# بسأ (ب-س-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - س - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بسء

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والباء و و ا ي ء معهما
و س ب، س ب ي، س ي ب، ب ي س، ي ب س، س ب أ، س أ ب، ب س أ، أ س ب، ب أ س، أ ب س مستعملات
وسب:
الوَسْبُ من الغنم: ما كثرُ صُوفُه، ومن الأَرْض: ما كثر عُشيه، أو يَبِيسُه، وقد أوسبت.
سبي:
السَّبنيُ: معروف. تسابَى القوم: سَبَى بعضُهم بعضاً وهؤلاءِ سَبْيٌ كثير. وقد سبيتهم سَبْياً وسِباءً.
وسبتِ الجاريةُ قلبَ الفتى تَسْبِيهِ، أي: ذهبتُ به.
والسّابِياء. كالحِوَلاء من النّاقة، فيها الولد.
وإذا كَثُرَ نَسلُ الغَنَم سُمِّيتِ السّابِياءَ ويقعُ اسمُ السّابياءِ على المالِ الكَثير، والعَدَدِ الكَثير، وتقول: يَرُوح وعليه سابياءُ من ماله قال:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
واسابيّ الدِّماء: طرائقُها. الواحدة: إسْبِيّة.
وبنو السّابياء: قومٌ في بني فزارة، ويُقالُ لهم: بنو العُشَراء.
سيب:
السَّيْب: المعروف والعطاء، قال:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
والسِّيبُ: مَجْرى الماء، وكمعه: سُيُوب، وقد ساب الماءُ يَسِيبُ، إذا جرى.
والحيّةُ تسيبُ وتَنْسابُ، إذا مرّتْ مُسْتَمِرّة.
وسَيَّبْت الدّابّة أو الشّيء: تركْتَهُ يسيب حيث شاء.
والسّائبة: العبد، يُعْتَقُ ثمّ يُجْعَلُ سائبةً لله لا يكون ولاؤه لمن يتعتقه، ويضعُ مالَه حيث شاء بعدَ موته.
والسُّيوفُ: الرِّكاز والسَّيابُ والسُّيّابَ، يخفَفُ ويشدّد: البَلَح. وسايَبَتِ النّخلة ثمرتها قبلَ أن تُدْرِك، أي: ألفتها.
والبعيرُ إذا نُتِجَ سنتين، وأَدْرَكَ نِتاجَ نِتاجِهِ يَرْعَى حيث شاء، لا يُرْكَب ولا يُسْتَعمل.
بيس:
بَيْسانُ: مَوْضعٌ.
يبس:
اليُبْس: نقيضُ الرُّطوبة واللّين يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ، يقال هذا لكلّ شيء كانت له النُّدُوّةُ والرُّطوبةُ خِلْقَةًُ. ويُقال لما كان ذلك فيه عَرَضاً: جفّ.
وطريقٌ يَبَسٌ: لا نُدُوّةَ فيه، قال جلّ وعزّ: "فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً".
واليَبِيسُ: الكَلأَ الكثيرُ اليابس. وأَيبَسَتِ الأرض والخُضْر: صارت يَبَساً ويَبساً.
وأرضٌ مُوبِسة: أَيْبَسَها اللهُ.
والشَّعَر اليابسُ: أردؤه، ولا يُرىَ فيه سَحجٌ ولا دهْنٌ.
ويدٌ يابسةٌ: جاسيةٌ من غير يُبْس، كَنَع عرض لها قيبَّسَها.
ووَجْهٌ يابسٌ: قليلُ الخَيْر.
وايِبَسْ يا رَجُلُ، أي اسْكُتْ.
والأَيابِسُ: ما كان مثلَ عُرْقُوبٍ وساقٍ والأَيْبَسانِ: عَظْما الوظيف في اليد والرجل.
سبأ:
سَبَأ: اسم رجُلٍ يجمعُ عامّةَ قبائلِ اليمَنَ، وهو اسم بلدة أيضاً سَكَنَتْها مَلِكَتُهُمْ بلقيس.
وسبَأْت الخَمْرَ، أي اشتريتها واسْمُها: السَّبِيئةُ، ومَصْدرُها: السِّباء، قال لبيد:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
والاشتراء: الاسْتِباءُ لنفسك.
وسَبَأَتْهُ النّار: مَحَشَنْتُه فأحرقتْ شيئاً من أعاليه وسَبَأَتْهُ السِّياطُ: لَذَعَتْه.
وسَبَأَ على يمينٍ كاذبه، أي: مرّ عليها غَيْرَ مُكْتَرِثٍ.
سأب:
السًّأْبُ: زِقٌّ أو وعاءٌ من أَدَمٍ للشّراب، وجمعه: سوائب، قال:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وسأبته سَأْباً، أي: خَنَقتَهُ شديداً.
بسأ:
بَسَأَ بهذا الأمر: مَرَنَ عليه واستمرّ فلم يكترثْ لقُبْحه، وما قيل له فيه، وكذلك إذا كان عَمَلاً أو أمراً وطّن نَفْسَه عليه فاستمرّ وصَبَر قيل: بَسَأ به يَبْسَأ بَسْأً. وبَسَأَ به يَبْسَأُ بَسْاً وبُسُوءاً، وبَسِئَ يَبسَأً بسأً، إذا أَنِسَ به.
أسب:
الإسبُ: شَعَر الفَرْج، أَصلُه: وِسْب، واشتقاقه من وِسْب العُشب والنّبات.
بأس:
البأس: الحربُ. رَجُلٌ بَئِسٌ، قد بَؤُسَ بَآسة، أي: شُجاع. والبأساء: اسمٌ الحرب، والمشقّة، والضّرر. والبائس: الرّجلُ النّازلُ به بليّة، أو عُدْمٌ يُرحَمُ لما به، قد بَؤُس يَبْؤُس بؤساً وبُؤْسَى، ومنه اشتقاق بئس، وهو نقيض صلح، يجري مجرى نِعم في المصادر، إلاّ أنّهم إذا صرّفوه قالوا بَئِسُوا ونعموا، وإِذا جعلوه نعتاً قالوا: نَعِيم وبئيس، كما يقرأ قوله تعالى: "بعذابٍ بئيس" على فَعِيل، ولغة لسُفلَى مُضَر: نِعِيم وبِئِيس يكْسِرون الفاء في فعيل إذا كان الحرفُ الثّاني منه من حروف الحَلْق السّتة، وبلغتهم كُسِر الضِّئين ورِئيس ودِهين، وأمّا من كسر كِثير، وأشباه ذلك من غير حروف الحلق فإنهم ناسٌ من أهلِ اليَمَن، وأهل الشّحر، يكسرون كلّ فعيل وهو قبيحٌ إلاّ في الحروف السّتة، وفيها أيضاً يكسِرون صَدْر كلِّ فعلٍ يجيء على بناء عَمِل، نحو قولك: شِهِد وسِعِد، ويقرءون: "ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا".
والمَبأَسة: اسم للفقر، وهي التي عَنَى عَدِيُّ بنُ زَيْد حين قال: "في غير مَبْأَسةٍ"
أبس:
الأَبسُ: يكونُ توبيخاً، ويكن ترويعاً أَبَستُه بما صنع آبِسُهُ أَبْساً، قال:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
أي: لا تلمْهُ، واعفُ عنه. وقال العجّاج:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
أي: بزَجرٍ وتَرْويعٍ.
وأَبَّسْتُه تأبيساً إذا قابلتَه بمكروه. أَبَسَهُ يأبِسُه أبْساً، أي ذلّله، والمؤابس: المذلّل.
والأَبْسُ: السُّلَحْفاةُ.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الباء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**و س ب**، **س ب ي**، **س ي ب**، **ب ي س**، **ي ب س**، **س ب أ**، **س أ ب**، **ب س أ**، **أ س ب**، **ب أ س**، **أ ب س** kullanımdadır.

**وسب**:
**الوَسْبُ** koyundan: yünü çok olan; yerden: otu çok olan, yahut kurusu çok olan; “**أوسبت**” denilmiştir.

**سبي**:
**السَّبنيُ**: bilinen (şey). “**تسابَى القوم**”: onların bazısı bazısını esir aldı; ve bunlar çok **سَبْيٌ**’dir. “Onları **سَبْياً** ve **سِباءً** ile esir aldım” denilmiştir.
“Cariye, delikanlının kalbini **تَسْبِيهِ** etti”, yani: onu götürdü.
Ve **السّابِياء**: deveden **الحِوَلاء** gibi; onda yavru vardır.
Koyunun nesli çoğalınca ona **السّابِياء** adı verilir; **السّابياء** adı çok mala ve çok sayıya da vâki olur. Ve dersin ki: “Gider, üzerinde malından **سابياءُ** vardır.” Şair dedi ki:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
Ve **اسابيّ الدِّماء**: onun çizgileri/izleri. Tekili: **إسْبِيّة**.
Ve **بنو السّابياء**: Benî Fezâre içinde bir kavimdir; onlara “**بنو العُشَراء**” denir.

**سيب**:
**السَّيْب**: iyilik ve bağış. Şair dedi ki:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
Ve **السِّيبُ**: suyun akacağı yer; **كمعه** gibi: çoğulu **سُيُوب**; “Su **ساب** **يَسِيبُ**” denilmiştir, yani aktı.
Ve yılan **تسيبُ** ve **تَنْسابُ** eder; yani sürekli geçip gider.
“Bineği yahut şeyi **سَيَّبْت**”: onu, dilediği yerde akıp gitsin diye bıraktın.
Ve **السّائبة**: köle; âzat edilir, sonra Allah için **سائبةً** kılınır; onu âzat edene velâsı olmaz; ölümünden sonra malını dilediği yere koyar.
Ve **السُّيوفُ**: **الرِّكاز** ve **السَّيابُ** ve **السُّيّابَ**; hafifletilir de şeddelenir de: **البَلَح**. Ve hurma ağacı meyvesini olgunlaşmadan önce **سايَبَت**; yani ona alıştı.
Ve deve iki yıl yavrulayıp, yavrusunun yavrusunun doğumuna erişince, dilediği yerde otlar; binilmez ve kullanılmaz.

**بيس**:
**بَيْسانُ**: bir yer.

**يبس**:
**اليُبْس**: rutubetin ve yumuşaklığın zıddı. “**يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ**”; bu, yaratılıştan nemi ve rutubeti olan her şey için söylenir. Bu, onda sonradan (arızî) olan şey için ise “kurudu” denir.
“**وطريقٌ يَبَسٌ**”: onda nem yoktur. Yüce ve aziz olan dedi ki: “فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً”.
Ve **اليَبِيسُ**: çok kuru ot. “Yer ve yeşillikler **أَيبَسَت**”: **يَبَساً** ve **يَبساً** oldu.
Ve “**أرضٌ مُوبِسة**”: Allah onu **أَيْبَسَ** etti.
Ve kuru kıl: onun en kötüsüdür; onda ne bir sıyrık ne de yağ görülür.
Ve “**يدٌ يابسةٌ**”: kuruluk olmaksızın katılaşmış; **كَنَع** gibi, ona arız olan şey onu **قيبَّسَها** etti.
Ve “**وَجْهٌ يابسٌ**”: hayrı az.
“**وايِبَسْ يا رَجُلُ**”: yani sus.
Ve **الأَيابِسُ**: **عُرْقُوبٍ** ve ساق gibi olan şey. Ve **الأَيْبَسانِ**: el ve ayakta **الوظيف**in iki kemiği.

**سبأ**:
**سَبَأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamın adıdır; ayrıca onların melikesi Belkıs’ın oturduğu bir beldenin de adıdır.
“Şarabı **وسبَأْت**”: yani onu satın aldım; onun adı: **السَّبِيئةُ**; masdarı: **السِّباء**. Lebîd dedi ki:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
Ve satın alma: kendin için **الاسْتِباءُ**’dır.
“Onu ateş **وسَبَأَتْهُ**”: onu dağladım da üst taraflarından bir şey yaktı. “Onu kamçılar **وسَبَأَتْهُ**”: onu yaktı/acıttı.
“Yalan bir yemin üzerine **وسَبَأَ**”: yani ona aldırmaksızın üzerinden geçti.

