# بزو (ب-ز-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B2%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ز - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والباء و و ا ي ء معهما
ب ز و، ز ب ي، ز ي ب، ز أ ب، أ ز ب، أ ب ز مستعملات
بزو:
أَخَذْتُ منه بَزْوَ كذا وكذا، أي: عِدْلَ كذا وكذا.
والبازي يبزو في تَطاوُلِهِ وتَأَنُّسِهِ.
ورجلٌ أَبْزَى، أي: في ظَهْره انحناء عند العَجُز في أصْلِ القَطَن، ورُبَّما قيل: هو أَبْزَى أَبْزَخُ كالعجوز البَزْواء البَزْخاء التّي إذا مشت فكأنّها راكعة، وقد بَزِيت تَبزَى بَزىً.
والتّبازي في المشي كأنّه سَعَةُ الخطو، قال:
وتَبازَيْت كما يَمشي الأَشَقّ
وأَبْزَيْتُ بفُلانٍ، إذا بَطَشْت به وقَهَرْته.
زبي:
الزُّبْيةُ: حُفرةٌ يَتَزَبَّى الرّحل فيها للصّيد، وتُحْتَفَرُ للذِّئب فيُصْطادُ فيها وقوله: بَلَغَ السَّيل الزُّبَى: يُضرَبُ مَثَلا للأمر يَتَفاقَم ويجاوز الحدّ حتّى لا يُتَلافَى.
والزّابيان: نهرانِ في أسفل الفُرات، ورُبّما سمّوهما مع ما حوالَيْهما من الأنهار: الزّوابي، وأمّا العامّة فيحذفون الياء ويقولون: الزّاب، كما يقولون للبازي: باز.
زيب:
الأَزْيَبُ: ريحٌ من الرِّياح، بلغة هذيل أراها: الجَنوب، وفي الحديث: إنّ لله ريحاً يُقال لها:الأَزْيَبُ".
والأَزْيَبُ: الرّجلُ المتقاربُ الخَطْوِ.
زأب:
الزَّأْبُ: أن تَزْأَب شيئاً، فتحتمله بمرّة واحدة.
وازْدأبَ الشّيءَ إذا احتمله، والازْدِئابُ: الاحتمال شبه الاحتضان، وزَأَبْتُ القِرْبةَ، أي: حملتها، وزَعَبْتُ لغة.
أزب:
الإزْبُ: الذّي تَدِقُ مَفاصِله يكون ضئيلاً، فلا تكون زيادته في ألواحه وعظامه، ولكنْ في بَطنِهِ وسَفْلَتِهِ، كأنّه ضاويٌّ مُحْثَل.
أبز:
يُقالُ: فُلانٌ يَأْبِزُ في عَدْوِهِ، أي: يَسْتَريحُ ساعة ويَمضي ساعة.

##### Türkçe

باب **الزاي** و**الباء** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
**ب ز و**، **ز ب ي**، **ز ي ب**، **ز أ ب**، **أ ز ب**، **أ ب ز** مستعملات

**بزو**:
Ondan şöyle şöyle **بَزْوَ** aldım; yani: şöyle şöyle dengi.
Ve **البازي** onun uzanıp yükselmesinde ve ünsiyetinde **يبزو**.
Ve bir adam **أَبْزَى**; yani: sırtında, sağrının yanında, belin kökünde bir eğrilik vardır; ve belki denildi: o, **أَبْزَى أَبْزَخُ**; tıpkı yürüdüğünde sanki rükû eden, **البَزْواء البَزْخاء** olan yaşlı kadın gibi; ve **بَزِيت** **تَبزَى** **بَزىً**.
Ve yürüyüşte **التّبازي**, sanki adımın genişliği gibidir; dedi ki:
وتَبازَيْت كما يَمشي الأَشَقّ
Ve falanla **أَبْزَيْتُ**; ona vurup onu kahrettiğim zaman.

**زبي**:
**الزُّبْيةُ**: av için binek hayvanının içinde **يَتَزَبَّى** olduğu bir çukur; ve kurda kazılır da içinde avlanır. Ve onun sözü: **بَلَغَ السَّيل الزُّبَى**: işin azıp şiddetlenmesine ve haddi aşmasına, artık telafi edilemez olmasına misal olarak vurulur.
Ve **الزّابيان**: Fırat’ın aşağı tarafında iki nehir; ve belki onları, çevrelerindeki nehirlerle birlikte: **الزّوابي** diye adlandırdılar. Amma avam, **الياء**’yı düşürür ve **الزّاب** der; tıpkı **البازي** için **باز** dedikleri gibi.

**زيب**:
**الأَزْيَبُ**: rüzgârlardan bir rüzgâr; Hüzeyl lehçesinde, onu: güney rüzgârı görüyorum. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah’ın, kendisine **الأَزْيَبُ** denilen bir rüzgârı vardır.”
Ve **الأَزْيَبُ**: adımı birbirine yakın olan adam.

**زأب**:
**الزَّأْبُ**: bir şeyi **تَزْأَب** etmen; onu bir defada yüklenip taşırsın.
Ve şeyi **ازْدأبَ** etti; onu yüklendi. Ve **الازْدِئابُ**: yüklenip taşıma; kucaklamaya benzer. Ve kırbayı **زَأَبْتُ**; yani: onu taşıdım. Ve **زَعَبْتُ** bir lehçedir.

**أزب**:
**الإزْبُ**: eklemleri ince olan; cılız olur; artışı levhalarında ve kemiklerinde olmaz, fakat karnında ve aşağı tarafında olur; sanki zayıflamış, **مُحْثَل** gibidir.

