَزُلَ**, (S, Msb,) mastarı **بُزُولٌ** (S, Msb, K) ve **بَزْلٌ**, (K, TA, [CK’de **بُزْل**]) O (devenin **ناب**’ı [yahut azımsı dişi]) eti yardı ve çıktı: (K, * TA:) yahut onun (devenin) **ناب**’ı [yahut azımsı dişi] eti yardı ve çıktı; (S, Msb;) [yahut genel olarak] dokuzuncu yıla girmesiyle **بَازِل** denilen hâle geldi. (Msb.) ― -b2- [Ve buradan, tam kuvvetine erişmiş deveye benzetilerek,] mastarı **بزالة** [hece işaretleri olmaksızın yazılmıştır; fakat büyük ihtimalle **بَزَالَةٌ**’dir; her ne kadar fiil **بَزَلَ** gibi görünse de, **بَزُلَ** değil,] (mecaz kabul edilerek:) O (bir görüş yahut bir hüküm) doğru oldu yahut doğru hâle geldi. (Msb.)

2 **بَزَّلَ**: 1’e bak.

**تبزّل**
5 **تبزّل** بزل تبزل ve ↓ **انبزل**, (K, TA,) yahut ↓ **ابتزل**, (CK’de ikincisi böyle yazılmıştır,) yarıldı, bölündü veya kesildi; lâzım: (K:) yahut birincisi, birçok yerde yahut çokça yahut sıkça yarıldı, bölündü veya kesildi mânâsınadır; eş anlamlısı **تَشَقَّقَ**: ve ↓ ikincisi, bir **طَلْع** hakkında söylenir; [burada görünüşe göre hurma ağacının salkımı değil, kılıfı (spathe) kastedilmiştir,] yarıldı, bölündü yahut patladı. (S.) ― -b2- Yine birincisi, beden hakkında söylenir: kan ile fışkırdı yahut aktı: ve aynı şekilde bir su tulumu hakkında **تبزّل** ve **تبزّل بِالمَآءِ** [su ile yahut suyu fışkırdı yahut aktı] denir. (TA.) -A2- 1’e de bak.

7 **اـِنْبَزَلَ**: 5’e bak, iki yerde.

8 **اـِبْتَزَلَ**: 1’e bak, üç yerde -A2- ve 5’e bak.

**استبزلهُ**
10 **استبزلهُ** استبزله استبزلة Onu açtı; yani bir **دَنّ**’ı [yahut şarap küpünü]. (Har s. 140.)

**أَمْرٌ ذُو بَزْلٍ**
**أَمْرٌ ذُو بَزْلٍ** ذ Sıkıntı verici, eziyet verici yahut felâketli bir iş yahut olay yahut dava. (S, K.)

**سِقَآءٌ فِيهِ بُزْلٌ**
**سِقَآءٌ فِيهِ بُزْلٌ** سقآء فيه بزل Suyu fışkıran yahut su ile akan bir su tulumu: çoğulu **بُزُولٌ**. (TA.)

**بَزْلَآءُ**
**بَزْلَآءُ** بزلآء (mecaz:) Büyük bir felâket yahut musibet yahut âfet. (IDrd, K, TA.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) Zorluklar, sıkıntılar yahut eziyetler. (IDrd, K.) Şöyle dersin: **هُوَ نَهَّاضٌ بِبَزْلَآءِ** (mecaz kabul edilerek:) O, büyük işleri çekip çeviren kimsedir; (S, K, TA;) zorlukları yenmeye kudreti ve gücü olan. (TA.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) İyi hüküm yahut görüş yahut öğüt. (S, K.) ― -b4- **مَا لِفُلَانٍ بَزْلَآءُ يَعِيشُ بِهَا** (mecaz kabul edilerek:) Falanın, onunla yaşayacağı bir azim, kararlılık yahut hükümde kesinlik yoktur. (TA.) ― -b5- **هُوَ ذُو بَزْلَآءَ** (mecaz kabul edilerek:) Onun, davranmada yahut kendini idare etmede sağlam yahut yerleşik bir yolu yahut tarzı vardır. (TA.) ― -b6- **خُطَّةٌ بَزْلَآءُ** (mecaz:) Doğru olanı ve yanlış olanı ayırt eden büyük bir olay. (K, * TA.)