**سأب**:
**السًّأْبُ**: içecek için deriden bir tulum yahut kap; çoğulu: **سوائب**. Şair dedi ki:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
“Onu **وسأبته** **سَأْباً**”: yani onu şiddetle boğdun.

**بسأ**:
“Bu iş ile **بَسَأَ**”: ona alıştı ve sürdürdü; çirkinliğine ve hakkında kendisine söylenene aldırmadı. Aynı şekilde bir amel yahut bir iş olduğunda, nefsini ona alıştırıp sürdürür ve sabrederse “Onunla **بَسَأ** eder; **يَبْسَأ** **بَسْأً**” denir. Ve “Onunla **بَسَأَ** eder; **يَبْسَأُ** **بَسْاً** ve **بُسُوءاً**.” Ve “**بَسِئَ** **يَبسَأً** **بسأً**”: yani ona ünsiyet ettiğinde.

**أسب**:
**الإسبُ**: fercin kılı; aslı: **وِسْب**; türeyişi, otun ve bitkinin **وِسْب**’inden (gelir).

**بأس**:
**البأس**: savaş. “**رَجُلٌ بَئِسٌ**”: “**بَؤُسَ** **بَآسة**” olmuştur; yani yiğit. Ve **البأساء**: savaşın, meşakkatin ve zararın adıdır. Ve **البائس**: başına bir belâ inen yahut kendisinde olan şey sebebiyle merhamet edilen yoksunluk sahibi adam; “**بَؤُس** **يَبْؤُس** **بؤساً** ve **بُؤْسَى**” olmuştur. Ondan **بئس**’in türeyişi vardır; o, **صلح**’un zıddıdır; masdarlarda **نِعم**’in yürüdüğü yolda yürür; ancak onu çekimlediklerinde “**بَئِسُوا** ve **نعموا**” derler. Onu sıfat yaptıklarında “**نَعِيم** ve **بئيس**” derler; nitekim Allah’ın sözü “بعذابٍ **بئيس**”i **فَعِيل** üzere okur. Ve Süflâ Mudar’ın bir dili: “**نِعِيم** ve **بِئِيس**”; **فعيل**de, ikinci harf altı boğaz harflerinden olduğunda fâ’yı kesrelerler; onların diliyle **الضِّئين** ve **رِئيس** ve **دِهين** kesrelenmiştir. Ama boğaz harflerinden olmayanlarda **كِثير** ve benzerlerini kesreleyenler, Yemen ehli ve Şihr ehli olan bir topluluktur; her **فعيل**i kesrelerler; bu, altı harf dışında çirkindir. Ve onda da, **عَمِل** binası üzere gelen her fiilin صدر’ünü kesrelerler; senin “**شِهِد** ve **سِعِد**” demen gibi. Ve “ما **شِهِدنا** إلاّ بما علمنا” diye okurlar.
Ve **المَبأَسة**: fakirliğin adı; Adiyy b. Zeyd’in “في غير **مَبْأَسةٍ**” dediğinde kastettiği odur.

**أبس**:
**الأَبسُ**: azarlama olur; korkutma da olur. “Yaptığı şeyle onu **أَبَستُه**; onu **آبِسُهُ** **أَبْساً**.” Şair dedi ki:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
Yani: onu kınama; onu bağışla. Ve el-Accâc dedi ki:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
Yani: bir azarlama ve korkutma ile (değil).
Ve “Onu **وأَبَّسْتُه** **تأبيساً**”: ona hoş olmayan bir şeyle karşılık verdiğinde. “Onu **أَبَسَهُ** **يأبِسُه** **أبْساً**”: yani onu zelil kıldı; ve **المؤابس**: zelil kılan.
Ve **الأَبْسُ**: kaplumbağa.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَسَأتُ بالرجُل، وبَسِئتَ به بَسَأً وبُسوءًا، إذا استأنستَ به. وناقة بَسوءٌ: لا تمنع الحالب. وأبساني فلان فبسِئْت به.

##### Türkçe

**بَسَأتُ** **بالرجُل**، ve **بَسِئتَ** **به** **بَسَأً** ve **بُسوءًا**; onunla ünsiyet ettiğin (alışıp ısındığın) zaman.

Ve **ناقة بَسوءٌ**: sağanı engellemeyen (deve).

