# بسر (ب-س-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Busr olmamış hurma demektir

- Harfler: ب - س - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَاسِرَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةُ | Buruşan | 1 | 1 | [75:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/ayet/75:24.md) |
| [وَبَسَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | وَفَعَلَ | Ve buruştu | 1 | 1 | [74:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/ayet/74:22.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Abes” hayvanın kuyruğuna yapışmış kuruyan pislik; “abus”…
2. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yüz demektir
3. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بسر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md), [قطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8.md), [كلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [بشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B4.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin olgunlaşma vaktinden önce toplanması, henüz ham veya sertken zorlanması, ekşilik ve gerginlik hali |
| Çekirdek Özet 2 | Zamanından önce veya kaba bir zorlamayla yüzün ekşimesi, gerilerek buruşması ve katı bir tavır takınılması |
| Çekirdek Özet 3 | Sürecin tabii olgunlaşma evresini beklemeden erken hüküm verme, ham tavır sergileme ve bu hamlığın yüze vuran sert gerginliği |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir yüz ekşitmesi sayıp kökteki vaktinden önce davranma, hamlık ve zoraki gerilim nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بس | Dağılma, ufalanma, düzleşme veya bir şeyi kendi tabiiliğinden çıkarıp yayma ya da bastırma temel hareketini içerir; nitekim [بسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B3.md) kökünde unun ufalanıp karıştırılması, [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) kökünde yayılıp açılma, [بسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85.md) kökünde ise dudakların açılarak tebessüm etmesi bu çekirdekten türer. | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi harekete sertlik, tekerrür ve zamansal sınır getirerek ham bir nesneyi vaktinden önce koparma, zorla çekme veya yüzü zoraki bir katılığa bürüyerek buruşturma anlamı kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | İçeride tutulan, içsel olan veya henüz olgunlaşma yuvasında bulunan gizil durum |
| س | Diken, destek | Batma, tutunma, gerilme, rahatsız edici bir sertlik veya direnç |
| ر | İnsan başı | Üst nokta, yönelim, bilinçli odak veya baş ve yüz bölgesindeki hareket |
| بسر | İçsel alanın zorlanarak gerilip dışa vurulması | İçte henüz tam kıvamını bulmamış ham durumun, dışarıdan sert bir etki veya içsel bir gerilimle yüze ve başa taşınarak buruşuk ve kasılmış bir görünüm alması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurmanın olgunlaşıp yumuşamadan önceki sert, ham ve yeşilden sarıya/kırmızıya dönen çağla hali; bir çıbanın cerahat toplamadan vaktinden önce sıkılması veya devenin çiftleşme isteği belirmeden zorlanması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Baîs bir dizesinde sabah güneşinin doğuş anındaki solgun ve henüz ısısı olgunlaşmamış kırmızılığını tasvir ederken güneşi حمراء بسرة olarak niteler; bu kullanım ışığın henüz kemale ermemiş ham parıltısını anlatır. |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-A‘râbî'nin er-Râî en-Nümeyrî'den aktardığı kullanımda kuraklık anında yerdeki cılız ve henüz büyümemiş taze otların peşine düşülmesi تَبَسَّرَ يَبْتَغِي فيها البِسارَا ibaresiyle ifade edilmiştir. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça بسر kökü, Sami dillerinde özellikle ham meyve, erken gelişim evresi ve vaktinden önce koparılma semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün İbranicedeki b-s-r (בֹּסֶר) biçimi doğrudan olgunlaşmamış koruk üzüm ve ham meyve anlamına gelir ve olgunlaşmamış şeyin verdiği diş kamaşması ile burukluğu ifade eder. Süryanicedeki b-s-r (ܒܣܪ) kökünde ise hem fiziksel hamlık hem de bir şeyi küçük görme, olgunlaşmamış bularak burun kıvırma veya yüz çevirme semantik genişlemesi mevcuttur. Arapçada kök bir yandan hurmanın olgunlaşmadan önceki evresi olan بُسْر isminde somutlaşırken, diğer yandan vaktinden önce talep etme, bir işi olgunlaşmadan zorlama ve bunun yüze yansıyan gergin ham ifadesi (بُسُور) anlamında soyutlaşmıştır. Dolayısıyla kök, hamlık ile bu hamlığın doğurduğu gerilim ve buruşma ekseninde Sami kök mirasıyla düzenli bir uyum sergiler.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بسر | Somut hurma çağlasından ve vaktinden önce zorlanan işten hareketle, duygu dünyasındaki ham tepkinin yüze ekşi ve gergin bir buruşma olarak yansıması türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בֹּסֶר, Süryanice ܒܣܪ | İbranicede koruk ve ham meyve, Süryanicede ise hem hamlık hem de burun kıvırıp yüz ekşitme anlamında ortak leksikal tabaka mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dışı Afro-Asyatik kollarda kökün ses ve anlam denkliği bakımından doğrulanmış güvenilir bir izdüşümü tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بسر | Anlamlı | Hamlık ve erken davranma | Meyvenin olgunlaşmadan önceki hali, aceleyle işe girişme, yüzün gerilerek ekşimesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [برس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Yumuşak toprak | Yerin yumuşak, gevşek ve kolay işlenir tabakası; pamuk lifi. | Hedef kökün sertlik ve hamlık anlamına zıt bir yumuşama bildirir; Kur'an'da geçmez. |
| [سبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Yoklama ve derinliğini anlama | Yaranın derinliğini ölçmek için alet sokma; bir şeyin aslını deneme. | Bir nesnenin iç durumunu anlamaya yöneliktir; Kur'an'da geçmez. |
| [سرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Akış ve yeraltı yolu | Suyun akıp gitmesi, hayvanların serbestçe yayılması, yeraltı dehlizi. | Sürekli ve tabiî bir akış bildirir; Kur'an'da geçer. |
| [ربس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamlı | Bağlama ve kapatma | Bir şeyi sıkıca hapsetme, hareketsiz bırakma, belaya uğrama. | Durgunluk ve baskı ekseninde anlamlaşır; Kur'an'da geçmez. |
| [رسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%A8.md) | Anlamlı | Dibe çökme ve batma | Katı veya ağır olan nesnenin suyun veya kabın dibine çöküp hareketsiz kalması. | Kökün durulma ve tortu bırakma yönüyle ilgilidir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بسر | Merkez | Hamlık ve gergin yüz buruşması | Bir durumun vaktinden önce veya olgunlaşmamış bir öfkeyle yüze yansıyan sert ve ekşi gerilimidir. | Yüzdeki kasılma henüz işin başında, şaşkınlık veya hazırlıksız bir sıkışma anında ortaya çıkar. |
| [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Kaş çatma ve yüz kararması | Hoşnutsuzluk sebebiyle alnın ve kaşların kasıtlı olarak çatılması ve toplanmasıdır. | بسر köküne göre daha bilinçli ve oturmuş bir hoşnutsuzluk göstergesidir. |
| [قطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8.md) | Komşu | Kaşları birbirine yaklaştırma | İki kaşın arasını toplayarak düşünceli veya sert bir ifade alma halidir. | Zihinsel yoğunlaşma veya öfke anında alnın ortasında toplanan çizgileri anlatır. |
| [كلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD.md) | Komşu | Dudakların çekilip dişlerin açığa çıkması | Korku, şiddet veya azap sebebiyle dudakların kuruyup büzüşmesi ve dişlerin görünmesidir. | بسر kökündeki ham ekşilikten farklı olarak azabın ileri derecesindeki fiziksel yıpranmayı ifade eder. |
| [بشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B4.md) | Zıt | Güler yüzlülük ve açılma | Karşılaşılan kişiye veya duruma sevinçle, yüzü gevşeterek ve aydınlatıcı biçimde mukabele etmektir. | Katılık, gerginlik ve buruşmanın bütünüyle ortadan kalktığı yumuşaklık halidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بسر | Hamlık, acelecilik, yüzü ekşitip germe | Zamanından önce koparma veya bir şeyi olgunlaşmadan kaba bir tavırla karşılama sonucunda yüzün buruşmasıdır. | Kesin |
| Latince | Praematurus, Acerbus | Olgunlaşmamış, buruk, ekşi ve sert | Praematurus zamansal erkenliği; acerbus ise henüz olgunlaşmamış meyvenin burukluğunu ve sert yüz ifadesini karşılar, ancak eylemsel kaş çatmayı tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Immature, Frown sourly, Scowl prematurely | Ham olmak, ekşi ve sert bir biçimde yüz buruşturmak | Sourly ve prematurely zarfları kökün hem burukluk hem de vaktinden önce zorlanma nüansını taşır; yalın frown kelimesi ise kökteki hamlık hissini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Unreif, Sauer verziehen | Ham, yüzünü ekşiterek buruşturmak | Unreif somut hamlığı verir; yüzün buruşması ise ekşi bir şey tatmış gibi gerilme boyutunu aktarır. | Güçlü |
| Fransızca | Acerbe, Se renfrogner prématurément | Ekşi ve sert tavır takınmak, erken buruşmak | Meyve hamlığından kaynaklanan kekremsilik ve bundan doğan nahoş çehre hareketini betimler. | Muhtemel |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَبَسَرَ | İnkar ve kibir sebebiyle yüzü kaba bir gerginlikle buruşturma | Vahiy karşısında delil bulamayan muhatabın, vaktinden önce ve çaresizce takındığı ham öfke tavrı; Müddessir [74:22](https://lisan.digital/tr/ayet/74:22.md). |
| بَاسِرَةٌ | Dehşet ve kesin ceza beklentisiyle sararıp büzüşmüş, kaskatı kesilmiş yüz | Kıyamet gününde bel kemiklerini kıracak büyük bir felaketin eşiğinde olan inkarcıların yüz ifadesi; Kıyâme [75:24](https://lisan.digital/tr/ayet/75:24.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve ceza psikolojisi | Kıyâme [75:24](https://lisan.digital/tr/ayet/75:24.md) bağlamında inkarcıların henüz cehenneme atılmadan önceki ruh hallerinin ve beklentilerinin yüze yansıyan ontolojik yıkımı. | Azabın fiilen başlamasından önce hissedilen kaçınılmaz felaket beklentisinin yüzü kaskatı buruşturması. |
| Fıkıh | Ziraat ve akitler hukuku | Ağaçtaki meyvenin henüz olgunlaşmadan (çağla ve koruk evresinde) satımının (bey'u'l-busr) ve şıra için karıştırılmasının hükmü. | Meyvenin kemale ermeden önceki hamlık vasfının hukuki akitlere etkisi. |
| Tefsir | Karakter ve beden dili tahlili | Müddessir [74:22](https://lisan.digital/tr/ayet/74:22.md) ayetinde Velid b. Mugire'nin Kur'an karşısındaki çaresizliğini gizlemek için takındığı zoraki ve suni yüz ifadesinin çözümlenmesi. | Düşünme sürecini tamamlayamadan erken bir karşı çıkış üretme çabasının yüze yansıyan ham gerginliği. |
| Hadis | Yiyecek ve içecek adabı | Yaş hurma ile ham hurmanın (busr) birlikte mayalanmasının veya şıra yapılmasının nehyedilmesi (nebidh yasakları). | İki farklı olgunlaşma düzeyindeki meyvenin tepkimeye girmesini önlemeye matuf erken evre nitelemesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin inkarı ve akıbet beklentisi | Ham direniş ve dehşet çehresi | Hakikate karşı hazırlıksız yakalanmanın doğurduğu sarsıntıyı açığa vurma | İnsanın ilahi hitap karşısında teslim olmak yerine ham bir kibre sığınması ve ahirette bu hamlığın azap beklentisiyle kaskatı bir çehreye dönüşmesi. | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve araştırma yöntemi | Erken ve temelsiz hüküm verme | Süreci tamamlanmamış hipotezleri kesin bilgi sanma hatasını gösterme | Bir meselenin delilleri tam olgunlaşmadan ve veriler toplanmadan aceleyle varılan yargının sakatlığını temsil eder. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve liderlik tavrı | Yetersizliği kaba gerginlikle örtme | Güçsüzlüğü yapay bir sertlik ve tavırla perdeleme | Bir yöneticinin veya siyasi aktörün kriz anında çözüm üretemeyince takındığı soğuk, saldırgan ve gergin yüz ifadesini betimler. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve hasat dengesi | Vaktinden önce piyasaya sürme | İktisadi değerin tam teşekkül etmeden tüketime sunulması | Malın veya emeğin katma değeri olgunlaşmadan piyasaya zorla sürülmesinin verimsizlik ve kayıp doğurması ilkesine dayanır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Erken çatallanma ve zamansız faz geçişi | Termodinamik veya malzeme biliminde bir sistemin gerekli sıcaklık veya basınca ulaşmadan dışarıdan zorlanarak kararsız bir fazda kaskatı dondurulması veya kristalleşmenin erken kesintiye uğraması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ham tepkisellik ve savunmacı regresyon | Psikolojide bireyin bilişsel olarak sindiremediği bir hakikat veya tehdit karşısında olgun bir muhakeme geliştiremeyip erken ve ilkel bir savunma mekanizmasıyla yüzünü ve bedenini gergin bir dirence kilitlemesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece sıradan bir yüz buruşturması veya basit bir kaş çatma olarak çevrilip geçilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün çekirdeğindeki vaktinden önce davranma, hamlık, bir işi olgunlaşmadan zorlama ve bu ham durumun bedene yansıyan suni ve kaskatı gerginliği boyutunun metne dahil edilmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müddessir suresindeki muhatabın (Velid b. Mugire) Kur'an'ı tahlil ederken içine düştüğü derin çaresizlik ve ham direniş psikolojisi ile Kıyâme suresinde suçluların daha cehenneme varmadan beklentiyle büzüşen dehşet hali sıradan bir somurtmaya indirgenmiş olur. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini ve beden dilini en ince semantik nüanslarla nasıl tasvir ettiğini gösterir; inkarın ve azap beklentisinin sadece zihinsel değil, organik ve ham bir gerilim olarak yüzde somutlaştığını açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkarcı zihniyetin peygamberi ve vahyi dinledikten sonraki iç çelişkilerini anlatan Mekkî pasajlarda (Müddessir [74:22](https://lisan.digital/tr/ayet/74:22.md)) ve kıyamet sahnesindeki psikolojik çöküş tasvirlerinde (Kıyâme [75:24](https://lisan.digital/tr/ayet/75:24.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) ile بسر arasındaki farkı netleştirir; [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) hoşnutsuzlukla kaş çatmayı anlatırken, بسر kökünün bunun ardındaki hazırlıksızlığı, hamlığı, erken hüküm vermeyi ve çaresizliğin yüze vuran ekşiliğini ifade ettiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Meyvenin henüz olgunlaşmamış, sert ve kekremsi hali ile bir şeyi vaktinden önce kaba bir müdahaleyle zorlayıp koparmak.
- Soyut anlam: Zihinsel veya ahlaki olgunluğa erişmemiş bir muhatabın, yüzleştiği gerçeklik karşısında telaş ve çaresizlikle takındığı ham, kaskatı ve buruk tavır.
- Sistematik karşılık: Sürecin tabii olgunlaşma ritmini (zaman ve kıvam şartını) ihlal eden ham bir iradenin, kaçınılmaz akıbet karşısında yaşadığı erken büzüşme ve donukluk hali.
- LaTeX modeli: $$B = \frac{\partial \Phi}{\partial t} \cdot \left[ \theta(t_0 - t) \cdot \sigma_H \right]$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $B$, kökün temsil ettiği ham gerilme ve buruşma durumunu gösterir. $\Phi$, öznenin yüz veya tutum potansiyelini; $\frac{\partial \Phi}{\partial t}$ ise bu potansiyelin zaman içindeki ani tepkisel değişimini ifade eder. $\theta(t_0 - t)$ bileşeni Heaviside basamak fonksiyonudur ve sürecin kemal ve olgunlaşma anı olan $t_0$ vaktinden önce ($t < t_0$) cereyan ettiğini, yani vaktinden önceliği temsil eder. $\sigma_H$ ise hamlık, sertlik ve zorlanmadan kaynaklanan içsel mekanik gerilim katsayısıdır. Model, olgunlaşma eşiğinden önceki zoraki tepkinin kaçınılmaz olarak bir gerilme ve buruşma ($B$) ürettiğini matematiksel olarak tasvir eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Müddessir 74:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/ayet/74:22.md) — وَبَسَرَ

ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ

Meal (IK): Sonra kaşlarını çattı, suratını astı.

### [Kıyamet 75:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/ayet/75:24.md) — بَاسِرَةٌ

وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ

Meal (IK): Bir takım yüzler de asıktır.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Busr olmamış hurma demektir.
Koruk demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والراء والباء معهما
س ر ب، س ب ر، ب س ر، ب ر س، ر س ب، ر ب س  مستعملات
سرب:
السَّرْبُ: مال القوم، والجميع السُّرُبُ، قال:
لعلَّ الخَيْلَ تُعجِلُ سَرْبَ تَيْمٍ
وفلانٌ آمِنُ السِّربِ أي لا تُغزَى نَعَمُه من عزِّهِ.
وقول اللهِ -عزَّ وجلَّ-: وساربٌ بالنهار أي ساعٍ في أموره نهاراً يَسرُبُ في حَوائجه بالنّهار سُروباً.
ويُرادُ بآمِن السِّرْبِ آمِنَ القَلْب.
والسِّربُ: قطيعٌ من الظِّباءِ والجَواري والقَطَا.
والسُّرْبةُ: الطائفة من السِّربِ، قال ذو الرُمّة:
سِوَى ما أصابَ الذِّئبُ منه وسُرْبةٌ		أَطافَتْ به من أمَّهاتِ الجَـوازِلِ
يصف بقيَّةَ ماءٍ في الحَوْض.
وفلانٌ مُنْساحُ السِّرْب يُرادُ به شَعر صدره وبَدَنِه.
والمَسْرَبُ: الموضِعُ الذي يَسْرُبُ فيه الظِّباءُ والوَحشُ لمراعيها.
والماءُ يَسرَب أي يجري فهو سَرِب أي قاطِرٌ من خُرَزِ السِّقاء، وسَرِبَ سَرَباً.
والمَسْرُبة: شَعَراتٌ تَنْبُتُ في وَسَط الصدر إلى أصل السُّرَّةِ كقَضيب.
ومَسارِبُ الدَّوابِّ: مَراقُّها من حَوالَي بطونِها وأرفاغِها وآباطِها.
والسَّرابُ الآلُ.
وسَرَبْتُ سَرَباً وهو المحفور سُفْلاً لا نَفاذَ له، وإِنَّما انسَرَبَ الماءُ في موضعٍ سَرْبٍ اي قَطْعٍ.
وسَرِّبْ قِرْبتَكَ حتى تُعيبها أي تتبَع عُيوبَها فتُذهبَها حتى تكتُمَ الماءَ.
وقوله تعالى: "فاتَّخَذَ سَبيلَه في البَحر سَرَباً" أي دخولاً في الماء.
رسب:
الرُّسُوبُ: الذَّهابُ في الماء سُفْلاً، والفعل: رَسَبَ يرسُبُ.
وسَيْفٌ رَسُوبٌ: يغيب في الضَّريبة ماضياً.
وبَنُو راسبٍ: حَيٌّ من العَرَب، وبنو راسب: اسْمُ ذي الحَيَّتَين وهو الضَّحّاك.
بسر:
البَسْرُ الاِعجال، وبَسَرَ الفَحْلُ قَلوصاً أي ضَرَبَها قبل حِينها.
والباسِرُ: القاهِرُ بَسراً أي قَهراً.
وابتَسَرَ الفَحْلُ الناقة أي قَهَرها على نفسِها حتى يَنُزو عليها.
والبُسُورُ: العُبُوس، ويَبْسُرُ فهو باسِرٌ من هَمٍّ أو فِكرٍ.
والبُسْرُ من التَّمْر قبلَ أن يُرْطِبَ، والواحدة بُسرةٌ، وأبْسَرَ النَّخْل صارَ بُسْراً بعدَ ما كان بَلَحاً، وفي الحديث: لا تَبسُروا أي لا تَخلِطُوا البُسْر بالتَّمْر للنَّبيذ، وقد بَسَر بَسْراً.
والبُسْرةُ: ما قد ارتَفَعَ من النَّبات عن وجه الأرض شيئاً ولم يَطُلُ، وهو غَضٌّ أَطَيبُ ما يكون، وقيل: البُسْرَةٌ البُهْمَى خاصّة تخرج في فَرْعها في وَسَط الربيع ثمَّ يُمسِكْها البَرْد فتَصمَع تلك البُسْرةُ ثم تَتَفَقَّاًُ عن السَّفَى الذي يكون للبُسْرة، قال ذو الرمّة:
رَعَتْ بأرضَ البُهمَمى حميماً وبُسْرةً
والبَياسرةُ: قوم من أهل السِّند يُؤاجِرُون أنفُسَهم من أهل السُّفُن لمُحاربةِ عدوِّهم، وهو رجلٌ بَيْسَريُّ.
والبِسارَ: مطرٌ يُصيبُ أهلَ السِّنْد أيّامَ الصَّيف لا يُقلِعُ عنهم ساعةً قتلك أيّام البِسار.
والباسور مُعَرَّبةٌ.
سبر:
السَّبْرُ: التَّجرِبةُ، وسَبَرَ ما عنده أي جَرَّبَه.
سَبَرَ: الجُرْحَ بالمِسنبار أي نَظَرَ ما مقداره.
والسِّبارُ: فَتيلةٌ تُجْعَلُ في الجُرْحِ، قال:
تَرُدُّ على السابِريِّ السِّبارا
والسَّبْرُ: الأسَدُ.
والسَّبزَة: الغَداة الباردةُ، ومنه إِسباغُ الوُضوءِ في السَّبَراتِ والسُّبَرُ: طائر دونَ الصَّقْر، قال:
حتى تَعاوَرَه العِقْبانُ والسُّبَرُ
ربس:
الرَّبْسُ منه الارتِباس، يقال: عُنقُود مُرْتَبِس، ومعناه انِهضامُ حَبِّه وتَداخُلُ بعضِه في بعض.
وكبْش رَبيس ورَبيزٌ أي مُكْتَنِزٌ أَعْجَز.
وارتَبَسَ الأمر أي اختَلَطَ بعضه ببعض.
والرِّيباس مُعرَّب.
برس:
البُرْسُ: القُطن، وهو قُطن البَرديِّ قال:
سَبائِخٌ من بُرُسٍ وطُوطِ

##### Türkçe

باب **السين** و**الراء** و**الباء** معهما
**س ر ب**، **س ب ر**، **ب س ر**، **ب ر س**، **ر س ب**، **ر ب س**  مستعملات

سرب:
**السَّرْبُ**: kavmin malı; çoğulu **السُّرُبُ**; dedi ki:
Belki atlar Teym’in **سَرْبَ**’ini acele ettirir
Ve falan **آمِنُ السِّربِ**’dir; yani izzetinden dolayı onun davarlarına baskın yapılmaz.
Ve Allah’ın sözü -azze ve celle-: “**وساربٌ بالنهار**” yani gündüz işlerinde koşan; gündüz ihtiyaçlarında **يَسرُبُ** eder, gündüz **سُروباً**.
Ve **آمِن السِّرْبِ** ile kastedilen, kalbin emniyetli olmasıdır.
Ve **السِّربُ**: ceylanlardan, cariyelerden ve **القَطَا**’dan bir sürü.
Ve **السُّرْبةُ**: **السِّربِ**’den bir taife; Zû’r-Rumme dedi ki:
Kurtun ondan aldığı ve bir **سُرْبةٌ** dışında		çevresini sardı, iri memeli analardan
Bir havuzdaki suyun bakiyesini vasfeder.
Ve falan **مُنْساحُ السِّرْب**; bununla göğsünün ve bedeninin kılı kastedilir.
Ve **المَسْرَبُ**: ceylanların ve yabanın otlaklarına giderken içinde **يَسْرُبُ** ettikleri yer.
Ve su **يَسرَب** eder; yani akar; o hâlde o **سَرِب**’dir; yani kırbanın boncuklarından damlayan; ve **سَرِبَ سَرَباً**.
Ve **المَسْرُبة**: göğsün ortasında göbek köküne kadar bir çubuk gibi biten kıllar.
Ve **مَسارِبُ الدَّوابِّ**: karınlarının çevresinden, kasıklarından ve koltuk altlarından olan ince yerleri.
Ve **السَّرابُ**: **الآلُ**.
Ve **سَرَبْتُ سَرَباً**: o, aşağıya doğru kazılmış olup geçidi olmayan şeydir; ancak su, **سَرْبٍ** bir yerde, yani bir kesitte, **انسَرَبَ** etti.
Ve “**سَرِّبْ قِرْبتَكَ** حتى تُعيبها” yani ayıplarını takip edersin de onları giderirsin; ta ki suyu tutar hâle gelinceye kadar.
Ve O’nun sözü: “**فاتَّخَذَ سَبيلَه في البَحر سَرَباً**” yani suya giriş.

