# بسأ — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D8%A3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: بسأ

باب السين والباء و و ا ي ء معهما
و س ب، س ب ي، س ي ب، ب ي س، ي ب س، س ب أ، س أ ب، ب س أ، أ س ب، ب أ س، أ ب س مستعملات
وسب:
الوَسْبُ من الغنم: ما كثرُ صُوفُه، ومن الأَرْض: ما كثر عُشيه، أو يَبِيسُه، وقد أوسبت.
سبي:
السَّبنيُ: معروف. تسابَى القوم: سَبَى بعضُهم بعضاً وهؤلاءِ سَبْيٌ كثير. وقد سبيتهم سَبْياً وسِباءً.
وسبتِ الجاريةُ قلبَ الفتى تَسْبِيهِ، أي: ذهبتُ به.
والسّابِياء. كالحِوَلاء من النّاقة، فيها الولد.
وإذا كَثُرَ نَسلُ الغَنَم سُمِّيتِ السّابِياءَ ويقعُ اسمُ السّابياءِ على المالِ الكَثير، والعَدَدِ الكَثير، وتقول: يَرُوح وعليه سابياءُ من ماله قال:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
واسابيّ الدِّماء: طرائقُها. الواحدة: إسْبِيّة.
وبنو السّابياء: قومٌ في بني فزارة، ويُقالُ لهم: بنو العُشَراء.
سيب:
السَّيْب: المعروف والعطاء، قال:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
والسِّيبُ: مَجْرى الماء، وكمعه: سُيُوب، وقد ساب الماءُ يَسِيبُ، إذا جرى.
والحيّةُ تسيبُ وتَنْسابُ، إذا مرّتْ مُسْتَمِرّة.
وسَيَّبْت الدّابّة أو الشّيء: تركْتَهُ يسيب حيث شاء.
والسّائبة: العبد، يُعْتَقُ ثمّ يُجْعَلُ سائبةً لله لا يكون ولاؤه لمن يتعتقه، ويضعُ مالَه حيث شاء بعدَ موته.
والسُّيوفُ: الرِّكاز والسَّيابُ والسُّيّابَ، يخفَفُ ويشدّد: البَلَح. وسايَبَتِ النّخلة ثمرتها قبلَ أن تُدْرِك، أي: ألفتها.
والبعيرُ إذا نُتِجَ سنتين، وأَدْرَكَ نِتاجَ نِتاجِهِ يَرْعَى حيث شاء، لا يُرْكَب ولا يُسْتَعمل.
بيس:
بَيْسانُ: مَوْضعٌ.
يبس:
اليُبْس: نقيضُ الرُّطوبة واللّين يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ، يقال هذا لكلّ شيء كانت له النُّدُوّةُ والرُّطوبةُ خِلْقَةًُ. ويُقال لما كان ذلك فيه عَرَضاً: جفّ.
وطريقٌ يَبَسٌ: لا نُدُوّةَ فيه، قال جلّ وعزّ: "فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً".
واليَبِيسُ: الكَلأَ الكثيرُ اليابس. وأَيبَسَتِ الأرض والخُضْر: صارت يَبَساً ويَبساً.
وأرضٌ مُوبِسة: أَيْبَسَها اللهُ.
والشَّعَر اليابسُ: أردؤه، ولا يُرىَ فيه سَحجٌ ولا دهْنٌ.
ويدٌ يابسةٌ: جاسيةٌ من غير يُبْس، كَنَع عرض لها قيبَّسَها.
ووَجْهٌ يابسٌ: قليلُ الخَيْر.
وايِبَسْ يا رَجُلُ، أي اسْكُتْ.
والأَيابِسُ: ما كان مثلَ عُرْقُوبٍ وساقٍ والأَيْبَسانِ: عَظْما الوظيف في اليد والرجل.
سبأ:
سَبَأ: اسم رجُلٍ يجمعُ عامّةَ قبائلِ اليمَنَ، وهو اسم بلدة أيضاً سَكَنَتْها مَلِكَتُهُمْ بلقيس.
وسبَأْت الخَمْرَ، أي اشتريتها واسْمُها: السَّبِيئةُ، ومَصْدرُها: السِّباء، قال لبيد:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
والاشتراء: الاسْتِباءُ لنفسك.
وسَبَأَتْهُ النّار: مَحَشَنْتُه فأحرقتْ شيئاً من أعاليه وسَبَأَتْهُ السِّياطُ: لَذَعَتْه.
وسَبَأَ على يمينٍ كاذبه، أي: مرّ عليها غَيْرَ مُكْتَرِثٍ.
سأب:
السًّأْبُ: زِقٌّ أو وعاءٌ من أَدَمٍ للشّراب، وجمعه: سوائب، قال:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وسأبته سَأْباً، أي: خَنَقتَهُ شديداً.
بسأ:
بَسَأَ بهذا الأمر: مَرَنَ عليه واستمرّ فلم يكترثْ لقُبْحه، وما قيل له فيه، وكذلك إذا كان عَمَلاً أو أمراً وطّن نَفْسَه عليه فاستمرّ وصَبَر قيل: بَسَأ به يَبْسَأ بَسْأً. وبَسَأَ به يَبْسَأُ بَسْاً وبُسُوءاً، وبَسِئَ يَبسَأً بسأً، إذا أَنِسَ به.
أسب:
الإسبُ: شَعَر الفَرْج، أَصلُه: وِسْب، واشتقاقه من وِسْب العُشب والنّبات.
بأس:
البأس: الحربُ. رَجُلٌ بَئِسٌ، قد بَؤُسَ بَآسة، أي: شُجاع. والبأساء: اسمٌ الحرب، والمشقّة، والضّرر. والبائس: الرّجلُ النّازلُ به بليّة، أو عُدْمٌ يُرحَمُ لما به، قد بَؤُس يَبْؤُس بؤساً وبُؤْسَى، ومنه اشتقاق بئس، وهو نقيض صلح، يجري مجرى نِعم في المصادر، إلاّ أنّهم إذا صرّفوه قالوا بَئِسُوا ونعموا، وإِذا جعلوه نعتاً قالوا: نَعِيم وبئيس، كما يقرأ قوله تعالى: "بعذابٍ بئيس" على فَعِيل، ولغة لسُفلَى مُضَر: نِعِيم وبِئِيس يكْسِرون الفاء في فعيل إذا كان الحرفُ الثّاني منه من حروف الحَلْق السّتة، وبلغتهم كُسِر الضِّئين ورِئيس ودِهين، وأمّا من كسر كِثير، وأشباه ذلك من غير حروف الحلق فإنهم ناسٌ من أهلِ اليَمَن، وأهل الشّحر، يكسرون كلّ فعيل وهو قبيحٌ إلاّ في الحروف السّتة، وفيها أيضاً يكسِرون صَدْر كلِّ فعلٍ يجيء على بناء عَمِل، نحو قولك: شِهِد وسِعِد، ويقرءون: "ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا".
والمَبأَسة: اسم للفقر، وهي التي عَنَى عَدِيُّ بنُ زَيْد حين قال: "في غير مَبْأَسةٍ"
أبس:
الأَبسُ: يكونُ توبيخاً، ويكن ترويعاً أَبَستُه بما صنع آبِسُهُ أَبْساً، قال:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
أي: لا تلمْهُ، واعفُ عنه. وقال العجّاج:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
أي: بزَجرٍ وتَرْويعٍ.
وأَبَّسْتُه تأبيساً إذا قابلتَه بمكروه. أَبَسَهُ يأبِسُه أبْساً، أي ذلّله، والمؤابس: المذلّل.
والأَبْسُ: السُّلَحْفاةُ.