Ve falan kimse beni **أبساني**; böylece onunla **بسِئْت**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ب ( و ا ى ء )
سيب ، سبي ، وسب ، يبس ، بسأ ، بيس ، أسب ، أبس ، سأب ، بأس ، سبأ : ( مستعملة ) .
سيب : الحراني عن ابن السكّيت : السَّيْب : العَطاء ، والسِّيبُ : مَجرَى الماء ، وجمعُهُ سُيُوب . وقد سابَ الماءُ يَسِيب : إذا جَرَى .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سابَ الأَفعَى وانسابَ : إذا خَرَج من مَكمَنِه .
وقال الليث : الحيّة تَسِيب وتَنْساب إذا مَرّت مستمرّة .
قال : وسَيّبْتُ الدابّة أو الشيءَ : إذا تركْتَهُ يَسيب حيث شاء .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( وفي السُّيُوب الخُمس ) .
قال أبو عُبيد : السُّيوب : الرِّكاز ، ولا أُراه أُخِذ إلاّ من السَّيْب وهو العَطِيّة . يقال : هو من سَيْب الله وعَطائه .
وأَنشَد :
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجبَّاءِ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإله بآيِسِ
وقال أبو سَعيد : السُّيُوب : عُروقٌ من الذَّهب والفضّة تَسِيب في المَعدِن ، أي : تَجرِي فيه ؛ سُمّيتْ سُيوباً لانسيابها في الأرض .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ ) ( المائدة : 103 ) الآية .
قال أبو إسحاق : كان الرجلُ إذا نَذَرَ لقُدومٍ من سَفَرٍ أو لبُرْءٍ من مَرَض أو ما أَشْبَه ذلك قال : ناقتي سائبة ، فكانت لا يُنتَفع بظهرها ، ولا تخلَّى عن ماء ولا تُمنَع من مَرْعى .
وكان الرجلُ إذا أعتَقَ عَبْداً قال : هو سائبة ، فلا عَقْلَ بينهما ولا ميراث .
وقال غيره : كان أبو العالية سائبةً ، فلمّا
هلك أُتِيَ مولاه بميراثه فقال هو : سائبةً ، وأبَى أن يأخُذَه .
وقال الشافعيّ رضي الله عنه : إذا أعتَق عبدَه سائبةً فماتَ العبدُ وخَلَّفَ مالاً ، ولم يَدَعْ وارِثاً غيرَ مولاه الّذي أَعتَقَه فميراثُه لمُعتِقه ، لأنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) جَعَل الوَلاَء لُحْمةً كلُحْمة النسب ، فكما أن لُحْمة النَّسب لا تَنقَطع ، كذلك الوَلاء .
وقد قال عليه السلام : ( الوَلاء لمن أَعتَق ) .
ورُوِي عن عُمَر أنّه قال : السائبة والصَّدَقة ليَوْمِهما ؛ يريد : يومَ القيامة ، واليومِ الّذي أعتَقَ سائِبَتَه وتصَدَّق بصدقته فيه . يقول : فلا يَرجعُ إلى الإشفاعِ بشيء منها بعد ذلك في الدنيا .
قال : وذلك كالرَّجُل يُعتِق عبدَه سائبةً فيموتُ العبد ويَترك مالاً ولا وارثَ له ، فلا يَنبغِي لمعتِقه أن يَرْزأ مِن مِيراثِه شيئاً ، إلاّ أن يَجعَلَه في مِثْلِه .
ويقال : سابَ الرجلُ في مَنطقِه : إذا ذَهَب فيه كلَّ مَذْهب .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا تَعقَّد الطَّلْع حتى يَصيرَ بَلَحاً فهو السَّيَاب مخفّف واحدتهُ سَيَابة . قال : وبهذا سُمِّيَ الرجلُ سَيابة .
قال شمر : هو السَّدَى والسَّدَاءُ ممدودٌ بلُغةِ أهل المدينة ، وهي السَّيَابةُ بلُغة وادي القُرَى .
وأَنشَد قولَ لبيد :
سَيَابةٌ ما بها عَيْبٌ ولا أَثَرُ
قلتُ : ومن العَرَب مَن يقول سُيَّاب وسُيَّابةٌ .
وقال الأَعشَى :
تخالُ نكْهَتَها باللَّيلِ سُيَّابَا
عمرو عن أبيه : السَّيْبُ : مُردِيُّ السفينة .
سبي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سَبَاه يسْبِيه : إذا لَعَنه ، ونحو ذلك .
قال أبو عُبيد ، وأَنشَد :
فقالت سَباكَ اللَّهُ
ابن السكيت : يقال : ما له سباه الله ، أي : غربه . ويقال : جاء السيل بعودٍ سبي : إذا احتمله من بلد إلى بلد . وأنشد :
فقالت سباك الله
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : السَّباءُ : العودُ الّذي يَحمِله السَّيْلُ من بَلَد إلى بَلَد ، قال : ومنه أُخِذَ السِّباء ، يُمَدّ ويُقصَر .
قال : والسَّبْيُ : يَقَع على النِّساء خاصّة ، يقال : سَبْيٌ طيّبة : إذا طابَ مِلْكُه وحَلَّ .
وكل شيء حمل من بلد إلى بلد فهو سبي ، وكذلك الخمر ، قال الأعشى :
فما إن رَحيق سَبَتْها التِّجا
رُ منْ أذرعات فوادي جَدَر
وقال لَبيد :
عتيق سلافات سبتها سفينة
تكرّ عليها بالمزاج النَّياطلُ
أي : حملتها . وسبأت الخمر بمعنى شربت . وقال الشاعر في السيل :
تقضُّ النبع والشريان قضا
وعُود السِّدر مقتضباً سبيّا
والعَرَب تقول : إنَّ الليلَ لطويلٌ ولا أُسْبَ له . قال ابن الأعرابيّ : معناه ليس لي هَمٌّ فأكون كالسَّبْيِ له ، وجُزِم على مَذهَب الدُّعاء .
وقال اللحياني : ولا أُسْبَ له ، أي : لا أكون سَبْياً لبَلائه .
أبو عبيد : سباك الله يَسبيك ، بمعنى لعنك الله .
قال شمر : معناه : سلّط الله عليك من يسبيك ، ويكون أخذك الله .
وفي ( نوادر الأعراب ) : تَسبَّى فلانٌ لفلان : ففَعَل به كذا ، يعني التحبُّبَ والاستمالة .
وقال الليث : السَّبْي معروف ، والسَّبى الاسم . وتسابَى القومُ : إذا سَبَى بعضُهم بعضاً ، يقال : هو لا سَبْيٌ كثير ، وقد سَبَيْتهُم سَبْياً وسباء . والجارية تَسبي قلبَ الفَتَى وتَسْتَبيه ، ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تِسعةُ أعشراءِ الرِّزْق في التِّجارة ، والجزء الباقي في السّابِياء ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : السابِياء : هو الماء الّذي يَخرُج على رأس الوَلَد إذا وُلِد ، ونحو ذلك قال الأحمر .
قال أبو عبيد : وقال هُشَيم : معنى السّابِياء في الحديث : النِّتاج .
قال أبو عبيد : الأصل في السّابِياء ما قال الأصمعي ، والمعنى يَرجِع إلى ما قال هُشَيم .
قلت : أراد أنّه قيل للنِّتاج السّابِياء للماء الذي يَخرُج على رأس المولود إذا وُلد .
وقال الليث : إذا كثُر نَسلُ الغَنَم سمّيَت السّابياءَ ، فيقع اسمُ السّابياء على المال الكثِير ، والعدَدِ الكثير ، وأنشدَ في ذلك قوله :
أَلمْ تَرَ أنّ بَنِي السّابِياءِ
إذا قارَعُوا نَهْنَهوا الجُهَّلاَ
وقال أبو زيد : إنه لَذُو سَابِياء : وهي الإبلُ وكثرةُ المال والرجال .
وقال في تفسير هذا البيت : إنّه وصَفَهم بكثرة العَدَد .
ابن بزرج : إبل سابياء : إذا كانت للنِّتاج لا للعمل .
وقال المبرّد : القاصعاء من جِحرة اليربوع يقال له السّابِياء .
وقال : سمّي سابياء لأنه لا يُنفذه فيُتبقى بينه وبين إنفاذه هَنةً من الأرض رقيقة .
قال : وأخذ من سابياء الولد ، وهي الجلدة التي تخرج مع الولد من بطن أمه ، وهذا غلط ، لأن السابياء هو ماء السلَى ؛ ولكنه مأخوذ من سَبِيّ الحبة ، وهو جلدهُ الَّذي يَسلخه .
أبو عبيد : الأسابيّ : الطَّرائِقُ من الدَّمِ ،
قال سَلامة بنُ جَنْدَل :
والعادياتِ أَسابيُّ الدِّماءِ بها
كأنّ أعناقَها أنْصابُ تَرجيبِ
وقال غيره : واحدُها أُسْبيَّة .
قلتُ : والسَّبِيَّة : اسم رَمْلة بالدَّهناء . والسَّبِيّةُ : دُرَّةٌ يخرجها الغَوَّاص من البحر ، وقال مُزَاحم :
بلَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أو سَبيَّةً
من البحر بَزَّ القُفْلُ عنها مُفِيدها
وسَبِيُّ الحية : جلْدُه الذي يسلُخُه .
وقال الراعي :
يُجَرِّرُ سِرباً لا عليه كأنه
سَبيُّ هلالٍ لم تُقَطَّعْ شرانِقُهُ
أراد بالشَّرَانق ما انسلخَ من خِرْشائه ، ويقال لواحد أسابيّ الدم إِسْبَاءَةٌ والإسباءةُ أيضاً خيط من الشَّعر ممتدّ ، وأسابيُّ الطريق شَركه وطرائقه الملحوبة .
أبو عُبيد : سبَاك اللَّهُ يَسْبيك بمعنى : لَعَنك الله .
وقال شمر : معناه : سَلّط اللَّهُ عليك من يَسْبِيك ويكون أَخذك الله .
يبس : قال الليث : اليُبْس : نقيضُ الرُّطوبة ، ويقال لكلّ شيء كانت النُّدُوَّةُ ، والرّطوبة فيه خلقةً فهو يَبِيسُ فيه يُبْساً ، وما كان ذلك فيه عرَضاً .
قلت : جَفَّ يُجِف وطريقٌ يَبْسٌ : لا نُدُوَّة فيه ولا بلل . واليبيس من الكلأ : الكثيرُ اليابسُ . وقد أيْبَسَت الأرضُ ، وأَيْبَسَت الخُضر ، وأرضٌ موبسة . والشَّعَر اليابسُ أردؤه ولا يُرى فيه سَحْج ولا دُهْن . ووجْهٌ يابس : قليلُ الخير .
ويقال للرجل : إيبسْ يا رجل ، أي : اسْكُتْ ، والأيابس : ما كان مِثل عُرْقُوبٍ وساقٍ . والأيْبَسَان : عظما الوظيفين من اليدِ والرِّجل .
وقال أبو عُبَيدة في ساقيَ الفرس أَيْبَسان ، وهُما ما يَبس عليه اللحمُ من الساقين ، وقال الراعي :
فقلتُ له : ألْصِق بأيْبس ساقِها
فإن تَجْبُر العرقوب لا تَجبُر النَّسا
قال أبو الهيثم : الأيْبسُ : هو العظم الذي يقال له الظنبوب ، الذي إذا غمزته من وسط ساقك آلمك ، وإذا كُسر فقد ذهب الساق ، وهو اسم ليس بنعت .
أبو عبَيد عن الأصمعي : يبيس الماء : العَرق .
وقال بشر يصف الخيل :
تراها من يبِيسِ الماء شُهباً
مُخَالِطَ دِرَّةٍ منها غِرارُ
أبو عُبَيدة عن الأصمعيّ : يقال لما يبس من أحْرار البقول وذكورها : اليَبيس ، والجفيف ، والقَفُّ . وأما يبيسُ البَهْمى فهو العرب والصُّفار .
قلت : ولا تقول العرب لما يَبس من الحَلِيّ والصِّلِّيان والحلمة يَبيس ، إنما
اليبيس ما يبس من العُشب والبقول التي تتناثر إذا يَبستْ ، وهو اليُبْس واليَبِيسُ أيضاً ، ومنه قوله :
من الرُّطْب إلا يُبْسُها وهَجِيرُها
ويقال للحطب : يَبِس ، وللأرض إذا يَبِسَت : يبسٌ .
وقال ابن الأعرابي : يباسِ : هو السَّوْءةُ .
سأب : أبو زيد : سَأْبْتُ الرجل أَسْأَبُه سَأْباً : إذا خَنَقْتَه .
قال : وسَأَبتُ من الشراب أسأَب سَأْباً : إذا شربتَ منه .
ويقال للزِّقِّ العظيم : السّأْب . وجمعُه السؤُوب ، وأنشد :
إذا ذُقْتَ فاهاً قلتَ عِلقٌ مُدَمَّسٌ
أريد به : قَيْلٌ فغودر في سأْبِ
ويقال للزِّقّ : مِسْأْب أيضاً .
وقال شمر : المِسأب أيضاً : وعاءٌ يُجعل فيه العَسل .
( بيس ) : سلمة عن الفراء : باسَ : إذا تَبَخْتَرَ .
قلت : ماس يميس بهذا المعنى أكثر ، والباءُ والميمُ يتعاقبان .
( بَيْسانُ : موضع فيه كروم من بلاد الشام ) .
وقوله :
شُرْباً بِبَيْسَان من الأُردنِّ
هو موضع .
أسب : قال الليث : الإسْبُ : شعرُ الفَرْج .
وقال أبو خَيْرة : الأصلُ فيه وِسْبٌ ، فقُلِبَتْ الواو همزة ، كما قالوا : إرْث ، وأصلُه وِرْثٌ .
قال : وأصلُ الوِسْب مأخوذٌ من وسِب العُشبُ والنباتُ وَسباً ، وقد أوسَبت الأرض : إِذا أعشَبتْ فهي مُؤسِبة .
وقال أبو الهيثم : العانة منبت الشعر من قُبُل المرأة والرجل ، والشَّعر النابت عليه يقال له : الشِّعْرَة والإسْب ، وأنشد :
لَعَمْرو الذي جاءت بكم من شَفَلَّح
لَدَى نسييْها ساقِطِ الإسْبِ أهْلَبا
سبأ : أبو زيد : سَبأْت الخمر أسبأُها سبأً وسِباءٍ : إذا اشتَرَيتها . واستَبَأْتها استباءً مثله .
وقال مالك بن أبي كعب :
بعثتُ إلى حانوتها فاستبأتها
بغير مكاسٍ في السِّوَام ولا غَصبِ
قال : ويقال : سبأتُه بالنار سبْأً : إذا أحْرَقْتَهُ بها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : إنك تريد سُبأَةً ، أي : تريد سفراً بعيداً ، سُمِّيت سُبأَة لأن الإنسان إذا طال سفرهُ سبأَتْه الشمسُ ولوّحته ، وإذا كان السفر قريباً قيل : تُريد
سَرْبةً .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ ) ( النمل : 22 ) ، القُرّاء على إجراءِ سبأٍ ، وإذا لم تُجر كان صواباً .
قال : ولم يُجْرِه أبو عمرو بن العلاء .
وقال أبو إسحاق : سبأَ هي مدينةٌ تُعرف بمأرِبَ من صنعاء على مسيرة ثلاثِ ليال ، فمن لم يصرف فلأنه اسم مدينة ، ومن صَرف فلأنه اسمٌ للبلد فيكون مذكّراً سُمِّي به مذكَّر .
وقولهم : ذهب القومُ أيْدِي سبَا ، وأيادِي سبا ، أي : متفرِّقين ، شُبهوا بأَهل سبأ لما مزّقهم الله في الأرض كلَّ ممزق ، فأخذ كلُّ طائفةٍ منهم طريقاً على حدة . واليَدُ : الطَّرِيق .
ويقال : أخذ القوم يد بحْر ، فقيل للقوم إذا تفرقوا في جهات مختلفة : ذهبوا أيدي سبا ، أي : فرقتهم طرقهم التي سلكوها ، كما تفرق أهل سبأ في مواطن في جهات مختلفة أخذوها . والعرب لا تهمز سبأ في هذا الموضع ، لأنه كثُر في كلامهم فاستثقلوا ضغطة الهمز وإن كانت سَبأ في الأصل مهموزة .
وقيل : سبأ : اسمُ رجلٍ وَلد عشرة بنين فسُميت القرية باسم أبيهم ، والله أعلم .
وقال ابن الأنباري : حكى الكسائي : السبَأ : الخمر . واللَّظَأ : الشيء الثقيل . وحكاهما مهموزين مقصورين ، ولم يحكهما غيره . والمعروف في الخمر السِّباء بكسر السين والمد .
ويقال : انسبأ جلده إذا تقشر .
وقال : ( وقد نَصل الأظفارُ وانْسبأ الجلدُ ) .
ويقال : سبأ الشوك جلده : إذا قشره .
وقال أبو زيد : سبأتُ الرجلَ سَبْأ : إذا جَلَدْتَهُ .
ويقال : سَبأَ فلانٌ على يمين كاذبةٍ يسْبأُ : إذا حلف يميناً كاذبةً .
قال : ويقال : أسبأتُ لأمرِ الله إسباءً : وذلك إذا أخبت له قلبك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : سبا غيرُ مهموز : إذا ملك . وسبَا : إذا تمتع بجارِيته شبابها كلَّه . وسبا : إذا استخفى .
بسأ : أبو زيد : بَسَأْتُ بالرّجل ، وبَسِئْتُ أَبْسَأُ به بَسْأً وبُسُوءاً : وهو استئناسك به ، وكذلك بَهَأْتُ ؛ وقال زهير :
بَسَأْتَ بَنِيِّها وجَوَيْتَ عنها
وعندي لو أردتَ لها دَواءُ
وقال الليث : بَسَأ فلانٌ بهذا الأمر : إذا مَرَن عليه فلَم يكترث لقُبْحه وما يقال فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البَسيّةُ : المرأةُ الآنسة بزَوْجها ، الحَسنة التبعُّل معه .
أبس : أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَبَسْتُ به تَأْبِيساً ، وأَبَسْتُ به أبساً : إذا صغّرْتَه وحَقَّرْتَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأَبْسُ : ذَكَرُ السَّلاحِف ، قال : وهو الرَّقُّ والغَيْلَم .
وقال ابن السكيت : الأَبْسُ : المكان الغليظ الخشن ؛ وأَنشَد :
يَتْرُكْن في كلّ مكانٍ أَبْس
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في الغِرْسِ
والأبْس : تتبّع الرَّجُل بما يَسوؤُه ؛ يقال : أَبسْتُه آبِسُه أَبْساً ؛ وقال العجّاج :
ولَيْث غابٍ لَم يُرَمْ بأَبْسِ
أي : بزَجْر وإذْلال .
قال يعقوب : وامرأةٌ أُباسٌ : إذا كانت سيّئةَ الخُلُق ، وأَنشد :
لَيْستْ بسَوْداءَ أُباسٍ شَهْبَرَة
ثعلب عن ابن الأعرابي : الإِبْس : الأَصْل السُّوءِ ، بِكسر الهمزة تَأْبِيساً . وأبَّسْتُه تَأْبِيساً : إذا قابلته بالمكروه .
بأس : أبو زيد : بَؤُس الرجُل يَبْؤُس بَأْساً : إذا كان شديدَ البَأْس شُجاعاً . ويقال : من البُؤْس وهو الفَقْر بَئِسَ الرجُل يَبْأسُ بُؤْساً وبَأْساً وبَئيساً : إذا افْتَقَرَ ، فهو بائس ، أي : فقير . والشجاع يقال منه : بَئِسَ ، ونحو ذلك قال الزجاج .
وقال غيره : البَأْساءُ من البُؤْس ، والبُؤْسُ من البُؤْس ، قال ذلك ابن دُرَيد . وقال غيره : هي البُؤْس والبَأساء ، ضد النُّعمى والنُّعْماء ، وأمّا في الشّجاعة والشِّدّة فيقال : البَأس .
وقال اللّيث : البأساءُ : اسمٌ للحَرْب والمَشقّة والضَّرْب . والبائِسُ : الرجُل النازِلُ به بَلِيّة أو عُدْمٌ يُرحَم لِمَا به .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : بُؤْساً له وتُوساً وجُوساً بمعنى واحد . وقال الزجاج في قوله تعالى : ( وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ ) ( الأنعام : 42 ) ، قيل : البأساءُ : الجوعُ والضَّراءُ : النقص في الأموال والأنفس . وقال تعالى : ( فَلَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ ) ( الأنعام : 43 ) ، كما قال تعالى : ( لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ ) ( الأنعام : 42 ) .
وأما قولُ الله جلّ وعزّ : ( بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ ) ( الأعراف : 165 ) ، فإن أبا عمرو وعاصم والكسائيّ وحمزة قرؤوا ) بِعَذَابٍ بَئِيسٍ ( ، على فَعِيل . وقرأ ابنُ كثيرِ : ( بئيسٍ ) على فعيل ، وكسر الفاء وكذلك قرأها شِبل وأهْل مَكّة . وقرأ ابن عامِر ( بِئْسٍ ) على فِعْلٍ بهمزة ، وقرأها نافع وأهل المدينة ( بِيْسٍ ) على فعل بغير همز .
وقال ابن الأعرابي : البَئِسُ والبَيِسُ على فَعِل : العذاب الشديد .
قال : وباس الرجل يبيس بَيْساً : إذا تكبَّر على الناس وآذاهم .
وقال أبو زيد : يقال : ابْتَأس الرجُل : إذا بلَغه شيءٌ يَكرَهه ، قال لَبيد :
في رَبْرَبٍ كنِعاج صا
رةَ يَبْتئسْنَ بما لَقِينا
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ ) ( هود : 36 ) ، قيل معناه : لا تَحزَن ولا تَسْكُن وقد ابتَأس فهو مُبْتَئِس .
وأَنشَد أبو عبيد :
ما يَقسِمُ اللَّهُ أَقبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كَريماً ناعمَ البالِ
أي : غيرَ حزينٍ ولا كارِه .
وخمر بيسانيةٌ : منسوبة . وبيسان : موضع فيه كروم من بلاد الشام .
وأمّا بِئْسَ ونِعْمَ : فإنّ أبا إسحاق قال : هما حرفان لا يَعمَلان في اسم عَلَم ، إنّما يَعمَلان في اسم مَنكُور دالَ على جنس ، وإنّما كانتا كذلك لأنّ نِعْمَ مستوفيةٌ لجميع المدح ، وبئس مستوفية لجميع الذمّ .
فإذا قلت : بئْسَ الرجلُ ، دلَلتَ على أنّه قد استوفى الذّم الذي يكون في سائر جنسِه ، فإذا كان معهما اسمُ جِنْس بغير ألف ولامٍ فهو نَصْب أبداً ، وإذا كانت فيه الألف واللام فهو رَفْعٌ أبداً .
وذلك قولك : نِعمَ رجلاً زيدٌ ، أو بئسَ رجلاً زيدٌ ، وبئسَ الرجلُ زيدٌ . والقصدُ في نِعم وبئسَ أن يَليَهما اسمٌ مَنْكور أو اسمُ جِنْس ، وهذا قول الخليل .
ومن العرب من يَصِل بئس ب ( ما ) .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ ) ( البقرة : 102 ) .
ورُوِي عن النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( بئسَما لأحدكم أن يقول نَسِيتُ آية كَيْتَ وكَيْتَ أمَا إنّه ما نَسِي ولكنّه أُنْسِي ) .
والعرب تَقول : بئسَما لك أن تفعلَ كذا وكذا إذا أدخلتَ ( ما ) في بئس أدخلتَ بعدها أَنْ مع الفعل ، بئسَما لك أن تَهجُر أخاك ، وبئسَما لكَ أن تَشتُم الناسَ .
ورَوَى جميعُ النحويِّين : بئسَما تزويج ولا مَهْر ؛ والمعنى فيه : بئسَ شيئاً تزْويجٌ ولا مَهْر .
وقال الزّجّاج : بِئْسَ إذا وقعتْ على ( ما ) جعِلت ( ما ) معها بمنزلة اسم منكَّر ، لأنّ بِئْس ونِعْم لا يَعمَلان في اسمِ عَلَم ، إنما يَعمَلان في اسمٍ منكور دال على جنس .
قال شمر : إذا قال الرجل لعدوّه : لا بأسَ عليك ، فقد أمّنَه ، لأنه نفى البأس عنه ، وهو في لغة حِمير : لَبَاتِ ؛ أي : لا بأسَ وقال شاعرهم :
شَربنا النومَ إذ غَضت غَلاب
بتسهيد وعَقْد غير مَيْن
تنادَوْا عند غدرهم لَبَات
وقد بَرَدَت مَعاذِرُ ذي رُعَيْنِ
ولَبَاتِ بلغتهم : لا بأس ، كذا وجدته في كتاب شمر .
وسب : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوَسَبُ : الوَسَخ ، وقد وَسِب وَسباً ، ووَكِبَ وَكَباً ، وحَشِنَ حَشَناً ، بمعنى واحد .
وقال ابن الأعرابي : إنّك لتَرُدّ السُّؤال المُحِف بالإباءِ والأَبأْسِ .