**بُزَالٌ**
**بُزَالٌ** بزال Şarap vb. içeren bir kapta delinmiş (açılmış) yer; (K;) kabı delinip (açılıp) içinden çıkan şeyin [yahut sıvının] çıktığı yer. (IDrd.)

**بِزَالٌ**
**بِزَالٌ** بزال Bir şarap küpünün **مِبْزَل**’inin [yahut **مَبْزَل**?] açıldığı demir alet. (Sgh, K.)

**بَزُولٌ**
**بَزُولٌ** بزول زول : iki yerde **بَازِلٌ**’e bak.

**بَزِيلٌ**
**بَزِيلٌ** بزيل, şarap yahut içecek için kullanılır; yani ↓ **مُبْتَزَلٌ** [bu, ya kabı delinip (açılıp) çıkarılmış olan şey mânâsına gelir, yahut durultulmuş/arıtılmış olan; fakat daha muhtemel olan birincisidir]. (Ibn- 'Abbلd.)

**بَازِلٌ**
**بَازِلٌ** أزل بأزل بازل, deveye, erkek ve dişiye, (S, Mgh, Msb, K,) **ناب**’ını [yahut azımsı dişini] kesmiş olana denir; (S, Msb, K;) dokuzuncu yıla girmesiyle; (Msb;) yahut dokuzuncu yılında; (S, Mgh, K;) çünkü o zaman o dişi keser; (S, K;) yahut bazen olduğu üzere sekizinci yılda; (S;) ve bundan sonra adlandırılan bir yaş yoktur: (IAar, K:) yahut dokuzuncu yılını tamamlamış ve tam kuvvetine erişmiş dişi deve: (Ham s. 506:) ve ↓ **بَزُولٌ** aynı mânâyı ifade eder, erkek ve dişi için kullanılır: (IDrd, K:) yahut AZ’ye göre dişi deveye **بَازِلٌ** denmez; fakat sıfat ↓ **بَزُولٌ**, yukarıda anılan dişi kestikten sonra bir yılı tamamlayan dişiye, **ناب** denilinceye kadar uygulanır: (MF, TA:) çoğulu (bâzil’in, S, Msb) **بَوَازِلُ** (S, Msb, K) ve **بُزَّلٌ** (S, K) ve **بُزْلٌ**, (S,) yahut **بُزُلٌ**, **كُتُبٌ** gibi. (K.) **بَازِلُ عَامٍ** ve **بَازِلُ عَامَيْنِ**, yukarıda anılan dişi kestikten sonra bir yıl ve iki yıl geçmiş olan demektir. (MF, TA.) ― -b2- Yine, yukarıda anılan vakitte çıkmış olan diş. (S, K:) çoğulu **بَوَازِلُ**. (IAar, K.) ― -b3- Ve (mecaz:) Tecrübesinde ve aklında olgun bir adam: (K, TA:) yahut yaş ve tecrübe ile hükümde sağlamlaştırılmış yahut sağlam kılınmış: IDrd böyle der: bu şekilde adlandırılan deveye benzetilmiştir: (TA:) yahut yaşlı: **جَذَعٌ**’ın zıddı, bk. (IAar, TA’nın جذع maddesinde.) ― -b4- Ve (mecaz:) Sağlamca karara bağlanmış yahut yerleşmiş bir dava yahut iş ve bir görüş. (TA.) ― -b5- **خَطْبٌ بَازِلٌ** (mecaz kabul edilerek:) Zor, sıkıntı verici yahut eziyet verici bir şey, iş yahut meşgale. (TA.) Şöyle de dersin: **بُلَىَ بِأَشْهَبَ بَازِلٍ** (mecaz kabul edilerek:) Zor ve sıkıntı verici bir şey yahut olay ile musibete uğradı. (TA. [Şهب maddesine de bak.]) ― -b6- **شَجَّةٌ بَازِلَةٌ** Baştaki, kanın aktığı bir yara: (S:) yahut **حَارِصَةٌ** denilen türden, (K,) yani **مُتَلَاحِمَةٌ**, (TA,) [fakat bu iki kelimeye bak, ve **شَجَّةٌ**’ye bak,] deriyi yaran fakat ötesine geçmeyen: (K:) bunun diyeti üç deve denir. (TA.) ― -b7- **مَا بَقِيتَ لَهُمْ بَازِلَةٌ** sözü, **مَا بَقِيتَ لَهُمْ ثَاغِيَةٌ وَ لَا رَاغِيَةٌ** sözü gibidir; yani (mecaz:) [onlara] bir tane [koyun yahut keçi, yahut deve] kalmadı. (S, TA.) Şöyle de dersin: **مَا عِنْدَهُ بَازِلَةٌ**, yani (mecaz kabul edilerek:) onun mülkiyetinde maldan yahut develerden vb. hiçbir şey yoktur: (Yaakoob, S, K:) yahut bir ihtiyacı giderecek bir yeterlilik, yahut geçim vasıtalarından bir yeterlilik. (Z, TA.) Ve **لَا تَرَكَ اللّٰهُ عِنْدَهُ بَازِلَةً** (mecaz kabul edilerek:) [Allah onun yanında] hiçbir şey bırakmasın. (S.) Ve **لَمْ يُعْطِهِمْ بَازِلَةً** (mecaz kabul edilerek:) [Onlara] hiçbir şey vermedi. (S.)