**أبز**:
Denilir: falan, koşusunda **يَأْبِزُ**; yani: bir saat dinlenir ve bir saat gider.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والزاء وما يثلثهما)
(بزع) الباء والزاء والعين أصل واحد وهو الظَّرْف، يقال للظَّريف بَزيع، وتَبَزَّع الغُلامُ ظَرُف، ولا يكونُ ذلك إلا مِن صِفَة الأحداث. وربما قالوا تَبزعَ الشّرُّ إذا تفاقَمَ، فإن كان صحيحاً فهو أصلٌ ثان.
(بزغ) الباء والزاء والغين أصلٌ واحد، وهو طُلوع الشّيءِ وظُهُوره. يقال بَزَغَتِ الشمسُ وبَزَغ نابُ البَعيرِ إذا طلع. ويقولون للبَيْطار إذا أوْدَجَ الدّابةَ قد بَزَغه، وهو قياسُ الباب.
(بزق) الباء والزاء والقاف أصلٌ واحد، وهو إلقاء الشيء، يقال بَزَق الإنسانُ، مثل بَصَقَ. وأهل اليَمَن يقولون: بَزَق الأرضَ إذا بَذَرَها([1]).
(بزل) الباء والزاء واللام أصلان: تفتُّح الشيء،والثاني الشدّةُ والقُوّة. فأمّا الأوّل فيقال بَزَلْتُ الشَّرابَ بالمِبْزَل أَبْزُلُه بَزْلاً. ومن هذا قولهم بَزَل البعيرُ إذا فَطَر نابُه، أي انشقَّ، ويكون ذلك لحِجّتِه التّاسعة. وشَجّةٌ بازِلة إذا سَالَ دَمُها. وانبَزَل الطّلْع إذا تَفَتَّق. ومن الباب البأْزَلَة وهي المِشْيَةُ السريعة؛ لأن المُسْرِع مُفتِّح في مِشْيته. قال:
* فأدْبَرَتْ غَضْبَى تَمَشَّى البازَلَهْ([2]) *
والأصل الثاني قولهم أمر ذو بَزْل أي شِدَّة. قال عمرو بن شأسٍ:
يفلِّقْنَ رَأْسَ الكَوكَبِ الفَخْمِ بعدما*** تَدُور رَحَى المَلْحاءِ في الأمْرِ ذِي البَزْلِ([3])ومن هذا قولهم: فلان نَهّاضٌ ببزْلاءَ، إذا كان محتملاً للأمور العِظام. وقال قوم، وهو هذا الأصل: ذو بزْلاء، أي ذو رأي. أنشد أبو عُبيد([4]):
إني إذا شغلَتْ قوماً فُروجهُم *** رَحْبُ المسالِكِ نهَّاضٌ ببَزْلاءِ
(بزم) الباء والزاء والميم أصلٌ واحد: الإمساك والقَبْض. يقال بَزَم على الشيءِ إذا قَبَض عليه بمُقَدَّم فيه. والإبزيم عربيٌّ فصيح، وهو مشتق من هذا. والبَزيم فَضْلَة الزّادِ، سُمِّيت بذلك لأنه أُمْسِكَ عن إنفاقها.
(بزو) الباء والزاء والواو أصلٌ واحد، وهو هيئةٌ من هيئات الجسم في خروجِ صدرٍ، أو تَطَاوُلٍ، أو ما أشبه ذلك. يقال للرّجُل الذي دَخلَ ظهْرُهُ وخرَجَ صَدْرُه: هو أَبْزَى. قال كثَيِّر:
* من القَومِ أَبْزَى مُنْحنٍ مُتَباطِنُ([5]) *
وقال قومٌ: تبازَى إذا حرَّكَ عَجُزَه في مِشْيَته. قال أبو عُبيد: الإبْزَاء أن يرفع الإنسان مُؤَخَّره، يقال منه أَبْزَى يُبْزِي. والبَازِي يَبْزُو في تطاوله، أو إيناسه، وقد يقال له البازُ بلا ياءٍ في ضرورة الشِّعر: قال عنترةُ يذكر فَرَساً:
كأنَّهُ بازُ دَجْنٍ فَوقَ مَرْقَبَةٍ *** جَلاَ القَطَا فهو ضاري سَمْلَقٍ سَنِقُ([6])البازي في الدَّجْن أشدُّ طَلبَاً للصّيد، ضَاري سَمْلق، أي مُعتادٌ للصَّيد في السَّملق، وهي الصحراء. سَنِق: بَشِمٌ([7]). وأظنُّ أنا أنّ وصْفَه إيّاه بالبَشَمِ ليس بجيِّد. ويقولون: أخَذْتُ من فُلانٍ بَزْوَ* كذَا، أي المبلغ الذي يبلغه ويرتَفع إليه. وربما قالوا أبزَيْتُ بفُلانٍ إذا بَطَشْتَ به؛ وهو من هذا لأنّه يَعلُوه ويَقْهَرُه.
(بزخ) الباء والزاء والخاء أصلٌ يقْرُب من الذي قبلَه. والبَزَخ خروج الصّدْرِ ودُخولُ الظَّهر؛ يقال رجلٌ أبزَخُ وامرأةٌ بَزْخاء. وتبازَخَتْ له المرأةُ، إذا حَرّكَتْ عَجُزَها في مِشْيَتِها.
(بزر) الباء والزاء والراء أصلان: أحدهما شيءٌ من الحبوب، والأصل الثاني من الآلات التي تستعمل عند دقِّ الشيء.
فأمّا الأوّل فمعروف. قال الدُّرَيديُّ: وقول العامّة بَزْرُ البَقْلِ خطأ، إنما هو بَذْر. وفي الكتاب الذي للخليل: البَزْر كلُّ حبٍّ يُبذَر، يقال بَذَرتُهُ وبَزَرْتُ القِدْرَ بأَبزارِها.
والأصل الثاني: البَيْزَرَة خشَبة القَصّار التي يدُقّ بها، ولذا قال أوس:
* بأيديهم بيازيرُ([8]) *
ويقال بَزَرْته بالعَصَا إذا ضربْتَهُ بها.
 --------------ـــــ
([1]) في الأصل: "ندرها"، صوابه من اللسان (بزق).
([2]) البيت لأبي الأسود العجلي، كما في اللسان (بأزل، شهل) والهمزة فيه مسهلة. وقبل البيت:
* قد كان فيما بيننا مشاهله *
 ([3])البيت في اللسان (13: 65) والمجمل. في الأصل: "يقلقلن"، وصوابه في اللسان والمجمل.
([4]) في الأصل: "قال أبو عبيد".
([5]) صدره كما في اللسان (18: 78): *رأتني كأشلاء اللجام وبعلها *
([6]) هذا ما يقتضيه تفسيره بعده. ورواية اللسان (7: 18): "سملق سلق" باللام وبكسر الروي. والسلق، بالتحريك: القاع الصفصف، كالسملق.
([7]) في الأصل: "بشر".
([8]) البيت بتمامه كما في ديوان أوس ص8:
نكبتها ماءهم لما رأيتهم  *** صهب السبال بأيديهم بيازير

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الزاء** ve ikisini üçleyenler)

(**بزع**) **الباء** ve **الزاء** ve **العين** tek bir asıldır; o da zarâfettir. Zarif olana **بَزيع** denir. **تَبَزَّع** olan oğlan zarif oldu; bu ancak gençlerin sıfatından olur. Bazen de **تَبزعَ الشّرُّ** dediler, şayet azdıysa; eğer sahih ise o, ikinci bir asıldır.

(**بزغ**) **الباء** ve **الزاء** ve **الغين** tek bir asıldır; o da şeyin doğması ve görünmesidir. **بَزَغَتِ الشمسُ** denir; ve devenin dişi doğduğunda **بَزَغ نابُ البَعيرِ** (denir), yani çıktığında. Ve baytara, hayvanın şah damarını kestiğinde, “onu **بَزَغه** etti” derler; bu, babın kıyasıdır.

(**بزق**) **الباء** ve **الزاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o da bir şeyi atmadır. “İnsan **بَزَق** etti” denir; **بَصَقَ** gibi. Yemen ehli der ki: “Yeri **بَزَق** etti” yani onu ekti([1]).

(**بزل**) **الباء** ve **الزاء** ve **اللام** iki asıldır: şeyin açılması; ikincisi şiddet ve kuvvettir. Birincisine gelince: “İçeceği **المِبْزَل** ile **بَزَلْتُ**; onu **بَزْلاً** **أَبْزُلُه**” denir. Bundan, “Deve **بَزَل** etti” denilmesi gelir; dişi yarıldığında, yani çatladığında; bu, onun dokuzuncu haccetinde olur. Kanı aktığında “**شَجّةٌ بازِلة**” (denir). Tomurcuk yarılıp açıldığında **انبَزَل الطّلْع** (denir). Babdan **البأْزَلَة** vardır; o, hızlı yürüyüştür; çünkü hızlı yürüyen, yürüyüşünde açıp ayırandır. Dedi ki:
* فأدْبَرَتْ غَضْبَى تَمَشَّى البازَلَهْ([2]) *

İkinci asıl: “Şiddet sahibi iş” yani “**أمر ذو بَزْل**” demeleridir. Amr b. Şe’s dedi ki:
يفلِّقْنَ رَأْسَ الكَوكَبِ الفَخْمِ بعدما*** تَدُور رَحَى المَلْحاءِ في الأمْرِ ذِي البَزْلِ([3])
Bundan, “Filan **نَهّاضٌ ببزْلاءَ**” demeleri gelir; büyük işleri yüklenici olduğunda. Bir kavim dedi ki—ki bu asıldır—: “**ذو بزْلاء**”, yani görüş sahibi. Ebû Ubeyd inşâd etti([4]):
إني إذا شغلَتْ قوماً فُروجهُم *** رَحْبُ المسالِكِ نهَّاضٌ ببَزْلاءِ

(**بزم**) **الباء** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir asıldır: tutma ve kavrama. “Şeye **بَزَم** etti” denir; onda bir ön kısım ile onun üzerine kavradığında. **الإبزيم** fasih Arapçadır; bu kökten türemiştir. **البَزيم** azığın artığıdır; ona bu ad verildi, çünkü onu harcamaktan alıkonuldu.