رسب:
**الرُّسُوبُ**: suda aşağıya gitmek; fiil: **رَسَبَ يرسُبُ**.
Ve **سَيْفٌ رَسُوبٌ**: darbe yerinde ilerleyerek kaybolur.
Ve **بَنُو راسبٍ**: Araplardan bir kabile. Ve **بنو راسب**: iki yılanın sahibi olanın adı; o da **الضَّحّاك**’tır.

بسر:
**البَسْرُ**: acele ettirme; ve **بَسَرَ الفَحْلُ قَلوصاً** yani vaktinden önce onu aştı.
Ve **الباسِرُ**: **بَسراً** yani kahren kahreden.
Ve **ابتَسَرَ الفَحْلُ الناقة**: onu kendi nefsine karşı kahretti; ta ki üzerine sıçrayıncaya kadar.
Ve **البُسُورُ**: surat asma; ve **يَبْسُرُ**; o hâlde o, bir gamdan veya bir fikirden dolayı **باسِرٌ**’dir.
Ve **البُسْرُ**: yaşarmadan önce hurmadan olan; bir tanesi **بُسرةٌ**; ve **أبْسَرَ النَّخْل**: daha önce **بَلَحاً** iken **بُسْراً** oldu. Ve hadiste: “**لا تَبسُروا**” yani nebîz için **البُسْر**’ü **التَّمْر** ile karıştırmayın; ve **بَسَر بَسْراً** etmiştir.
Ve **البُسْرةُ**: bitkiden yer yüzü üzerinden biraz yükselmiş olup uzamamış olan; o tazedir; olabildiğince en hoş olanıdır. Ve denildi ki: **البُسْرَةٌ** özellikle **البُهْمَى**’dır; dalında baharın ortasında çıkar; sonra soğuk onu tutar da o **البُسْرةُ** sertleşir; sonra **البُسْرة** için olan **السَّفَى**’dan yarılıp açılır. Zû’r-Rumme dedi ki:
**البُهمَمى** toprağında sıcak suyu ve bir **بُسْرةً**’yi otladı
Ve **البَياسرةُ**: Sind ehlinden bir kavim; düşmanlarıyla savaşmak için gemi ehline kendilerini ücretle kiraya verirler; o da **بَيْسَريُّ** bir adamdır.
Ve **البِسارَ**: yaz günlerinde Sind ehlini isabet eden bir yağmur; onlardan bir saat bile kesilmez; “seni öldürsün” (sözü) **أيّام البِسار** (bisâr günleri) (ifadesindedir).
Ve **الباسور**: mu‘arrebdir.

سبر:
**السَّبْرُ**: tecrübe; ve **سَبَرَ ما عنده** yani onu tecrübe etti.
**سَبَرَ**: yarayı **بالمِسنبار** ile; yani miktarı nedir diye baktı.
Ve **السِّبارُ**: yaraya konulan bir fitil; dedi ki:
**تَرُدُّ على السابِريِّ السِّبارا**
Ve **السَّبْرُ**: aslan.
Ve **السَّبزَة**: soğuk sabah; bundan da **السَّبَراتِ**’te abdestin tamamlanması. Ve **السُّبَرُ**: doğandan aşağı bir kuş; dedi ki:
**حتى تَعاوَرَه العِقْبانُ والسُّبَرُ**

ربس:
**الرَّبْسُ**: ondan **الارتِباس**; denir ki: **عُنقُود مُرْتَبِس**; manası, tanesinin ezilip yumuşaması ve bir kısmının bir kısmına girmesidir.
Ve **كبْش رَبيس ورَبيزٌ** yani kalınlaşmış, sağrısı iri.
Ve **ارتَبَسَ الأمر**: yani bir kısmı bir kısmına karıştı.
Ve **الرِّيباس**: mu‘arrebdir.

برس:
**البُرْسُ**: pamuk; o, **البَرديِّ** pamuğudur; dedi ki:
**سَبائِخٌ من بُرُسٍ وطُوطِ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البُسْرُ أولُه طَلْعٌ، ثم خَلالٌ، ثم بلخ ثم بُسْرٌ، ثم رُطَبٌ، ثم تَمْرٌ. الواحدة بُسْرَةٌ وبُسُرَةٌ، الجمع بُسْراتٌ. وبسرات وأَبْسَرَ النخلُ: صار ما عليه بُسْراً. ويقال للشمس في أوّل طلوعها بُسْرَةٌ. والبُسْرَةُ من النبات أوّلُها البارِضُ، وهو كما يبدو في الأرض، ثم الجَميمُ، ثم البُسْرَةُ، ثم الصَمْعاءُ، ثم الحشيشُ. قال ذو الرمة:
رَعَتْ بارِضَ البُهْمى جميماً وبُسْرَةًوصَمْعاءَ حتى آنَفَتْها نِصـالـهـا
والبُسْرُ: الماءُ الطري الحديثُ العهدِ بالمطر، والجمع بِسارٌ، مثل رمحٍ ورِماحٍ. وتَبَسَّرْتُهُ، إذا طلبْتَه. وقال الراعي:
إذا احْتَجَبَتْ بناتُ الأرضِ عنهتَبَسَّرَ يَبْتَغي فيها البِـسـارا
وبناتُ الأرضِ: المواضعُ التي تخفى على الراعي. وبَسَرَ الرجلُ الحاجةَ بَسْراً، إذا طلبَها في غير موضِع الطلب. والبَسَرُ: أن يَنْكأَ الحِبْنُ قبل أن يَنْضَجَ أي يَقْرِفَ عنه قِشْرَهُ. والبَسْرُ: ظَلم السِقاء. والبَسْرُ: أن تخلط البُسْرَ مع غيره من النبيذ. وبسَرَ الفحلُ الناقةَ وابْتَسَرَها، إذا ضربَها من غير ضَبَعَةٍ. وبَسَرَ الرجل وجهَه بُسوراً، أي كَلَحَ. يقال: عَبَسَ وبَسَرَ. وأَبْسَرَ المركَبُ في البحر، أي وقَف.

##### Türkçe

**البُسْرُ**: ilkinin **طَلْعٌ** olmasıdır; sonra **خَلالٌ**, sonra **بلخ**, sonra **بُسْرٌ**, sonra **رُطَبٌ**, sonra **تَمْرٌ**. Tekili **بُسْرَةٌ** ve **بُسُرَةٌ**’dir; çoğulu **بُسْراتٌ**’tır. Ve **بسرات**. Ve **أَبْسَرَ النخلُ**: üzerinde olan şey **بُسْراً** oldu (demektir). Ve güneşe, ilk doğuşunda **بُسْرَةٌ** denir. Ve bitkiden **البُسْرَةُ**: ilkinin **البارِضُ** olmasıdır; o, yerde göründüğü gibidir; sonra **الجَميمُ**, sonra **البُسْرَةُ**, sonra **الصَمْعاءُ**, sonra **الحشيشُ**. ذو الرمة dedi ki:
رَعَتْ بارِضَ البُهْمى جميماً وبُسْرَةًوصَمْعاءَ حتى آنَفَتْها نِصـالـهـا

Ve **البُسْرُ**: yağmurla yeni ahitli (yeni) taze sudur; çoğulu **بِسارٌ**’dır; **رمحٍ** ve **رِماحٍ** gibi. Ve **تَبَسَّرْتُهُ**: onu talep ettiğim zaman (denir). Ve الراعي dedi ki:
إذا احْتَجَبَتْ بناتُ الأرضِ عنهتَبَسَّرَ يَبْتَغي فيها البِـسـارا

Ve **بناتُ الأرضِ**: çobana gizli kalan yerlerdir. Ve **بَسَرَ الرجلُ الحاجةَ بَسْراً**: onu talep yerinin dışında talep ettiği zaman (denir). Ve **البَسَرُ**: **الحِبْنُ**’un olgunlaşmadan önce yaralaması; yani ondan kabuğunu soymasıdır. Ve **البَسْرُ**: kırbaya zulmetmektir. Ve **البَسْرُ**: **البُسْرَ**’i nebîzden başkasıyla karıştırmandır. Ve **بسَرَ الفحلُ الناقةَ** ve **ابْتَسَرَها**: onu **ضَبَعَةٍ** olmaksızın vurduğu zaman (denir). Ve **بَسَرَ الرجل وجهَه بُسوراً**: yani yüzünü ekşitti. Denir ki: **عَبَسَ** ve **بَسَرَ**. Ve **أَبْسَرَ المركَبُ في البحر**: yani durdu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ر ب
سرب ، سبر ، رسب ، ربس ، بسر . برس .
رسب : قال الليث : الرُّسوبُ : الذَّهابُ في الماء سفْلاً . والفعل رَسب يَرْسب .
قال : والسيف الرَّسوبُ : الماضي في الضريبة ، الغائبُ فيها .
وقال غيره : كان لخالد بن الوليد سيفٌ سمَّاه مِرْسباً ، وفيه يقول :
ضَربتُ بالمِرْسَب رأسَ البِطرِيْقِ
بصارمٍ ذي هَبَّةٍ فَتِيق
وأنشد ابن الأعرابي :
قُبِّحْتَ من سالفةٍ ومِن قَفَا
عبدٌ إذا ما رَسَب القومُ طَفَا
قال أبو العبّاس : معناه : أن الحُكَماء إذا ما تَرزَّنوا في مَحافِلهم طَفَا هو بجَهْله ، أي : نَزا بجهله .
وقال ابن الأعرابي : المرسب : الأواسِي . والرَّسُوب : الحكيم . وفي ( النّوادر ) : الرَّوْسَب والرَّوْسَم : الداهية .
ربس : قال الليث : الرَّبْسُ منه الارتباس ؛ يقال : عُنقودٌ مرتَبس ، ومعناه : انهضامُ حَبِّه وتداخُلُ بعضِه في بعض ، وكبشٌ رِبيس ورَبِيز ، أي : مكتنزٌ أَعجَر .
ابن السكيت : الرَّبِيس من الرِّجال : الشُجاع .
وأَنشَد :
ومِثْلِي لُزَّ بالحَمِيسِ الرَّبيسِ
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : جاء بمالٍ ربيس ، أي : كثير . وجاء بالدِّبْس والرَّبْس وهما الداهية . وقال أبو زيد : جئت بأمورٍ دُبْس وبأمورٍ رُبْس ، وهي الدّواهي بالدال والراء .
أبو عُبيد عن الأمويّ : اربَسَّ الرجلُ اربساساً ، أي : ذَهب في الأرض .
وقال ابن الأعرابي : ارْبسّ : إذا غَدا في الأرض .
برس : ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء ، وأبو عُبيد عن الأَصْمَعِي : البُرْسُ : القُطْن ، وقال الليث : هو قُطن البَرْدِيّ .
وأَنشَد :
كنَدِيفِ البِرْسِ فوقَ الجُماحْ
وبَرْبَسْتُ فلاناً ، أي : طَلَبتُه .
وأَنشَد :
وبَرْبَسْتُ في تَطْلابِ أرضِ ابن مالكٍ
فأعجَزَني والمرءُ غيرُ أَصيلِ
ابن السكيت : يقال جاء فلان يَتبربس ، أي : يمشي مشياً خفيّاً .
وقال دُكين :
فصبَحَتْه سَلِقٌ تبربس
أي : يمشي مشياً خفيّاً .
وقال أبو عمرو : جاءنا فلان بتبربس : إذا جاء متبختراً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البِرْباسُ : البئرُ العَمِيقة . قال : والبَرْس : حَذاقَة الدَّليل . وبرَسَ : إِذا تَشدَّد على غريمه .
سبر : الحرّاني عن ابن السكيت : السَّبْرُ : مَصدرُ سَبَرْت الجرْحَ أسبُره سَبْراً : إذا قِسْتَه لتَعرِف غَوْرَه ، ويقال : إنه لحَسَن السِّبْر : إذا كان حَسَن السَّحَناء والهَيْئة ، والسَّحْناء اللّون ، وجمعُه أَسْبار .
وفي الحديث : ( يَخرُج رجلٌ من النار قد ذَهَب حِبْرُه وسِبْرُه ) ، أي : هيئته .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : السَّبْر : استخراج كُنْه الأَمْر . والسَّبْر : حُسْن الوَجه ، ومنه الحديث : ( قد ذهب حِبْرُه وسِبرهُ ) . والمَسْبور : الحَسْن السبْر . وفي حديث الزُّبير أنّه قيل له : مُرْبَنِيك فليتزوّجوا في الغَرانب ، فقد غَلَب عليهمْ سِبْرُ أبي بكر ونُحولُه .
قال ابن الأعرابي : السِّبر ههنا الشَّبَه . قال : وكان أبو بكر دقيقَ المحاسن نحيف البَدَن ، فأمَرَه الرجُل أن يزوجوهم الغرائبَ ليجتمع لهم حُسنُ أبي بكر وشدّة غيره .
وقال أبو زَيد : السِّبر : ما عرفت به لؤمَ الدابة أو كرمها أو لونها من قِبَل أبيها . والسبْرُ أيضاً : معرفتك الدابة بخِصب أو جَدْب .
ويقال : عرفتُه بسبر أبيه ، أي : بهَيْئته
وشَبَهِه وقال الشاعر :
أَنا ابْنُ المَضْرَحِيِّ أبي شليل
وهَلْ يَخفَى عَلَى النّاسِ النَّهارُ
علينا سبْرُهُ ولِكلّ فَحْلٍ
على أولادِه منه نِجارُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : السُّبْرة : طائر : تصغيرُه سُبَيرة .
وقال في موضع آخَر : السُّبَر والنُّهس : طائران .
وقال الليث : السُّبَر : طائرٌ دونَ الصَّقر . وأَنشَد :
حتّى تَعاوَرَه العِقْبانُ والسُّبُر
قال : والسَّبر : من أَسماء الأَسَد . ولم أسمعه لغير الليث . وقال المؤرّج في قول الفرزدق :
بجَنْبَيْ خِلال يَدفَع الضَّيم منهمو
خَوادِرُ في الأخْياسِ ما بينها سِبْرُ
قال : معناه : ما بينَها عداوة . قال : والسِّبر : العداوة ، وهذا غريب .
وقال اللّيث : السبر : التجربة ، ويقال : اسْبرُه ما عندَ فلان ، أي : ابلُه . قال : والمِسبار : ما يُقدَّر به غَوْر الجِراحات ، قال : والسِّبار : فَتيلةٌ تُجعَل في الجُرح .
وأَنشَد :
ترُدُّ على السّابرِين السِّبارَا
وحدثنا عبدالله بن عروة قال : حدثنا هارون بن إسحاق الهمداني ، قال : حدثنا المحاربي عن مسافر العجلي عن الحسن عن أنس قال : لم يخرج رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم في سفر قطّ إلا قال حين ينهض من جلوسه : ( اللّهم بك ابتسرْت ، وإليك توجهت ، وبك اعتصمت ، أنت ربي ورجائي . اللّهم اكفني ما أهمني وما لم أهتم به ؛ وما أنت أعلم به مني . وزودني التقوى ، واغفر لي ذنبي ، ووجهني للخير حيث توجهت ) ثم يخرج .
قوله صلى الله عليه وآله : ( ابتسرت ) ، أي : ابتدأت سفري . وكلّ شيء أخذتَه غضاً فعد بسرته .
ومنه قول لبيد :
بسرتُ نداه لم تُسَرّب وحوشه
والبَسْرُ : الماء الطري ساعة ينزل من المزن .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذَكَر فضلَ إسباغِ الوضوء في السَّبرَات .
قال أبو عُبيد : السَّبْرة : شِدّة البَرْد .
وأَنشَد قولَ الحطيئة يصف الإبل :
عِظامُ مَقِيل الهامِ غُلْبٌ رِقابُها
يُباكِرْنَ حَدَّ الماء في السبراتِ
يعني شدّه بَرْد الشّتاء والسَّنة .
بسر : قال الله جل وعز : ( ) نَاظِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ ) ( القيامة : 24 ) .
وقال تعالى : ( نَظَرَ ثُمَّ عَبَسَ ) ( المدثر : 22 ) .
قال أبو العباس : ( بَسَر ) ، أي : نظر بكراهية شديدة . وقوله عز وجل : ( ) نَاظِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ ( ، أي : مقطِّبةٌ قد أيقنَتْ أن العذاب نازِلٌ بها .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : إذا ضُرِبت الناقةُ على غير ضَبَعةٍ فذلك البَسَر ، وقد بَسَرها الفحلُ فهي مَبْسورة .
قال شمر : ومنه يقال : بَسَرْتُ غَريمي : إذا تقاضيته قبل محلّ المال . وبَسَرْت الدُّمُّل : إذا عَصَرْتَه قبل أن يتقيّح ، وكأن البَسْر منه .
أبو عبيدة : إذا همت الفرس بالفحل وأرادت أن تستودق ، فأول وداقها المباسرة وهي مباسِرة ، ثم تكون وديقاً . والمباسِرَةُ : التي همت بالفحل قبل تمام وداقها : فإذا ضربها الحصان في تلك الحال فهي مبسورة .
قال شمر : وبَسَرْت النباتَ أبسرُه بَسْراً : إذا رعيتَه غَضّاً وكنتَ أوّلَ من رَعاه .
وقال لَبيدٌ يصف غَيْثاً رَعاه أُنُفاً :
بَسَرْتُ نَداهُ لم تُسَرَّبْ وُحوشُه
بغَرْبٍ كجِذْعِ الهاجريِّ المشَّذَّبِ
سَلَمةَ عن الفرّاءِ قال : البُسْرُ : الماءُ الطريّ ساعةَ يَنزل من المُزْن ، والبَسْرُ : حَفْرُ الأنهار إذا عَرا الماءُ أوطانَه .
قلتُ : وهو التبسّر ؛ قال الراعي :
إذا احْتَجَبَتْ بناتُ الأرض عنه
تبسَّرَ يَبْتَغِي فيها البِسارَا
قال ابن الأعرابي : بَنَاتُ الأرض الأنهارُ الصِّغار ، وهي الغُدْرانُ فيها بَقايا الماء ، ويقال للشمس بُسْرَة : إذا كانت حَمْراء لم تَصْفُ ؛ وقال البَعِيثُ يذكرها :
فَصَبَّحَه والشمسُ حَمْراءُ بُسْرَةٌ
بِسائغةِ الأنْقَاءِ مَوْتٌ مُغَلِّسٌ
وقال أَبو عُبيدة : إذا همّت الفَرسُ بالفحْل ولم تَسْتَوْدِق فهو مباسَرة ، ثم تكون وَدِيقاً ؛ فإذا سفِدَها الحِصان في تلك الحال قيل : تَبَسَّرَها وبَسَرَها .
ورُوِيَ عن الأشجع العَبْدِيّ أنه قال : لا تَبْسُروا ولا تَثْجُروا ؛ فأما البَسْرُ فهو خَلْطُ البُسْر بالرُّطَب وانْتِبَاذُهُما مَعاً . والثَّجْرُ : أن يُؤْخَذ ثَجِيرُ البُسْر فيُلْقَى مع التَّمر ، وكرِه هذا حِذار الخليطين ؛ لنهي النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عنهما . والبُسْر : ما لَوَّنَ ولم يَنضَج ، وإذا نَضِجَ فقد أَرْطَب .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : إذا اخْضَرَّ حَبُّه واستدار فهو جَدالٌ ، فإذا عَظُمَ فهو البُسْرُ ، فإذا احْمَرَّت فهي شِقْحَةٌ .
الليث : البسرَة من النّبات ما قد ارتفع عن وَجْه الأرض ولَم يَطُل وهو غَضٌّ أطيَب
ما يكون ، وأَنشد :
رَعَتْ بارِضَ الْبُهْمَى جَمِيماً وبُسْرَةً
وصَمْعَاءَ حتى آنَفَتْهَا فِصالْها
والبَيَاسِرَةُ : جِيلٌ من السِّنْد يستأجرهم أهلُ السُّفُن لمحاربة عدوّهم ، ورجُلٌ بَيْسرِي . والبِسَارُ : مَطَرٌ يَدُوم على أَهْلِ السِّنْد في الصَّيف لا يُقلِع عنهم ساعةً ، فتلك أيَّامُ البِسار .
والبَاسورُ : داءٌ مَعروفٌ ، وهو معرَّب ويُجْمَع البواسير .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البسرةُ رأسُ قضيبِ الكلب ، والمبْسُور : طالبُ الحاجة في غير موضعِها . وبَسَر النهرَ : إذا حفر فيه بئراً وهو جافّ ؛ وأنشد :
تَبَسّرَ يَبْتَغِي فيها البِسَارَا
وقال : انبَسَر وبَسَرَ : إذا خَلَط البُسْرَ بالتمر أو الرطب فَنَبَذَهُما . وأَبْسرَ وبَسَرَ : إذا عَصَرَ الحِبْنَ قبل إقْرَافِه ، وأَبْسَرَ : إذا حَفَرَ في أرضٍ مَظْلومة .
سرب : قال الفرّاء في قول الله جل وعز : ( وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِالَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ ) ( الرعد : 10 ) ، قال : ساربٌ بالنهار أي ظاهرٌ بالنهار ؛ ونحو ذلك قال الزّجاج .
قال : ( وسارِبٌ بالنهار ) ظاهرٌ بالنهار في سِرْبِه ؛ يقال : خَلِّ له سِرْبَه ، أي : طَرِيقَه . فالمعنى : الظاهرُ في الطُّرُقات ، والمستخفِي في الظُّلُماتِ ، والجاهرُ بِنُطْقه ، والمُضْمِرُ في نفسه ، عِلْمُ الله تعالى فيهم سواء .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس قال : قال الأخفش في قوله عز وجل : ( وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِالَّيْلِ ( ، أي : ظاهر . والسارب : المتواري .
وقال أبو العبّاس : المستخفِي : المستتر . قال : والساربُ : الظاهر ، المعنى الظاهر والخفِيّ عنده واحِدٌ .
وقال قَتَادة في قوله : ( وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ ( : ظاهر ، ونحو ذلك رُوِيَ عن ابن عبَّاس .
وقال قُطْرُب : ( ساربٌ بالنّهار ) ومستتر ، يقال : انسَرَبَ الوحشُ : إذا دخلَ في كِنَاسِه .
قلت : تقول العَرَب : سَرَبَت الإبلُ تَسْرُبُ ، وسَرَبَ الفحلُ سُرُوباً ، أي : مضتْ في الأرض ظاهرة حيث شاءت . وقال الأخنس بن شهاب التّغْلبي :
وكلّ أُناسٍ قارَبوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ
ونحن خَلَعْنَا قَيْدَه فهو سَارِبُ
وأمّا الانسِراب فهو الدخول في السّرَب كما قال . وفي الحديث : ( من أصبحَ آمناً في سِرْبِه ) أَخْبَرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : السِّرْبُ : النَّفْسُ ، بكسر السين . وفلانٌ آمِنٌ في سِرْبِه ، أي : في نَفْسِه ، وكذلك قال ابن السكّيت . قال : والسِّرْبُ أيضاً بالكَسْر : القَطيع من
الظِّبَاء والبَقَر والنِّساء .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : السِّرْب والسُّرْبة من القَطا والظِّباء والشَّاء : القَطِيعُ .
ويقال : فلانٌ وَاسِعُ السِّرْب ، أي : وَاسعُ الصَّدر ، بَطِيءُ الغَضَب . قال : وفلانٌ آمنٌ في سِرْبه بالكسر . وأما السَّرْبُ بالفتح فإن ابن السكّيت قال : السَّرْبُ : المالُ الرّاعي يقال : أَغير على مال سَرْب بني فلان ويقال للمرأة عند الطلاق : اذهبِي فلا أَنْدَهُ سَرْبَكِ . ونحو ذلك .
حَكَى أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ قال : ومعناه : أني لا أَرُدُّ إبلك لتذهب حيث شاءت وأَصْلُ النَّدْه : الزَّجْرُ . وقال غيره : كان هذا من طَلاق أهلِ الجاهلية .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : خَلِّ سَرْبَ الرجل بالفتح ، أي : خَلِّ طريقَه قال : وقال أبو عمرو : خل سِرْبَ الرَّجُل بالكسر . وأنشد بيت ذي الرّمة :
خَلَّى لها سِرْبَ أُولاها وهَيَّجَهَا
مِنْ خَلْفِهَا لاحِقُ الصُّقْلَيْنِ هِمْهِيمُ
قال شمر : الرواية : خَلَّى لها سَرْبَ أُولاها بالفَتح .
قلتُ : وهكذا سمعتُ العَرَبَ تقول : خَلِّ سَرْبَه ، أي : طريقه .
وكان الأخفش يقول : أصبح فلانٌ آمِناً في سَرْبه بالفتح ، أي : في مَذْهبه ووَجْهه . والثِّقاتُ من أهل اللّغة قالوا : أصبح آمِناً في سِرْبه ، أي : في نَفْسِه .
وقال الأصمعيّ : يقال : سَرِّبْ عليَّ الإبل ، أي : أَرْسِلْها قطعةً قطعةً . قال : ويقال : خَرَج الماءُ سَرِباً ، وذلك إذا خرج من عُيون الخُرَز ؛ ويقال : سَرِّب قِرْبَتَك ، أي : اجعل فيها الماءَ حتّى تَنتفِخ عيونُ الخُرَز فتنسَدّ ؛ وأَنشد قول جرير :
نَعَمْ فانهَلَّ دَمْعُكَ غيرَ نَزْرٍ
كما عَيَّنْتَ بالسَّرَب الطِّبابَا
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : السرَب : الماءُ السائل .
قال : وقال الأموي : السَّرَب : الْخَرز . وأما قوله :
كأنه من كلِّي مَفْرِيَة سَرَبُ
فإن الرواة رووه بالفتح ، وقالوا : السَّرَبُ : الماء . والسربُ : السائل .
يقال : سَرِب الماءُ يَسرَبُ سَرَباً : إذا سال فهو سَرِب .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ سَرَباً ) ( الكهف : 61 ) ، قال : كان الحوت مالحاً ، فلمّا حَيِيَ بالماءِ الّذي أصابَه من العين فوَقَع في البحر جَمَد مَذْهَبُه في البحر ، فكان كالسَّرَب .
وقال أبو إسحاق : كانت فيما رؤيَ سَمَكةً مملوحةً ، وكانت آيةً لموسى في الموضع الّذي يَلقَى فيه الْخَضِر ، فاتّخذ سبيلَه في البحرَ سَرَباً ، أحيا الله تعالى السّمكةَ حتّى
سَرَبتْ في البحرَ قال : ( وسَرَبا ) منصوبٌ على جهتين : على المفعول ، كقولك : اتّخذتُ طريقي في السَّرَب ، واتّخذْتُ طريقي مكانَ كذا وكذا ، فيكون مفعولاً ثانياً ؛ كقولك : اتّخذت زيداً وكيلاً . قال : ويجوز أن يكون ( سَرَباً ) مصدراً يَدُلَّ عليه ( اتّخذ سبيلَه في البحر ) ؛ فيكون المعنى : نَسِيَا حُوتَهما . فجَعل الحوتُ طريقَه في البحر ، ثم بيّن كيف ذلك ، فكأنّه قال : سَرِب الحوتُ سَرَباً .
وقال المُعْترِض الظَّفرى في السَّرب وجعله طريقاً :
تركنا الضَّبع ساريةً إليهم
تنوب اللحمَ في سَرَب المَخِيم
قيل : تنوبه ، تأتيه . والسَّربُ : الطريق . والمَخِيمُ : اسم واد ؛ وعلى هذا معنى الآية : ( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ ) ( الكهف : 61 ) ، أي : سبيل الحوت طريقاً لنفسه ، لا يحيد عنه . المعنى : اتخذ الحوت سبيله الذي سلكه طريقاً اطّرقه .
وأخبرني المنذريّ عن ابن اليزيديّ عن أبي حاتم في قوله : ( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ سَرَباً ( قال : أظنّه يريد ذَهاباً يَسرُب سَرَباً ؛ كقولك : يَذهَب ذَهاباً .
وقال شمِر : الأَسراب من الناس : الأَقاطيع ، واحدُها سِرْب . قال : ولم أَسمَع ( سِرْبَ ) في الناس إلا للعجّاج :
ورَبِّ أَسْرابِ حَجيجٍ كُظَّمِ
وقال أبو الهَيْثَم : سُمّي السَّراب سَراباً لأنّه يَسرُب سَرْباً ، أي : يَجرِي جَرْياً ؛ يقال : سَرَب الماءُ يَسرُب سُروباً .
سلَمة عن الفرّاء قال : السراب : ما لَصِقَ بالأرض ، والآلُ : الّذي يكون ضُحًى كالمُلاَء بين السَّماء والأرض .
وقال ابن السكّيت : السراب : الّذي يَجرِي على وَجْه الأرض كأنّه الماء ، وهو يكون نِصفَ النهار ، وهو الّذي يَلصِق بالأرض ؛ وفي صفة النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان دقيقَ المَسْرُبَة ؛ قال أبو عبيد : المَسرُبة : الشَّعْرُ النابت وَسطَ الصَّدْر إلى البَطْن ؛ وأَنشَد :
الآنَ لما ابيَضَّ مَسْرُبَتي
وعَضِضْتُ من نابي على جِذْم
أبو عُبيد عن أبي زيد : سُرِب الرجلُ فهو مَسروب سَرْباً ، وهو دُخان الفِضة يَدخُل خياشيمَ الإنسان وفمه ودُبُرَه فيأخذه حَصَرٌ عليه فرُبما أفرَق وربّما مات والاسم الأُسرُبُ .
وقال شمِر : الأُسرُبُ مخفف الباء ، وهو بالفارسيّة سُرْب .
قال أبو عبيد : مَسربةُ كلّ دابة : أعاليه من لدن عنقه إلى عَجْبه ، وأنشد :
جلال أبوه عمُّه وهو خاله
مساربه حُوٌّ وأقرابه زهرُ
قال : أقرابه : مَراقّ بطنه . قال الشيخ :
وفي الحديث في الاستنجاء بالحجارة يمسح صفحتيه بحجرين ، ويمسح بالثالث المَسْرُبة ، يريد أعلى الحلقة . وقال بعضهم : السُّربة : كالصُّفة بين الغرفة .
وقال أبو مالك : تسرّبْتُ من الماء ومن الشراب ، أي : تملأتُ منه .
وقال الأصمعيّ : يقال للرّجل إذا حَفَر : قد سرَّب : أي : أخَذَ يَميناً وشِمالاً . وإنه لبَعيد السرْبة : أي : بَعيد المَذْهب في الأرض .
وقال الشَّنْفَرَى ، وهو ابن أختِ تأبّط شَرّاً :
خَرجْنا من الوادِي الّذي بَيْنَ مِشْعَلٍ
وبَين الجَبَا هيهاتَ أَنشأْتُ سُرْبَتي
أي : ما أَبعدَ الموضعَ الّذي منه ابتدأتُ مَسيرِي .
الليث : فلانٌ آمِن السِّرْب ، أي : آمنُ القَلْب ، أي : لا يُغزَى مالُه ونعَمُه . . وفلان مُنساح السّرب ، يريدون شعر صدره . قال : ومَسَارِب الدّوابّ : مَراقُّها في بطونها وأرفاغِها ، ومَسارِب الحيّات : مواضعُ آثارِها إذا انسابت في الأرض على بطونها .
وقال ابن الأعرابيّ : السُّرْبةُ : جماعةٌ يَنسلُّون من العَسْكر فيُغِيرون ويَرجِعون . والسِّرْب : النَّفْس .
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : السربة : السفر القريب ، والسبأة : السفر البعيد ، يقال : سبأته الشمس ، أي : لوّحته وغيرته . ويقال : إنك تريد سبأة ، أي : سفراً بعيداً .