##### Türkçe

س ب ( **و** **ا** **ى** **ء** )
**سيب** ، **سبي** ، و**سب** ، **يبس** ، **بسأ** ، **بيس** ، **أسب** ، **أبس** ، **سأب** ، **بأس** ، **سبأ** : (kullanılanlar).

**سيب** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **السَّيْب**: bağış; **السِّيبُ**: suyun akıntı yatağı; çoğulu **سُيُوب**. Ve su **سابَ** **يَسِيب**: aktığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: yılan **سابَ** ve **انسابَ**: gizlendiği yerden çıktığı zaman.

Leys dedi: yılan, sürekli geçip gittiği zaman **تَسِيب** ve **تَنْساب**.

Dedi: biniti yahut şeyi **سَيّبْتُ**: onu, dilediği yerde akıp gitsin diye bıraktığın zaman.

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: (Ve **السُّيُوب**’da beşte bir vardır).

Ebû Ubeyd dedi: **السُّيوب**: **الرِّكاز** (gömülü hazine)dir; onu ancak **السَّيْب**’den, o da bağış olduğundan alınmış görüyorum. Denir: o, Allah’ın bağışından ve ihsanındandır.

Ve inşad etti:
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجبَّاءِ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإله بآيِسِ

Ebû Saîd dedi: **السُّيُوب**: madende **تَسِيب** eden, yani onda akan altın ve gümüş damarlarıdır; yere akıp gitmelerinden dolayı **سُيوباً** diye adlandırılmıştır.

Allah azze ve celle dedi: ( **مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ** ) (el-Mâide: 103) âyet.

Ebû İshâk dedi: adam, bir seferden geliş için yahut bir hastalıktan iyileşme için yahut buna benzer bir şey için adakta bulunduğu zaman derdi ki: “deven benim **سائبة**’mdir”; böylece sırtından faydalanılmazdı; sudan alıkonulmaz, otlaktan men edilmezdi.

Adam, bir köleyi azat ettiği zaman derdi ki: o **سائبة**’dir; böylece ikisi arasında diyet yoktur ve miras yoktur.

Başkası dedi: Ebû’l-Âliye **سائبة** idi; sonra helâk olunca, efendisine mirası getirildi de o: “(o) **سائبة** idi” dedi ve onu almaktan kaçındı.

Şâfiî (Allah ondan razı olsun) dedi: kölesini **سائبة** olarak azat ederse, köle ölür ve mal bırakır, onu azat eden efendisinden başka vâris bırakmazsa, mirası onu azat edene aittir; çünkü Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) **الوَلاَء**’ı nesep bağı gibi bir bağ kılmıştır; nesep bağı nasıl kopmazsa, **الوَلاء** da öyle kopmaz.

Ve aleyhisselâm şöyle demiştir: ( **الوَلاء لمن أَعتَق** ).

Ömer’den rivayet edildi ki şöyle dedi: **السائبة** ve **الصَّدَقة** kendi günleri içindir; yani: kıyamet günü için ve **سائِبَتَه**’ni azat ettiği ve sadakasını verdiği gün için. Der ki: bundan sonra dünyada onlardan bir şeyle şefaat istemeye geri dönmez.

Dedi: bu, adamın kölesini **سائبة** olarak azat etmesi gibidir; köle ölür, mal bırakır ve vârisi yoktur; o halde onu azat edene, mirasından bir şey eksiltmesi yaraşmaz; ancak onu benzerine koyarsa (başka hayra sarf ederse) müstesna.

Ve denir: adam konuşmasında **سابَ**: onda her yola gittiği zaman.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den dedi: hurma salkımı düğümlenip **بَلَحاً** oluncaya kadar bağlanınca o, hafifletilmiş **السَّيَاب**’dır; tekili **سَيَابة**’dir. Dedi: adamın **سَيابة** diye adlandırılması da bununladır.

Şemmer dedi: o, Medine ehlinin dilinde uzatılmış **السَّدَى** ve **السَّدَاءُ**’dır; Vâdî’l-Kurâ dilinde ise **السَّيَابة**’dır.

Lebîd’in sözünü inşad etti:
سَيَابةٌ ما بها عَيْبٌ ولا أَثَرُ

Dedim: Arap’tan kimi **سُيَّاب** ve **سُيَّابةٌ** der.

A‘şâ dedi:
تخالُ نكْهَتَها باللَّيلِ سُيَّابَا

Amr, babasından: **السَّيْبُ**: geminin **مُردِيّ**’si (düşürücüsü/batıranı).

**سبي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: onu **سَبَاه** **يسْبِيه**: ona lânet ettiği zaman ve bunun benzeri.

Ebû Ubeyd dedi ve inşad etti:
فقالت سَباكَ اللَّهُ

İbnü’s-Sikkît: denir: “ona **سباه الله** yoktur”, yani: onu uzaklaştırdı. Ve denir: sel, **عودٍ سبي** ile geldi: onu bir beldeden bir beldeye taşıdığı zaman. Ve inşad etti:
فقالت سباك الله

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّباءُ**: selin bir beldeden bir beldeye taşıdığı ağaç parçasıdır. Dedi: bundan **السِّباء** alınmıştır; uzatılır ve kısaltılır.

Dedi: **السَّبْيُ**: özellikle kadınlar üzerine vâki olur; denir: **سَبْيٌ طيّبة**: mülkiyeti hoş oldu ve helâl olduysa.

Bir beldeden bir beldeye taşınan her şey **سبي**’dir; şarap da böyledir. A‘şâ dedi:
فما إن رَحيق سَبَتْها التِّجا
رُ منْ أذرعات فوادي جَدَر

Lebîd dedi:
عتيق سلافات سبتها سفينة
تكرّ عليها بالمزاج النَّياطلُ

Yani: onu taşıdı. Ve **سبأت** şarap: “içtim” anlamındadır. Şair sel hakkında dedi:
تقضُّ النبع والشريان قضا
وعُود السِّدر مقتضباً سبيّا

Arap der ki: “gece ne kadar uzundur ve ona **أُسْبَ** yoktur.” İbnü’l-A‘râbî dedi: anlamı: “bana bir dert yoktur da ona **السَّبْيِ** gibi olayım”; dua mezhebi üzere cezm edildi.