**مَبْزَلٌ**
[ **مَبْزَلٌ** مبزل görünüşe göre şarap küpünün ağzı: **بِزَالٌ**’a bak.]

**مِبْزَلٌ**
**مِبْزَلٌ** مبزل Şarabın yahut içeceğin durultulduğu yahut arıtıldığı süzgeç yahut şey; (S, K, TA;) bunun gibi ↓ **مِبْزَلَةٌ** da. (K.) ― -b2- Delme, açma yahut delik açma aleti. (Msb.)

**مِبْزَلَةٌ**
**مِبْزَلَةٌ** مبزل مبزله مبزلة : **مِبْزَلٌ**’e bak.

**مُبْتَزَلٌ**
**مُبْتَزَلٌ** مبتزل : **بَزِيلٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَزَلَ
بَزَلَ U ( n. ac. بَزْل 1 ),
a.  Pierced, split; broached, tapped ( barrel ).

بَزَّلَ
بَزَّلَ II ,
a.  see I .

تَبَزَّلَ
تَبَزَّلَ V ,  اِنْبَزَلَ VII ,
a.  Was pierced, split; was bored, was broached, tapped.

اِسْتَبْزَلَ
اِسْتَبْزَلَ X ,
a.  Distilled.

بَزْل
بَزْل 1 ,
a.  Distress.

بِزَاْل
بِزَاْل 23 ,
a.  Berer, gimlet.

بُزَاْل
بُزَاْل 24 ,
a.  Bung-hole.

بَزُّوْلَة
بَزُّوْلَة 31t ,
a.  Pap, teat.

بَزْلَآءُ
بَزْلَآءُ 42 ,
a.  Calamity, misfortune.

##### Türkçe

**بَزَلَ**
**بَزَلَ** U (mastar: **بَزْل** 1),
a. Delip geçti, yardı; (fıçı) deldi, tıpalama deliğini açtı (fıçıyı delip içindekini akıttı).

**بَزَّلَ**
**بَزَّلَ** II,
a. I’e bak.

**تَبَزَّلَ**
**تَبَزَّلَ** V, **اِنْبَزَلَ** VII,
a. Delindi, yarıldı; delindi, (fıçı) delindi, tıpalama deliği açıldı.

**اِسْتَبْزَلَ**
**اِسْتَبْزَلَ** X,
a. Damıttı.

**بَزْل**
**بَزْل** 1,
a. Sıkıntı.

**بِزَاْل**
**بِزَاْل** 23,
a. Burgu, matkap.

**بُزَاْل**
**بُزَاْل** 24,
a. Tıpa deliği.

**بَزُّوْلَة**
**بَزُّوْلَة** 31t,
a. Meme, emzik.

**بَزْلَآءُ**
**بَزْلَآءُ** 42,
a. Felaket, musibet.