##### Türkçe

س ر ب
**سرب** , **سبر** , **رسب** , **ربس** , **بسر** . **برس** .

**رسب** : Leys dedi: **الرُّسوبُ**: suda aşağıya doğru gitmektir. Fiil: **رَسب يَرْسب**.
Dedi: **والسيف الرَّسوبُ**: darbede (vuruşta) ilerleyip geçen, onun içinde kaybolandır.
Başkası dedi: Hâlid b. Velîd’in **مِرْسباً** diye adlandırdığı bir kılıcı vardı; onun hakkında şöyle der:
**ضَربتُ بالمِرْسَب رأسَ البِطرِيْقِ**
**بصارمٍ ذي هَبَّةٍ فَتِيق**
İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
**قُبِّحْتَ من سالفةٍ ومِن قَفَا**
**عبدٌ إذا ما رَسَب القومُ طَفَا**
Ebû’l-‘Abbâs dedi: Manası: hikmet sahipleri meclislerinde ağırbaşlı olup yerleşince, o ise cehliyle yüzeye çıkar; yani cehliyle sıçradı.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المرسب**: **الأواسِي**. **الرَّسُوب**: hikmet sahibi. **( النّوادر )**’de: **الرَّوْسَب** ve **الرَّوْسَم**: dehâ (musibet, belâ).

**ربس** : Leys dedi: **الرَّبْسُ** ondan **الارتباس**tır; “**عُنقودٌ مرتَبس**” denir; manası: tanesinin ezilip yumuşaması ve bir kısmının bir kısmına girmesi; ve “**كبشٌ رِبيس ورَبِيز**”, yani: dolgun, iri yumrulu.
İbnü’s-Sikkît: erkeklerden **الرَّبِيس**: yiğit.
Ve şu beyti okudu:
**ومِثْلِي لُزَّ بالحَمِيسِ الرَّبيسِ**
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: “**مالٍ ربيس** ile geldi”, yani: çok. “**الدِّبْس** ve **الرَّبْس** ile geldi”; ikisi de dehâdır. Ebû Zeyd dedi: “**أمورٍ دُبْس** ile geldim ve **أمورٍ رُبْس** ile”; bunlar **بالدال والراء** ile (yani **الدال** ve **الراء** ile) dehâlardır.
Ebû ‘Ubeyd, el-Umevî’den: **اربَسَّ** adam **اربساساً**, yani: yerde (yeryüzünde) gitti.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **ارْبسّ**: yerde sabahladığında (yola koyulduğunda).

**برس** : Sa‘lebe, Seleme’den, o da Ferrâ’dan; ve Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **البُرْسُ**: pamuk. Leys dedi: o, **قُطن البَرْدِيّ**dir.
Ve şu beyti okudu:
**كنَدِيفِ البِرْسِ فوقَ الجُماحْ**
“**وبَرْبَسْتُ** falanı”, yani: onu aradım.
Ve şu beyti okudu:
**وبَرْبَسْتُ في تَطْلابِ أرضِ ابن مالكٍ**
**فأعجَزَني والمرءُ غيرُ أَصيلِ**
İbnü’s-Sikkît: “falan **يَتبربس** geldi” denir; yani: gizli bir yürüyüşle yürür.
Dukeyn dedi:
**فصبَحَتْه سَلِقٌ تبربس**
Yani: gizli bir yürüyüşle yürür.
Ebû ‘Amr dedi: “falan bize **بتبربس** ile geldi”: böbürlenerek geldiğinde.
Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **البِرْباسُ**: derin kuyu. Dedi: **البَرْس**: kılavuzun ustalığı. Ve **برَسَ**: alacaklısına karşı sertleştiğinde.

**سبر** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **السَّبْرُ**: “yarayı ölçtüm” sözünün masdarıdır: **سَبَرْت الجرْحَ أسبُره سَبْراً**; yani: derinliğini bilmek için onu ölçtüğünde. Ve “o, **حَسَن السِّبْر**dir” denir: **السَّحَناء** ve görünüş güzel olduğunda; **السَّحْناء** renk demektir; çoğulu **أَسْبار**dır.
Hadiste: **( يَخرُج رجلٌ من النار قد ذَهَب حِبْرُه وسِبْرُه )**; yani: görünüşü.
Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّبْر**: işin özünü çıkarma. Ve **السَّبْر**: yüz güzelliği; ondan hadis: **( قد ذهب حِبْرُه وسِبرهُ )**. **المَسْبور**: **الحَسْن السبْر** (görünüşü güzel olan). Zübeyr hadîsinde: ona denildi ki: **مُرْبَنِيك**; “öyleyse **الغَرانب** içinde evlensinler; çünkü onların üzerine Ebû Bekir’in **سِبْرُه** ve zayıflığı galip geldi.”
İbnü’l-A‘râbî dedi: Buradaki **السِّبر**: benzerliktir. Dedi: Ebû Bekir ince güzellikli, zayıf bedenli idi; adam ona, onlara yabancıları evlendirmesini emretti ki Ebû Bekir’in güzelliği ile başkasının sertliği birleşsin.
Ebû Zeyd dedi: **السِّبر**: hayvanın alçaklığını yahut asaletini yahut rengini, babası tarafından bildiğin şeydir. **السبْرُ** ayrıca: hayvanı bolluk yahut kıtlıkla tanımandır.
Ve “onu babasının **سبر**iyle tanıdım” denir; yani: görünüşü ve benzerliğiyle. Şair dedi:
**أَنا ابْنُ المَضْرَحِيِّ أبي شليل**
**وهَلْ يَخفَى عَلَى النّاسِ النَّهارُ**
**علينا سبْرُهُ ولِكلّ فَحْلٍ**
**على أولادِه منه نِجارُ**
Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **السُّبْرة**: bir kuş; küçültmesi **سُبَيرة**dir.
Başka bir yerde dedi: **السُّبَر** ve **النُّهس**: iki kuştur.
Leys dedi: **السُّبَر**: şahinden aşağı bir kuştur. Ve şu beyti okudu:
**حتّى تَعاوَرَه العِقْبانُ والسُّبُر**
Dedi: **والسَّبر**: aslanın adlarındandır. Bunu Leys’ten başkasından işitmedim. Müerric, Ferazdak’ın sözü hakkında dedi:
**بجَنْبَيْ خِلال يَدفَع الضَّيم منهمو**
**خَوادِرُ في الأخْياسِ ما بينها سِبْرُ**
Dedi: Manası: aralarında düşmanlık yoktur. Dedi: **السِّبر**: düşmanlıktır; bu gariptir.
Leys dedi: **السبر**: tecrübedir; “falanda olanı **اسْبرُه**”, yani: onu dene. Dedi: **المِسبار**: yaraların derinliğinin ölçüldüğü şeydir. Dedi: **السِّبار**: yaraya konulan fitildir.
Ve şu beyti okudu:
**ترُدُّ على السّابرِين السِّبارَا**
Bize Abdullah b. ‘Urve haber verdi; dedi: Hârûn b. İshâk el-Hemdânî bize haber verdi; dedi: el-Muhâribî, Müsâfir el-‘Aclî’den, o da Hasan’dan, o da Enes’ten rivayet etti; dedi: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم hiçbir yolculuğa çıkmadı ki oturuşundan kalktığında şöyle demesin: **( اللّهم بك ابتسرْت ، وإليك توجهت ، وبك اعتصمت ، أنت ربي ورجائي . اللّهم اكفني ما أهمني وما لم أهتم به ؛ وما أنت أعلم به مني . وزودني التقوى ، واغفر لي ذنبي ، ووجهني للخير حيث توجهت )** sonra çıkar.
Onun صلى الله عليه وآله sözü: **( ابتسرت )**; yani: yolculuğuma başladım. Ve her şey ki onu taze olarak alırsın, onu **بسرته** diye say.
Bundan, Lebîd’in sözü:
**بسرتُ نداه لم تُسَرّب وحوشه**
**والبَسْرُ**: buluttan indiği anda taze sudur.
Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: **السَّبرَات** içinde abdesti tam yapmanın faziletini zikretti.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **السَّبْرة**: şiddetli soğuktur.
Hutay’e’nin develeri vasfederken söylediği şu beyti okudu:
**عِظامُ مَقِيل الهامِ غُلْبٌ رِقابُها**
**يُباكِرْنَ حَدَّ الماء في السبراتِ**
Yani: kışın ve senenin şiddetli soğuğu.

**بسر** : Allah جل وعز dedi: **( ) نَاظِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ )** **( القيامة : 24 )**.
Ve تعالى dedi: **( نَظَرَ ثُمَّ عَبَسَ )** **( المدثر : 22 )**.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: **( بَسَر )**; yani: şiddetli bir hoşnutsuzlukla baktı. Ve O’nun عز وجل sözü: **( ) نَاظِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ ( **; yani: kaşlarını çatmış; azabın ona ineceğini kesin bilmiştir.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: Deve, **ضَبَعةٍ** dışında bir yere vurulursa bu **البَسَر**dir; erkek deve onu **بَسَرها** etmiştir; o da **مَبْسورة**dur.
Şemmer dedi: Bundan “alacaklımı **بَسَرْتُ**” denir: malın vadesinden önce ondan talep ettiğimde. Ve “çıbanı **بَسَرْت**” denir: irinlenmeden önce sıktığımda; sanki **البَسْر** ondandır.
Ebû ‘Ubeyde: Kısrak erkeğe meyleder ve kızgınlaşmak isterse, kızgınlığının ilki **المباسرة**dir; o **مباسِرة**dir; sonra **وديقاً** olur. **المباسِرَةُ**: kızgınlığı tamam olmadan erkeğe meyledendir; aygır o haldeyken onu vurursa o **مبسورة**dur.
Şemmer dedi: Bitkiyi **بَسَرْت**; **أبسرُه بَسْراً**: onu taze iken otlattığımda ve onu otlatanların ilki olduğumda.
Lebîd, ilk otlanmış bir yağmuru vasfederken dedi:
**بَسَرْتُ نَداهُ لم تُسَرَّبْ وُحوشُه**
**بغَرْبٍ كجِذْعِ الهاجريِّ المشَّذَّبِ**
Seleme, Ferrâ’dan dedi: **البُسْرُ**: buluttan indiği anda taze sudur; **البَسْرُ**: su yataklarını terk ettiğinde nehirleri kazmaktır.
Dedim: O, **التبسّر**dir; Râ‘î dedi:
**إذا احْتَجَبَتْ بناتُ الأرض عنه**
**تبسَّرَ يَبْتَغِي فيها البِسارَا**
İbnü’l-A‘râbî dedi: **بَنَاتُ الأرض** küçük nehirlerdir; onlar, içinde su kalıntıları bulunan gölcüklerdir. Ve güneşe **بُسْرَة** denir: kırmızı olup berraklaşmadığında. Ba‘îs onu anarak dedi:
**فَصَبَّحَه والشمسُ حَمْراءُ بُسْرَةٌ**
**بِسائغةِ الأنْقَاءِ مَوْتٌ مُغَلِّسٌ**
Ebû ‘Ubeyde dedi: Kısrak erkeğe meyleder de kızgınlaşmazsa bu **مباسَرة**dir; sonra **وَدِيقاً** olur; aygır o haldeyken onu aşarsa “onu **تَبَسَّرَها** etti ve **بَسَرَها** etti” denir.
Eşca‘ el-‘Abdî’den rivayet edildi ki dedi: “**لا تَبْسُروا ولا تَثْجُروا**”; **البَسْرُ**: **البُسْر** ile **الرُّطَب**ı karıştırmak ve ikisini birlikte nebîz yapmaktır. **الثَّجْرُ**: **ثَجِيرُ البُسْر** alınır da hurma ile birlikte atılır. Bunu, iki karışım korkusuyla kerih gördü; Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) ikisini yasaklaması sebebiyle. **البُسْر**: renklenip olgunlaşmamış olandır; olgunlaşınca **أَرْطَب** olmuştur.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: Tanesi yeşerip yuvarlaklaşırsa o **جَدالٌ**dır; büyürse o **البُسْرُ**dur; kızarırsa o **شِقْحَةٌ**dır.
Leys: **البسرَة** bitkiden, yer yüzünden yükselmiş olup uzamamış, taze ve en hoş olanıdır. Ve şu beyti okudu:
**رَعَتْ بارِضَ الْبُهْمَى جَمِيماً وبُسْرَةً**
**وصَمْعَاءَ حتى آنَفَتْهَا فِصالْها**
**والبَيَاسِرَةُ**: Sind’den bir topluluktur; gemi sahipleri onları düşmanlarıyla savaşmak için ücretle tutarlar; ve **بَيْسرِي** bir adam. **البِسَارُ**: yazın Sind halkının üzerine devam eden, bir an bile onlardan kesilmeyen yağmurdur; işte onlar **أيَّامُ البِسار**dır.
**والبَاسورُ**: bilinen bir hastalıktır; Arapçalaştırılmıştır; çoğulu **البواسير**dir.
Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **البسرةُ**: köpeğin çubuğunun başıdır. **المبْسُور**: ihtiyacı yerinde olmayan yerde isteyen kimsedir. Ve “nehri **بَسَر** etti”: kuru iken onda kuyu kazdığında. Ve şu beyti okudu:
**تَبَسّرَ يَبْتَغِي فيها البِسَارَا**
Dedi: **انبَسَر** ve **بَسَرَ**: **البُسْر**ı hurma yahut yaş hurma ile karıştırıp ikisini nebîz yaptığında. Ve **أَبْسرَ** ve **بَسَرَ**: **الحِبْن**ı kabuk bağlamadan önce sıktığında. Ve **أَبْسَرَ**: zulmedilmiş bir arazide kazdığında.