Lihyânî dedi: “ve ona **أُسْبَ** yoktur”, yani: onun belâsına **سَبْياً** olmam.

Ebû Ubeyd: “**سباك الله** **يَسبيك**”, “Allah sana lânet etsin” anlamındadır.

Şemmer dedi: anlamı: Allah, üzerine seni esir alacak birini musallat etsin; ve “Allah’ın seni alması” olur.

(**نوادر الأعراب**)’da: falan, falana **تَسبَّى** etti: ona şöyle şöyle yaptı; yani sevdirme ve kendine meylettirme.

Leys dedi: **السَّبْي** bilinir; **السَّبى** isimdir. Kavim **تسابَى** etti: bazısı bazısını esir aldığı zaman. Denir: o, çok **سَبْيٌ** değildir. Ve onları **سَبَيْتهُم** **سَبْياً** ve **سباء** (ile) esir aldım. Cariye, delikanlının kalbini **تَسبي** eder ve onu **تَسْتَبيه** eder. Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: (Rızkın onda dokuzu ticarettedir; kalan parça ise **السّابِياء**’dadır).

Ebû Ubeyd dedi: el-Asmaî dedi: **السابِياء**: çocuk doğduğu zaman başında çıkan sudur; Ahmer de bunun benzerini söyledi.

Ebû Ubeyd dedi: Huşeym dedi: hadiste **السّابِياء**’ın anlamı: **النِّتاج** (doğum/üreme).

Ebû Ubeyd dedi: **السّابِياء**’ın aslı, Asmaî’nin söylediğidir; anlam, Huşeym’in söylediğine döner.

Dedim: muradı, doğan çocuğun başında çıktığı zaman çıkan suya, **النِّتاج**’a **السّابِياء** denilmiş olmasıdır.

Leys dedi: koyunun nesli çoğalınca ona **السّابياء** denir; böylece **السّابياء** adı çok mala ve çok sayıya vâki olur. Bunun hakkında şu sözünü inşad etti:
أَلمْ تَرَ أنّ بَنِي السّابِياءِ
إذا قارَعُوا نَهْنَهوا الجُهَّلاَ

Ebû Zeyd dedi: o, **ذُو سَابِياء**’dır; o da develer, çok mal ve çok adamdır.

Bu beytin tefsirinde dedi: onları çoklukla vasfetti.

İbn Büzerc: **إبل سابياء**: iş için değil, doğum için oldukları zaman.

Müberred dedi: yerboğanı deliğinin **القاصعاء**’sına **السّابِياء** denir.

Dedi: onu **سابِياء** diye adlandırdı; çünkü onu delip geçirmez; delip geçirmesi ile arasında yerden ince bir parça bırakır.

Dedi: bu, çocuğun **سابِياء**’sından alınmıştır; o, annesinin karnından çocukla birlikte çıkan deridir. Bu yanlıştır; çünkü **السابِياء** **ماء السلَى**’dır; fakat **سَبِيّ الحبة**’den alınmıştır; o da onun soyduğu derisidir.

Ebû Ubeyd: **الأسابيّ**: kandan yollar/izlerdir.

Selâme b. Cendel dedi:
والعادياتِ أَسابيُّ الدِّماءِ بها
كأنّ أعناقَها أنْصابُ تَرجيبِ

Başkası dedi: tekili **أُسْبيَّة**’dir.

Dedim: **السَّبِيَّة**: **الدَّهناء**’da bir kumluğun adıdır. Ve **السَّبِيّةُ**: dalgıcın denizden çıkardığı bir incidir. Müzâhim dedi:
بلَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أو سَبيَّةً
من البحر بَزَّ القُفْلُ عنها مُفِيدها

Ve yılanın **سَبِيُّ**’si: soyduğu derisidir.

Râ‘î dedi:
يُجَرِّرُ سِرباً لا عليه كأنه
سَبيُّ هلالٍ لم تُقَطَّعْ شرانِقُهُ

**الشَّرَانق** ile, onun **خِرْشائه**’sinden soyulan şeyi kastetti. Ve kandan **أسابيّ**’nin birine **إِسْبَاءَةٌ** denir; **الإسباءةُ** ayrıca uzamış bir saç ipliğidir. Ve yolun **أسابيُّ**’si: onun çatalları ve soyulmuş yollarıdır.

Ebû Ubeyd: “**سبَاك اللَّهُ** **يَسْبيك**” anlamı: “Allah sana lânet etsin”.

Şemmer dedi: anlamı: Allah, üzerine seni esir alacak birini musallat etsin; ve “Allah’ın seni alması” olur.

**يبس** : Leys dedi: **اليُبْس**: rutubetin zıddıdır. Ve her şey için denir: onda nem ve rutubet yaratılıştan ise o, onda **يَبِيسُ** olur, **يُبْساً** (ile); bu, onda arızî olana (nispetle).

Dedim: kurudu, kurur; ve **طريقٌ يَبْسٌ**: onda nem yoktur ve ıslaklık yoktur. Ve otun **اليبيس**’i: çok kuru olanıdır. Ve yer **أيْبَسَت**; yeşillikler **أَيْبَسَت**; ve **أرضٌ موبسة**. Kuru saç en kötüsüdür; onda **سَحْج** ve **دُهْن** görülmez. Ve **وجْهٌ يابس**: hayrı az.

Ve adama denir: “**إيبسْ** ey adam”, yani: sus. Ve **الأيابس**: **عُرْقُوبٍ** ve **ساقٍ** gibi olan şeydir. Ve **الأيْبَسَان**: elin ve ayağın **الوظيفين**’inin iki kemiğidir.

Ebû Ubeyde, atın iki baldırında: **أَيْبَسان** (vardır) dedi; ikisi, iki baldırda etin üzerinde kuruduğu şeydir. Râ‘î dedi:
فقلتُ له : ألْصِق بأيْبس ساقِها
فإن تَجْبُر العرقوب لا تَجبُر النَّسا

Ebû’l-Heysem dedi: **الأيْبسُ**: **الظنبوب** denilen kemiktir; baldırının ortasından onu sıktığında seni acıtır; kırılırsa baldır gitmiştir. O, sıfat değil isimdir.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **يبيس الماء**: terdir.

Bişr, atları vasfederek dedi:
تراها من يبِيسِ الماء شُهباً
مُخَالِطَ دِرَّةٍ منها غِرارُ

Ebû Ubeyde, el-Asmaî’den: baklagillerin hürlerinden ve erkeklerinden kuruyan şeye: **اليَبيس** ve **الجفيف** ve **القَفُّ** denir. Ama **البَهْمى**’nın **يبيسُ**’i: **العرب** ve **الصُّفار**’dır.

Dedim: Arap, **الحَلِيّ** ve **الصِّلِّيان** ve **الحلمة**’den kuruyana **يَبيس** demez; ancak **اليبيس**, kuruduğu zaman dağılan ot ve baklagillerden kuruyandır; o, **اليُبْس** ve **اليَبِيسُ** da olur. Ondan şu sözdür:
من الرُّطْب إلا يُبْسُها وهَجِيرُها

Oduna: **يَبِس** denir; yere, kuruduğu zaman: **يبسٌ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **يباسِ**: avrettir.

**سأب** : Ebû Zeyd: adamı **سَأْبْتُ** **أَسْأَبُه** **سَأْباً**: onu boğduğum zaman.

Dedi: içkiden **سَأَبتُ** **أسأَب** **سَأْباً**: ondan içtiğin zaman.

Ve büyük tuluma: **السّأْب** denir; çoğulu **السؤُوب**. Ve inşad etti:
إذا ذُقْتَ فاهاً قلتَ عِلقٌ مُدَمَّسٌ
أريد به : قَيْلٌ فغودر في سأْبِ

Onunla murad: **قَيْلٌ**’dir; sonra **سأْبِ** içinde bırakıldı.

Tuluma: **مِسْأْب** de denir.

Şemmer dedi: **المِسأب** de: içine bal konulan bir kaptır.

( **بيس** ) : Seleme, Ferrâ’dan: **باسَ**: salına salına yürüdüğü zaman.

Dedim: bu anlamda **ماس يميس** daha çoktur; **الباءُ** ile **الميمُ** birbirinin yerine geçer.

( **بَيْسانُ**: Şam beldelerinden, içinde bağlar olan bir yer).

Ve onun sözü:
شُرْباً بِبَيْسَان من الأُردنِّ
o bir yerdir.

**أسب** : Leys dedi: **الإسْبُ**: fercin kılıdır.

Ebû Hayra dedi: aslı **وِسْبٌ**’dir; **الواو** hemzeye çevrildi; “**إرْث**” dedikleri gibi; aslı **وِرْثٌ**’dür.

Dedi: **الوِسْب**’in aslı, ot ve bitkinin **وسِب** **وَسباً** olmasından alınmıştır. Ve yer **أوسَبت**: otlandığı zaman; o, **مُؤسِبة**’dir.

Ebû’l-Heysem dedi: **العانة**: kadının ve erkeğin ön tarafında kılın bittiği yerdir; orada biten kıla **الشِّعْرَة** ve **الإسْب** denir. Ve inşad etti:
لَعَمْرو الذي جاءت بكم من شَفَلَّح
لَدَى نسييْها ساقِطِ الإسْبِ أهْلَبا

**سبأ** : Ebû Zeyd: şarabı **سَبأْت** **أسبأُها** **سبأً** ve **سِباءٍ**: onu satın aldığın zaman. Ve onu **استَبَأْتها** **استباءً**: bunun benzeri.

Mâlik b. Ebî Ka‘b dedi:
بعثتُ إلى حانوتها فاستبأتها
بغير مكاسٍ في السِّوَام ولا غَصبِ

Dedi: ve onu ateşle **سبأتُه** **سبْأً**: onu onunla yaktığın zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: sen **سُبأَةً** istiyorsun; yani uzak bir sefer istiyorsun. **سُبأَة** diye adlandırıldı; çünkü insanın seferi uzayınca güneş onu **سبأَتْه** eder ve onu esmerletir; sefer yakın olunca “**سَرْبةً** istiyorsun” denir.

Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: ( **بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ** ) (en-Neml: 22): kurrâ, **سبأٍ**’i i‘râb üzere (munsarif) okur; i‘râb etmezse de doğru olur.

Dedi: Ebû Amr b. el-Alâ onu i‘râb etmedi.

Ebû İshâk dedi: **سبأَ**: San‘â’dan üç gecelik mesafede, Ma’rib diye bilinen bir şehirdir. Kim onu sarf etmezse, şehir adı olduğu içindir; kim sarf ederse, beldenin adı olduğu içindir; böylece müzekker olur; onunla müzekker adlandırılmıştır.

Ve onların sözü: kavim **أيْدِي سبَا** ve **أيادِي سبا** gitti; yani dağınık olarak. Sebe ehline benzetildiler; Allah onları yeryüzünde her parçalanışla parçaladı; onlardan her taife tek başına bir yol tuttu. Ve **اليَدُ**: yoldur.

Ve denir: kavim **يد بحْر** aldı; böylece kavme, farklı yönlerde dağıldıkları zaman: “**ذهبوا أيدي سبا**” denildi; yani tuttukları yollar onları ayırdı; Sebe ehli de farklı yönlerdeki yerleşimlere dağılıp onları aldığı gibi. Arap bu yerde **سبأ**’yı hemzelemez; çünkü sözlerinde çok oldu da hemzenin baskısını ağır gördüler; aslında **سَبأ** hemzelidir.

Ve denildi: **سبأ**: on oğul doğuran bir adamın adıdır; köy, babalarının adıyla adlandırıldı; Allah daha iyi bilir.