(**بزو**) **الباء** ve **الزاء** ve **الواو** tek bir asıldır; o, bedenin hâllerinden bir hâldir: göğsün çıkması, yahut uzanıp yükselme, yahut buna benzer şey. Sırtı içeri girip göğsü dışarı çıkan adama: “O **أَبْزَى**’dır” denir. Kesîr dedi ki:
* من القَومِ أَبْزَى مُنْحنٍ مُتَباطِنُ([5]) *
Bir kavim dedi ki: Yürüyüşünde kalçasını oynattığında **تبازَى** (denir). Ebû Ubeyd dedi: **الإبْزَاء**, insanın arka tarafını kaldırmasıdır; bundan “**أَبْزَى يُبْزِي**” denir. **البَازِي** uzanıp yükselmesinde yahut ünsiyetinde **يَبْزُو** eder; şiir zaruretinde ona, **ياء**sız **البازُ** da denir. Antara, bir atı anarak dedi ki:
كأنَّهُ بازُ دَجْنٍ فَوقَ مَرْقَبَةٍ *** جَلاَ القَطَا فهو ضاري سَمْلَقٍ سَنِقُ([6])
**البازي** karanlıkta avı istemede daha şiddetlidir; **ضَاري سَمْلق**: yani **السَّملق** içinde—ki o çöldür—ava alışkın. **سَنِق**: **بَشِمٌ**([7]). Ben zannederim ki onu **البَشَم** ile vasfetmesi iyi değildir. Ve derler ki: “Filandan **بَزْوَ** kadar aldım”; yani ulaştığı ve yükseldiği miktar. Bazen de “Filana **أبزَيْتُ**” derler; ona saldırıp yakaladığında; bu da bundandır, çünkü onun üstüne çıkar ve onu kahreder.

(**بزخ**) **الباء** ve **الزاء** ve **الخاء**, kendinden önce olana yakın bir asıldır. **البَزَخ**, göğsün çıkması ve sırtın içeri girmesidir; “**رجلٌ أبزَخُ**” ve “**امرأةٌ بَزْخاء**” denir. Kadın, yürüyüşünde kalçasını oynattığında “Kadın ona **تبازَخَتْ**” (denir).

(**بزر**) **الباء** ve **الزاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi tanelerden bir şey; ikinci asıl, bir şeyi döverken kullanılan âletlerdendir.
Birincisine gelince: bilinir. Düreydî dedi ki: Avamın “**بَزْرُ البَقْلِ**” sözü hatadır; ancak o **بَذْر**’dür. Halîl’in kitabında: **البَزْر** ekilen her tanedir; “Onu **بَذَرتُهُ** ve tencereyi baharatlarıyla **بَزَرْتُ القِدْرَ بأَبزارِها**” denir.
İkinci asıl: **البَيْزَرَة**, çamaşırcının dövdüğü tahtadır; bu yüzden Evs dedi ki:
* بأيديهم بيازيرُ([8]) *
Ve “Onu sopayla **بَزَرْته**” denir; yani onunla onu dövdüğünde.

--------------ـــــ
([1]) Asılda: “**ندرها**”; doğrusu Lisân’dan (**بزق**).
([2]) Beyit Ebû’l-Esved el-Aclî’nindir; Lisân’da (**بأزل**، **شهل**) olduğu gibi; hemze onda kolaylaştırılmıştır. Beyitten önce:
* قد كان فيما بيننا مشاهله *
([3]) Beyit Lisân’da (13: 65) ve el-Mücmel’dedir. Asılda: “**يقلقلن**”; doğrusu Lisân ve el-Mücmel’dedir.
([4]) Asılda: “**قال أبو عبيد**”.
([5]) Sadrı Lisân’da (18: 78) olduğu gibi: *رأتني كأشلاء اللجام وبعلها *
([6]) Sonrasındaki tefsirin gerektirdiği budur. Lisân rivayeti (7: 18): “**سملق سلق**” lâm ile ve kafiye kesresiyle. **السلق**, harekeli olarak: düz taban, **السملق** gibi.
([7]) Asılda: “**بشر**”.
([8]) Beyit tamamıyla Evs divanında s.8’de olduğu gibi:
نكبتها ماءهم لما رأيتهم  *** صهب السبال بأيديهم بيازير

ـ

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!بَزْوُ الشَّيءِ : عِدْلُهُ ) . يقالُ : أَخَذْتُ بَزْوَ كذا وكذا ، أَي عِدْلَ ذلِكَ ونَحْو ذَلِكَ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
( *!والبازُ *!والبازِيُّ ) . قالَ ابنُ بَرِّي : قالَ الوزِيرُ : *!بازٍ *!وبازٌ وبَأْزٌ *!وبازِيٌّ ، على حَدِّ كرسيَ : ( ضَرْبٌ من الصُّقُورِ ) التي تَصِيدُ .
قالَ شيْخُنا : الأَوَّل مَوْضِعُه الزَّاي وقد تقدَّمَ .
قالَ ابنُ سِيدَه : ( ج *!بَوازٍ *!وبُزاةٌ .
( و ) زادَ غيرُهُ : ( *!أَبْؤُزٌ *!وبُؤُوزٌ *!وبيزانٌ ) .
قالَ شيخُنا : هذه جُموعٌ *!لبازٍ ومحلُّها في الزّاي ، وأمَّا *!بَوازٍ على فَواعِلٍ ، فهو جَمْعٌ لباز على فاعلٍ ولا يصحُّ كَوْنه جَمْعاً لبأز لأنَّه فعل ، والمصنِّفُ كَثيراً ما يخلِطُ في ذلِكَ لعَدَمِ إلْمامِهِ بالتَّصْريفِ .
قُلْتُ : قد تَقَدَّمَ ذلِكَ للمصنِّف في الزَّاي . قالَ : *!الباز *!البازيُّ جَمْعُه *!أَبْوازٌ *!وبيزانٌ وجَمْعُ البازِيِّ *!بُزاةٌ . وقالَ في البَأْزِ ، بالهَمْز ، جَمْعه أَبْؤُزٌ وبُؤُوزٌ وبئزانُ ، عن ابنِ جنِّي ، وذَهَبَ إلى أَنَّ هَمْزَتَه مُبْدَلَةٌ مِن ألفٍ لقُرْبِها منها ، واسْتَمَرَّ البَدَل في أَبْؤُز وبئزان كما اسْتَمرَّ في أَعْياد .
وقالَ في المُحْتَسب : حَدَّثنا أَبو عليَ قالَ : أَبو سعيدٍ الحَسَنُ بنُ الحُسَيْن : يقالُ *!باز وثلاثَةُ *!أَبْوازٍ ، فإذا كَثُرَتْ فهي