**سرب** : Ferrâ, Allah جل وعز’in sözü hakkında dedi: **( وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِالَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ )** **( الرعد : 10 )**; dedi: “gündüz **ساربٌ**”, yani: gündüz açıkta olan; Zecâc da buna benzer söyledi.
Dedi: **( وسارِبٌ بالنهار )**: gündüz, **سِرْبِه** içinde açıkta olandır; “ona **سِرْبَه**ni bırak” denir; yani: yolunu. Manası: yollarda açıkta olan; karanlıklarda gizlenen; sözüyle açıktan söyleyen; içinde gizleyen; Allah تعالى’nın ilmi onlarda eşittir.
Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-‘Abbâs’tan: dedi: Ahfeş, O’nun عز وجل sözü hakkında dedi: **( وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِالَّيْلِ ( **; yani: açıkta olan. Ve **السارب**: gizlenen.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: **المستخفِي**: örtünen. Dedi: **الساربُ**: açıkta olan; manası: açık ve gizli O’nun katında birdir.
Katâde, **( وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ ( ** sözü hakkında dedi: açıkta olan; buna benzeri İbn Abbâs’tan rivayet edildi.
Kutrub dedi: **( ساربٌ بالنّهار )**: gizlenen; “vahşi hayvan **انسَرَبَ** etti” denir: inine girdiğinde.
Dedim: Araplar der ki: develer **سَرَبَت**; **تَسْرُبُ**; ve erkek deve **سَرَبَ**; **سُرُوباً**; yani: yeryüzünde dilediği yerde açıkça yürüyüp gitti. Ahnes b. Şihâb et-Teğlibî dedi:
**وكلّ أُناسٍ قارَبوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ**
**ونحن خَلَعْنَا قَيْدَه فهو سَارِبُ**
Ama **الانسِراب** onun dediği gibi **السّرَب**e girmektir. Hadiste: **( من أصبحَ آمناً في سِرْبِه )**. Münzirî bana haber verdi; Sa‘lebe’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **السِّرْبُ**: nefistir; **بكسر السين**. “Falan **آمِنٌ في سِرْبِه**”, yani: nefsinde (kendi içinde) emindir; İbnü’s-Sikkît de böyle dedi. Dedi: **السِّرْبُ** ayrıca, kesre ile: ceylan, sığır ve kadınlardan sürüdür.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **السِّرْب** ve **السُّرْبة**: **القَطا**dan, ceylanlardan ve koyundan: sürüdür.
Ve “falan **وَاسِعُ السِّرْب**” denir; yani: göğsü geniş, öfkesi yavaş. Dedi: “falan **آمنٌ في سِرْبه**” kesre ile. Ama fetha ile **السَّرْبُ**: İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّرْبُ**: otlayan maldır; “falan oğullarının **سَرْب** malına baskın yaptım” denir. Ve kadına boşamada: “git; **فلا أَنْدَهُ سَرْبَكِ**” denir. Buna benzer.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den nakletti; dedi: Manası: “develerini geri çevirmem; dilediği yere gitsin.” **النَّدْه**in aslı: azarlamadır. Başkası dedi: Bu, cahiliye ehlinin boşamasındandı.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: “adamın **سَرْبَ**ını bırak” fetha ile; yani: yolunu bırak. Dedi: Ebû ‘Amr dedi: “adamın **سِرْبَ**ını bırak” kesre ile. Zü’r-Rumme’nin beytini okudu:
**خَلَّى لها سِرْبَ أُولاها وهَيَّجَهَا**
**مِنْ خَلْفِهَا لاحِقُ الصُّقْلَيْنِ هِمْهِيمُ**
Şemmer dedi: Rivayet: “ona ilkinin **سَرْبَ**ını bıraktı” fetha ile.
Dedim: Arapların “**خَلِّ سَرْبَه**” dediğini böyle işittim; yani: yolunu.
Ahfeş derdi ki: “falan **آمِناً في سَرْبه**” fetha ile; yani: gidişinde ve yönünde. Dil ehlinin güvenilirleri dedi: “**آمِناً في سِرْبه**”; yani: nefsinde.
Asma‘î dedi: “bana develeri **سَرِّبْ** et”, yani: onları parça parça sal. Dedi: “su **سَرِباً** çıktı” denir; bu, boncukların gözlerinden çıktığında. Ve “kırbanı **سَرِّب** et” denir; yani: içine su koy ki boncukların gözleri şişsin de tıkansın. Cerîr’in sözünü okudu:
**نَعَمْ فانهَلَّ دَمْعُكَ غيرَ نَزْرٍ**
**كما عَيَّنْتَ بالسَّرَب الطِّبابَا**
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **السرَب**: akan sudur.
Dedi: Umevî dedi: **السَّرَب**: boncuklardır. Ama şu söz:
**كأنه من كلِّي مَفْرِيَة سَرَبُ**
Râviler onu fetha ile rivayet ettiler ve dediler: **السَّرَبُ**: sudur. Ve **السربُ**: akandır.
“Su **سَرِب** etti; **يَسرَبُ سَرَباً**” denir: aktığında; o halde o **سَرِب**dir.
Ferrâ, Allah جلّ وعز’in sözü hakkında dedi: **( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ سَرَباً )** **( الكهف : 61 )**; dedi: balık tuzluydu; gözeden ona isabet eden su ile dirilince denize düştü; denizde gidiş yolu dondu; **كالسَّرَب** gibi oldu.
Ebû İshâk dedi: Görülen şeyde o, tuzlanmış bir balıktı; Mûsâ’ya, Hızır’la buluşacağı yerde bir ayetti; denizde yolunu **سَرَباً** edindi; Allah تعالى balığı diriltti; ta ki denizde **سَرَبتْ** etti. Dedi: **( وسَرَبا )** iki yönden mansuptur: mef‘ûl olarak; “yolumu **في السَّرَب** edindim” demen gibi; ve “yolumu falan yer edindim” demen gibi; böylece ikinci mef‘ûl olur; “Zeyd’i vekil edindim” demen gibi. Dedi: **( سَرَباً )**ın, **( اتّخذ سبيلَه في البحر )**ın delalet ettiği bir masdar olması da caizdir; böylece mana: ikisi balıklarını unuttu; balık denizde yolunu yaptı; sonra bunun nasıl olduğunu açıkladı; sanki “balık **سَرِب** etti, **سَرَباً**” dedi.
Mu‘terid ez-Zaferî, **السَّرب** hakkında ve onu yol yaparak dedi:
**تركنا الضَّبع ساريةً إليهم**
**تنوب اللحمَ في سَرَب المَخِيم**
Denildi: **تنوبه**: ona gelir. **السَّربُ**: yoldur. **المَخِيمُ**: bir vadinin adıdır. Buna göre ayetin manası: **( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ )** **( الكهف : 61 )**; yani: balığın yolunu kendine bir yol edindi; ondan sapmaz. Mana: balık, gittiği yolu bir yol edindi; onu izledi.
Münzirî bana haber verdi; İbnü’l-Yezîdî’den, o da Ebû Hâtim’den: **( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ سَرَباً ( ** sözü hakkında dedi: Zannederim “gitme”yi kasteder: **ذَهاباً يَسرُب سَرَباً**; “gider, bir gidişle” demen gibi.
Şemmer dedi: İnsanlardan **الأَسراب**: bölüklerdir; teki **سِرْب**tir. Dedi: İnsanlarda **( سِرْبَ )**i ancak A‘câc için işittim:
**ورَبِّ أَسْرابِ حَجيجٍ كُظَّمِ**
Ebû’l-Heysem dedi: **السَّراب**a **سَراباً** denildi; çünkü o **يَسرُب سَرْباً**, yani: akıp gider; “su **سَرَب** etti; **يَسرُب سُروباً**” denir.
Seleme, Ferrâ’dan dedi: **السراب**: yere yapışan şeydir; **الآلُ**: kuşluk vakti gökle yer arasında bir örtü gibi olandır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **السراب**: yer yüzünde su gibi akan şeydir; öğle vaktinde olur; yere yapışan odur. Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: **دقيقَ المَسْرُبَة** idi. Ebû ‘Ubeyd dedi: **المَسرُبة**: göğsün ortasında bitip karna kadar olan kıllardır. Ve şu beyti okudu:
**الآنَ لما ابيَضَّ مَسْرُبَتي**
**وعَضِضْتُ من نابي على جِذْم**
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adam **سُرِب** edildi; o **مَسروب**dur; **سَرْباً**; bu, gümüş dumanıdır; insanın burun deliklerine, ağzına ve makatına girer; onu bir tıkanma tutar; bazen boğulur, bazen ölür; adı **الأُسرُبُ**tur.
Şemmer dedi: **الأُسرُبُ** bânın hafifletilmişidir; Farsçada **سُرْب**tir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Her hayvanın **مَسربة**si: boynundan sağrısına kadar üst kısımlarıdır. Ve şu beyti okudu:
**جلال أبوه عمُّه وهو خاله**
**مساربه حُوٌّ وأقرابه زهرُ**
Dedi: **أقرابه**: karnının ince derileridir. Şeyh dedi:
Ve hadiste, taşlarla istincâda: iki taşla iki yanını siler; üçüncüyle **المَسْرُبة**yi siler; halkasının üstünü kasteder. Bazıları dedi: **السُّربة**: oda ile oda gibi yer arasında bir sıfat gibidir.
Ebû Mâlik dedi: Sudan ve içkiden **تسرّبْتُ**, yani: onunla dolup tıka basa doldum.
Asma‘î dedi: Adam kazdığında ona “**قد سرَّب**” denir; yani: sağa sola yöneldi. Ve “o, **بَعيد السرْبة**dir” denir; yani: yeryüzünde gidişi uzaktır.
Şenferâ, o da Teebbata Şerran’ın kız kardeşinin oğludur, dedi:
**خَرجْنا من الوادِي الّذي بَيْنَ مِشْعَلٍ**
**وبَين الجَبَا هيهاتَ أَنشأْتُ سُرْبَتي**
Yani: yürüyüşüme başladığım yer ne kadar uzaktır.
Leys: “falan **آمِن السِّرْب**”tir; yani: kalbi emindir; yani: malına ve davarına baskın yapılmaz. Ve “falan **مُنساح السّرب**”tir; göğüs kıllarını kastederler. Dedi: hayvanların **مَسَارِب**i: karınlarındaki ve koltuk altlarındaki ince derileridir. Yılanların **مَسارِب**i: yerde karınları üzerinde kayıp gittiklerinde izlerinin yerleridir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **السُّرْبةُ**: ordudan sıyrılıp baskın yapıp dönen topluluktur. **السِّرْب**: nefistir.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘lebe’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den: **السربة**: yakın yolculuktur; **السبأة**: uzak yolculuktur. “Güneş onu **سبأته** etti” denir; yani: onu esmerletti ve değiştirdi. Ve “sen **سبأة** istiyorsun” denir; yani: uzak bir yolculuk.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والسين وما يثلثهما)
(بسط) الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتِدادُ الشَّيء، في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط. والبَسَاط الأرض، وهي البسيطة. يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط. قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني  *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقا، والبَسْطة في كلّ شيء السَّعَة وهو بسيط الجسْم والباعِ والعِلْم. قال الله تعالى: ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي العِلْمِ والجِسْم﴾ [البقرة 247]. ومن هذا الأصل وإليه يرجع، قولُهم للنّاقة التي خُلِّيت هي ووَلَدَها لا تُمنَع منه: بُِسْط.
(بسق) الباء والسين والقاف أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء وعُلُوُّه. قال الخليل: يقال بَسَقَتِ النّخلةُ بُسُوقاً إذا طالَتْ وكَمُلَتْ. وفي القرآن: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ [ق 10]، أي طويلات.
قال يعقوب: نخلةٌ باسقة ونَخيلٌ بواسِقُ، المَصْدر البُسُوق. قال: ويقال بَسَق الرّجل طَالَ، وبَسَق في عِلْمه عَلا.
أبو زَيْدٍ عن المنْتَجِع بن نَبْهان: غَمَامَةٌ باسِقَةٌ أي بيضاءُ عالية. وبواسِق السَّحاب أعالِيه.
فإن قال قائل: فقد جاء بَسق، وليس من هذا القياس. قيل لـه: هذا ليس أصلاً: لأنّه من باب الإبدال، وذلك أنّ السين فيه مَقام الصّاد والأصل بَصَق ثمّ حُمِل على هذا شيءٌ آخر، وهو قولهم أبْسَقَت الشّاةُ فهي مُبْسِقٌ إذا أنْزلَتْ لبناً مِنْ قَبْلِ الولادةِ بشَهْرٍ وأكثرَ من ذلك فيُحْلَب. وهذا إذا صَحَّ فكأنّها جاءت ببُساقٍ، تشبيهاً لـه ببُساق الإنسان. والدّليل على ذلك أنهم يقولون: الجارية وهي بِكْرٌ، يصير في ثدْيها لبَنٌ، فهل ذلك إلاّ كالبُساق.
قال أبو عُبيدة: المِبْساق التي تَدِرُّ قبل نِتاجها. وأنشَدَ- وأكثَرُ ظَنِّي أنّ هذا شعرٌ صنَعَه أبو عبيدة- :
ومُبْسِق تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ *** تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ
(بسل) الباء والسين واللام أصلٌ واحد تتقارب فُروعُه، وهو المنْع والحبس، وذلك قولُ العرب للحرام: بَسْلٌ. وكلُّ شيءٍ امتَنَع. فهو بَسْلٌ. قال زُهير:
* فإن تُقْوِيا مِنْهُمْ فإنهُمُ بَسْلُ([2]) *
والبَسالة الشّجاعة من هذا؛ لأنّها الامتناع على القِرْن. ومن هذا الباب قولهم: أَبْسَلْتُ الشّيءَ أسلمتُهُ للهَلَكَةِ. ومنه أَبْسَلْتُ وَلَدِي رهنْتُه. قال الله تعالى: ﴿أُولئِكَ الّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا﴾ [الأنعام 70]. ثُمّ قالَ عوفُ بنُ الأحوص([3]):
وإبسالي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَوْنَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([4])وأما البُسْلَةُ فأُجرة الرّاقِي، وقد يُرَدُّ بدقيقٍ من النّظر إلى هذا([5]). والأحسنُ عندي أن يقال هو شاذٌ عن معظم الباب. وكان ابنُ الأعرابي يقول: البَسَل الكرِيه الوَجْه([6])؛ وهو قياسٌ صَحيحٌ مطّرِدٌ على ما أصَّلْناه.
(بسم) الباء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو إبداء مُقَدَّم الفَم لمسَرّة؛ وهو دون الضَّحِك يقال بَسَم يَبْسِم وتَبَسَّم وابْتَسَم.
(بسأ) الباء والسين* والهمزة أصلٌ واحدٌ، وهو الأُنْس بالشّيء، يقال بَسَأْتُ به وبَسِئْتُ أيضاً. وناقة بَسُوءٌ لا تَمْنَع الحالِب.
(بسر) الباء والسين والراء أصلان: أحدُهما الطَّراءة وأن يكون الشّيءُ قَبْل إناه. والأصل الآخر وُقوف الشّيءِ وقِلَّةُ حَرَكته.
فالأوّل قولهم لِكلِّ شيءٍ غَضٍّ بُسْرٌ؛ ونباتٌ بُسْرٌ إذا كان طَرِيّاً. وماءٌ بُسْرٌ قريبُ عَهْدٍ بالسَّحاب. وابتَسَرَ الفَحْلُ النّاقةَ إذا ضَرَبَها على غيرِ ضَبَعَة. ويقال للشّمس في أوّل طُلوعِها بُسْرة. ومن هذا قولُهمْ بَسَر الرّجُل الحاجةَ إذا طَلَبها مِن غير مَوْضِع الطَّلَب. وقياسُه صحيح، لأنّه كأنّه طلبَها قبل إناها([7]). والبَسْر ظَلْمُ السِّقَاء، وذلك شُرْبُه قبل رَوْبه.
 --------------ـــــ
([1]) البيت للعديل بن الفرخ كما في حماسة ابن الشجري 199 واللسان (بسط).
([2]) صدره كما في ديوانه 101:
* بلاد بها نادمتهم وعرفتهم *
([3]) وكذا وردت العبارة في المجمل (بل).
([4]) أنشده في اللسان (13: 57) برواية: "بدم قراض". ثم قال: "وفي الصحاح: بدم مراق". وأنشده في اللسان (18: 80) برواية: "بغير بعو - جرمناه ولا بدم مراق" وفي الجمهرة (1: 317): "يصف أنه رهن بنيه في حرب كانت بينه وبين قوم آخرين". يقال بعى الذنب يبعاه ويبعوه بعواً اجترمه واكتسبه. وقال ابن بري: "البيت لعبد الرحمن بن الأحوس". وسيأتي البيت في مادة (بعو).
([5]) في الأصل: "وقد يرد بدقيق من النظر أن يرد إلى هذا".
([6]) البسل، بالتحريك، كما ضبط في الأصل، وكما نبه عليه في تاج العروس. ويقال أيضاً في معناه باسل وبسيل.
([7]) في الأصل: "إناه".
ـ

##### Türkçe

(باء **الباء** ve **السين** ve ikisini üçleyen(ler) babı)

(**بسط**) **الباء** ve **السين** ve **الطاء** tek bir asıldır; o da şeyin uzanmasıdır; enine yahut en olmayanda. Şu hâlde **البِساط** yayılan şeydir. **البَسَاط** yer(=toprak)tır; o da **البسيطة**dır. “**بَسِيطٌ** ve **بَساط** yer” denir. Dedi ki:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني  *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])
Ve falanın eli **بِسْطٌ**tur; eğer çok veren ise. Ve her şeyde **البَسْطة** genişliktir; ve o, beden, kol açıklığı ve ilimde **بسيط**tir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي العِلْمِ والجِسْم﴾ [البقرة 247]. Ve bu asıldan ve ona döner, onların, kendisi ve yavrusu serbest bırakılan, ondan men olunmayan deveye sözleri: **بُِسْط**.

(**بسق**) **الباء** ve **السين** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin yükselmesi ve yücelmesidir. Halîl dedi: Hurma ağacı uzayıp tamamlandığında “**بَسَقَتِ** النّخلةُ **بُسُوقاً**” denir. Kur’ân’da: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ [ق 10], yani uzunlar.
Ya‘kūb dedi: **نخلةٌ باسقة** ve **نَخيلٌ بواسِقُ**; mastar **البُسُوق**tur. Dedi: Ve “adam uzadı” diye **بَسَق** denir; ve “ilminde yüceldi” diye **بَسَق في عِلْمه**.
Ebû Zeyd, el-Munteci‘ b. Nebhân’dan: **غَمَامَةٌ باسِقَةٌ** yani beyaz, yüksek. Ve **بواسِق السَّحاب** bulutun en yüksekleridir.
Eğer bir söyleyen derse: **بَسق** gelmiştir; bu kıyastan değildir. Ona denir ki: Bu bir asıl değildir; çünkü o, ibdâl babındandır; zira ondaki **السين**, **الصّاد** makamındadır; asıl **بَصَق**tır. Sonra buna başka bir şey hamledildi; o da onların “koyun **أبْسَقَت**; o hâlde o **مُبْسِقٌ**tur” sözleridir; doğumdan bir ay önce ve daha fazla, süt indirdiğinde, sağılır. Bu sahih olursa, sanki o **بُساقٍ** getirmiş gibidir; onu insanın **بُساق**ına benzetme olarak. Bunun delili: onlar derler ki: câriye, o bakire iken, memesine süt olur; bu, ancak **البُساق** gibi değil midir.
Ebû ‘Ubeyde dedi: **المِبْساق** doğumundan önce sütü akan(=sağılacak kadar süt veren)dir. Ve inşâd etti — ve zannımın çoğu, bunun Ebû ‘Ubeyde’nin yaptığı bir şiir olduğudur —:
ومُبْسِق تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ *** تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ

(**بسل**) **الباء** ve **السين** ve **اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yaklaşır; o da men ve hapsetmedir. Bu, Arapların harama **بَسْلٌ** demesidir. Ve her şey ki imtina etti; o **بَسْلٌ**dür. Züheyr dedi:
* فإن تُقْوِيا مِنْهُمْ فإنهُمُ بَسْلُ([2]) *
Ve **البَسالة** yiğitliktir; bu(=asıl)dan; çünkü o, dengine karşı imtinadır. Ve bu babdandır onların “**أَبْسَلْتُ** şeyi” sözleri: onu helâke teslim ettim. Ve ondan “**أَبْسَلْتُ** oğlumu” yani onu rehin verdim. Allah Teâlâ dedi: ﴿أُولئِكَ الّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا﴾ [الأنعام 70]. Sonra ‘Avf b. el-Ahvas([3]) dedi:
وإبسالي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَوْنَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([4])
أما **البُسْلَةُ** ise, rukyeci(=okuyup üfleyen)in ücretidir; ve ince bir nazarla buna döndürülebilir([5]). Bana göre daha iyisi, onun babın çoğundan şâz denmesidir. İbnü’l-A‘râbî derdi: **البَسَل** çirkin yüzlüdür([6]); ve o, bizim asılladığımız üzere sahih, muttarid bir kıyastır.

(**بسم**) **الباء** ve **السين** ve **الميم** tek bir asıldır; o da sevinç için ağzın ön kısmını ortaya koymaktır; ve o, gülmenin altındadır. “**بَسَم** **يَبْسِم** ve **تَبَسَّم** ve **ابْتَسَم**” denir.

(**بسأ**) **الباء** ve **السين** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da şeyle ünsiyettir. “Onunla **بَسَأْتُ**” ve “**بَسِئْتُ**” de denir. Ve **ناقة بَسُوءٌ**: sağanı men etmez.