İbnü’l-Enbârî dedi: Kisâî’nin naklettiğini aktardı: **السبَأ**: şarap; **اللَّظَأ**: ağır şey. İkisini de hemzeli, maksûr olarak nakletti; ondan başkası nakletmedi. Şarapta bilinen, sîn kesresi ve med ile **السِّباء**’dır.

Ve denir: derisi **انسبأ** etti: soyulduğu zaman.

Ve dedi: ( **وقد نَصل الأظفارُ وانْسبأ الجلدُ** ).

Ve denir: diken derisini **سبأ** etti: onu soyduğu zaman.

Ebû Zeyd: adamı **سبأتُ** **سَبْأ**: onu kırbaçladığın zaman.

Ve denir: falan, yalan bir yemin üzerine **سَبأَ** eder, **يسْبأُ**: yalan yemin ettiği zaman.

Dedi: ve denir: Allah’ın emri için **أسبأتُ** **إسباءً**: kalbini ona boyun eğdirdiğin zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: hemzesiz **سبا**: sahip olduğu zaman. Ve **سبَا**: cariyesinin gençliğinin tamamıyla zevk aldığı zaman. Ve **سبا**: gizlendiği zaman.

**بسأ** : Ebû Zeyd: adamla **بَسَأْتُ**; ve **بَسِئْتُ** onunla **أَبْسَأُ** **بَسْأً** ve **بُسُوءاً**: onunla ünsiyet etmen/alışman. Ve **بَهَأْتُ** de böyledir. Züheyr dedi:
بَسَأْتَ بَنِيِّها وجَوَيْتَ عنها
وعندي لو أردتَ لها دَواءُ

Leys dedi: falan bu işte **بَسَأ** etti: ona alışıp onun çirkinliğine ve hakkında söylenene aldırmadığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَسيّةُ**: kocasıyla ünsiyet eden kadın; onunla iyi geçinen güzel (kadın).

**أبس** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: onunla **أَبَسْتُ** **تَأْبِيساً**; ve onunla **أَبَسْتُ** **أبساً**: onu küçülttüğün ve hakir gördüğün zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأَبْسُ**: kaplumbağaların erkeğidir. Dedi: o, **الرَّقُّ** ve **الغَيْلَم**’dır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الأَبْسُ**: kalın, kaba yer. Ve inşad etti:
يَتْرُكْن في كلّ مكانٍ أَبْس
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في الغِرْسِ

Ve **الأبْس**: adamı, onu kötüleyecek şeyle takip etmektir. Denir: onu **أَبسْتُه** **آبِسُه** **أَبْساً**. A‘accâc dedi:
ولَيْث غابٍ لَم يُرَمْ بأَبْسِ

Yani: azarlama ve zelil etme ile.

Ya‘kûb dedi: **امرأةٌ أُباسٌ**: kötü huylu olduğu zaman. Ve inşad etti:
لَيْستْ بسَوْداءَ أُباسٍ شَهْبَرَة

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الإِبْس**: kötü asıldır; hemzenin kesresiyle; **تَأْبِيساً**. Ve onu **أبَّسْتُه** **تَأْبِيساً**: onu hoşlanılmayanla karşıladığın zaman.

**بأس** : Ebû Zeyd: adam **بَؤُس** eder, **يَبْؤُس** **بَأْساً**: şiddetli **البَأْس** sahibi, cesur olduğu zaman. Ve **البُؤْس**’tan, o da fakirliktir: adam **بَئِسَ** eder, **يَبْأسُ** **بُؤْساً** ve **بَأْساً** ve **بَئيساً**: fakir olduğu zaman; o, **بائس**’tir; yani fakir. Cesur için de **بَئِسَ** denir; Zecâc da bunun benzerini söyledi.

Başkası dedi: **البَأْساءُ** **البُؤْس**’tandır; ve **البُؤْسُ** **البُؤْس**’tandır; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi: o, **البُؤْس** ve **البَأساء**’dır; **النُّعمى** ve **النُّعْماء**’ın zıddıdır. Ama cesaret ve şiddette **البَأس** denir.

Leys dedi: **البأساءُ**: savaşın, meşakkatin ve vurmanın adıdır. **البائِسُ**: kendisine bir musibet yahut yokluk inen, kendisindeki şeyden dolayı merhamet edilen adamdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: “ona **بُؤْساً** ve **تُوساً** ve **جُوساً**” bir anlamdadır. Zecâc, Allah’ın şu sözü hakkında dedi: ( **وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ** ) (el-En‘âm: 42): denildi ki **البأساءُ**: açlık; **الضَّراءُ**: mallarda ve canlarda eksilmedir. Ve Allah تعالى dedi: ( **فَلَوْلا** 1764 **إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ** ) (el-En‘âm: 43); Allah’ın şu sözü gibi: ( **لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ** ) (el-En‘âm: 42).

Allah azze ve celle’nin şu sözüne gelince: ( **بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ** ) (el-A‘râf: 165); Ebû Amr, Âsım, Kisâî ve Hamza ( **بِعَذَابٍ بَئِيسٍ** ) diye, **فَعِيل** üzere okudular. İbn Kesîr: ( **بئيسٍ** ) diye **فعيل** üzere ve fânın kesresiyle okudu; Şibl ve Mekke ehli de böyle okudu. İbn Âmir ( **بِئْسٍ** ) diye hemzeli **فِعْلٍ** üzere okudu; Nâfi‘ ve Medine ehli ise ( **بِيْسٍ** ) diye hemzesiz **فعل** üzere okudu.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَئِسُ** ve **البَيِسُ** **فَعِل** üzere: şiddetli azaptır.

Dedi: adam **باس** eder, **يبيس** **بَيْساً**: insanlara karşı kibirlendiği ve onlara eziyet ettiği zaman.

Ebû Zeyd dedi: denir: adam **ابْتَأس** etti: hoşlanmadığı bir şey ona ulaştığı zaman. Lebîd dedi:
في رَبْرَبٍ كنِعاج صا
رةَ يَبْتئسْنَ بما لَقِينا

Allah azze ve celle dedi: ( **فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ** ) (Hûd: 36); denildi ki anlamı: üzülme ve sakinleşme; ve o **ابتَأس** etmiş olur; o, **مُبْتَئِس**’tir.

Ebû Ubeyd inşad etti:
ما يَقسِمُ اللَّهُ أَقبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كَريماً ناعمَ البالِ

Yani: üzgün olmayan ve hoşnutsuz olmayan.

Ve **خمر بيسانيةٌ**: nisbetlidir. Ve **بيسان**: Şam beldelerinden, içinde bağlar olan bir yer.

Ama **بِئْسَ** ve **نِعْمَ**’a gelince: Ebû İshâk dedi: ikisi, özel isimde amel etmeyen iki harftir; ancak cins üzerine delâlet eden nekre isimde amel ederler. Onlar böyle oldu; çünkü **نِعْمَ** bütün övgüyü tamamlayıcıdır; **بئس** de bütün yergiyi tamamlayıcıdır.

“**بئْسَ الرجلُ**” dediğin zaman, onun kendi cinsinin diğerlerinde bulunan yergiyi tamamladığına delâlet edersin. İkisiyle birlikte, elif-lâmsız bir cins ismi olursa daima nasb olur; onda elif-lâm olursa daima ref‘ olur.

Bu, senin sözündür: “**نِعمَ رجلاً زيدٌ**” yahut “**بئسَ رجلاً زيدٌ**” ve “**بئسَ الرجلُ زيدٌ**”. **نِعم** ve **بئسَ**’te maksat, onların ardından nekre bir isim yahut cins isminin gelmesidir; bu, Halîl’in sözüdür.

Arap’tan kimi, **بئس**’i (**ما**) ile birleştirir.

Allah azze ve celle dedi: ( **وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ** ) (el-Bakara: 102).

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: (Birinizin “şu şu âyeti unuttum” demesi ne kötü; hayır, o unutmadı, fakat ona unutturuldu).

Arap der: “şunu şunu yapman sana **بئسَما**” (ne kötüdür); **بئس**’e (**ما**)yı soktuğun zaman, ondan sonra fiille birlikte **أَنْ**’ı sokarsın: “kardeşini terk etmen sana **بئسَما**” ve “insanlara sövmen sana **بئسَما**”.

Bütün nahivciler rivayet etti: “**بئسَما تزويج ولا مَهْر**”; bunun anlamı: “mehir olmadan evlenmek ne kötü bir şeydir”.

Zecâc dedi: **بِئْسَ**, (**ما**) üzerine vâki olunca, **بِئْس** ve **نِعْم** özel isimde amel etmediği için, (**ما**) onunla birlikte nekre isim menzilesine konulur; ancak cins üzerine delâlet eden nekre isimde amel ederler.

Şemmer dedi: adam düşmanına “sana **لا بأسَ** yok” derse, onu emniyete almış olur; çünkü ondan **البأس**’ı nefyetti. Ve Himyer dilinde: **لَبَاتِ**; yani: **لا بأسَ**. Şairleri dedi:
شَربنا النومَ إذ غَضت غَلاب
بتسهيد وعَقْد غير مَيْن
تنادَوْا عند غدرهم لَبَات
وقد بَرَدَت مَعاذِرُ ذي رُعَيْنِ

Ve onların dilinde **ولَبَاتِ**: **لا بأس**; Şemmer’in kitabında böyle buldum.