*!البيْزَان وقالوا : بازٍ *!وبَوازٌ *!وبُزاةٌ ، *!فبازٍ *!وبُزاةٌ كغَازٍ وغُزَاةٍ ، وهو مَقْلوبُ الأَصْلِ الأوَّل ، انتَهَى .
فقَوْلُ شيخِنا لا يَخْلو عن نَظَرٍ وتَأَمُّلٍ .
( كأَنَّهُ من *!بَزا *!يَبْزُو إذا تَطَاوَلَ ) ، وهو المَفْهُومُ مِن سِياقِ الجوْهرِيِّ .
زادَ الأزْهرِيُّ وابنُ سِيدَه : ( وتأَنَّسَ ) . ولذلِكَ قالَ ابنُ جنِّي : إنَّ البازَ فَلْعٌ منه .
( و ) بَزا ( الرَّجُلَ ) *!يَبْزُوه *!بَزْواً : ( قَهَرَهُ وبَطَشَ به ) .
قالَ ابنُ خَالَوَيْه : ومنه سُمِّي البازِيّ ؛ ونَقَلَهُ الأزْهرِيُّ عن المُؤَرِّج ؛ وقالَ الجعْدِيُّ :
فما *!بَزَيْتْ من عُصْبَةٍ عامِريَّةٍ
شَهِدْنا لها حتَّى تَفُوزَ وتَغْلِباأَي ما غَلَبَتْ ؛ ( *!كأَبْزَى به ) ؛ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ ، قالَ : ومنه هو *!مُبْزٍ بهذا الأَمْرِ ، أَي قَوِيٌّ عليه ضابِطٌ له ؛ قالَ الشاعِرُ :
جارِي ومَوْلايَ لا *!يُبْزَى حَرِيمُهُما
وصاحِبي من دَواهِي الشَّرِّ مُصْطَحِب ُوقالَ أَبو طالِبٍ يُعاتِبُ قُرَيْشاً في أَمْر النبيِّ صلى الله عليه وسلم ويَمْدحُه :
كَذَبْتُم وحَقّ اللَّهِ يُبْزَى محمدٌ
ولما نُطاعِنْ دُونه ونُناضِل قالَ شَمِرٌ : مَعْناه يُقْهَر ويُسْتَذَلُّ ؛ قالَ : وهذا مِن بابِ ضَرَرْتُه وأَضْرَرْتُ به ، وأَرَادَ لا يُبْزَى فحذَفَ لا مِن جَوابِ القَسَم وهي مُرادَة ، أَي لا يُقْهَر ولم نُقاتِل عنه ونُدافِع .

( *!والبَزاءُ : انْحناءٌ في الظَّهْرِ عندَ العَجْزِ ) في أَصْلِ القَطَنِ ، ( أَو إشْرافُ وَسَطَ الظَّهْرِ على الإِسْتِ ؛ أَو خُروجُ الصَّدْرِ ودُخولُ الظَّهْرِ ) ؛ وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ .
( أَو أَن يَتَأَخَّرَ العَجُزَ ويَخْرُجَ .
( بَزِيَ ) الرَّجُلُ ، ( كرَضِيَ ) ، يَبْزَى ، ( *!وبَزَا ، كدَعَا ، *!يَبْزُو ) *!بَزَا *!وبزوا .
( فهو *!أَبْزَى وهي *!بَزْواءُ ) ؛ قالَ كثِّيرٌ :
رَأَتْني كأَشْلاءِ اللِّحامِ وبَعْلُها
من الحَيِّ أَبْزَى مُنْحَتٍ مُتَباطِن ُوأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي للرَّاجزِ :
أَقْعَس أَبْزَى في اسْتِه تأْخِيرُ ورُبَّما قيلَ : هو أَبْزَى أَبْزَخ كالعَجُوزِ البَزْواءِ والبَزْخاء للتي إذا مَشَتْ كأَنَّها راكِعَةٌ ؛ قالَ الشاعِرُ :
بَزْوَاءُ مُقْبِلةً بَزْخاءُ مُدْبِرَةً
كأَنَّ فَقْحَتَها زِقٌّ به قارُوقيلَ : *!البَزْواءُ مِن النِّساءِ التي تُخْرِجُ عَجيزتَها ليَراها الناسُ .
وفي التَّهذِيبِ : أمَّا *!البَزَاءُ فكأَنَّ العَجُز خَرَجَ حتى أَشْرَفَ على مُؤَخَّرِ الفَخْذَيْن . وقالَ في مَوْضِع آخر : *!والبَزَاء أَنْ يَسْتَقْدِمَ الظَّهْرُ ويَسْتَأْخِرَ العَجُزُ فتَراهُ لا يَقْدِر أَنْ يقيمَ ظَهْرَه .
( *!وتَبازَى : رَفَعَ عَجُزَهُ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقيلَ : حَرَّكَ عَجُزَهُ في المَشْي ؛ ومنه حدِيثُ عبدِ الرحمنِ بنِ جُبَيْر : ( لا *!تُبَازِ *!كتَبازِي المرْأَةِ ) ؛ وقيلَ : مَعْناه لا تَنْحَنِ لكلِّ أَحَدٍ ؛ وقالَ عبدُ الرحمنِ بنُ حَسَّان :

سائِلاً مَيَّةَ هل نَبَّهْتُها
آخِرَ الليلِ بعَرْدٍ ذِي عُجَرْ*!فتَبَازَت فتَبازَخْتُ لها
جِلْسَةَ الجازِرِ يَسْتَنْجِي الوَتَر*!ْتَبَازَتْ أَي رَفَعَتْ مُؤَخَّرَها ؛ ( *!كأَبْزَى ) ؛ كما في الصِّحاحِ ؛ وأَنْشَدَ اللَّيْثُ :
لو كانَ عَيناكَ كسَيْلِ الرِّواية
إذاً *!لأَبْزَيت بمَنْ *!أَبْزَى بِيَه ْوقالَ أَبو عبيدٍ : *!الإِبْزاءُ أَنْ يَرْفَعَ الرَّجُل مُؤَخَّرَه .
( و ) *!تَبازَى : ( وَسَّعَ الخَطْوَ .
( و ) أَيْضاً : ( تَكَثَّرَ بما لَيْسَ عندَهُ .
( *!وبَزْوانُ ) : اسمُ ( رجُلٍ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
( *!والبَزْواءُ : أَرضٌ بَيْنَ الحَرَمَيْنِ ) بينَ غَيْقةَ والجارِ شَديدَةُ الحَرِّ ، قالَ كثيِّرُ عَزَّة :
لا بَأْسَ *!بالبَزْواءِ أَرضاً لو انَّها
تُطَهَّرُ من آثارِهم فتَطِيبُ وقالَ آخَرُ :
لولا الأَماصِيحُ وحَبُّ العِشْرِقِ
لَمُتَّ بالبَزْواء مَوْتَ الخِرْنِقِوقالَ آخَرُ :
لا يَقْطَعُ *!البَزْواءَ ، إلاَّ المِقحَدُ
أَو ناقةٌ سَنامُها مُسَرْهَدُقالَ شيْخُنا : ولعلَّه الصَّوابُ ، وإن ضَبَطَهُ بعضُ الرَّحَّالِين فقالَ : هي البَزْوةُ ، وقاعُ *!البَزْوَةِ ، وهو مَنْزلُ الحاجِّ بينَ بَدْرٍ ورَابغ لا ماءَ به .
قُلْتُ : وذَكَرَ الشيخُ شمسُ الدِّيْن بنُ الظَّهيرِ الطَّرابُلُسيّ في مناسِكِه : ثم يحملُ المَاءَ مِن بَدْرٍ إلى