(**بسر**) **الباء** ve **السين** ve **الراء** iki asıldır: birincisi tazelik ve şeyin olgunlaşmasından önce olmasıdır. İkinci asıl, şeyin durması ve hareketinin azlığıdır.
Birincisi: her taze şeye onların **بُسْرٌ** demeleridir; ve bitki **بُسْرٌ**dur, eğer taze ise. Ve su **بُسْرٌ**dur; bulutla yakın ahitli(=yeni)dir. Ve aygır, deveyi **ابتَسَرَ** etti; eğer onu **ضَبَعَة** olmaksızın vurduysa. Ve güneşe, doğuşunun başında **بُسْرة** denir. Ve bundan onların “adam ihtiyacı **بَسَر** etti” sözleri: onu, talep yerinden başka bir yerden talep etti. Ve kıyası sahihdir; çünkü sanki onu olgunlaşmasından önce talep etmiştir([7]). Ve **البَسْر** kırbanın zulmüdür; o da, ekşimesinden önce içmektir.
--------------ـــــ
([1]) Beyit, Hamâse İbnü’ş-Şecerî 199 ve Lisân (**بسط**)’ta olduğu üzere el-‘Adîl b. el-Ferah’ındır.
([2]) Sadrı, divanında 101’de olduğu üzere:
* بلاد بها نادمتهم وعرفتهم *
([3]) İbare, el-Mücmel (**بل**)’de de böyle vârid olmuştur.
([4]) Lisân (13: 57)’da “بدم قراض” rivayetiyle inşâd etti. Sonra dedi: “Sıhâh’ta: بدم مراق.” Ve Lisân (18: 80)’da “بغير بعو - جرمناه ولا بدم مراق” rivayetiyle inşâd etti; ve Cemhere (1: 317)’de: “kendisinin, kendisiyle başka bir kavim arasında olan bir savaşta oğullarını rehin verdiğini vasfeder.” Denir: “**بعى** günahı **يبعاه** ve **يبعوه** **بعواً**”: onu işledi ve kazandı. İbn Berrî dedi: “Beyit, ‘Abdurrahmân b. el-Ahvas’ındır.” Beyit, (**بعو**) maddesinde gelecektir.
([5]) Asılda: “وقد يرد بدقيق من النظر أن يرد إلى هذا”.
([6]) **البسل**, harekeli olarak; asılda ضبط edildiği gibi ve Tâcü’l-‘Arûs’ta buna dikkat çekildiği gibi. Ve mânâsında **باسل** ve **بسيل** de denir.
([7]) Asılda: “إناه”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البسر: الاستعجال بالشيء قبل أوانه، نحو: بسر الرجل الحاجة: طلبها في غير أوانها، وبسر الفحل الناقة: ضربها قبل الضبعة (انظر: اللسان (بسر). والضبعة: شدة شهوة الفحل للناقة. انظر: اللسان (ضبع) )، وماء بسر: متناول من غديره قبل سكونه، وقيل للقرح الذي ينكأ قبل النضج: بسر، ومنه قيل لما لم يدرك من التمر: بسر، وقوله عز وجل: ﴿ثم عبس وبسر﴾ [المدثر/22] أي: أظهر العبوس قبل أوانه وفي غير وقته، فإن قيل: فقوله: ﴿ووجوه يومئذ باسرة﴾ [القيامة/24] ليس يفعلون ذلك قبل الوقت، وقد قلت: إن ذلك يقال فيما كان قبل الوقت! قيل: إن ذلك إشارة إلى حالهم قبل الانتهاء بهم إلى النار، فخص لفظ البسر، تنبيها أن ذلك مع ما ينالهم من بعد يجري مجرى التكلف ومجرى ما يفعل قبل وقته، ويدل على ذلك قوله عز وجل: ﴿تظن أن يفعل بها فاقرة﴾ [القيامة/25].

##### Türkçe

- **البسر**: bir şeyi vaktinden önce aceleye getirmektir; şu gibi: **بسر الرجل الحاجة**: onu vaktinin dışında istedi; ve **بسر الفحل الناقة**: **الضبعة**’den önce ona vurdu (bak: **اللسان** (**بسر**). Ve **الضبعة**: erkeğin dişiye karşı şehvetinin şiddetidir. bak: **اللسان** (**ضبع**) ); ve **ماء بسر**: durulmasından önce gölcüğünden alınan (su); ve olgunlaşmadan önce kanatılan yaraya: **بسر** denildi; bundan dolayı hurmadan erişmemiş olana: **بسر** denildi; ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: ﴿ثم عبس وبسر﴾ [المدثر/22], yani: vaktinden önce ve vaktinin dışında surat asmayı ortaya koydu; eğer denilirse: öyleyse O’nun sözü: ﴿ووجوه يومئذ باسرة﴾ [القيامة/24], bunu vakitten önce yapmıyorlar; hâlbuki sen bunun vakitten önce olana söylendiğini söyledin! denilir ki: bu, onların ateşe götürülüp kendileriyle sonuca varılmadan önceki hâllerine bir işarettir; böylece **البسر** lafzını, bundan sonra kendilerine erişecek olanla birlikte bunun, külfet yoluna ve vaktinden önce yapılan şeyin yoluna cereyan ettiğine dikkat çekmek için tahsis etti; buna O’nun (Azze ve Celle) sözü delâlet eder: ﴿تظن أن يفعل بها فاقرة﴾ [القيامة/25].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب س ر
هو بسراً أطيب منه رطباً وقد أبسرت النخلة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ابتسر الحاجة‏:‏ طلبها قبل وقتها‏.‏
وابتسر الفحل الناقة‏:‏ ضربها من غير ضبعة وابتسر الجارية وابتكرها واختضرها‏:‏ افتضها قبل الإدراك‏.‏
وغلام بسر وجارية بسرة‏:‏ غضا الشباب‏.‏
ويقولون صبحته والشمس حمراء بسرة‏:‏ لما يصف شعاعها‏.‏
قال البعيث‏:‏ فصبحه والشمس حمراء بسرة بسائفة الأنقاء موت مغلس وإن خرجت بك بثرة فلا تبسرها أي لا تفقأها وهي بسرة غضة‏.‏

##### Türkçe

ب س ر
O, ondan **بسراً** olarak daha hoş/temizdir; ondan **رطباً** olarak (da). Ve hurma ağacı **أبسرت** (yani **بسر** verdi).
Ve mecazdan: **ابتسر** ihtiyacı: onu vaktinden önce istedi.
Ve **ابتسر** aygır dişi deveyi: onu **ضبعة** olmaksızın vurdu. Ve **ابتسر** cariyeyi, ve onu **ابتكرها** ve onu **اختضرها**: idrake erişmeden önce onun bekâretini bozdu.
Ve **غلام بسر** ve **جارية بسرة**: gençliğin tazesi.
Ve derler ki: “Onu sabahladım; güneş kırmızı **بسرة** (iken)”: onun ışınını vasfetmek için.
**البعيث** dedi:
“Onu sabahladı; güneş kırmızı **بسرة** (iken), **بسائفة** **الأنقاء** ile; ölüm, alacakaranlıkta; ve eğer sana bir **بثرة** çıktıysa, onu **تبسرها** etme; yani onu patlatma; o, taze bir **بسرة**dir.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَسْرُ: الإِعْجالُ.
وبَسَرَ الفَحْلُ الناقةَ يَبْسُرُها بَسْراً وابْتَسَرَها: ضربها قبل الضَّبَعَةِ. الأَصمعي: إِذا ضُرِبَت الناقةُ على غير ضَبعَةٍ فذلك البَسْرُ، وقد بَسَرَها الفحلُ، فهي مَبْسُورة؛ قال شمر: ومنه يقال: بَسَرْتُ غَرِيمي إِذا تقاضيته قبل محلّ المال، وبَسَرْتُ الدُّمَّلَ إِذا عصرته قبل أَن يَتَقَيَّحَ، وكأَنَّ البَسْرَ منه. والمَبْسُورُ: طالب الحاجة في غير موضعها. وفي حديث الحسن قال للوليد التَّيّاسِ: لا تُبْسِرْ؛ البَسْرُ ضرب الفحل الناقة قبل أَن تَطْلُب؛ يقول: لا تَحْمِلْ على الناقة والشاة قبل أَن تطلب الفحلَ، وبَسَرَ حاجته يَبْسُرُها بَسْراً وبِساراً وابْتَسَرَها وتَبَسَّرَها: طلبها في غير أَوانها أَو في غير موضعها؛ أَنشد ابن الأَعرابي للراعي:
إِذا احْتَجَبَتْ بناتُ الأَرضِ عنه،
تَبَسَّرَ يَبْتَغِي فيها البِسارَا
بنات الأَرض: النبات. وفي الصحاح: بناتُ الأَرضِ المواضع التي تخفى على الراعي. قال ابن بري: قد وهم الجوهري في تفسير بنات الأَرض بالمواضع التي تخفى على الراعي، وإِنما غلطه في ذلك أَنه ظن أَن الهاء في عنه ضمير الراعي، وأَن الهاء في قوله فيها ضمير الإِبل، فحمل البيت على أَن شاعره وصف إِبلاً وراعيها، وليس كما ظن وإِنما وصف الشاعر حماراً وأُتُنَه، والهاء في عنه تعود على حمار الوحش، والهاء في فيها تعود على أُتنه؛ قال: والدليل على ذلك قوله قبل البيت ببيتين أَو نحوهما:
أَطَارَ نَسِيلَهُ الحَوْلِيَّ عَنْهُ،
تَتَبُّعُه المَذانِبَ والقِفَارَا
وتَبَسَّرَ: طلب النبات أَي حَفَر عنه قبل أَن يخرج؛ أَخبر أَن الحَرَّ انقطع وجاء القيظُ، وبَسَرَ النخلة وابْتَسَرها: لَقَّحَها قبل أَوان التلقيح؛ قال ابن مقبل:
طَافَتْ به العَجْمُ، حتى نَدَّ ناهِضُها،
عَمٌّ لُقِحْنَ لِقاحاً غَيرَ مُبْتَسَرِ
أَبو عبيدة: إِذا همَّت الفرسُ بالفَحْلِ وأَرادَتْ أَن تَسْتَودِقَ فَأَولُ وِداقِها المُباسَرَةُ، وهي مُباسِرَةٌ ثم تكونَ وَديقاً. والمُباسِرَةُ: التي هَمَّتْ بالفحل قبل تمام وِداقِها، فإِذا ضربها الحِصانُ في تلك الحال، فهي مبسورة، وقد تَبسَّرَها وبَسَرَها.
والبَسْرُ ظَلْمُ السّقاءِ. وبَسَرَ الجِبْنَ بَسْراً: نَكَأَه قبل وقته. وبَسَرَ وأَبْسَرَ إِذا عَصَرَ الحِبْنَ قبلَ أَوانه. الجوهري: البَسْرُ أَن يَنْكَأَ الحِبْنَ قبل أَن يَنْضَجَ أَي يَقْرِفَ عنه قِشْرَهُ. وبَسَرَ القَرْحَةَ يَبْسُرُها بَسْراً: نكأَها قبلَ النُّضْجِ. والبَسْرُ: القَهْرُ. وبَسَرَ يَبْسُرُ بَسْراً وبُسُوراً: عَبَسَ. وَوَجْهٌ بَسْرٌ: باسِرٌ، وُصِفَ بالمصدر. وفي التنزيل العزيز: وَوُجُوهٌ يومئذٍ باسِرَةٌ؛ وفيه: ثم عَبَسَ. وَبَسَرَ؛ قال أَبو إِسحق: بَسَرَ أَي نظر بكراهة شديدة. وقوله: ووجوه يومئذٍ باسِرة أَي مُقَطِّبَةٌ قد أَيقنت أَن العذاب نازل بها. وبَسَرَ الرجلُ وَجْهَه بُسُوراً أَي كَلَحَ. وفي حديث سعد قال: لما أَسلمتُ رَاغَمَتْني أُمِّي فكانت تلقاني مَرَّةً بالبِشْرِ ومَرَّةً بالبَسْرِ؛ البِشْرُ، بالمعجمة: الطلاقة؛ والبَسْرُ، بالمهملة: القُطُوبُ؛ بَسَرَ وَجْهَهُ يَبْسُرُه.
وتَبَسَّرَ النهارُ: بَرَدَ. والبُسْرُ: الغَضُّ من كل شيء. والبُسْرُ: التمر قبل أَن يُرْطِبَ لِغَضاضَتِه، واحدته بُسْرَةٌ؛ قال سيبويه: ولا تُكَسَّرُ البُسْرَةُ إِلاَّ أَن تجمع بالأَلف والتاء لقلة هذا المثال في كلامهم، وأَجاز بُسْرانٌ وتُمْرانٌ يريد بهما نوعين من التَّمْرِ والبُسْرِ. وقد أَبْسَرَتِ النخلةُ ونخلةُ مُبْسِرٌ، بغير هاء، كله على النسب، ومِبْسارٌ: لا يَرْطُبُ ثمرها. وفي الحديث في شرط مشترى النخل على البائع: ليس له مِبْسارٌ، هو الذي لا يَرْطُبُ بُسْرُه. وبَسَرَ التَّمْرَ يَبْسُرُه بَسْراً وبَسَّرَهُ إِذا نَبَذَ فَخَلَطَ البُسْرَ بالتمر. وروي عن الأَشْجَع العَبْدِيِّ أَنه قال: لا تَبْسُرُوا ولا تَثْجُرُوا؛ فَأَما البَسْرُ. بفتح الباء، فهو خَلْطُ البُسْرِ بالرُّطَبِ أَو بالتمر وانتباذُهما جميعاً، والثَّجْرُ: أَن يؤْخذ ثَجِيرُ البُسْرِ فَيُلْقَى مع التمر، وكره هذا حذار الخليطين لنهي النبي،صلى الله عليه وسلم، عنهما. وأَبْسَرَ وبَسَرَ إِذا خَلَطَ البُسْرَ بالتمر أَو الرطب فنبذهما. وفي الصحاح: البَسْر أَن يُخلَط البُسْرُ مع غيره في النبيذ. والبُسْرُ: ما لَوَّنَ ولم يَنْضِجْ، وإِذا نضِجَ فقد أَرْطَبَ؛ الأَصمعي: إِذا اخْضَرَّ حَبُّه واستدار فهو خَلالٌ، فإِذا عظم فهو البُسْرُ، فإِذا احْمَرَّتْ فهي شِقْحَةٌ. الجوهري: البُسْرُ
(* قوله: «الجوهري البسر» إلخ ترك كثيراً من
المراتب التي يؤول إليها الطلع حتى يصل إلى مرتبة التمر فانظرها في القاموس وشرحه). أَوَّله طَلْعٌ ثم خَلالٌ ثم بَلَحٌ ثم بُسْرٌ ثم رُطَبٌ ثم تمر، الواحدة بُسْرَةٌ وبُسُرَةٌ وجمعها بُسْراتٌ وبُسُراتٌ وبُسْرٌ وبُسُرٌ. وأَبْسَرَ النخل: صار ما عليه بُسْراً. والبُسْرَةُ مِنَ النَّبْتِ: ما ارتفع عن وجه الأَرض ولم يَطُلْ لأَنه حينئذٍ غَضٌّ. قال: وهو غَضّاً أَطيبُ ما يكون. والبُسْرَةُ: الغَضُّ من البُهْمَى؛ قال ذو الرمة: رَعَتْ بَارِضَ البُهْمَى جَمِيعاً وبُسْرَةً،
وصَمْعاءَ، حَتَّى آنَفَتْها نِصالُها.
أَي جعلتها تشتكي أُنُوفَها. الجوهري: البُسْرَةُ من النبات أَوّلها البَارِضُ، وهي كما تبدو في الأَرض، ثم الجَمِيمُ ثم البُسْرَةُ ثم الصَّمْعَادُ ثم الحشِيشُ ورَجلٌ بُسْرٌ وامرأَةٌ بُسْرَةٌ: شابان طَرِيَّانِ. والبُسْرُ والبَسْرُ: الماءُ الطَّرِيُّ الحديثُ العَهْدِ بالمطر ساعةَ ينزل من المُزْنِ، والجمع بِسارٌ، مثل رُمْحٍ ورماح. والبَسْرُ: حَفْرُ الأَنهار إِذا عَرَا الماءُ أَوطانَهُ؛ قال الأَزهري: وهو التَّيَسُّرُ؛ وأَنشد بيت الراعي:
إِذا احْتَجَبَتْ بَناتُ الأَرضِ عنهُ،
تَبَسَّرَ يَبْتَغِي فيها البِسارَا
قال ابن الأَعرابي: بنات الأَرض الأَنهار الصغار وهي الغُدُرانُ فيها بقايا الماء. وبَسَرَ النَّهْرَ إِذا حفر فيه بئراً وهو جافٌّ، وأَنشد بيت الراعي أَيضاً. وأَبْسَرَ إِذا حفر في أَرض مظلومة. وابْتَسَرَ الشيءَ: أَخَذَه غَضّاً طَرِيّاً.
وفي الحديث عن أَنس قال: لم يخرج رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، في سَفَرٍ قَطُّ إِلاَّ قال حين يَنْهَضُ من جلوسِه: اللهمَّ بكَ ابْتَسَرْتُ وإِليكَ تَوَجَّهْتُ وبكَ اعْتَصَمْتُ، أَنتَ رَبِّي ورَجائي، اللهمَّ اكْفِني ما أَهَمَّني وما لم أَهْتَمَّ به، وما أَنْتَ أَعْلَمُ به مني، وزَوِّدْني التَّقْوَى واغْفِرْ لي ذَنْبي وَوَجِّهْني للخَيرِ أَيْنَ تَوَجَّهْتُ، ثم يخرج؛ قولُه،صلى الله عليه وسلم: بك ابتسرت أَي ابتدأْت سفري. وكلُّ شيء أَخذتَه غَضّاً، فقد بَسَرْتَه وابتَسَرْتَه؛ قال ابن الأَثير: كذا رواه الأَزهري، والمحدثون يَرْوُونُه بالنون والشين المعجمة أَي تحركتُ وسِرْتُ.
وبَسَرْتُ النباتَ أَبْسُرُه بَسْراً إِذا رعيته غَضّاً وكنتَ أَوَّلَ من رعاه؛ وقال لبيد يصف غيثاً رعاه أُنُفاً:
بَسَرْتُ نَدَاهُ، لم تُسَرَّبُ وُحُوشُه
بِعِرْبٍ، كَجِذْعِ الهاجِرِيِّ المُشَذَّبِ.
والبَيَاسِرَةُ: قَوْمٌ بالسَّنْدِ، وقيل: جِيلٌ من السند يؤاجرون أَنفسهم من أَهل السفن لحرب عدوّهم؛ ورجل بَيْسَرِيٌّ.
والبسارُ: مطر يدوم على أَهل السند وفي الصيف لا يُقْلِعُ عنهم ساعةً فتلك أَيام البسار، وفي المحكم: البسار مطر يوم في الصيف يدوم على البَيَاسِرَةِ ولا يُقْلِعُ. والمُبْسِرَاتُ: رياح يستدل بهبوبها على المطر. ويقال للشمس: بُسْرَةٌ إِذا كانت حمراء لم تَصْفُ؛ وقال البعيث يذكرها: فَصَبَّحَها، والشَّمسُ حَمْرَاءُ بُسْرَةٌ
بِسائِفَةِ الأَنْقاءِ، مَوْتٌ مُغَلِّسُ
الجوهري: يقال للشمس في أَوَّل طلوعها بُسْرَةٌ. والبُسْرَةُ: رأْس قَضِيبِ الكَلْبِ. وأَبْسَرَ المركَبُ في البحر أَي وَقَفَ. والباسُور، كالنَّاسُور، أَعجمي: داء معروف ويُجْمَعُ البَوَاسِيرَ؛ قال الجوهري: هي علة تحدث في المقعدة وفي داخل الأَنف أَيضاً، نسأَل الله العافية منها ومن كل داء. وفي حديث عمران بن حصين في صلاة القاعد: وكان مَبْسُوراً أَي به بواسير، وهي المرض المعروف. وبُسْرَةُ: اسْمٌ. وبُسْرٌ: اسْمٌ؛ قال:
ويُدْعَى ابنَ مَنْجُوفٍ سُلَيْمٌ وأَشْيَمٌ،
ولَوْ كانَ بُسْرٌ رَاءَ ذلِكَ أَنْكَرَا

##### Türkçe

**البَسْرُ**: acele ettirme.

Ve erkek deve dişi deveyi **بَسَرَ** eder, onu **يَبْسُرُها**; **بَسْراً** ve **ابْتَسَرَها**: onu **الضَّبَعَةِ**’den önce vurdu. **الأَصمعي**: Dişi deve **ضَبعَةٍ** olmaksızın vurulursa, işte bu **البَسْرُ**dur; ve erkek deve onu **بَسَرَ** etmiştir; o hâlde o **مَبْسُورة**dur; **شمر** dedi: Bundan dolayı denir: Malın vadesinden önce ondan alacağını istemek suretiyle onu sıkıştırdığımda “**بَسَرْتُ غَرِيمي**”; ve irinlenmeden önce onu sıktığımda “**بَسَرْتُ الدُّمَّلَ**”; ve sanki **البَسْرَ** ondandır. Ve **المَبْسُورُ**: ihtiyacı, yerinde olmayan bir yerde isteyen.

Ve **الحسن**’in hadîsinde, **الوليد التَّيّاسِ**’a dedi: “**لا تُبْسِرْ**”; **البَسْرُ** erkek devenin, istemeden önce dişi deveyi vurmasıdır; der ki: Erkek deveyi istemeden önce dişi deveye ve koyuna yük bindirme; ve ihtiyacını **بَسَرَ** eder, onu **يَبْسُرُها**; **بَسْراً** ve **بِساراً**; ve onu **ابْتَسَرَها** ve **تَبَسَّرَها**: onu vaktinde olmayan bir vakitte yahut yerinde olmayan bir yerde istedi; **ابن الأَعرابي** çobana ait şu beyti okudu:

إِذا احْتَجَبَتْ بناتُ الأَرضِ عنه،
تَبَسَّرَ يَبْتَغِي فيها البِسارَا

**بنات الأَرض**: bitki. **الصحاح**’ta: **بناتُ الأَرضِ** çobana gizli kalan yerlerdir. **ابن بري** dedi: **الجوهري** **بنات الأَرض**’ı çobana gizli kalan yerler diye tefsir etmekte vehme düşmüştür; ancak onun bu husustaki yanlışı şudur: **عنه**’daki **الهاء**’yı çobanın zamiri sandı ve **فيها** sözündeki **الهاء**’yı develerin zamiri sandı; böylece beyti, şairinin develeri ve onların çobanını vasfetmesi üzerine taşıdı; hâlbuki zannettiği gibi değildir; bilakis şair bir yaban eşeğini ve onun dişilerini vasfetmiştir; **عنه**’daki **الهاء** yaban eşeğine döner, **فيها**’daki **الهاء** onun dişilerine döner; dedi ki: Bunun delili, beyitten iki beyit önce yahut onlara yakın olan şu sözüdür:

أَطَارَ نَسِيلَهُ الحَوْلِيَّ عَنْهُ،
تَتَبُّعُه المَذانِبَ والقِفَارَا

Ve **تَبَسَّرَ**: bitkiyi aradı; yani çıkmadan önce onun için kazdı; sıcağın kesildiğini ve **القيظُ**’ın geldiğini haber verdi. Ve hurma ağacını **بَسَرَ** etti ve onu **ابْتَسَرها**: aşılamanın vaktinden önce onu aşıladı; **ابن مقبل** dedi:

طَافَتْ به العَجْمُ، حتى نَدَّ ناهِضُها،
عَمٌّ لُقِحْنَ لِقاحاً غَيرَ مُبْتَسَرِ

**أَبو عبيدة**: Kısrak erkek istemeye niyetlenip de kızgınlığa girmek istediğinde, onun kızgınlığının ilk başlangıcı **المُباسَرَةُ**dir; o **مُباسِرَةٌ**dir, sonra **وَديقاً** olur. Ve **المُباسِرَةُ**: kızgınlığının tamamlanmasından önce erkek istemeye niyetlenen dişidir; o hâlde aygır onu o durumda vurursa, o **مبسورة**dur; ve onu **تَبسَّرَ** etmiştir ve onu **بَسَرَ** etmiştir.