### Türkçe

باب **السين** ve **الباء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**و س ب**، **س ب ي**، **س ي ب**، **ب ي س**، **ي ب س**، **س ب أ**، **س أ ب**، **ب س أ**، **أ س ب**، **ب أ س**، **أ ب س** kullanımdadır.

**وسب**:
**الوَسْبُ** koyundan: yünü çok olan; yerden: otu çok olan, yahut kurusu çok olan; “**أوسبت**” denilmiştir.

**سبي**:
**السَّبنيُ**: bilinen (şey). “**تسابَى القوم**”: onların bazısı bazısını esir aldı; ve bunlar çok **سَبْيٌ**’dir. “Onları **سَبْياً** ve **سِباءً** ile esir aldım” denilmiştir.
“Cariye, delikanlının kalbini **تَسْبِيهِ** etti”, yani: onu götürdü.
Ve **السّابِياء**: deveden **الحِوَلاء** gibi; onda yavru vardır.
Koyunun nesli çoğalınca ona **السّابِياء** adı verilir; **السّابياء** adı çok mala ve çok sayıya da vâki olur. Ve dersin ki: “Gider, üzerinde malından **سابياءُ** vardır.” Şair dedi ki:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
Ve **اسابيّ الدِّماء**: onun çizgileri/izleri. Tekili: **إسْبِيّة**.
Ve **بنو السّابياء**: Benî Fezâre içinde bir kavimdir; onlara “**بنو العُشَراء**” denir.

**سيب**:
**السَّيْب**: iyilik ve bağış. Şair dedi ki:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
Ve **السِّيبُ**: suyun akacağı yer; **كمعه** gibi: çoğulu **سُيُوب**; “Su **ساب** **يَسِيبُ**” denilmiştir, yani aktı.
Ve yılan **تسيبُ** ve **تَنْسابُ** eder; yani sürekli geçip gider.
“Bineği yahut şeyi **سَيَّبْت**”: onu, dilediği yerde akıp gitsin diye bıraktın.
Ve **السّائبة**: köle; âzat edilir, sonra Allah için **سائبةً** kılınır; onu âzat edene velâsı olmaz; ölümünden sonra malını dilediği yere koyar.
Ve **السُّيوفُ**: **الرِّكاز** ve **السَّيابُ** ve **السُّيّابَ**; hafifletilir de şeddelenir de: **البَلَح**. Ve hurma ağacı meyvesini olgunlaşmadan önce **سايَبَت**; yani ona alıştı.
Ve deve iki yıl yavrulayıp, yavrusunun yavrusunun doğumuna erişince, dilediği yerde otlar; binilmez ve kullanılmaz.

**بيس**:
**بَيْسانُ**: bir yer.

**يبس**:
**اليُبْس**: rutubetin ve yumuşaklığın zıddı. “**يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ**”; bu, yaratılıştan nemi ve rutubeti olan her şey için söylenir. Bu, onda sonradan (arızî) olan şey için ise “kurudu” denir.
“**وطريقٌ يَبَسٌ**”: onda nem yoktur. Yüce ve aziz olan dedi ki: “فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً”.
Ve **اليَبِيسُ**: çok kuru ot. “Yer ve yeşillikler **أَيبَسَت**”: **يَبَساً** ve **يَبساً** oldu.
Ve “**أرضٌ مُوبِسة**”: Allah onu **أَيْبَسَ** etti.
Ve kuru kıl: onun en kötüsüdür; onda ne bir sıyrık ne de yağ görülür.
Ve “**يدٌ يابسةٌ**”: kuruluk olmaksızın katılaşmış; **كَنَع** gibi, ona arız olan şey onu **قيبَّسَها** etti.
Ve “**وَجْهٌ يابسٌ**”: hayrı az.
“**وايِبَسْ يا رَجُلُ**”: yani sus.
Ve **الأَيابِسُ**: **عُرْقُوبٍ** ve ساق gibi olan şey. Ve **الأَيْبَسانِ**: el ve ayakta **الوظيف**in iki kemiği.

**سبأ**:
**سَبَأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamın adıdır; ayrıca onların melikesi Belkıs’ın oturduğu bir beldenin de adıdır.
“Şarabı **وسبَأْت**”: yani onu satın aldım; onun adı: **السَّبِيئةُ**; masdarı: **السِّباء**. Lebîd dedi ki:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
Ve satın alma: kendin için **الاسْتِباءُ**’dır.
“Onu ateş **وسَبَأَتْهُ**”: onu dağladım da üst taraflarından bir şey yaktı. “Onu kamçılar **وسَبَأَتْهُ**”: onu yaktı/acıttı.
“Yalan bir yemin üzerine **وسَبَأَ**”: yani ona aldırmaksızın üzerinden geçti.