**سب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَسَبُ**: pisliktir. Ve **وَسِب** eder, **وَسباً**; ve **وَكِبَ** eder, **وَكَباً**; ve **حَشِنَ** eder, **حَشَناً**; bir anlamdadır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: sen, ısrarcı soruyu reddediş ve **الأَبأْسِ** ile geri çeviriyorsun.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والسين وما يثلثهما)
(بسط) الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتِدادُ الشَّيء، في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط. والبَسَاط الأرض، وهي البسيطة. يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط. قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني  *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقا، والبَسْطة في كلّ شيء السَّعَة وهو بسيط الجسْم والباعِ والعِلْم. قال الله تعالى: ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي العِلْمِ والجِسْم﴾ [البقرة 247]. ومن هذا الأصل وإليه يرجع، قولُهم للنّاقة التي خُلِّيت هي ووَلَدَها لا تُمنَع منه: بُِسْط.
(بسق) الباء والسين والقاف أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء وعُلُوُّه. قال الخليل: يقال بَسَقَتِ النّخلةُ بُسُوقاً إذا طالَتْ وكَمُلَتْ. وفي القرآن: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ [ق 10]، أي طويلات.
قال يعقوب: نخلةٌ باسقة ونَخيلٌ بواسِقُ، المَصْدر البُسُوق. قال: ويقال بَسَق الرّجل طَالَ، وبَسَق في عِلْمه عَلا.
أبو زَيْدٍ عن المنْتَجِع بن نَبْهان: غَمَامَةٌ باسِقَةٌ أي بيضاءُ عالية. وبواسِق السَّحاب أعالِيه.
فإن قال قائل: فقد جاء بَسق، وليس من هذا القياس. قيل لـه: هذا ليس أصلاً: لأنّه من باب الإبدال، وذلك أنّ السين فيه مَقام الصّاد والأصل بَصَق ثمّ حُمِل على هذا شيءٌ آخر، وهو قولهم أبْسَقَت الشّاةُ فهي مُبْسِقٌ إذا أنْزلَتْ لبناً مِنْ قَبْلِ الولادةِ بشَهْرٍ وأكثرَ من ذلك فيُحْلَب. وهذا إذا صَحَّ فكأنّها جاءت ببُساقٍ، تشبيهاً لـه ببُساق الإنسان. والدّليل على ذلك أنهم يقولون: الجارية وهي بِكْرٌ، يصير في ثدْيها لبَنٌ، فهل ذلك إلاّ كالبُساق.
قال أبو عُبيدة: المِبْساق التي تَدِرُّ قبل نِتاجها. وأنشَدَ- وأكثَرُ ظَنِّي أنّ هذا شعرٌ صنَعَه أبو عبيدة- :
ومُبْسِق تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ *** تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ
(بسل) الباء والسين واللام أصلٌ واحد تتقارب فُروعُه، وهو المنْع والحبس، وذلك قولُ العرب للحرام: بَسْلٌ. وكلُّ شيءٍ امتَنَع. فهو بَسْلٌ. قال زُهير:
* فإن تُقْوِيا مِنْهُمْ فإنهُمُ بَسْلُ([2]) *
والبَسالة الشّجاعة من هذا؛ لأنّها الامتناع على القِرْن. ومن هذا الباب قولهم: أَبْسَلْتُ الشّيءَ أسلمتُهُ للهَلَكَةِ. ومنه أَبْسَلْتُ وَلَدِي رهنْتُه. قال الله تعالى: ﴿أُولئِكَ الّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا﴾ [الأنعام 70]. ثُمّ قالَ عوفُ بنُ الأحوص([3]):
وإبسالي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَوْنَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([4])وأما البُسْلَةُ فأُجرة الرّاقِي، وقد يُرَدُّ بدقيقٍ من النّظر إلى هذا([5]). والأحسنُ عندي أن يقال هو شاذٌ عن معظم الباب. وكان ابنُ الأعرابي يقول: البَسَل الكرِيه الوَجْه([6])؛ وهو قياسٌ صَحيحٌ مطّرِدٌ على ما أصَّلْناه.
(بسم) الباء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو إبداء مُقَدَّم الفَم لمسَرّة؛ وهو دون الضَّحِك يقال بَسَم يَبْسِم وتَبَسَّم وابْتَسَم.
(بسأ) الباء والسين* والهمزة أصلٌ واحدٌ، وهو الأُنْس بالشّيء، يقال بَسَأْتُ به وبَسِئْتُ أيضاً. وناقة بَسُوءٌ لا تَمْنَع الحالِب.
(بسر) الباء والسين والراء أصلان: أحدُهما الطَّراءة وأن يكون الشّيءُ قَبْل إناه. والأصل الآخر وُقوف الشّيءِ وقِلَّةُ حَرَكته.
فالأوّل قولهم لِكلِّ شيءٍ غَضٍّ بُسْرٌ؛ ونباتٌ بُسْرٌ إذا كان طَرِيّاً. وماءٌ بُسْرٌ قريبُ عَهْدٍ بالسَّحاب. وابتَسَرَ الفَحْلُ النّاقةَ إذا ضَرَبَها على غيرِ ضَبَعَة. ويقال للشّمس في أوّل طُلوعِها بُسْرة. ومن هذا قولُهمْ بَسَر الرّجُل الحاجةَ إذا طَلَبها مِن غير مَوْضِع الطَّلَب. وقياسُه صحيح، لأنّه كأنّه طلبَها قبل إناها([7]). والبَسْر ظَلْمُ السِّقَاء، وذلك شُرْبُه قبل رَوْبه.
 --------------ـــــ
([1]) البيت للعديل بن الفرخ كما في حماسة ابن الشجري 199 واللسان (بسط).
([2]) صدره كما في ديوانه 101:
* بلاد بها نادمتهم وعرفتهم *
([3]) وكذا وردت العبارة في المجمل (بل).
([4]) أنشده في اللسان (13: 57) برواية: "بدم قراض". ثم قال: "وفي الصحاح: بدم مراق". وأنشده في اللسان (18: 80) برواية: "بغير بعو - جرمناه ولا بدم مراق" وفي الجمهرة (1: 317): "يصف أنه رهن بنيه في حرب كانت بينه وبين قوم آخرين". يقال بعى الذنب يبعاه ويبعوه بعواً اجترمه واكتسبه. وقال ابن بري: "البيت لعبد الرحمن بن الأحوس". وسيأتي البيت في مادة (بعو).
([5]) في الأصل: "وقد يرد بدقيق من النظر أن يرد إلى هذا".
([6]) البسل، بالتحريك، كما ضبط في الأصل، وكما نبه عليه في تاج العروس. ويقال أيضاً في معناه باسل وبسيل.
([7]) في الأصل: "إناه".
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **السين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**بسط**) **الباء** ve **السين** ve **الطاء** tek bir asıldır; o da şeyin, eninde yahut en olmaksızın, uzanmasıdır. Şu hâlde **البِساط** yayılan şeydir. **البَسَاط** yer(=arz)dır; o da **البسيطة**dır. “**بَسِيطٌ**” ve “**بَساط**” yer denir. Dedi ki:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني  *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])
Ve falanın eli **بِسْطٌ**tur; eğer çok veren ise. Ve her şeyde **البَسْطة** genişliktir; o, cisimde, boyda ve ilimde **بسيط**tir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي العِلْمِ والجِسْم﴾ [البقرة 247]. Ve bu asıldan ve ona döner olarak, yavrusuyla birlikte salıverilmiş, ondan men edilmeyen deveye söyledikleri: **بُِسْط**.

(**بسق**) **الباء** ve **السين** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin yükselmesi ve yücelmesidir. Halîl dedi: Hurma ağacı uzayıp kemale erdiğinde “**بَسَقَتِ** النّخلةُ **بُسُوقاً**” denir. Kur’ân’da: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ [ق 10], yani uzunlar.
Ya‘kūb dedi: **نخلةٌ باسقة** ve **نَخيلٌ بواسِقُ**; mastar **البُسُوق**tur. Dedi: Ve “**بَسَق** الرجل” denir: uzadı; ve “**بَسَق** في عِلْمه” denir: yüceldi.
Ebû Zeyd, el-Munteci‘ b. Nebhân’dan: **غَمَامَةٌ باسِقَةٌ**; yani beyaz, yüksek. Ve **بواسِق** bulutun üst taraflarıdır.
Eğer bir söyleyen derse: “**بَسق** gelmiştir; bu kıyastan değildir.” Ona denir ki: Bu bir asıl değildir; çünkü o, ibdâl babındandır; zira ondaki **السين**, **الصّاد** makamındadır; asıl **بَصَق**tır. Sonra bunun üzerine başka bir şey taşınmıştır; o da onların “**أبْسَقَت** الشّاةُ فهي **مُبْسِقٌ**” sözüdür; doğumdan bir ay ve daha fazla önce süt indirdiğinde, sağılır. Bu sahih olursa sanki **بُساقٍ** getirmiş gibidir; onu insanın **بُساق**ına benzetme olarak. Bunun delili şudur: Onlar derler ki: Cariye, o **بِكْرٌ** iken, memesine süt gelir; bu, **البُساق** gibi değil de nedir?
Ebû ‘Ubeyde dedi: **المِبْساق** doğumundan önce sütü akan (hayvan)dır. Ve inşâd etti — ve zannımın çoğu şudur ki bu, Ebû ‘Ubeyde’nin yaptığı bir şiirdir —:
ومُبْسِق تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ *** تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ

(**بسل**) **الباء** ve **السين** ve **اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yaklaşır; o da men ve hapsetmedir. Bu, Arapların harama “**بَسْلٌ**” demesidir. Ve her şey ki imtina etti; o **بَسْلٌ**dür. Züheyr dedi:
* فإن تُقْوِيا مِنْهُمْ فإنهُمُ بَسْلُ([2]) *
Ve **البَسالة** (yiğitlik) bundandır; çünkü o, rakibe karşı imtinadır. Ve bu babdandır onların “**أَبْسَلْتُ** الشّيءَ” sözleri: onu helâke teslim ettim. Ve ondan “**أَبْسَلْتُ** وَلَدِي” (sözüdür): onu rehin verdim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿أُولئِكَ الّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا﴾ [الأنعام 70]. Sonra ‘Avf b. el-Ahvas([3]) dedi:
وإبسالي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَوْنَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([4])
أما **البُسْلَةُ** ise, rukyeci’nin ücretidir; ve buna, bu tarafa ince bir nazarla döndürülmesi mümkündür([5]). Bana göre daha güzeli, onun babın çoğunluğundan şâz olduğunun söylenmesidir. İbnü’l-A‘râbî derdi: **البَسَل** çirkin yüzlüdür([6]); ve bu, bizim asılladığımız şeye göre sahih, muntarid bir kıyastır.

(**بسم**) **الباء** ve **السين** ve **الميم** tek bir asıldır; o da sevinç için ağzın ön kısmını ortaya koymaktır; o, gülmenin altındadır. “**بَسَم** **يَبْسِم**” ve “**تَبَسَّم**” ve “**ابْتَسَم**” denir.

(**بسأ**) **الباء** ve **السين** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da şey ile ünsiyettir. “**بَسَأْتُ** به” ve “**بَسِئْتُ**” de denir. Ve **ناقة بَسُوءٌ**: sağanı men etmez.

(**بسر**) **الباء** ve **السين** ve **الراء** iki asıldır: birincisi tazelik ve şeyin vaktinden önce olmasıdır. İkinci asıl, şeyin durması ve hareketinin azlığıdır.
Birincisi: her taze şey için onların sözü **بُسْرٌ**dür; ve **نباتٌ بُسْرٌ**: taze olduğunda. Ve **ماءٌ بُسْرٌ**: bulutla ahdi yakın (yeni) olan. Ve **ابتَسَرَ** الفَحْلُ النّاقةَ: onu, kızgınlık olmaksızın aşınca. Ve güneşe, doğuşunun başında **بُسْرة** denir. Ve bundan onların “**بَسَر** الرّجُل الحاجةَ” sözleri: onu, talep yerinden olmaksızın talep etti. Kıyası sahihdir; çünkü sanki onu vaktinden önce talep etmiştir([7]). Ve **البَسْر** kırbanın zulmüdür; bu da, ekşimesinden önce onu içmektir.
--------------ـــــ
([1]) Beyit, Hamâse İbn eş-Şecerî 199 ve Lisân (**بسط**)’ta olduğu üzere, el-‘Adîl b. el-Ferah’ındır.
([2]) Sadrı, divanında 101’de olduğu üzere:
* بلاد بها نادمتهم وعرفتهم *
([3]) İfade, el-Mücmel (**بل**)’de de böyle vârid olmuştur.
([4]) Lisân (13: 57)’de “بدم قراض” rivayetiyle inşâd etti. Sonra dedi: “Sıhâh’ta: بدم مراق.” Ve Lisân (18: 80)’de “بغير بعو - جرمناه ولا بدم مراق” rivayetiyle; ve Cemhere (1: 317)’de: “Kendisiyle başka bir kavim arasında olan bir savaşta oğullarını rehin verdiğini vasfeder.” “بعى الذنب يبعاه ويبعوه بعواً”: onu işledi ve kazandı. İbn Berrî dedi: “Beyit, ‘Abdurrahmân b. el-Ahvas’ındır.” Beyit, (**بعو**) maddesinde gelecektir.
([5]) Asılda: “وقد يرد بدقيق من النظر أن يرد إلى هذا”.
([6]) **البسل**, harekeli olarak; asılda ضبط edildiği gibi ve Tâcü’l-‘Arûs’ta buna dikkat çekildiği gibi. Manasında **باسل** ve **بسيل** de denir.
([7]) Asılda: “إناه”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب س أ
بسـأ فلان بهذا الأمر إذا ألفه ومرن عليه‏.‏
ولقد بسيء بكرمك وأنس بحسن خلقك فدم عليه‏.‏
وناقة بسوء‏:‏ لا تمنع الحالب لإلفها إياه‏.‏

##### Türkçe

ب س أ
**بسـأ**: falan kimse bu işe alıştığı ve onun üzerinde alıştırma yaptığı zaman.
“Ve gerçekten senin kereminle **بسيء** olundu ve senin güzel ahlâkınla ünsiyet edildi; öyleyse onun üzerinde devam et.”
Ve **ناقة بسوء**: onu (sağıcıyı) kendisine alıştırdığı için sağıcıyı engellemez.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَسَأَ به يَبْسَأُ بَسْأً وبُسوءاً وبَسِئَ بَسَأً: أَنِسَ به، وكذلك بَهَأْتُ؛ قال زهير:
بَسَأْتَ بِنِيِّها، وجَوِيتَ عنها، *  وعِنْدَكَ، لو أَرَدْتَ، لَها دَواءُ وفي الحديث أَنَّ النبيَّ صلى اللّهُ عليه وسلَم قال بعد وَقْعة بدرٍ: لو كان أَبو طالبٍ حَياًّ لَرأَى سُيُوفَنَا وقد بَسِئَتْ بالمَياثِلِ. بَسئَتْ وبَسَأَتْ بفتحِ السين وكسرِها: اعْتادَت واسْتَأْنَسَتْ، والمَياثِلُ: الأَماثِلُ. قال ابن الأَثير: هكذا فُسِّر، وكأَنه من المَقلوب.وبَسَأَ بذلكَ الأَمْرِ بَسْأً وبُسُوءاً: مَرَنَ عليه، فلم يَكْتَرِث لِقُبْحه وما يقال فيه. وبَسَأَ به: تَهاوَنَ. وناقة بَسُوءٌ: لا تمنَعُ الحالِبَ. وأَبْسأَنِي فلانٌ فبَسئْتُ به.