Ve **البَسْرُ** kırbaya zulmetmektir. Ve peyniri **بَسَرَ** etti, **بَسْراً**: vaktinden önce onu yaraladı. Ve **بَسَرَ** ve **أَبْسَرَ**: **الحِبْنَ**’ı vaktinden önce sıktığında. **الجوهري**: **البَسْرُ** **الحِبْنَ**’ı olgunlaşmadan önce yaralamaktır; yani onun kabuğunu ondan soymaktır. Ve yarayı **بَسَرَ** eder, onu **يَبْسُرُها**; **بَسْراً**: olgunlaşmadan önce onu yaraladı. Ve **البَسْرُ**: kahırdır. Ve **بَسَرَ** eder, **يَبْسُرُ**; **بَسْراً** ve **بُسُوراً**: surat astı. Ve **وَجْهٌ بَسْرٌ**: **باسِرٌ**; masdar ile vasfedildi. Aziz tenzilde: “**وَوُجُوهٌ يومئذٍ باسِرَةٌ**”; ve onda: “sonra surat astı.” Ve **بَسَرَ**; **أَبو إِسحق** dedi: **بَسَرَ** yani şiddetli bir hoşnutsuzlukla baktı. Ve sözü: “**ووجوه يومئذٍ باسِرة**” yani çatık; kendisine azabın ineceğini kesinlikle bilmiştir. Ve adam yüzünü **بُسُوراً** **بَسَرَ** etti; yani dişlerini göstererek sertleşti. **سعد** hadîsinde dedi ki: Müslüman olduğumda annem bana karşı çıktı; bana bir defa **البِشْرِ** ile, bir defa **البَسْرِ** ile karşılaşırdı; **البِشْرُ**, noktalı harfle: güler yüzlülük; **البَسْرُ**, noktasız harfle: çatıklık; yüzünü **بَسَرَ** eder, onu **يَبْسُرُه**.

Ve **تَبَسَّرَ النهارُ**: serinledi. Ve **البُسْرُ**: her şeyden taze olan. Ve **البُسْرُ**: tazeliğinden dolayı, yumuşamadan önce hurmadır; tekili **بُسْرَةٌ**dur; **سيبويه** dedi: Bu örneğin sözlerinde azlığından dolayı, **البُسْرَةُ** ancak elif ve tâ ile cem edilirse kırılır; ve **بُسْرانٌ** ve **تُمْرانٌ**’ı caiz gördü; bunlarla hurma ve **البُسْرِ**den iki türü kasteder. Ve hurma ağacı **أَبْسَرَتْ**; ve **نخلةُ مُبْسِرٌ**, hâ’sız; hepsi nisbet üzerinedir. Ve **مِبْسارٌ**: meyvesi yumuşamayan. Hurma satın alanın satıcıya şartı hakkında hadîste: “Onun için **مِبْسارٌ** yoktur”; o, **بُسْرُه** yumuşamayan kimsedir. Ve hurmayı **بَسَرَ** eder, onu **يَبْسُرُه**; **بَسْراً**; ve onu **بَسَّرَهُ**: atıp, **البُسْرَ**ı hurma ile karıştırdığında. **الأَشْجَع العَبْدِيِّ**’den rivayet edildi: “**لا تَبْسُرُوا ولا تَثْجُرُوا**” dedi; **فَأَما البَسْرُ**: bâ’nın fethiyle, **البُسْرِ**’ı **الرُّطَبِ** ile yahut hurma ile karıştırmak ve ikisini birlikte nebîz yapmak; ve **الثَّجْرُ**: **ثَجِيرُ البُسْرِ** alınır da hurma ile birlikte atılır; ve bu, iki karışımın sakıncasından dolayı mekruh görüldü; Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, ikisini yasaklamasından ötürü. Ve **أَبْسَرَ** ve **بَسَرَ**: **البُسْرَ**ı hurma yahut yaş hurma ile karıştırıp ikisini nebîz yaptığında. **الصحاح**’ta: **البَسْر** **البُسْرُ**un nebîzde başkasıyla karıştırılmasıdır. Ve **البُسْرُ**: renklenip olgunlaşmayan şeydir; olgunlaşınca artık yumuşamıştır. **الأَصمعي**: Tanesinin yeşerip yuvarlaklaştığında o **خَلالٌ**dur; büyüdüğünde o **البُسْرُ**dur; kızardığında o **شِقْحَةٌ**dır. **الجوهري**: **البُسْرُ**
(* Sözü: “**الجوهري البسر**” vb. tomurcuğun hurma mertebesine varıncaya dek ulaştığı mertebelerin çoğunu terk etmiştir; onları **القاموس**’ta ve şerhinde gör.)
Evveli **طَلْعٌ**, sonra **خَلالٌ**, sonra **بَلَحٌ**, sonra **بُسْرٌ**, sonra **رُطَبٌ**, sonra hurma; tekili **بُسْرَةٌ** ve **بُسُرَةٌ**; cem’i **بُسْراتٌ** ve **بُسُراتٌ** ve **بُسْرٌ** ve **بُسُرٌ**. Ve hurmalık **أَبْسَرَ**: üzerindeki şey **بُسْراً** oldu. Ve bitkiden **البُسْرَةُ**: yer yüzünden yükselip uzamayan şeydir; çünkü o vakit tazedir. Dedi ki: O, tazeyken en hoş olanıdır. Ve **البُسْرَةُ**: **البُهْمَى**’dan taze olan; **ذو الرمة** dedi:

رَعَتْ بَارِضَ البُهْمَى جَمِيعاً وبُسْرَةً،
وصَمْعاءَ، حَتَّى آنَفَتْها نِصالُها.

Yani burunlarını sızlatır hâle getirdi. **الجوهري**: Bitkiden **البُسْرَةُ** onun evveli olan **البَارِضُ**dur; o, yerde göründüğü gibidir; sonra **الجَمِيمُ**, sonra **البُسْرَةُ**, sonra **الصَّمْعَادُ**, sonra **الحشِيشُ**. Ve **رَجلٌ بُسْرٌ** ve **امرأَةٌ بُسْرَةٌ**: iki taze genç.

Ve **البُسْرُ** ve **البَسْرُ**: yağmur bulutundan indiği saat, yağmurla yeni ahitli taze sudur; cem’i **بِسارٌ**dır; **رُمْحٍ** ve **رماح** gibi. Ve **البَسْرُ**: su, yataklarını terk ettiğinde nehirleri kazmaktır; **الأَزهري** dedi: O, **التَّيَسُّرُ**dur; ve çobanın beytini okudu:

إِذا احْتَجَبَتْ بَناتُ الأَرضِ عنهُ،
تَبَسَّرَ يَبْتَغِي فيها البِسارَا

**ابن الأَعرابي** dedi: **بنات الأَرض** küçük nehirlerdir; onlar, içinde su kalıntıları bulunan gölcüklerdir. Ve nehirde **بَسَرَ** etti: kuru iken onda bir kuyu kazdı; ve çobanın beytini de okudu. Ve **أَبْسَرَ**: zulmedilmiş bir arazide kazdığında. Ve **ابْتَسَرَ الشيءَ**: onu taze, körpe olarak aldı.

**أَنس**’ten hadîste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, hiçbir yolculuğa çıkmazdı ki oturuşundan kalktığında şöyle demesin: “Allah’ım, seninle **ابْتَسَرْتُ** ve sana yöneldim ve seninle tutundum; sen benim Rabbim ve ümidimsin. Allah’ım, beni kaygılandıranı ve kaygılandırmadığımı ve senin benden daha iyi bildiğini bana kâfi kıl; bana takvayı azık et; günahımı bağışla; nereye yönelirsem beni hayra yönelt.” Sonra çıkar. Onun, sallallahu aleyhi ve sellem, sözü: “seninle **ابتسرت**” yani yolculuğuma başladım. Ve her şeyi taze olarak aldığında, onu **بَسَرْتَه** ve onu **ابتَسَرْتَه**. **ابن الأَثير** dedi: **الأَزهري** böyle rivayet etti; muhaddisler ise onu **النون** ve noktalı **الشين** ile rivayet ederler; yani hareket ettim ve yürüdüm.

Ve bitkiyi **بَسَرْتُ** ederim, onu **أَبْسُرُه**; **بَسْراً**: onu taze iken otlattığımda ve onu otlatan ilk kişi olduğunda. **لبيد** taze otlatılmış bir yağmuru vasfederek dedi:

بَسَرْتُ نَدَاهُ، لم تُسَرَّبُ وُحُوشُه
بِعِرْبٍ، كَجِذْعِ الهاجِرِيِّ المُشَذَّبِ.

Ve **البَيَاسِرَةُ**: **السَّنْدِ**’de bir kavimdir; ve denildi ki: **السند**’den bir nesildir; düşmanlarıyla savaşmak için gemi ehline kendilerini ücretle kiraya verirler; ve bir adam **بَيْسَرِيٌّ**dir.

Ve **البسارُ**: **السند** ehline yazın devam eden, onlardan bir saat bile kesilmeyen yağmurdur; işte bunlar **أَيام البسار**dır. Ve **المحكم**’de: **البسار** yazın bir gün yağan, **البَيَاسِرَةِ** üzerinde devam eden ve kesilmeyen yağmurdur. Ve **المُبْسِرَاتُ**: esişiyle yağmura delil getirilen rüzgârlardır.

Ve güneşe **بُسْرَةٌ** denir; kırmızı olup berrak olmadığında. **البعيث** onu anarak dedi:

فَصَبَّحَها، والشَّمسُ حَمْرَاءُ بُسْرَةٌ
بِسائِفَةِ الأَنْقاءِ، مَوْتٌ مُغَلِّسُ

**الجوهري**: Güneşe, ilk doğuşunda **بُسْرَةٌ** denir. Ve **البُسْرَةُ**: köpeğin kamışının başıdır. Ve **أَبْسَرَ المركَبُ** denizde; yani durdu.

Ve **الباسُور** — **النَّاسُور** gibi — yabancıdır: bilinen bir hastalıktır; **البَوَاسِيرَ** cem edilir. **الجوهري** dedi: O, makat bölgesinde ve burnun içinde de meydana gelen bir illettir; Allah’tan ondan ve her hastalıktan afiyet isteriz. Oturarak namaz hakkında **عمران بن حصين** hadîsinde: “Ve o **مَبْسُوراً** idi” yani onda basurlar vardı; o, bilinen hastalıktır. Ve **بُسْرَةُ**: bir isimdir. Ve **بُسْرٌ**: bir isimdir; dedi ki:

ويُدْعَى ابنَ مَنْجُوفٍ سُلَيْمٌ وأَشْيَمٌ،
ولَوْ كانَ بُسْرٌ رَاءَ ذلِكَ أَنْكَرَا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب س ر * * البُسْرُ * أوله طلع ثم خلال بالفتح ثم بلح بفتحتين ثم بسر ثم رطب ثم تمر الواحدة * بُسْرَةٌ * و * بُسُرةٌ * والجمع * بُسُراتٌ * و * بُسُرٌ * بضم السين في الثلاثة و * أبْسَرَ * النخل صار ما عليه بسرا و * البَسْرُ * خلط البسر مع غيره في النبيذ وبابه نصر وفي الحديث ﴿لا * تَبْسُروا * ولا تثجروا﴾ و * بَسَرَ * الرجل وجهه كلح وبابه دخل يقال عبس وبسر و * البَاسُورُ * واحد * البَوَاسير * وهي علة تحدث في المقعدة وفي داخل الأنف أيضا

##### Türkçe

* ب س ر * * **البُسْرُ** * önce o **طلع**dır, sonra fetha ile **خلال**dır, sonra iki fetha ile **بلح**dır, sonra **بسر**dır, sonra **رطب**dır, sonra **تمر**dir; bir tanesi * **بُسْرَةٌ** * ve * **بُسُرةٌ** *; çoğulu * **بُسُراتٌ** * ve * **بُسُرٌ** *; üçünde de **السين**’in dammesi iledir. Ve * **أبْسَرَ** * hurma ağacı: üzerindeki şey **بسرا** oldu. Ve * **البَسْرُ** *: **البسر**’i **النبيذ**de başkasıyla karıştırmaktır; babı **نصر**’dır. Ve hadiste: ﴿لا * **تَبْسُروا** * ولا تثجروا﴾. Ve * **بَسَرَ** * adam yüzünü: ekşitti; babı **دخل**’dir; denilir: **عبس** ve **بسر**. Ve * **البَاسُورُ** *: * **البَوَاسير** *in bir tanesidir; o, makat yerinde meydana gelen bir hastalıktır; burnun iç tarafında da (meydana gelir).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بسر، ككتب: أعجل. يسر: عبس أو أظهر شدته، كما صرح به أهل الغريب في نكتة التعاطف، في قوله تعالى:  ثم عبس وبسر  . وقال أبو إسحاق: بسر، أي نظر بكراهة شديدة.
 وبسر الرجل وجهه بسورا، أي كلح. وفي حديث سعد، قال:  لما أسلمت راغمتني أمي فكانت تلقاني مرة بالبشر ومرة بالبسر  أي القطوب. بسر: قهر، يبسرث بسورا.
 بسر القرحة: نكأها قبل النضج، كما في الصحاح، كأبسر، وهذه عن الصغاني، وفي الأساس: في المجاز: وإن خرجت بك بثرة فلا تبسرها: لا تفقأها.
 بسر النخلة: لقحها قبل أوانه أي التلقيح كابتسرها، قال ابن مقبل:
  طافت به العجم حتى ند ناهضها                      عم لقحن لقاحا غير مبتسـر. من المجاز: بسر الفحل الناقة: ضربها قبل الضبعة يبسرها بسرا، قال الأصمعي: إذا ضربت الناقة على غير ضبعة فذلك البسر، وقد بسرها الفحل فهي مبسورة.
 قال شمر: ومنه يقال: بسرت غريمي، إذا تقاضيته قبل محل المال. وبسرت الدمل، إذا عصرته قبل أن ينضج.
 من المجاز: بسر الحاجة: طلبها في غير أوانها، وفي الجمهرة لابن دريد: في غير وجهها، والمبسور: طالب الحاجة في غير موضعها، كأبسر وابتسر وتبسر. وقد بسر حاجته يبسرها بسرا وبسارا، وابتسرها وتبسرها: طلبها في غير أوانها، أو في غير موضعها، أنشد ابن الأعرابي للراعي:
  إذا احتجبت بنات الأرض عنه                      تبسر يبتغي منها البـسـارا. وبسر الفحل الناقة وتبسرها، ففي كلام المصنف لف ونشر.
 بسر التمر يبسره بسرا: نبذه فخلط البسر به أي بالتمر أو الرطب، كأبسر وبسر، وروي عن الأشجع العبدي أنه قال:  لا تبسروا ولا تثجروا  ، فأما البسر فهو خلط البسر بالرطب أبو بالتمر، وانتباذهما جميعا، والثجر أن يؤخذ ثجير البسر فيلقى مع التمر، وكره هذا حذار الخليطي، لنهي النبي صلى الله عليه وسلم عنهما، وفي الصحاح: البسر أن تخلط البسر مع غيره في النبيذ. بسر السقاء: شرب منه قبل أن يروب ما فيه.
 من المجاز: بسر الدين: تقاضاه قبل محله، وهو مأخوذ من قول شمر: وقد تقدم.
 والبسر: الماء البارد. البسر: ابتداء الشيء، كالابتسار، وفي الحديث عن أنس، قال:  لم يخرج رسول الله صلى الله عليه وسلم في سفر قط إلا قال حين ينهض من جلوسه: اللهم بك ابتسرت، وإليك توجهت، وبك اعتصمت، أنت ربي ورجائي، اللهم اكفني ما أهمني، وما لم أهتم به، وما أنت أعلم به مني، وزودني التقوى، واغفر لي ذنبي، ووجهني للخير أين توجهت. ثم يخرج  ومعنى بك ابتسرت، أي ابتدأت سفري. قال الأزهري: والمحدثون يروونه بالنون والشين، أي تحركت وسرت.
 البسر بالضم: الغض من كل شيء، نبت بسر، وذلك إذا ارتفع عن وجه الأرض، ولم يطل، لأنه حينئذ غض.
 البسر والبسر: الماء الطري الحديث العهد بالمطر ساعة ينزل من المزن، ج بسار مثل رمح ورماح. البسر: الشاب والشابة. رجل بسر، وامرأة بسرة: شابان طريان.

  البسر: التمر قبل إرطابه لغضاضته، وذلك إذا لون ولم ينضج، وإذا نضج فقد أرطب، والبسرة واحدتها، وتضم السين إتباعا، يقال: بسرة وبسرة وبسرات وبسرات وبسر وبسر. قال سيبويه: ولا تكسر البسرة إلا أن تجمع بالألف والتاء، لقلة هذا المثال في كلامهم، وأجاز: بسران وتمران، يريد بهما نوعين من التمر والبسر.
 من المجاز: البسرة: الشمس في أول طلوعها، وذلك إذا كانت حمراء لم تصف، قال البعيث يذكرها:
  فصبحها والشمس حمراء بسرة                      بسائفة الأنقاء موت مغلـس. البسرة: رأس قضيب الكلب، وهو مجاز. البسرة: خرزة، كلاهما عن الصغاني.
 بسرة، بلا لام: بنت أبي سلمة ربيبة رسول الله صلى الله عليه وسلضم.
 بسر، بلا هاء، ة، ببغداد على فرسخين منها، منها: أبو القاسم علي بن محمد بن البسري البندار، سمع أبا طاهر المخلص، وتوفي سنة 474، هكذا قاله ابن نقطة، وقال غيره: هو منسوب إلى بيع البسر. قال الذهبي: وابنه الحسين شيخ للسلفي. والزاهد أبو عبيد البسري، اسمه محمد بن حسان، حكى عنه ابنه بخيت، اختلف فيه فقيل: إلى بصرى، قرية بالشام أبدلت صاده سينا، وهو خطأ، والصواب إلى بسر، قرية بحوران، وهو من مشاهير الصوفية، ذكره ابن عساكر في تاريخ دمشق، وإذا علمت ذلك فاعلم أن المصنف قد وهم في ذكره مع ما قبله.
 أبو عبد الرحمن بسر بن أرطأة، ويقال: ابن أبي أرطأة العامري القرشي، كان مع معاوية بصفين، وكان قد خرف آخر عمره. بسر بن جحاش القرشي، نزل الشام، روى عنه جبير بن نفير، ويقال هو بشر: وبسر بن راعي العير الأشجعي، الذي أكل بشماله، هكذا بالعين والتحتية والراء، وضبطه الحافظ في التبصير بالعين والنون والزاي. وبسر بن سفيان بن عمرو بن عويمر الخزاعي الكعبي، شهد الحديبية. وبسر بن سليمان. وبسر بن عصمة المزني، ذكرهما ابن ماكولا. وأبو بسر ويقال أبو صفوان عبد الله بن بسر المازني، أحد من صلى إلى القبلتين. وعبد الله بن بسر النضري، غير الأول شامي أيضا، روى عنه ابنه عبد الواحد: صحابيون.
 بسر بن محجن الدؤلي، نزل المدينة، روى عن أبيه، وعنه زيد بن أسلم، قاله البخاري. وبسر بن سعيد المدني مولى الحضرميين، عن أبي هريرة، وسعد بن أبي وقاص.
 بسر بن حميد، وبسر بن عبيد الله الحضرمي الشامي، وهو الذي قال: إن كان ليبلغني الحديث في المصر فأرحل إليه مسيرة أيام. وهو ثقة حافظ، من الرابعة. وعبد الله وسليمان ابنا بسر فالأول حبراني، ويكنى أبا راشد، روى عن أبي بكر وأبي كبشة الأنماري، والثاني خزاعي، عن خاله مالك بن عبد الله الخثعمي الصحابي: تابعيون.
 وفاته منهم: بسر بن عطية، عن نصر بن عاصم ذكره ابن حبان في ثقات التابعين. وأحمد بن عبد الرحمن ابن بكار، من شيوخ الزندي، وابن عمه محمد بن عبد الله بن بكار، وحفيده أحمد بن إبراهيم، كنيته أبو عبد الملك، حدث عن جده محمد بن عبد الله المذكور، وعنه النسائي.
 ومحمد بن الوليد بصري حافظ، روى عنه البخاري ومسلم، البسريون: محدثون، كل هؤلاء من ولد بسر بن أرطأة المتقدم بذكره. ومما فاته ممن اسمه بسر:

  بسر بن أبي رهم الجهني، شهد اليمامة، وهو صاحب جبانة بسر بالكوفة، وبسر بن أبي غيلان، مولى بني شيبان، من مشايخ الشيعة. وبسر بن بجير بن ربيعة شاعر، وبسر بن سليمان بن عامر بن حزن القشيري، شاعر. وبسر بن المغيرة بن أبي صفرة ابن أخي المهلب. وبسر بن أبي حفصة، مولى مروان بن الحكم. وبسر بن صبيح النهشلي. وبسر بن قطن، ولاه عبد الرحمن بن الحكم قضاء كورة جيان، ذكره ابن الأبار في تاريخه، فيما نقل. ومحمد بن بسر بن عبد الله بن هشام بن زهرة التيمي، عن مالك. ومحمد بن بسر الجرجاني شيخ لأبي حامد بن الحضرمي، وآخرون.
 والبسارة بالكسر: مطر يدوم على أهل السند والهند وفي بعض النسخ: الاقتصار على أحدهما. في الصيف لا يقلع ساعة، قال الصغاني: وبالشين تصحيف.
 قلت: وهم يسمونه البرساة، كما هو مشهور على ألسنتهم، فتلك أيام البسار، وفي المحكم البسار: مطر يوم في الصيف يدوم على البياسرة ولا يقلع. والباسور: علة م، أعجمي، وقال الجوهري: هي علة تحدث في المقعدة، نسأل الله العافية عنها، وعن كل داء. ج البواسير وفي حديث عمران بن حصين:  وكان مبسورا  ، أي به بواسير.
 والبياسرة: جيل بالسند، وفي نسخة شيخنا: بالهند، تستأجرهم النواخذة أهل السفن لمحاربة العدو، الواحد بيسري، يقال: رجل بيسري. ويزيد بن عبد الله البيسري البصري القرشي محدث عن ابن جريج، وكنيته أبو خالد. وبيسري ساكنة الآخر: كان من أمراء مصر. اسمه آتش، كذا ذكره الحافظ، وقال الذهبي: رأيته، وهو مسن يترشح للملك، وإليه ينسب قصر، م معروف بالقاهرة، وقد تهدم الآن أساسه، ولم يبق منه أثر. وقصر البيسري، خارج أسيوط: قرية صغيرة بها بساتين.
 ونخلة مبسار: لا تنضج البسر، وقد أبسرت النخلة، ونخلة مبسر، بغير هاء، على النسب، وكذلك مبسار: لا يرطب ثمرها. وفي الحديث في شرط مشتري النخل على البائع:  ليس له مبسار  ، هو الذي لا يرطب بسره. وأبسر الرجل، إذا حفر في أرض مظلومة.
 أبسر المركب في البحر، أي وقف. وابتسر الشيء: أخذه طريا، وكل شيء أخذته غضا فقد بسرته وابتسرته. ابتسرت رجله: خدرت، أي نامت، كتبسرت، وهذه عن الصغاني. وابتسر لونه، بضم التاء، أي على بناء المجهول، إذا تغير وصار كالبسر، وهو مجاز.
 والمبسرات: رياح يستدل بهبوبها على المطر. والبسور، كصبور: الأسد لعبوسته أو قهره.
 وتبسر النهار: برد، نقله الصغاني. تبسر الثور: أتى عروق النبات اليابس فأكلها.
 وقد تبسر النبات، إذا حفر عنه قبل أن يخرج، وأنشد ابن الأعرابي للراعي:
  إذا احتجبت بنات الأرض عنه                      تبسر يبتغي فيها البـسـارا. وصف حمارا وأتنه، والهاء في عنه، يعود إلى حمار الوحش، وفي فيها يعود على أتنه، قال ابن بري: والدليل على ذلك قوله قبل البيت ببيتين أو نحوهما:
  أطار نسيله الحولي عنه                      تتبعه المذانب والقفارا. أخبر أن الحر انقطع وجاء القيظ.
 والبسرة، بفتح فسكون: ماء لبني عقيل، نقله الصغاني. وبسر، بالضم: ة بحوران، وإليها نسب أبو عبيد الزاهد، وقد تقدم، كما في تاريخ ابن عساكر.