رابغ وبَيْنهما خَمْسُ مَراحِلَ ، الأُوْلى قاعُ البَزْوةِ إلى أَسْفَلَ عقَبَة وادِي السَّوِيقِ .
( *!والإِبْزاءُ : الارْضاعُ .
( وهذا بَزِيِّي ) : أَي ( رَضِيعِي .
( وعبدُ الرَّحْمنِ بنُ *!أَبْزَى : تابِعِيٌّ ) كُوفيٌّ رَوَى عن أُبَيِّ بنِ كَعْبٍ ، وعنه ابْنُه سعيدُ بنُ عبدِ الرَّحمنِ .
( وإبراهيمُ بنُ ) محمدِ بنِ ( *!بازٍ ) الأَنْدَلُسِيُّ : ( مُحدِّثٌ ) مِن أَصْحابِ سَحْنون ، تقدَّمَ ذِكْرُه في الزَّاي .
( وعِياضُ بنُ *!بَزْوانَ ) ، كذا في النسخِ والصَّوابُ عباسُ ابنُ بَزْوانَ المَوْصِلِيُّ ، وهو ( مُحَدِّثٌ م ) ؛ كما في التّبْصيرِ .
( وفُضَيْلُ بنُ بَزْوانَ ) ؛ ظاهِرُ سِياقِه أنَّه بالفتْحِ والصَّوابُ بالتحْرِيكِ كما قيَّدَه الحافِظُ ؛ وهو ( زاهِدٌ قَتَلَهُ الحجَّاجُ ) ، حَكَى عنه مَيْمونُ بنُ مهْرَان .
وممَّا يُسْتَدركُ عليه :
*!البَزَاءُ : الصَّلَفُ ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ .
*!وبُزِيَ بالقَوْمِ ، كعُنِيَ : غُلِبُوا .
*!والبَزَوانُ ، بالتَّحْريكِ : الوَثْبُ ، كما في الصِّحاحِ .
وقالَ ابنُ خَالَوَيْه : *!البُزَةُ : الفَأْرُ .
وأَيْضاً : الذّكَرُ .
وأَحمدُ بنُ عبدِ السيِّد بنِ شَعْبان بنِ بَزْوانَ الشاعِرُ الفاضِلُ مِن أُمراءِ الكَامِلِ ، يُعْرَفُ بالصَّلاحِ الإِرْبلي له أَخْبارٌ .
وأَبو الحَسَن بنُ أَبي بكْرِ بنِ بَزْوانَ : حَدَّثَ بالمَوْصِلِ ؛ ذَكَرَه مَنْصورُ بنُ سَليمِ .
وعَزيزَةُ بنْتُ عُثْمان بنِ طرخانِ بنِ بَزْوان : كَتَبَ عنها الدِّمياطيّ في مُعْجمهِ .
وبَنُو *!البازِي : مِن قَبائِلِ عكَ باليَمَنِ ، مِنْهُم : شيْخُنا المُقْرِىءُ الصَّالحُ إسْماعيلُ بنُ محمدِ *!البازِيُّ

الحَنَفيُّ إمامُ جامِعِ الأَشاعِرَةِ بزبيدٍ .

##### Türkçe

: ( ve ( **بَزْوُ الشَّيءِ**: onun dengi ) . denilir ki: “Şunu şunu **بَزْوَ** olarak aldım”, yani onun dengi ve bunun benzeri; bunu el-Cevherî nakletmiştir.
( **والبازُ** **والبازِيُّ** ) . İbn Berrî dedi: Vezir dedi: **بازٍ** ve **بازٌ** ve **بَأْزٌ** **وبازِيٌّ** , kürsî vezninde: ( avlanan ) ( doğanlardan bir tür ) .
Şeyhimiz dedi: birincinin yeri **الزَّاي**’dedir ve daha önce geçti.
İbn Sîde dedi: ( çoğulu **بَوازٍ** **وبُزاةٌ** .
( ve ) başkası şunu ekledi: ( **أَبْؤُزٌ** **وبُؤُوزٌ** **وبيزانٌ** ) .
Şeyhimiz dedi: bunlar **بازٍ**’ın çoğullarıdır ve yerleri **الزّاي**’dedir; **بَوازٍ** ise فَواعِل üzere, فاعل üzere olan baz’ın çoğuludur ve **بأز**’in çoğulu olması sahih değildir; çünkü o bir fiildir; musannif bunu, tasrife vukufu olmamasından dolayı, çoğu kez karıştırır.
Dedim: bu, musannif için **الزَّاي**’da daha önce geçti. Dedi: **الباز** **البازيُّ**’nin çoğulu **أَبْوازٌ** **وبيزانٌ**’dır; **البازِيِّ**’nin çoğulu **بُزاةٌ**’dır. **البَأْزِ** hakkında, hemzeli olarak, çoğulu **أَبْؤُزٌ** ve **بُؤُوزٌ** ve **بئزانُ**’dır; İbn Cinnî’den; ve hemzesinin, ona yakınlığından dolayı, bir ألف’ten بدل edilmiş olduğuna gitti; ve بدل, **أَبْؤُز** ve **بئزان**’da, **أَعْياد**’da sürdüğü gibi sürmüştür.
Ve **المُحْتَسب**’de dedi: Ebû Ali bize haber verdi, dedi: Ebû Saîd el-Hasen b. el-Hüseyn: denilir ki **باز** ve üç **أَبْوازٍ**; çoğalınca ise o

**البيْزَان**’dır. Ve dediler: **بازٍ** **وبَوازٌ** **وبُزاةٌ**; **فبازٍ** **وبُزاةٌ** ise غازٍ ve غُزاةٍ gibi; ve o, birinci aslın مقلوبudur; bitti.
Öyleyse şeyhimizin sözü, nazar ve teemmülden hâlî değildir.
( sanki **بَزا** **يَبْزُو**’dan, uzadığı zaman ) , ve bu, el-Cevherî’nin سياقından anlaşılandır.
el-Ezherî ve İbn Sîde şunu ekledi: ( ve ünsiyet etti ) . Bundan dolayı İbn Cinnî dedi: doğan, ondan bir فَلْع’dır.
( ve ) **بَزا** ( adamı ) **يَبْزُوه** **بَزْواً**: ( onu kahretti ve ona şiddetle saldırdı ) .
İbn Hâlaveyh dedi: bundan dolayı **البازِيّ** isimlendirilmiştir; ve bunu el-Ezherî, el-Muerric’ten nakletti; ve el-Ca‘dî dedi:
“Ne var ki, Âmirî bir topluluğa karşı **بَزَيْتْ** etmedi
Biz ona şahit olduk, ta ki kazansın ve galip gelsin”
yani: galip gelmedi; ( **كأَبْزَى به** ); bunu el-Cevherî nakletti; dedi: ve ondan: o, bu işte **مُبْزٍ**’dir; yani ona karşı güçlü, onu ضبط eden; şair dedi:
“Komşum ve efendim; ikisinin harem’i **يُبْزَى** edilmez
Ve arkadaşım, şerrin dehşetlerinden beraberinde taşıyan”
Ve Ebû Tâlib, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) işi hakkında Kureyş’i azarlayıp onu överken dedi:
“Yalan söylediniz; Allah hakkı için, Muhammed **يُبْزَى** edilir
Ve biz onun önünde mızraklaşmadık ve mücadele etmedikçe”
Şemir dedi: manası: kahredilir ve zelil kılınır; dedi: bu, “ona zarar verdim” ve “onunla zarar verdim” بابındandır; ve “لا يُبْزَى”yı murad etti de, kasemin cevabından **لا**’yı hazfetti; hâlbuki o muraddır; yani: kahredilmez; ve biz onun hakkında savaşmadık ve müdafaa etmedikçe.

( **والبَزاءُ**: acizlikte sırtın eğilmesi ) kalçanın aslında; ( yahut sırtın ortasının kalçaya doğru yükselmesi; yahut göğsün çıkması ve sırtın içeri girmesi ); el-Cevherî bununla yetindi.
( yahut kalçanın geri kalması ve çıkması.
( **بَزِيَ** ) adam, ( رضِيَ gibi ), **يَبْزَى**, ( **وبَزَا** , دعَا gibi, **يَبْزُو** ) **بَزَا** **وبزوا** .
( o hâlde o **أَبْزَى**’dır, o (kadın) ise **بَزْواءُ**’dır ); Kesîr dedi:
“Beni, et parçaları gibi gördü; kocası ise
Kabileden, **أَبْزَى**; eğilmiş, içe çökmüş”
Ve İbn Berrî, recez söyleyen için şunu okudu:
“Dizleri bükük, **أَبْزَى**; kalçasında geri bırakma”
Ve bazen denildi: o, **أَبْزَى أَبْزَخ**’tır; **العَجُوزِ البَزْواءِ** ve **البَزْخاء** gibi; **البَزْخاء** ise yürüdüğünde sanki rükû eden gibidir; şair dedi:
“Önden gelirken **بَزْوَاءُ**, arkadan giderken **بَزْخاءُ**
Sanki onun yarığı, içinde katran bulunan bir tulumdur”
Ve denildi: kadınlardan **البَزْواءُ**, insanların görmesi için kalçasını çıkarandır.
Ve **التَّهذِيب**’de: **البَزَاءُ** ise sanki kalça çıktı da uylukların arkasına doğru yükseldi. Ve başka bir yerde dedi: **والبَزَاء** sırtın öne gelmesi ve kalçanın geriye kalmasıdır; böylece onu, sırtını doğrultmaya güç yetiremez görürsün.
( **وتَبازَى**: kalçasını kaldırdı ); **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve denildi: yürüyüşte kalçasını hareket ettirdi; ondan, Abdurrahman b. Cübeyr hadisi: ( “**تُبَازِ** etme, kadının **كتَبازِي** etmesi gibi” ); ve denildi: manası: her bir kimse için eğilme; ve Abdurrahman b. Hassân dedi:

“(Ben) Meyye’ye sorarak: onu uyandırdım mı
Gecenin sonunda, düğümlü bir عَرْد ile?
Derken **فتَبَازَت**; ben de onun için **فتَبازَخْتُ**
Kasabın oturuşu gibi; kirişi temizler”
**تَبَازَتْ** yani kalçasını kaldırdı; ( **كأَبْزَى** ); **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; ve Leys şunu okudu:
“Eğer iki gözün, rivayet seli gibi olsaydı
O zaman, benimle **أَبْزَى** edene karşı **لأَبْزَيت** ederdim”
Ebû Ubeyd dedi: **الإِبْزاءُ**, adamın arkasını kaldırmasıdır.
( ve ) **تَبازَى**: ( adımı genişletti.
( ve ) ayrıca: ( kendisinde olmayanla çokluk tasladı.
( **وبَزْوانُ** ): ( bir adamın ) ismidir; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
( **والبَزْواءُ**: iki harem arasında bir yerdir ) Ğayka ile el-Câr arasında; şiddetli sıcaktır; Kesîr ‘Azze dedi:
“**بالبَزْواءِ** yerde beis yok; keşke o
Onların izlerinden temizlense de hoş koku verse”
Ve bir başkası dedi:
“Eğer الأَماصِيحُ ve عشْرِق’in sevgisi olmasaydı
**بالبَزْواء**’da, gelinciğin ölümü gibi ölürdüm”
Ve bir başkası dedi:
“**البَزْواءَ**’yı ancak **المِقحَدُ** keser
Yahut hörgücü uzun bir deve”
Şeyhimiz dedi: belki de doğru olan budur; bazı seyyahlar onu ضبط edip “o **البَزْوةُ**’dur; **قاعُ البَزْوَةِ**” dediler; ve o, Bedr ile Râbiğ arasında hacının menzilidir; onda su yoktur.
Dedim: ve şeyh Şemsü’d-dîn b. ez-Zahîr et-Trâbulusî, menâsikinde zikretti: sonra Bedr’den suyu taşır da ...a kadar.

رâbiğ ve ikisi arasında beş merhale vardır; birincisi **قاعُ البَزْوةِ**’den **أَسْفَلَ عقَبَة وادِي السَّوِيقِ**’e (kadardır).

(**والإِبْزاءُ**: emzirmedir.)

(**وهذا بَزِيِّي**): yani (**رَضِيعِي**).

(**وعبدُ الرَّحْمنِ بنُ أَبْزَى**: tâbiîdir) Kûfelidir; **أُبَيِّ بنِ كَعْبٍ**’den rivayet etti; ondan da oğlu **سعيدُ بنُ عبدِ الرَّحْمنِ** (rivayet etti).

(**وإبراهيمُ بنُ** ) **محمدِ بنِ (بازٍ)** el-Endelüsî: (**مُحدِّثٌ**) Sahnûn’un ashabındandır; **الزَّاي**’da onun zikri geçti.

(**وعِياضُ بنُ بَزْوانَ**), nüshalarda böyledir; doğrusu Musullu **عباسُ ابنُ بَزْوانَ**’dır; o (**مُحَدِّثٌ م**)’dir; tebṣîr’de olduğu gibi.

(**وفُضَيْلُ بنُ بَزْوانَ**); siyakının zahiri onun fetḥ ile olduğunu (gösterir); doğrusu harekeleme iledir, hâfızın kaydettiği gibi; o (**زاهِدٌ قَتَلَهُ الحجَّاجُ**)’dır; ondan **مَيْمونُ بنُ مهْرَان** hikâye etti.

Ona istidrâk olunanlardandır:

**البَزَاءُ**: kibirdir; İbnü’l-A‘râbî’den.

**وبُزِيَ بالقَوْمِ**، **كعُنِيَ**: mağlup oldular.

**والبَزَوانُ**، harekeleme ile: sıçrayıştır; Ṣıḥâḥ’ta olduğu gibi.

İbn Hâlaveyh dedi: **البُزَةُ**: faredir.

Ve ayrıca: erkektir.

Ve **أَحمدُ بنُ عبدِ السيِّد بنِ شَعْبان بنِ بَزْوانَ**; kâmil’in emirlerinden faziletli şair, salâh ile bilinir, Erbilli; onun haberleri vardır.

Ve **أَبو الحَسَن بنُ أَبي بكْرِ بنِ بَزْوانَ**: Musul’da hadis rivayet etti; onu **مَنْصورُ بنُ سَليمِ** zikretti.

Ve **عَزيزَةُ بنْتُ عُثْمان بنِ طرخانِ بنِ بَزْوان**: Dımiyâtî onun hakkında mu‘ceminde yazdı.

Ve **بَنُو البازِي**: Yemen’de **عكَ** kabilelerindendir; onlardan: şeyhimiz, kıraat ehli salih **إسْماعيلُ بنُ محمدِ البازِيُّ**

Hanefî, Zebîd’de **جامِعِ الأَشاعِرَةِ** imamıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَزَا
1 بَزَا بز بزا , aor. يَبْزُو, i. q. تَطَاوَلَ [app. as meaning He stretched out his neck, looking at a thing far off]; and تَأَنَّسَ [here meaning the same, or he looked, raising his head; said of a hawk, or falcon]: (Az, ISd, K:) and hence IJ says that ↓ بَازٌ is [originally] of the measure فَلْعٌ from this verb: (TA: [and it is said in the K that بَازٍ seems to be hence derived:]) for [or تطاول may here be used in another sense; for, accord. to Fei,] بَزَا, aor. as above, signifies he overcame, or subdued; and hence is derived ↓ بَازٍ. (Msb.) You say also, بَزَا عَلَيْهِ, aor. as above, meaning تطاول [i. e., thus followed by عليه, He held up his head with an assumption of superiority over him; behaved haughtily towards him; exalted himself above him; or overpowered, subdued, or oppressed, him]. (S.) And بُزِىَ بِالقَوْمِ The people, or company of men, were overcome, or subdued. (TA.) And بَزَاهُ, aor. as above, (K,) inf. n. بَزْوٌ, (TA,) He overcame, or subdued, him; and laid violent hands upon him, or assaulted him; as also ↓ ابزى بِهِ: (K:) or this last signifies he overcame him, and subdued him: (S:) and بَزَاهُ, he wronged him; or treated him wrongfully, or injuriously: and ↓ ابزاهُ may signify the same; or this may mean he induced him to become أَبْزَى, q. v.: (Ham p. 502:) and accord. to Aboo-Riyلsh, ↓ ابزى signifies he pressed heavily upon his adversary, or imposed on him that which he was unable to do, or to bear, in order to treat him wrongfully, or injuriously. (Ham pp. 104 and 105.) [It is said that] بَزَوَانٌ [an inf. n. of which the verb, if it have one, is بَزَا,] signifies the act of Leaping; syn. وَثْبٌ. (S: [but I think it not improbable that this may have been taken from a mistranscription of نَزَوَانٌ, an inf. n. of نَزَا.]) -A2- بَزِىَ, (K,) aor. بَزَوَ ; (Ham p. 502;) and بَزَا, aor. بَزُوَ ; (K;) inf. n. بَزًا (S, * K, * TA) and بَزْوٌ, (TA,) He (a man, TA) had what is termed بَزًا; (K;) i. e., prominence of the breast and depression of the back: (S, K, and Ham ubi suprà:) or depression of the back and prominence of the belly: or, as some say, prominence of the breast and depression of the lower part of the belly: (Ham ubi suprà:) or depression of the breast and prominence of the lower part of the belly: (Ham p. 105:) or a bending in the back next the posteriors: (K, TA:) or a projecting of the middle of the back over the posteriors: or a backward bulging of the posteriors: (K:) or he was as though his posteriors projected over the hinder part of the thighs: or he had the breast bulging forward and the posteriors backward, so that he appeared unable to straighten his back. (T, TA.) [See also 4.] The epithet is أَبْزَى: fem. بَزْوَآءُ. (S, K.)