##### Türkçe

**بَسَأَ** onunla **يَبْسَأُ** **بَسْأً** ve **بُسوءاً** ve **بَسِئَ** **بَسَأً**: ona alıştı (ünsiyet etti),

ve yine **بَهَأْتُ**; Züheyr dedi ki:

**بَسَأْتَ** onun yavrusuyla, ve ondan iç yanması çektin, * ve senin yanında, eğer isteseydin, onun için bir deva vardır.

Hadiste: Peygamber صلى اللّهُ عليه وسلَم Bedir vak‘asından sonra dedi ki:

Eğer Ebû Tâlib hayatta olsaydı, kılıçlarımızı görürdü; hâlbuki **بَسِئَتْ** **بَسِئَتْ** **بَسَأَتْ** **بفتحِ السين وكسرِها**: alıştı ve ünsiyet etti,

ve **المَياثِلُ**: **الأَماثِلُ**. İbnü’l-Esîr dedi ki: işte böyle tefsir edildi; ve sanki o, **المَقلوب**tandır. Ve **بَسَأَ** o işle **بَسْأً** ve **بُسُوءاً**: ona alıştı (üzerinde alıştırma kazandı), böylece onun çirkinliğine ve onun hakkında söylenen şeye aldırmadı. Ve **بَسَأَ** onunla: hafife aldı. Ve bir dişi deve **بَسُوءٌ**: sağanı engellemez. Ve falan kimse beni **أَبْسأَنِي**, böylece onunla **بَسئْتُ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب س أ * * بَسَأتُ * بالشيء بسأ أنست به

##### Türkçe

* ب س أ * * **بَسَأتُ** * şey ile; بسأ: ona ünsiyet ettim.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بسأ به أي بالرجل وبسئ كجعل وفرح يبسأ بسأ بفتح فسكون وبسأ محركة وبساء بالمد وبسوءا كقعود إذا أنس به، ويقال: أبسأته فبسئ بي. ومن سجعات الأساس قد بسئ بكرمك، وأنس بحسن خلقك. وبسأ بالأمر بسأ وبسوءا: مرن عليه. وبسأ به: تهاون. ويقال: ناقة بسوء كصبور إذا كانت لا تمنع الحالب لحسن خلقها. وفي العباب: التركيب يدل على الإنس بالشيء.

##### Türkçe

**بسأ** ile; yani adam ile ünsiyet etti. Ve **بسئ** ( **جعل** ve **فرح** gibi) **يبسأ**; **بسأ** (fetha ile sonra sükûn ile) ve **بسأ** harekeli olarak ve **بساء** med ile ve **بسوءا** ( **قعود** gibi) — ona ünsiyet edince. Ve denilir: **أبسأته**; böylece benimle **بسئ** etti. Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Şüphesiz senin kereminle **بسئ** etti ve senin güzel ahlâkınla ünsiyet etti.” Ve iş ile **بسأ** etti: **بسأ** ve **بسوءا**; ona alıştı. Ve onunla **بسأ** etti: hafife aldı. Ve denilir: **ناقة بسوء** ( **صبور** gibi); sağanın, güzel ahlâkından dolayı, sağanı engellemediği zaman. Ve **العباب**’da: terkib, şey ile ünsiyete delâlet eder.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَسَأَ بِهِ
1 بَسَأَ بِهِ ذ , and بَسِئَ; (S, M, K;) aor. بَسَاَ ; (M, K;) inf. n. بَسْءٌ and بُسُوْءٌ (S, M, K) and بَسَآءٌ, (M, K,) all of the former verb; (M;) and بَسَأْ, (M, K,) of the latter; (M;) He was, or became, sociable, friendly, or familiar, with him; (namely, a man, S, TA;) or cheered, or gladdened, by his company or converse, or by his presence. (S, M, K.) ― -b2- بَسَأَ بِالأَمْرِ, inf. n. بَسْءٌ and بُسُوْءٌ, He was, or became, accustomed, or habituated, to the affair, or case. (M, * K, * TA.) ― -b3- [And hence,] بَسَأَ بِهِ He despised, or made light of, him, or it. (M, K.)

أَبْسَأْتُهُ
4 أَبْسَأْتُهُ ذ I made him sociable, friendly, or familiar; or cheered him, or gladdened him, by my company or converse, or by my presence. (S, K.)

بَسُوْءٌ
بَسُوْءٌ بس بسوء سوء A she-camel that offers no opposition to her milker, (S, K,) being of a good disposition, and accustomed to him. (TA.)

بست
بست باس بس بست ست accord. to some: بستان accord. to others.

بُسْتَانٌ
بُسْتَانٌ بسة بستان ساتان ستان [accord. to its etymology (which will be explained below) and to general modern usage, A garden of sweet-scented flowers and trees: but accord. to the Arabic Lexicons,] a [garden such as is termed] جَنَّة: (Mgh, Msb:) or a [garden, or walled garden, such as is termed] حَدِيقَة, (M, K, TA,) of palm-trees; as in a poem of El-Aashà: (TA:) said by Fr to be an Arabic word; (Msb, TA;) but this is denied by IDrd: (TA:) and said by some to be رُومِىّ [or Greek]: (Msb:) [but correctly] it is an arabicized word, from [the Persian] بُوسْتَانٌ [bَstلn]; (K, [in which the ن is regarded as a radical letter,] Shifل el-Ghaleel, MF,) meaning “taking odour, or fragrance,” or, as some say, “a place where odour, or fragrance, collects, or is collected:” (Shifل el-Ghaleel, MF:) its composition from بو and ستان requires the former meaning to be assigned to it: (TA:) [or rather it signifies “a place of odour, or fragrance:”] afterwards applied to trees: (TA:) pl. بَسَاتِينُ (Msb, K) and بَسَاتُونَ, (K,) like شَيَاطِينُ and شَيَاطُونَ. (TA.)

بُسْتَنْبَانٌ
بُسْتَنْبَانٌ بستنبان [an arabicized word from the Persian بُسْتَانْبَانْ, i. q. ↓ بُسْتَانِىٌّ, which is the more common; A gardener, or] a keeper of a بُسْتَان. (TA.)

بُسْتَانِىٌّ
بُسْتَانِىٌّ بس بستان بستانى بستاني بستانيي ساتان : see what next precedes.

##### Türkçe

**بَسَأَ بِهِ**
1 **بَسَأَ بِهِ** ذ, ve **بَسِئَ**; (S, M, K;) muzâri‘i **بَسَاَ**; (M, K;) mastarı **بَسْءٌ** ve **بُسُوْءٌ** (S, M, K) ve **بَسَآءٌ**, (M, K,) bunların hepsi önceki fiilindir; (M;) ve **بَسَأْ**, (M, K,) sonraki fiilindir; (M;) O, onunla ünsiyetli, dostça, yahut aşina oldu; (yani bir adamla, S, TA;) yahut onun arkadaşlığı veya sohbetiyle, yahut onun huzuruyla neşelendi, sevindi. (S, M, K.) ― -b2- **بَسَأَ بِالأَمْرِ**, mastarı **بَسْءٌ** ve **بُسُوْءٌ**, O, işe yahut duruma alıştı, ülfet etti. (M, * K, * TA.) ― -b3- [Ve bundan dolayı,] **بَسَأَ بِهِ** O, onu (yahut onu) hor gördü, yahut onu (yahut onu) hafife aldı. (M, K.)

**أَبْسَأْتُهُ**
4 **أَبْسَأْتُهُ** ذ Ben onu ünsiyetli, dostça, yahut aşina kıldım; yahut kendi arkadaşlığım veya sohbetimle, yahut huzurumla onu neşelendirdim, sevindirdim. (S, K.)

**بَسُوْءٌ**
**بَسُوْءٌ** بس بسوء سوء Sağmalına karşı hiçbir karşı koyma göstermeyen, (S, K,) iyi huylu olup ona alışmış olan bir dişi deve. (TA.)

بست
بست باس بس بست ست Bazılarına göre: **بُسْتَانٌ**; başkalarına göre.

**بُسْتَانٌ**
**بُسْتَانٌ** بسة بستان ساتان ستان [etimolojisine (ki aşağıda açıklanacaktır) ve genel modern kullanıma göre, güzel kokulu çiçekler ve ağaçlardan bir bahçe: fakat Arapça lügatlere göre,] **جَنَّة** diye adlandırılan bir [bahçe]: (Mgh, Msb:) yahut hurma ağaçlarından, (M, K, TA,) **حَدِيقَة** diye adlandırılan bir [bahçe, yahut duvarlı bahçe]; El-A‘şâ’nın bir şiirinde olduğu gibi: (TA:) Fr tarafından Arapça bir kelime olduğu söylenmiştir; (Msb, TA;) fakat bu, IDrd tarafından reddedilir: (TA:) ve bazılarınca **رُومِىّ** [yahut Yunanî] olduğu söylenmiştir: (Msb:) [fakat doğru olarak] o, [Farsça] **بُوسْتَانٌ** [bَstلn]’dan arapçalaştırılmış bir kelimedir; (K, [orada **النون** kök harf sayılır,] Shifل el-Ghaleel, MF,) “koku almak, yahut koku” mânâsına gelir; yahut bazılarınca, “kokunun toplandığı yahut toplandığı bir yer:” (Shifل el-Ghaleel, MF:) onun **بو** ve **ستان**’dan terkibi, ona önceki mânânın verilmesini gerektirir: (TA:) [yahut daha doğrusu “koku yeri” mânâsını ifade eder:] sonra ağaçlara uygulanmıştır: (TA:) çoğulu **بَسَاتِينُ** (Msb, K) ve **بَسَاتُونَ**, (K,) **شَيَاطِينُ** ve **شَيَاطُونَ** gibi. (TA.)

**بُسْتَنْبَانٌ**
**بُسْتَنْبَانٌ** بستنبان [Farsça **بُسْتَانْبَانْ**’dan arapçalaştırılmış bir kelime; yani ↓ **بُسْتَانِىٌّ**; ki o daha yaygındır; Bir bahçıvan, yahut] bir **بُسْتَان** bekçisi. (TA.)

**بُسْتَانِىٌّ**
**بُسْتَانِىٌّ** بس بستان بستانى بستاني بستانيي ساتان : hemen önce gelen şeye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: بسء

بَسَأَ
بَسَأَ basiY^a A ( n. ac. بَسْء 1 ,  بَسَاْء 22 ,  بُسَاْء 24 )
a.  [ Bi ], Was sociable, friendly with.

أَبْسَأَ
أَبْسَأَ IV ,
a.  Gladdened, cheered.

##### Türkçe

بَسَأَ
**بَسَأَ** basiY^a A (mastar: **بَسْء** 1, **بَسَاْء** 22, **بُسَاْء** 24)
a. [Bi], ile ünsiyet etti, dostça davrandı.

أَبْسَأَ
**أَبْسَأَ** IV,
a. Sevindirdi, neşelendirdi.