  وقال أبو عبيدة: إذا همت الفرس بالفحل وأرادت أن تستودق فأول وداقها المباسرة، وهي مباسرة، ثم تكون وديقا. والمباسرة: التي تهم بالفحل قبل تمام وداقها، فإذا ضربها الحصان في تلك الحال فهي مبسورة. وقد تبسذرها وبسرها.
 في التنزيل العزيز:  وجوه يومئذ باسرة  ، أي متكرهة متقطبة قد أيقنت أن العذاب نازل بها.
 ووجه بسر: باسر. وصف بالمصدر. وقول الجوهري: أول البسر طلع ثم خلال، إلخ أي إلى آخره، وهو قوله: ثم بلح ثم بسر ثم رطب، ثم تمر، غير جيد، لأنه ترك كثيرا من المراتب التي يؤول إليها الطلع بعد، حتى يصل إلى مرتبة التمر، والصواب: أوله طلع فإذا انعقد فسياب، كسحاب، وقد تقدم في موضعه، فإذا اخضر واستدار فجدال وسراد وخلال، كسحاب في الكل، فإذا كبر شيئا فبغو، بفتح الموحدة وسكون الغين، فإذا عظم فبسر، بالضم، ثم مخطم، كمعظم، ثم موكت، على صيغة اسم الفاعل، ثم تذنوب، بالضم، ثم جمسة بضم الجيم وسكون الميم وسين مهملة مفتوحة، ثم ثعدة، بفتح المثلثة وسكون العين المهملة ثم دال، وخالع وخالعة، فإذا انتهى نضجه فرطب ومعو، فإن لم ينضج كله فمناصف، ثم تمر، وهو آخر المراتب.
 وقال الأصمعي: إذا اخضر حبه واستدار فهو خلال، فإذا عظم فهو البسر، فإذا احمرت فهي شقحة. وبسطت ذلك في الروض المسلوف فيما له اسمان إلى ألوف، وقد اطلعت عليه بحمد الله تعالى، فلينظر إن شاء الله تعالى، وقد ذكر فيه هذه العبارة بعينها.
 قال شيخنا: وظاهره أن ما قاله الجوهري خطأ، وليس كذلك، بل هو خلاف الأولى، لأن غاية ما فيه ترك بعض المراتب، التي عدها أهل النخل في تدريج ثمر التمر، وذلك لا يكون خطأ كما لا يخفى، وقد أورده كذلك صاحب الكفاية مستوفى، وأنعمته شرحا في شرحه، فراجعه.
 وقال في قوله: وبسطت، إلخ. قلت: قد أوضحت في حواشيه أن هذا ليس مما يدخل فيما له اسمان إلى ألوف، لأن هذه الأسماء تختلف باختلاف الحالات والأوقات، كما هو ظاهر، وكثيرا ما ارتكب مثله في ذلك الكتاب، وهو ليس من مباحثه، فلا يغتر بما فيه كله، انتهى.
 ومما يستدرك عليه: تبسر: طلب النبات، أي حفر عنه قبل أن يخرج. والبسر: ظلم السقاء. وأبسر النخل: صار ما عليه بسرا. والبسرة: الغض من البهمى، قال ذو الرمة:
  رعت بارض البهمى جميما وبسرة                      وصمعاء حتى آنفتها نصالـهـا. أي جعلتها تشتكي أنوفها.
 وفي الصحاح: البسرة من النبات: أولها البارض، وهي كما تبدو في الأرض، ثم الجميم، ثم البسرة، ثم الصمعاء، ثم الحشيش. والبسر: حفر الأنهار إذا عر الماء أوطابه، قال الأزهري: وهو التبسر، وأنشد بيت الراعي:
  إذا احتجبت بنات الأرض عنه                      تبسر يبتغي فيها البـسـارا. قال ابن الأعرابي: بنات الأرض: الغدران فيها بقايا الماء وبسر النهر، إذا حفر فيه بئرا، وهو جاف. وبسرت النبات أبسر بسرا، إذا رعيته غضا، وكنت أول من رعاه، وقال لبيد يصف غيثا رعاه أنفا:
  بسرت نداه لم يسرب وحـوشـه                      بعرب كجذع الهاجري المشذب.

  وبسير بن أبي كزبير: من شعراء الحماسة، ضبطه المرزباني، ولا نظير له، هكذا قالوه، ولكن ذكر الأمير بسير بن جبير بن سلمة القشيري، من أجداد ظلامة بنت مرة جدة عكرمة بن خالد بن العاص، نقله الحافظ. وبسر، بالضم: اسم، قال:
  ويدعى ابن منجوف سليم وأشيم                      ولو كان بسر راء ذلك أنكرا. ومن المجاز: ابتسر الجارية، إذا ابتكرها قبل إدراكها. وباسورين: ناحية من أعمال الموصل، في شرقي دجلتها، كذا في معجم ياقوت. وأهل اليمن يسمون أيام انقطاع السفن عنهم: أيام البسارة.

##### Türkçe

**بسر**، **ككتب**: acele etti. **يسر**: surat astı yahut şiddetini ortaya koydu; **نكتة التعاطف**’ta **أهل الغريب**’in açıkça belirttiği üzere, Yüce Allah’ın sözü olan: **ثم عبس وبسر** hakkında. Ebû İshâk dedi ki: **بسر**; yani şiddetli bir hoşnutsuzlukla baktı.

Ve adam yüzünü **بسورا** ile **بسر** etti; yani yüzünü ekşitti. Sa‘d hadîsinde: dedi ki: **لما أسلمت راغمتني أمي فكانت تلقاني مرة بالبشر ومرة بالبسر**; yani somurtma ile. **بسر**: kahretti; **يبسرث** (böyle) **بسورا**.

**بسر القرحة**: onu olgunlaşmadan önce kanırttı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; **كأبسر**; bu da **الصغاني**’dendir. **الأساس**’ta: mecazda: “Eğer sende bir kabarcık çıkarsa onu **تبسرها** etme: onu patlatma.”

**بسر النخلة**: onu vaktinden önce aşıladı; yani aşılama; **كابتسرها**. İbn Mukbil dedi ki:

  طافت به العجم حتى ند ناهضها                      عم لقحن لقاحا غير مبتسـر

Mecazdan: **بسر الفحل الناقة**: onu **الضبعة**’dan önce vurdu; onu **بسرا** ile **يبسرها**. **الأصمعي** dedi ki: Deve **ضبعة** dışında vurulursa işte o **البسر**’dir; ve erkek onu **بسر** etmiştir; o da **مبسورة**’dur.

Şemmer dedi ki: Bundan dolayı denir: **بسرت غريمي**; eğer onu malın vadesinden önce sıkıştırıp alacak talep ettiysem. Ve **بسرت الدمل**; eğer onu olgunlaşmadan önce sıktıysam.

Mecazdan: **بسر الحاجة**: onu vaktinde olmayan bir zamanda istedi. İbn Düreyd’in **الجمهرة**’sinde: onun uygun olmayan yönünde. Ve **المبسور**: ihtiyacı yerinde olmayan yerde isteyen; **كأبسر وابتسر وتبسر** gibi. Ve ihtiyacını **بسرا وبسارا** ile **يبسرها** olarak **بسر** etti; ve onu **ابتسرها** ve **تبسرها** etti: onu vaktinde olmayan bir zamanda yahut yerinde olmayan bir yerde istedi. İbnü’l-A‘râbî, Râ‘î için şu beyti okuttu:

  إذا احتجبت بنات الأرض عنه                      تبسر يبتغي منها البـسـارا

Ve **بسر الفحل الناقة** ve **تبسرها**; musannifin sözünde bunda “sar(ıp) yayma” vardır.

**بسر التمر يبسره بسرا**: onu attı da **البسر**’i onunla, yani hurma yahut yaş hurma ile karıştırdı; **كأبسر وبسر** gibi. Ve **الأشجع العبدي**’den rivayet olundu ki o dedi: **لا تبسروا ولا تثجروا**. **البسر** ise: **البسر**’i yaş hurma ile yahut hurma ile karıştırmaktır; ve ikisini birlikte nebîz yapmak. **الثجر** ise: **ثجير البسر** alınır da hurma ile birlikte atılır. Bunu, karışım endişesiyle kerih gördü; Nebî’nin صلى الله عليه وسلم ikisini de yasaklamasından dolayı. **الصحاح**’ta: **البسر**; nebîzde **البسر**’i başkasıyla karıştırmandır. **بسر السقاء**: içindekinin ekşimesinden önce ondan içti.

Mecazdan: **بسر الدين**: onu vadesinden önce talep etti; bu, Şemmer’in sözünden alınmıştır; ve geçti.

Ve **البسر**: soğuk sudur. **البسر**: şeyin başlangıcıdır; **كالابتسار** gibi. Enes’ten hadîste: dedi ki: **لم يخرج رسول الله صلى الله عليه وسلم في سفر قط إلا قال حين ينهض من جلوسه: اللهم بك ابتسرت، وإليك توجهت، وبك اعتصمت، أنت ربي ورجائي، اللهم اكفني ما أهمني، وما لم أهتم به، وما أنت أعلم به مني، وزودني التقوى، واغفر لي ذنبي، ووجهني للخير أين توجهت. ثم يخرج**. “**بك ابتسرت**”in manası: yani yolculuğumu başlattım. Ezherî dedi ki: Muhaddisler onu **بالنون والشين** ile rivayet ederler; yani hareket ettim ve yürüdüm.

**البسر** (ötre ile): her şeyden taze olan. **نبت بسر**: bu, yerin yüzünden yükseldiği ve uzamadığı zamandır; çünkü o vakit tazedir.

**البسر** ve **البسر**: buluttan yağmur indiği saat, yağmurdan yeni olan taze su; çoğulu **بسار**; **رمح ورماح** gibi. **البسر**: genç erkek ve genç kadın. **رجل بسر** ve **امرأة بسرة**: taze iki genç.

**البسر**: tazeliğinden dolayı yaş hurmaya dönmeden önceki hurmadır; bu, renklenip olgunlaşmadığı zamandır; olgunlaşınca yaş hurma olur. **البسرة** onun tekilidir. **السين** de, tâbi kılma yoluyla ötrelenir. Denir: **بسرة وبسرة وبسرات وبسرات وبسر وبسر**. Sîbeveyh dedi ki: **البسرة** kırılmaz; ancak elif ve tâ ile cem‘ edilirse; bu kalıbın onların sözünde azlığından dolayı. Ve caiz gördü: **بسران وتمران**; bunlarla hurma ve **البسر**’den iki türü kasteder.

Mecazdan: **البسرة**: güneşin ilk doğuşundaki hâli; bu, kırmızı olup berraklaşmadığı zamandır. **البعيث** onu anarak dedi ki:

  فصبحها والشمس حمراء بسرة                      بسائفة الأنقاء موت مغلـس

**البسرة**: köpek değneğinin başı; bu mecazdır. **البسرة**: bir boncuk; ikisi de **الصغاني**’dendir.

**بسرة** (lâmsız): Resûlullah صلى الله عليه وسلضم’in üvey kızı, Ebû Seleme’nin kızı.

**بسر** (hâ’sız, **ة**): Bağdat’ta, ondan iki fersah uzaklıkta bir yer; ondan: Ebü’l-Kâsım Alî b. Muhammed b. el-Busrî el-Bendâr; Ebû Tâhir el-Muhallis’i dinledi; 474 yılında vefat etti; İbn Nukta böyle dedi. Başkası dedi ki: o, **بيع البسر**’e nisbetlidir. Zehebî dedi ki: ve oğlu Hüseyin, Selefî’nin şeyhidir. Ve zâhid Ebû Ubeyd el-Busrî; adı Muhammed b. Hassân’dır; oğlu Buhayt ondan nakletti. Hakkında ihtilaf edildi; denildi ki: Şam’da bir köy olan **بصرى**’ya; **صاد**’ı **سينا**’ya çevrilmiştir; bu hatadır. Doğrusu: Hauran’da bir köy olan **بسر**’e; o, meşhur sûfîlerdendir; İbn Asâkir onu **تاريخ دمشق**’te zikretti. Bunu bildiğinde bil ki musannif, onu öncekilerle birlikte zikretmede yanılmıştır.

Ebû Abdurrahman **بسر بن أرطأة**; ve denir: **ابن أبي أرطأة** el-Âmirî el-Kureşî; Sıffîn’de Muâviye ile beraberdi; ömrünün sonunda bunadı. **بسر بن جحاش** el-Kureşî; Şam’a indi; ondan Cübeyr b. Nüfeyr rivayet etti; ve denir ki o **بشر**’dir. Ve **بسر بن راعي العير** el-Eşca‘î; sol eliyle yiyen kimse; böylece **بالعين والتحتية والراء** ile; hâfız onu **التبصير**’de **بالعين والنون والزاي** ile ضبط etti. Ve **بسر بن سفيان بن عمرو بن عويمر** el-Huzâ‘î el-Ka‘bî; Hudeybiye’ye şahit oldu. Ve **بسر بن سليمان**. Ve **بسر بن عصمة** el-Müzenî; ikisini İbn Mâkûlâ zikretti. Ve Ebû **بسر**; ve denir Ebû Safvân: **عبد الله بن بسر** el-Mâzinî; iki kıbleye doğru namaz kılanlardan biri. Ve **عبد الله بن بسر** en-Nadrî; birinciden başka, o da Şamlıdır; ondan oğlu Abdülvâhid rivayet etti: sahâbîlerdir.

**بسر بن محجن** ed-Düelî; Medine’ye indi; babasından rivayet etti; ondan da Zeyd b. Eslem; Buhârî bunu söyledi. Ve **بسر بن سعيد** el-Medenî, Hadramîlerin mevlâsı; Ebû Hüreyre’den ve Sa‘d b. Ebî Vakkâs’tan.

**بسر بن حميد**; ve **بسر بن عبيد الله** el-Hadramî eş-Şâmî; o, “Hadîs bana şehirde ulaşırdı da ona günler yürüyüşle yolculuk ederdim” diyen kimsedir. O, sika hâfızdır; dördüncü tabakadan. Ve Abdullah ile Süleyman, **ابنا بسر**; birincisi Hıbrânî’dir, künyesi Ebû Râşid’dir; Ebû Bekir’den ve Ebû Kebşe el-Enmârî’den rivayet etti. İkincisi Huzâ‘î’dir; dayısı sahâbî Mâlik b. Abdullah el-Hath‘amî’den: tâbiîlerdir.

Onlardan vefat edenler: **بسر بن عطية**; Nasr b. Âsım’dan; İbn Hibbân onu **ثقات التابعين** içinde zikretti. Ve Ahmed b. Abdurrahman b. Bekkâr; Zendî’nin şeyhlerindendir. Ve amcaoğlu Muhammed b. Abdullah b. Bekkâr; ve torunu Ahmed b. İbrâhîm; künyesi Ebû Abdülmelik; zikredilen dedesi Muhammed b. Abdullah’tan hadis rivayet etti; ondan da Nesâî.

Ve Muhammed b. el-Velîd, Basralı hâfız; ondan Buhârî ve Müslim rivayet etti. **البسريون**: muhaddislerdir. Bunların hepsi, zikri geçmiş olan **بسر بن أرطأة**’nin evlâdındandır. Ve adı **بسر** olanlardan onun kaçırdıkları:

**بسر بن أبي رهم** el-Cühenî; Yemâme’ye şahit oldu; o, Kûfe’deki **جبانة بسر**’in sahibidir. Ve **بسر بن أبي غيلان**; Benî Şeybân’ın mevlâsı; Şîa’nın şeyhlerindendir. Ve **بسر بن بجير بن ربيعة** şair. Ve **بسر بن سليمان بن عامر بن حزن** el-Kuşeyrî; şair. Ve **بسر بن المغيرة بن أبي صفرة**; Mühelleb’in kardeşinin oğlu. Ve **بسر بن أبي حفصة**; Mervân b. el-Hakem’in mevlâsı. Ve **بسر بن صبيح** en-Nehşelî. Ve **بسر بن قطن**; Abdurrahman b. el-Hakem onu Ceyyân kûresinin kadılığına tayin etti; İbnü’l-Ebbâr, naklettiği üzere, tarihinde zikretti. Ve Muhammed b. **بسر** b. Abdullah b. Hişâm b. Zühre et-Teymî; Mâlik’ten. Ve Muhammed b. **بسر** el-Cürcânî; Ebû Hâmid b. el-Hadramî’nin şeyhidir; ve başkaları.

**البسارة** (kesre ile): Sind ve Hind ehline devam eden yağmur; bazı nüshalarda: ikisinden birine hasretmek. Yazın, bir saat bile kesilmez. **الصغاني** dedi ki: **بالشين** ile olan, tashîftir.

Dedim ki: Onlar ona, dillerinde meşhur olduğu üzere, **البرساة** derler; işte onlar **أيام البسار**’dır. **المحكم**’de **البسار**: yazın bir gün yağan, **البياسرة** üzerinde devam eden ve kesilmeyen yağmur. Ve **الباسور**: bir hastalıktır; **م**; yabancıdır. Cevherî dedi ki: o, makat yerinde meydana gelen bir hastalıktır; Allah’tan ondan ve her dertten âfiyet dileriz. Çoğulu **البواسير**. عمران بن حصين hadîsinde: **وكان مبسورا**; yani onda **بواسير** vardı.

Ve **البياسرة**: Sind’de bir kavim; şeyhimizin nüshasında: Hind’de. Gemi ehli olan kaptanlar onları düşmanla savaşmak için ücretle tutarlar. Tekili **بيسري**; denir: **رجل بيسري**. Ve Yezîd b. Abdullah el-Beysirî el-Basrî el-Kureşî; İbn Cüreyc’den muhaddistir; künyesi Ebû Hâlid’dir. Ve sonu sâkin **بيسري**: Mısır emirlerindendi; adı Âtış’tır; hâfız böyle zikretti. Zehebî dedi ki: onu gördüm; o yaşlıdır, krallığa adaylık gösterir. Ve ona nisbet edilen bir saray vardır; Kahire’de meşhur; şimdi temeli yıkılmıştır, ondan eser kalmamıştır. Ve **قصر البيسري**; Asyût dışında: içinde bahçeler olan küçük bir köydür.

Ve **نخلة مبسار**: **البسر** olgunlaşmaz; ve hurma ağacı **أبسرت** etti. Ve **نخلة مبسر**; hâ’sız; nisbet üzere. Ve aynı şekilde **مبسار**: meyvesi yaş hurmaya dönmez. Hurma ağacı alıcısının satıcıya şartı hakkında hadîste: **ليس له مبسار**; o, **بسره** yaş hurmaya dönmeyen kimsedir. Ve adam **أبسر** etti; eğer gasbedilmiş bir arazide kuyu kazdıysa.

**أبسر المركب في البحر**: yani durdu. Ve **ابتسر الشيء**: onu taze olarak aldı. Ve her şey ki onu taze aldın; onu **بسرته** ettin ve **ابتسرته** ettin. Ayağı **ابتسرت**: uyuştu; yani uyudu; **كتبسرت** gibi; bu da **الصغاني**’dendir. Ve rengi **ابتسر** etti; **التاء** ötre ile; yani meçhul bina üzere; eğer değişti ve **كالبسر** gibi olduysa; bu mecazdır.

Ve **المبسرات**: esişleriyle yağmura delil getirilen rüzgârlardır. Ve **البسور**; **كصبور**: aslan; surat asmasından yahut kahretmesinden dolayı.

Ve gündüz **تبسر** etti: soğudu; **الصغاني** nakletti. **تبسر الثور**: kuru bitkinin damarlarına geldi de onları yedi.

Ve bitki **تبسر** etti; eğer çıkmadan önce onun üzerinden kazındıysa. İbnü’l-A‘râbî, Râ‘î için şu beyti okuttu:

  إذا احتجبت بنات الأرض عنه                      تبسر يبتغي فيها البـسـارا

Bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfetti. **عنه**’daki **الهاء**, yaban eşeğine döner; **فيها**’daki, dişilerine döner. İbn Berrî dedi ki: Buna delil, beyitten iki beyit önce yahut ona yakın olan şu sözüdür:

  أطار نسيله الحولي عنه                      تتبعه المذانب والقفارا

Sıcağın kesildiğini ve yaz sıcağının geldiğini haber verdi.

Ve **البسرة**; fetha sonra sükûn ile: Benî Akîl’e ait bir su yeridir; **الصغاني** nakletti. Ve **بسر** (ötre ile): Hauran’da bir **ة**; zâhid Ebû Ubeyd ona nisbet edilmiştir; geçti; İbn Asâkir’in tarihinde olduğu gibi.

وقال أبو عبيدة: Kısrak aygıra heves edip de kızgınlığa girmek istediğinde, kızgınlığının ilk başlangıcı **المباسرة**’dir; o, **مباسرة**’dir; sonra **وديقا** olur. Ve **المباسرة**: kızgınlığının tamamlanmasından önce aygıra heves eden (kısrak)tır; aygır o hâlde onu aşarsa o **مبسورة**’dir. Ve onu **تبسذرها** da eder ve **بسرها** da eder.

Aziz tenzilde: **وجوه يومئذ باسرة**; yani tiksinen, kaşlarını çatan; kendisine azabın ineceğini kesin olarak bilmiştir.