ابزى
4 ابزى ابزى ابزي : see 1, in three places. -A2- Also, (S, K,) inf. n. اـِبْزَآءٌ, (A 'Obeyd, S,) He (a man, A 'Obeyd, S) elevated his posteriors; (A 'Obeyd, S, K;) as also ↓ تبازى: (S, K:) or the latter signifies he acted in such a manner in his walk as to cause it to be imagined that he was أَبْزَى; (Ham p. 105;) or he moved his posteriors in walking, like as does a woman; or he bent, or bowed, himself to others. (TA.) Accord. to IAar, البزاء [probably a mistranscription for الاـِبْزَآءُ] signifies الصلف [i. e. الصَّلَفُ, app. meaning An extravagant affecting of elegance of carriage, such as is common with women]. (TA.)

تبازى
6 تبازى تبازى تبازي : see 4. ― -b2- Also He stepped wide. (K.) ― -b3- And He made a vain, or false, boast of abundance, or riches; or a boast of more than he possessed; or invested himself with that which did not belong to him. (K.)

بَزْوٌ
بَزْوٌ بزو The equal, equivalent, or like, of a thing. (S, K.) You say, أَخَذْتُ مِنْهُ بَزْوَ كَذَا [I took from him, or of it, the equal, equivalent, or like, of such a thing]. (S.)

بَازٍ
بَازٍ أز بأز باز بازي (S, Msb, K) and بَازٌ [mentioned in art. بوز] (Msb, TA, and so in some copies of the K in this art.) and بَازٌ [mentioned in art. بأز] and ↓ بَازِىٌّ (TA) [A name given to several varieties of the hawk, or falcon;] a species of صَقْر, (K,) that preys, or hunts or catches game; (S;) the proudest and fiercest of birds of prey, found in the country of the Turks: it is said that this name is only given to the female, and that the male is of another kind, a kite, or a white falcon (شَاهِين), and hence the varieties of form &c. in different individuals of the species: that of which the prevailing colour is white is the best, and the fullest in body, and the boldest, and the easiest to train: this variety (the أَشْهَب) is found only in the country of the Turks, and Armenia, and the country of the Khazar: (Kzw:) [see also بَاشَقٌ:] respecting the derivation, see 1, in two places: the pl. (of بَازٍ, S, ISd, Msb) is بُزَاةٌ (S, ISd, Msb, K) and بَوَازٍ; (ISd, K;) and (of بَازٌ, Msb) بِيزَانٌ (Msb, K) and أَبْوَازٌ, (Msb,) the former a pl. of mult., and the latter a pl. of pauc., (TA,) or the former is originally بُزْيَانٌ [and therefore a pl. of بَازٍ]; (IKtt, TA in art. ميد;) and (of بَأْزٌ, K in art. بأز,) أَبْؤُزٌ [a pl. of pauc.] and بُؤُوزٌ (K in this art. and in art. بأز) and بِئْزَانٌ. (K in the latter art.)

بَازِىٌّ
بَازِىٌّ أز بأزي باز بازى بازي بازيي : see بَازٍ.

أَبْزَى
أَبْزَى ذ , applied to a man, (S, Mgh,) Having what is termed بَزًا; (S, K;) i. e., prominence of the breast and depression of the back, (S, Mgh, K, and Ham p. 105,) or of the part between the shoulder-blades: (Ham ubi suprà:) &c.: [see 1, latter part:] fem. بَزْوَآءُ: (S, K:) the masc. is sometimes coupled with أَبْزَخُ; and the fem., with بَزْخَآءُ, applied to an old woman who, when she walks, is as though she were bowing down her head and body: and the fem. is said by some to signify sticking out her posteriors to be seen of men. (TA.)

هُوَ مُبْزٍ بِهٰذَا الأَمْرِ
هُوَ مُبْزٍ بِهٰذَا الأَمْرِ ذ He is strong, or able, to perform this affair; a prudent, or sound, manager thereof. (S.)

##### Türkçe

بَزَا
1 **بَزَا** بز بزا, aor. **يَبْزُو**, **تَطَاوَلَ** ile aynı (i. q.); [görünüşe göre “Uzağa olan bir şeye bakarak boynunu uzattı” mânâsında]; ve **تَأَنَّسَ** [burada aynı mânâda; yahut “başını kaldırarak baktı”; doğan yahut şahin hakkında söylenir]: (Az, ISd, K:) ve bundan dolayı IJ, aşağıdaki **بَازٌ**’un [aslında] bu fiilden **فَلْعٌ** vezninde olduğunu söyler: (TA: [ve K’da **بَازٍ**’in buradan türemiş göründüğü söylenmiştir:]) çünkü [yahut burada **تطاول** başka bir mânâda kullanılmış olabilir; zira Fei’ye göre] **بَزَا**, aor. yukarıdaki gibi, “galip geldi, boyun eğdirdi” mânâsına gelir; ve bundan aşağıdaki **بَازٍ** türetilmiştir. (Msb.) Sen ayrıca, **بَزَا عَلَيْهِ**, aor. yukarıdaki gibi dersin; mânâsı **تطاول**’dur [yani böylece **عليه** ile geldiğinde: “Ona karşı üstünlük taslayarak başını kaldırdı; ona karşı kibirlendi; kendini onun üstüne çıkardı; yahut onu alt etti, boyun eğdirdi, yahut ona zulmetti”]. (S.) Ve **بُزِىَ بِالقَوْمِ**: Kavim yahut erkekler topluluğu alt edildi, boyun eğdirildi. (TA.) Ve **بَزَاهُ**, aor. yukarıdaki gibi, (K,) mastarı **بَزْوٌ**, (TA,) “Onu alt etti, boyun eğdirdi; ve ona zorla el uzattı, yahut ona saldırdı”; bunun gibi aşağıdaki **ابزى بِهِ**: (K:) yahut bu sonuncusu “Onu alt etti ve boyun eğdirdi” mânâsına gelir: (S:) ve **بَزَاهُ**, “Ona zulmetti; yahut ona haksızlık etti, zarar verdi”: ve aşağıdaki **ابزاهُ** da aynı mânâya gelebilir; yahut bu, onu **أَبْزَى** olmaya sevk etti mânâsına gelebilir; bk. (Ham s. 502:) ve Aboo-Riyلsh’e göre, aşağıdaki **ابزى** “hasmına ağır bastı; yahut ona, ona haksızlık etmek yahut zarar vermek için, yapamayacağı yahut katlanamayacağı şeyi yükledi” mânâsına gelir. (Ham s. 104 ve 105.) [Denilmiştir ki] **بَزَوَانٌ** [fiili, eğer bir fiili varsa, **بَزَا** olan bir mastardır,] “sıçrama fiili” mânâsına gelir; eş anlamlısı **وَثْبٌ**. (S: [fakat bunun, **نَزَوَانٌ**’ın, yani **نَزَا**’nın bir mastarının, yanlış yazımından alınmış olması uzak değildir diye düşünüyorum.]) -A2- **بَزِىَ**, (K,) aor. **بَزَوَ**; (Ham s. 502;) ve **بَزَا**, aor. **بَزُوَ**; (K;) mastarı **بَزًا** (S, * K, * TA) ve **بَزْوٌ**, (TA,) O (bir adam, TA) **بَزًا** denilen şeye sahip oldu; (K;) yani göğsün çıkıklığı ve sırtın çöküklüğü: (S, K, ve Ham mezkûr yerde:) yahut sırtın çöküklüğü ve karnın çıkıklığı: yahut bazılarının dediğine göre göğsün çıkıklığı ve karnın alt kısmının çöküklüğü: (Ham mezkûr yerde:) yahut göğsün çöküklüğü ve karnın alt kısmının çıkıklığı: (Ham s. 105:) yahut kalçaların yanındaki sırtta bir eğrilik: (K, TA:) yahut sırtın orta kısmının kalçaların üzerine doğru çıkması: yahut kalçaların geriye doğru kabarması: (K:) yahut sanki kalçaları uylukların arka kısmının üzerine taşıyormuş gibi olması: yahut göğsü öne doğru kabarık ve kalçaları geriye doğru (olup), böylece sırtını doğrultamaz görünmesi. (T, TA.) [Bk. ayrıca 4.] Sıfatı **أَبْزَى**’dır: müennesi **بَزْوَآءُ**. (S, K.)