**سأب**:
**السًّأْبُ**: içecek için deriden bir tulum yahut kap; çoğulu: **سوائب**. Şair dedi ki:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
“Onu **وسأبته** **سَأْباً**”: yani onu şiddetle boğdun.

**بسأ**:
“Bu iş ile **بَسَأَ**”: ona alıştı ve sürdürdü; çirkinliğine ve hakkında kendisine söylenene aldırmadı. Aynı şekilde bir amel yahut bir iş olduğunda, nefsini ona alıştırıp sürdürür ve sabrederse “Onunla **بَسَأ** eder; **يَبْسَأ** **بَسْأً**” denir. Ve “Onunla **بَسَأَ** eder; **يَبْسَأُ** **بَسْاً** ve **بُسُوءاً**.” Ve “**بَسِئَ** **يَبسَأً** **بسأً**”: yani ona ünsiyet ettiğinde.

**أسب**:
**الإسبُ**: fercin kılı; aslı: **وِسْب**; türeyişi, otun ve bitkinin **وِسْب**’inden (gelir).

**بأس**:
**البأس**: savaş. “**رَجُلٌ بَئِسٌ**”: “**بَؤُسَ** **بَآسة**” olmuştur; yani yiğit. Ve **البأساء**: savaşın, meşakkatin ve zararın adıdır. Ve **البائس**: başına bir belâ inen yahut kendisinde olan şey sebebiyle merhamet edilen yoksunluk sahibi adam; “**بَؤُس** **يَبْؤُس** **بؤساً** ve **بُؤْسَى**” olmuştur. Ondan **بئس**’in türeyişi vardır; o, **صلح**’un zıddıdır; masdarlarda **نِعم**’in yürüdüğü yolda yürür; ancak onu çekimlediklerinde “**بَئِسُوا** ve **نعموا**” derler. Onu sıfat yaptıklarında “**نَعِيم** ve **بئيس**” derler; nitekim Allah’ın sözü “بعذابٍ **بئيس**”i **فَعِيل** üzere okur. Ve Süflâ Mudar’ın bir dili: “**نِعِيم** ve **بِئِيس**”; **فعيل**de, ikinci harf altı boğaz harflerinden olduğunda fâ’yı kesrelerler; onların diliyle **الضِّئين** ve **رِئيس** ve **دِهين** kesrelenmiştir. Ama boğaz harflerinden olmayanlarda **كِثير** ve benzerlerini kesreleyenler, Yemen ehli ve Şihr ehli olan bir topluluktur; her **فعيل**i kesrelerler; bu, altı harf dışında çirkindir. Ve onda da, **عَمِل** binası üzere gelen her fiilin صدر’ünü kesrelerler; senin “**شِهِد** ve **سِعِد**” demen gibi. Ve “ما **شِهِدنا** إلاّ بما علمنا” diye okurlar.
Ve **المَبأَسة**: fakirliğin adı; Adiyy b. Zeyd’in “في غير **مَبْأَسةٍ**” dediğinde kastettiği odur.

**أبس**:
**الأَبسُ**: azarlama olur; korkutma da olur. “Yaptığı şeyle onu **أَبَستُه**; onu **آبِسُهُ** **أَبْساً**.” Şair dedi ki:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
Yani: onu kınama; onu bağışla. Ve el-Accâc dedi ki:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
Yani: bir azarlama ve korkutma ile (değil).
Ve “Onu **وأَبَّسْتُه** **تأبيساً**”: ona hoş olmayan bir şeyle karşılık verdiğinde. “Onu **أَبَسَهُ** **يأبِسُه** **أبْساً**”: yani onu zelil kıldı; ve **المؤابس**: zelil kılan.
Ve **الأَبْسُ**: kaplumbağa.