ابزى
4 **ابزى** ابزى ابزي : 1’e bak, üç yerde. -A2- Ayrıca, (S, K,) mastarı **اـِبْزَآءٌ**, (A 'Obeyd, S,) O (bir adam, A 'Obeyd, S) kalçalarını yükseltti; (A 'Obeyd, S, K;) bunun gibi aşağıdaki **تبازى**: (S, K:) yahut ikincisi, yürüyüşünde, kendisinin **أَبْزَى** olduğu zannedilecek şekilde davrandı mânâsına gelir; (Ham s. 105;) yahut yürürken kalçalarını, kadının yaptığı gibi, oynattı; yahut başkalarına karşı eğildi, yahut boyun büktü. (TA.) IAar’a göre, **البزاء** [muhtemelen **الاـِبْزَآءُ** için bir yanlış yazımdır] **الصلف** mânâsına gelir [yani **الصَّلَفُ**; görünüşe göre “yürüyüşte zarafet gösterişini aşırı derecede yapma; kadınlarda yaygın olan”]. (TA.)

تبازى
6 **تبازى** تبازى تبازي : 4’e bak. ― -b2- Ayrıca, geniş adım attı. (K.) ― -b3- Ve bolluk yahut zenginlik hakkında boş yahut yalan bir övünme yaptı; yahut sahip olduğundan fazlasıyla övündü; yahut kendisine ait olmayan şeyle kendini donattı. (K.)

بَزْوٌ
**بَزْوٌ** بزو Bir şeyin dengi, muadili yahut benzeri. (S, K.) Sen, **أَخَذْتُ مِنْهُ بَزْوَ كَذَا** [ondan, yahut ondan (o şeyden), böyle bir şeyin dengi, muadili yahut benzerini aldım] dersin. (S.)

بَازٍ
**بَازٍ** أز بأز باز بازي (S, Msb, K) ve **بَازٌ** [**بوز** maddesinde zikredilmiştir] (Msb, TA, ve K’nın bu maddesindeki bazı nüshalarda da böyledir.) ve **بَازٌ** [**بأز** maddesinde zikredilmiştir] ve aşağıdaki **بَازِىٌّ** (TA) [şahin yahut doğanın birkaç çeşidine verilen bir ad;] bir **صَقْر** türü, (K,) avlanan, yahut avı avlayıp yakalayan; (S;) yırtıcı kuşların en mağruru ve en yırtıcısı; Türklerin ülkesinde bulunur: bu adın yalnız dişiye verildiği, erkeğin ise başka bir tür olduğu, bir çaylak yahut beyaz bir doğan (**شَاهِين**) olduğu söylenir; ve bundan dolayı türün fertlerinde şekil vb. çeşitlilik (vardır): baskın rengi beyaz olanı en iyidir, gövdece en dolgunudur, en cesurdur ve eğitilmesi en kolaydır: bu çeşit ( **أَشْهَب** ) yalnız Türklerin ülkesinde, Ermenistan’da ve Hazar ülkesinde bulunur: (Kzw:) [bk. ayrıca **بَاشَقٌ**:] türetimi hakkında, 1’e bak, iki yerde: çoğulu (**بَازٍ**’in, S, ISd, Msb) **بُزَاةٌ** (S, ISd, Msb, K) ve **بَوَازٍ**; (ISd, K;) ve (**بَازٌ**’un, Msb) **بِيزَانٌ** (Msb, K) ve **أَبْوَازٌ**, (Msb,) birincisi çokluk çoğulu, ikincisi azlık çoğulu olmak üzere, (TA,) yahut birincisi aslında **بُزْيَانٌ**’dır [ve bu sebeple **بَازٍ**’in çoğuludur]; (IKtt, TA, **ميد** maddesinde;) ve (**بَأْزٌ**’un, **بأز** maddesinde K’ya göre,) **أَبْؤُزٌ** [azlık çoğulu] ve **بُؤُوزٌ** (K bu maddede ve **بأز** maddesinde) ve **بِئْزَانٌ**. (K, son maddede.)

بَازِىٌّ
**بَازِىٌّ** أز بأزي باز بازى بازي بازيي : **بَازٍ**’e bak.

أَبْزَى
**أَبْزَى** ذ , bir adama nispetle, (S, Mgh,) **بَزًا** denilen şeye sahip olan; (S, K;) yani göğsün çıkıklığı ve sırtın çöküklüğü, (S, Mgh, K, ve Ham s. 105,) yahut iki kürek kemiği arasındaki kısmın: (Ham mezkûr yerde:) vb.: [bk. 1, son kısmı:] müennesi **بَزْوَآءُ**: (S, K:) müzekker bazen **أَبْزَخُ** ile birlikte getirilir; müennes de **بَزْخَآءُ** ile birlikte; yürüdüğünde sanki başını ve bedenini eğiyormuş gibi olan yaşlı kadına uygulanır: ve müennesin, bazılarınca, erkeklere görünsün diye kalçalarını dışarı çıkaran (kadın) mânâsına geldiği söylenir. (TA.)

هُوَ مُبْزٍ بِهٰذَا الأَمْرِ
**هُوَ مُبْزٍ بِهٰذَا الأَمْرِ** ذ Bu işte güçlü, yahut bu işi yapmaya muktedir; onun tedbirini iyi, yahut sağlam, yürüten. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَزَا
بَزَا U ( n. ac. بَزْو 1 ),
a.  Raised his head; perked.

b.  see IV .

أَبْزَوَ
أَبْزَوَ IV ,
a.  [ 'Ala ], Vanquished, overcome.

بَازٍ
بَازٍ
a.  [ بَازِي ] ( pl. بَوَازٍ ,  بِيْزَان ), Kind of hawk or falcon.

بَزَوَنْك
بَزَوَنْك
a.  Cuckold.

##### Türkçe

بَزَا
**بَزَا** U (n. ac. **بَزْو** 1),
a. Başını kaldırdı; dikti.

b. IV’e bak.

أَبْزَوَ
**أَبْزَوَ** IV,
a. [ 'Ala ], mağlup etti, yendi.

بَازٍ
**بَازٍ**
a. [ **بَازِي** ] (pl. **بَوَازٍ**, **بِيْزَان**), bir tür şahin veya doğan.

بَزَوَنْك
**بَزَوَنْك**
a. Boynuzlu (karısı tarafından aldatılan).