Ve **وجه بسر**: **باسر**. Masdar ile vasfedilmiştir. Ve Cevherî’nin sözü: “**البسر**’in ilki **طلع** sonra **خلال**, ilh.” yani sonuna kadar; ve o, şu sözüdür: “sonra **بلح** sonra **بسر** sonra **رطب**, sonra **تمر**”; iyi değildir; çünkü **طلع**’ın daha sonra kendisine döneceği mertebelerden, **تمر** mertebesine varıncaya dek, birçoğunu terk etmiştir. Doğrusu: onun ilki **طلع**’dır; bağlanıp tutunca **سياب** olur, **سحاب** gibi; ve yerinde daha önce geçti; yeşerip yuvarlaklaşınca **جدال** ve **سراد** ve **خلال** olur; hepsinde **سحاب** gibi; biraz büyüyünce **بغو** olur; **الموحدة**’nın fethi ve **الغين**’in sükûnu ile; büyüyünce **بسر** olur, zamme ile; sonra **مخطم**, **معظم** gibi; sonra **موكت**, ism-i fâil vezni üzere; sonra **تذنوب**, zamme ile; sonra **جمسة**, **الجيم**’in zammı ve **الميم**’in sükûnu ve fethi olan **سين مهملة** ile; sonra **ثعدة**, fethi olan **المثلثة** ve sükûnu olan **العين المهملة** sonra **دال**; ve **خالع** ve **خالعة**; olgunluğu tamamlanınca **رطب** ve **معو**; eğer hepsi olgunlaşmazsa **مناصف**; sonra **تمر**; ve o, mertebelerin sonuncusudur.

Ve Asma‘î dedi: Tanesi yeşerip yuvarlaklaşınca o **خلال**’dır; büyüyünce o **البسر**’dır; kızarınca o **شقحة**’dır. Bunu **الروض المسلوف**’ta, “binlere kadar iki adı olan şey” bahsinde genişçe anlattım; Allah Teâlâ’ya hamd ile ona muttali oldum; dilerse Allah Teâlâ baksın; onda bu ibareyi aynen zikretmiştir.

Şeyhimiz dedi: Zâhiri, Cevherî’nin söylediğinin hata olduğudur; öyle değildir; bilakis evlâ olana muhaliftir; çünkü onda olanın nihayeti, hurma meyvesinin derecelenmesinde hurma ehlinin saydığı bazı mertebeleri terk etmektir; bu ise, gizli olmadığı üzere, hata olmaz. Kifâye sahibinin onu böylece tam olarak getirdiği gibi; ben de şerhinde onu açıklayarak şerh ettim; ona müracaat et.

Ve onun “**وبسطت**” sözünde, ilh. Dedim: Hâşiyelerinde açıkladım ki bu, “binlere kadar iki adı olan şey”e girenlerden değildir; çünkü bu adlar, zâhir olduğu üzere, hâllerin ve vakitlerin değişmesiyle değişir. O kitapta bunun benzerini çokça işlemiştir; hâlbuki bu, onun bahislerinden değildir; öyleyse içindekilerin hepsine aldanılmasın; bitti.

Ve ona ilâve edilip telâfi edileceklerdendir: **تبسر**: bitkiyi aradı; yani çıkmadan önce onun üzerinden kazdı. Ve **البسر**: kırbaya zulmetmek. Ve **أبسر النخل**: üzerinde olan (meyve) **بسرا** oldu. Ve **البسرة**: **البهمى**’dan taze olan; Zû’r-Rumme dedi:
رعت بارض البهمى جميما وبسرة
وصمعاء حتى آنفتها نصالـهـا.
Yani burunlarını sızlar hâle getirdi.

Ve **الصحاح**’ta: Bitkiden **البسرة**: onun ilki **البارض**’dır; o da yerde göründüğü gibidir; sonra **الجميم**; sonra **البسرة**; sonra **الصمعاء**; sonra **الحشيش**. Ve **البسر**: suyu, çamurunu karıştırdığında ırmakları kazmaktır. Ezherî dedi: ve o **التبسر**’dir. Ve Râ‘î’nin beytini okudu:
إذا احتجبت بنات الأرض عنه
تبسر يبتغي فيها البـسـارا.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **بنات الأرض**: içinde su kalıntıları bulunan gölcüklerdir. Ve **بسر النهر**: onda kuyu kazdı; o kuru iken. Ve **بسرت النبات أبسر بسرا**: onu taze iken otlattığında ve onu otlatanların ilki olduğunda. Ve Lebîd, daha önce otlanmış bir yağmuru vasfederek dedi:
بسرت نداه لم يسرب وحـوشـه
بعرب كجذع الهاجري المشذب.

Ve **وبسير بن أبي كزبير**: **الحماسة** şairlerindendir; onu Merzübânî ضبط etti; ve onun benzeri yoktur; böyle demişlerdir. Fakat emir **بسير بن جبير بن سلمة القشيري**’yi zikretti; **ظلامة بنت مرة**’nin—ki o, **عكرمة بن خالد بن العاص**’ın ninesidir—atalarındandır; Hâfız onu nakletti. Ve **بسر**—zamme ile—bir isimdir; dedi ki:
ويدعى ابن منجوف سليم وأشيم
ولو كان بسر راء ذلك أنكرا.
Ve mecazdandır: **ابتسر الجارية**: onu idrakinden önce bekâretini almak. Ve **باسورين**: Musul amellerinden bir nahiyedir; Dicle’sinin doğusunda; Yâkût’un Mu‘cem’inde böyle. Ve Yemen ehli, gemilerin kendilerinden kesildiği günlere: **أيام البسارة** derler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَسَرَ
1 بَسَرَ بسر سر He took anything when it was fresh, juicy, moist, or not flaccid; (TA;) as also ↓ ابتسر [which is more commonly used]. (M, K, * TA.) [Hence,] بَسَرْبُ النَّبَاتَ, aor. بَسُرَ , inf. n. بَسْرٌ, I pastured [beasts] upon the herbage when it was fresh and juicy, I being the first to do so. (TA.) ― -b2- Also, (K,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (M,) i. q. أَعْجَلَ [as meaning (assumed tropical:) He was quick, or beforehand, or before the proper time, with a person or thing, or in doing, or seeking, a thing]. (M, K.) [Hence,] بَسَرَ النَّاقَةَ, (As, S, M, K,) aor. and inf. n. as above; (M;) and ↓ ابتسرها, (S, A,) and ↓ تبسّرها; (T;) (tropical:) He (the stallion) covered the she-camel without her desiring it: (As, S, A:) or before she desired it. (M, K.) And in like manner, بَسَرَ and ↓ تبسّر (tropical:) He (a stallion) covered a mare when she had only begun to feel the excitement of desire. (TA.) And ↓ ابتسر الجَارِيَةَ (tropical:) He deflowered the girl before she had attained to puberty. (A, and Msb in art. قض.) And بَسَرَ and ↓ ابتسر (assumed tropical:) He fecundated a palm-tree before the proper time for doing so. (M, K.) And بَسَرَ السِّقَآءَ, (K,) inf. n. as above, (S,) (assumed tropical:) He drank the milk of the skin, (K,) or gave it to be drunk, (S,) before it had become thick, and fit for churning. (S, K.) And بَسَرَ, (M, K,) aor. as above, (M, A,) and so the inf. n., (S, M,) (tropical:) He broke a pustule: (A:) or he squeezed a pustule, or a boil, before it was ripe: (TA:) or he laid it open by peeling off its crust, or scab, before it was ripe; (S, M, K;) as also ↓ ابسر. (K.) And, inf. n. as above, (assumed tropical:) He dug rivers when water was scarce: or sought for, or after, water [when it was scarce]: and so, accord. to Az, ↓ تبسّر. (L. [But for اذا عرا الماء او طابه, as part of the explanation, I read اـِذَا عَزَّ المَاءُ أَوْ طَلَبَهُ.]) And بَسَرَ النَّهْرَ (assumed tropical:) He dug a well in [the bed of] the river, it being dry. (L. [But here, for و هو صاف, I read و هو جَافٌّ.]) Also بَسَرَ, (S, M, K,) aor. as above, (M,) and inf. n. as above (S, M) and بِسَارٌ; (M;) and ↓ ابتسر (M, A, K) and ↓ تبسّر and ↓ ابسر; (M, K;) (tropical:) He sought, sought for or after, demanded, or desired, a thing that he wanted, or needed, in an improper time: (M, K:) or in an improper place: (S, M:) or in an improper manner: (Jm:) or before its time. (A.) And the first of these verbs, (tropical:) He required a debt to be paid before the time when it was due. (K, TA.) And (tropical:) He required his debtor to pay a debt before the time when it was due: from بَسَرَ النَّاقَةَ, explained above. (Sh, TA.) ― -b3- Also, inf. n. بَسْرٌ, (assumed tropical:) He began a thing; and so ↓ ابتسر. (K.) And بَسَرَ بِهِ (TK) and به ↓ ابتسر (TA, TK) (assumed tropical:) He began with it. (TA, TK.) -A2- Also, aor. بَسُرَ , inf. n. بَسْرٌ, He mixed بُسْر [or fullgrown unripe dates] with others, in beverage of the kind called نَبِيذ: the doing of which is forbidden in a trad.: (S:) or he mixed بُسْر with fresh ripe dates, or with dry dates, and made with them both together that kind of beverage. (TA.) And بَسَرَ تَمْرًا, (M, K,) aor. and inf. n. as above; and ↓ بسّرهُ (M) and ↓ ابسرهُ; (K;) He made, of dry dates, that kind of beverage, and mixed بُسْر with it. (M, K.) -A3- Also, (M, K,) aor. بَسُرَ , inf. n. بَسْرٌ and بُسُورٌ, (M,) He frowned; contracted his face; or grinned, or displayed his teeth, frowning, or contracting his face, or looking sternly, austerely, or morosely; (M, K;) as also بَسَرَ وَجْهَهُ, inf. n. بُسُوزٌ: (S:) or he did so excessively: (Jel in lxxiv. 22:) or he looked with intense dislike or hatred. (TA.)

2 بَسَّرَ see 1; last sentence but one.

بَاسَرَتْ
3 بَاسَرَتْ باسرت , inf. n. مُبَاسَرَةٌ, (assumed tropical:) She (a mare) desired the stallion when she had only begun to feel the excitement of lust. (AO.)

ايسر
4 ايسر أيسر ايسر يسر : see 1, in three places. ― -b2- Also (assumed tropical:) He dug in ground that had not been dug before. (K.) -A2- ابسرالنَّخْلُ The palm-trees had dates in the state in which they are called بُسْر: (S, M: *) or produced dates that did not ripen. (TA.)

تبسّر
5 تبسّر بسر تبسر : see 1, in four places. It signifies also (assumed tropical:) He sought for, or after, fresh water recently produced by rain. (S. [See بُسْرٌ.]) And (assumed tropical:) He dug for plants before they came forth: (M, TA:) [or] تبسّر نَبَاتًا has this meaning. (TA.) And (assumed tropical:) He (a [wild] bull) came to the roots of dry plants, and ate them. (K.)

ابتسر
8 ابتسر أبتسر ابتسر ٱبتسر : see 1, in seven places. -A2- اُبْتُسِرَ لَوْنُهُ (tropical:) His colour changed, (K, TA,) and became like that of بُسْر [or full-grown unripe dates]. (TA.)

بَسْرٌ
بَسْرٌ بسر سر : see بُسْرٌ: -A2- and see also بَاسِرٌ.

بُسْرٌ
بُسْرٌ بسر سر Anything fresh, juicy, moist, not flaccid. (IF, M, Msb, K.) You say نَبَاتٌ بُسْرٌ A fresh plant: (Msb:) or a plant that has risen from the surface of the ground, but not grown tall; because it is then fresh and juicy: (TA:) or such is called بُسْرَةٌ [fem. of بُسْرٌ]; as also what is fresh, juicy, moist, or not flaccid, of the plant called بُهْمَى. (M.) A plant, or herbage, when it first appears in the ground is termed بَارِضٌ; then, جَمِيمٌ; then, بُسْرَةٌ; then, صَمْعَآءُ; and then, [when it is dry,] بَسْرٌ. (S.) ― -b2- Fresh water, (S, M, K,) recently produced by rain; (S, M;) as also ↓ بَسْرٌ: (M:) or this latter signifies cold, or cool, water: (K:) pl. of the former بِسَارٌ; (S, K;) like as رِمَاحٌ is pl. of رُمْحٌ. (S.) ― -b3- (tropical:) A young, or youthful, man, and woman: (K, TA:) or young, or youthful, and fresh; fem. with ة: (M, A:) applied, respectively, to a man and a woman; (M;) or to a boy and a girl. (A.) ― -b4- And, with ة, (tropical:) The sun when it has just risen, (S, K, TA,) and is red, and not yet clear. (A, * TA.) [Accord. to the A, this meaning seems to be derived from that next following.] ― -b5- بُسْرٌ and ↓ بُسُرٌ (S, M, K) [the former, only, mentioned in the A and Msb &c., as the latter is rare; coll. gen. ns., signifying Fullgrown] unripe dates; dates before they have become رُطَب; (M, K;) dates that have become coloured, but have not become ripe; (TA;) dates that have begun to colour, i. e., to become red or yellow; (Msb in art. بُلح;) dates beginning to ripen: (IAth, TA in art. بلح:) so called because fresh and juicy, and not flaccid: (M:) n. un. بُسْرَةٌ and بُسُرَةٌ: (S, M, K:) pl. بُسْرَاتٌ (S) [or بُسْرَةٌ] and بُسُرَاتٌ: (M:) Sb says that بُسُرَةٌ [or بُسْرَةٌ or each of these] has no broken pl.; but he allows بُسْرَان and تَمْرَان, as meaning two sorts of بُسْر and of تَكْر. (M.) [J says,] بُسْرٍ in their first stage are termed طَلْعٌ; then, خَلَالٌ; then, بَلَحٌ; then, بُسْرٌ; then, رُطَبٌ; then, تَمْرٌ: (S:) but this saying of J is not good: the original thereof is termed طلع; and when they have become organized and compact (اـِذَا انْعَقَدَ), they are termed سَيَابٌ or سَيَّابٌ [accord. to different copies of the K]; and when they have become green and round, جَدَالٌ and سَرَادٌ and خَلَالٌ; and when they have become somewhat large, بَغْوٌ; and when they have become large, [or full-grown,] بُسْرٌ; then, مُخَطَّمْ; then, مُوَكِّتٌ; then, تُذْنُوبٌ; then, جُمْسَةٌ [in the CK جَمِيسَةٌ]; then, ثَعْدَهٌ and خَالِعٌ and خَالِعَةٌ; and when completely ripe, رُطَبٌ and مَعْوٌ; then, تَمْرٌ. (K.) ― -b6- [Hence,] بُسْرَةٌ signifies also (tropical:) The head, or extremity, of the penis of a dog. (K, TA.) ― -b7- And (assumed tropical:) A kind of bead; syn.خَرَزَةٌ. (K.)

بُسُرٌ
بُسُرٌ بسر سر : see بُسْرٌ.

بُسْرَةٌ
بُسْرَةٌ بسر بسره بسرة سر سرة fem. of بُسْرٌ as an epithet, and n. un. of the same as a subst.: explained with the latter.

بُسُرَةٌ
بُسُرَةٌ بسر بسره بسرة سر سرة n. un. of بُسُرٌ, a dial. var. of بُسْرٌ, q. v.

بَاسِرٌ
بَاسِرٌ أسر أسرة بأسر باسر and ↓ بَسْرٌ, the latter an inf. n. used as an epithet, A face frowning; or contracted; or grinning, or displaying the teeth, with a frowning, or contraction, or a stern, an austere, or a morose, look. (M.) [See 1, last sentence.] وَوُجوهٌ يَوْمئِذٍ بَاسِرَةٌ, in the Kur lxxv. 24, means And faces on that day shall be excessively frowning or contracted, &c.: (Jel:) or expressive of dislike or hatred, and contracted. (K.) [See also بَاسِلٌ.]

بَاسُورٌ
بَاسُورٌ باسور A well-known disease; (K;) a swelling, or tumour, which nature drives to every part of the body, from a humour that comes from the anus (المَقْعَدَة), and the testicles, and the edges of the labia majora of the pudendum muliebre, and other parts; and when in the anus, attended by a swelling of the veins; (Msb;) sing. of ; (S, K;) which signifies a certain disease that arises in the anus (المقعدة), [namely, the hemorrhoids, or piles, to which this term generally applies when it is used absolutely,] and also in the inside of the nose; (S;) what resembles boils in the anus: (Mgh:) sometimes the س is changed into ص: (Mgh, Msb:) and it is said that the word is not Arabic. (Msb.)

مُبْسِرٌ
مُبْسِرٌ مبسر : see what next follows.

نَخْلَةٌ مِبْسَارٌ
نَخْلَةٌ مِبْسَارٌ نخلة مبسار , (M, K,) and ↓مُبْسِرٌ without ة, as though a possessive epithet, (M,) A palm-tree of which the dates do not ripen. (M, K.) [See also 4.]

مَبْسُورٌ
مَبْسُورٌ مبسور Affected by the disease termed بَوَاسِير, pl. of بَاسُورٌ. (TA.)

مُبَاسِرَةٌ
مُبَاسِرَةٌ مباسره مباسرة (assumed tropical:) A mare desiring the stallion (AO, K *) when she has only begun to feel the excitement of lust, (AO,) or before she is fully excited by lust. (K.) [See also مُبَاشِرٌ.]

##### Türkçe

**بَسَرَ**
1 **بَسَرَ** بسر سر: Taze, sulu, nemli yahut gevşek olmayan hâlindeyken herhangi bir şeyi aldı; (TA;) ve yine ↓ **ابتسر** [ki daha yaygın kullanılandır]. (M, K, * TA.) [Bundan dolayı,] **بَسَرْبُ النَّبَاتَ**, muzâri‘i **بَسُرَ**, mastarı **بَسْرٌ**, ot taze ve sulu iken onun üzerinde [hayvanları] otlattım; bunu yapan ilk ben olarak. (TA.) ― -b2- Yine, (K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (TA,) ve mastar da öyle, (M,) **أَعْجَلَ** ile aynı mânâdadır [“(mecaz kabul edilen:) Bir kimseye veya şeye karşı, yahut bir şeyi yapmada veya aramada, çabuk davrandı, öne geçti, yahut uygun zamandan önce davrandı” mânâsında]. (M, K.) [Bundan dolayı,] **بَسَرَ النَّاقَةَ**, (As, S, M, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi; (M;) ve ↓ **ابتسرها**, (S, A,) ve ↓ **تبسّرها**; (T;) (mecaz:) O (aygır) dişi deveyi, onun istemesi olmaksızın aşdı: (As, S, A:) yahut o istemeden önce. (M, K.) Ve aynı şekilde, **بَسَرَ** ve ↓ **تبسّر** (mecaz:) O (aygır) kısrağı, şehvetin heyecanını ancak hissetmeye başlamışken aşdı. (TA.) Ve ↓ **ابتسر الجَارِيَةَ** (mecaz:) Kız ergenliğe ulaşmadan önce onun bekâretini bozdu. (A, ve Msb “قض” maddesinde.) Ve **بَسَرَ** ve ↓ **ابتسر** (mecaz kabul edilen:) Bir hurma ağacını, bunun için uygun zamandan önce dölledi. (M, K.) Ve **بَسَرَ السِّقَآءَ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (S,) (mecaz kabul edilen:) Tuluktaki sütü, (K,) yahut içirilmek üzere verdi, (S,) koyulaşıp yayık çalkalamaya elverişli olmadan önce. (S, K.) Ve **بَسَرَ**, (M, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (M, A,) ve mastar da öyle, (S, M,) (mecaz:) Bir çıbanı patlattı: (A:) yahut bir çıbanı veya irinli şişi, olgunlaşmadan önce sıktı: (TA:) yahut olgunlaşmadan önce kabuğunu/yarasını soyup kaldırarak onu açtı; (S, M, K;) ve yine ↓ **ابسر**. (K.) Ve, mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz kabul edilen:) Su kıt iken ırmaklar kazdı: yahut [su kıt iken] suyu aradı, su peşine düştü: ve Az’a göre bunun gibi ↓ **تبسّر**. (L. [Açıklamanın bir parçası olarak اذا عرا الماء او طابه yerine, اـِذَا عَزَّ المَاءُ أَوْ طَلَبَهُ okurum.]) Ve **بَسَرَ النَّهْرَ** (mecaz kabul edilen:) Nehir kuru iken, [yatağında] bir kuyu kazdı. (L. [Burada و هو صاف yerine, و هو جَافٌّ okurum.]) Yine **بَسَرَ**, (S, M, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (M,) ve mastarı yukarıdaki gibi (S, M) ve **بِسَارٌ**; (M;) ve ↓ **ابتسر** (M, A, K) ve ↓ **تبسّر** ve ↓ **ابسر**; (M, K;) (mecaz:) İstediği yahut ihtiyaç duyduğu bir şeyi uygunsuz bir zamanda aradı, arayıp peşine düştü, talep etti yahut arzuladı: (M, K:) yahut uygunsuz bir yerde: (S, M:) yahut uygunsuz bir tarzda: (Jm:) yahut vaktinden önce. (A.) Ve bu fiillerin ilki, (mecaz:) Bir borcun, vadesinden önce ödenmesini istedi. (K, TA.) Ve (mecaz:) Borçlusundan, borcu vadesinden önce ödemesini istedi: yukarıda açıklanan **بَسَرَ النَّاقَةَ**’den. (Sh, TA.) ― -b3- Yine, mastarı **بَسْرٌ**, (mecaz kabul edilen:) Bir şeye başladı; ve yine ↓ **ابتسر**. (K.) Ve **بَسَرَ بِهِ** (TK) ve onunla ↓ **ابتسر** (TA, TK) (mecaz kabul edilen:) Onunla başladı. (TA, TK.)

-A2- Yine, muzâri‘i **بَسُرَ**, mastarı **بَسْرٌ**, **بُسْر**’ü [yahut olgunlaşmış ama ham hurmaları] **نَبِيذ** denilen içecek türünde başkalarıyla karıştırdı: bunun yapılması bir hadiste yasaklanmıştır: (S:) yahut **بُسْر**’ü taze olgun hurmayla veya kuru hurmayla karıştırdı ve ikisiyle birlikte o içecek türünü yaptı. (TA.) Ve **بَسَرَ تَمْرًا**, (M, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi; ve ↓ **بسّرهُ** (M) ve ↓ **ابسرهُ**; (K;) kuru hurmadan o içecek türünü yaptı ve onunla **بُسْر**’ü karıştırdı. (M, K.)

-A3- Yine, (M, K,) muzâri‘i **بَسُرَ**, mastarı **بَسْرٌ** ve **بُسُورٌ**, (M,) yüzünü ekşitti; yüzünü buruşturdu; yahut yüzünü ekşiterek veya buruşturarak yahut sert, katı yahut somurtkan bir bakışla sırıtıp dişlerini gösterdi; (M, K;) ve yine **بَسَرَ وَجْهَهُ**, mastarı **بُسُوزٌ**: (S:) yahut bunu aşırı yaptı: (Jel, lxxiv. 22’de:) yahut şiddetli bir hoşnutsuzluk veya nefretle baktı. (TA.)

2 **بَسَّرَ**: 1’e bak; sondan bir önceki cümle.

**بَاسَرَتْ**
3 **بَاسَرَتْ** باسرت, mastarı **مُبَاسَرَةٌ**, (mecaz kabul edilen:) O (kısrak), şehvetin heyecanını ancak hissetmeye başlamışken aygırı arzuladı. (AO.)

**ايسر**
4 **ايسر** أيسر ايسر يسر: 1’e bak, üç yerde. ― -b2- Yine (mecaz kabul edilen:) Daha önce kazılmamış bir yerde kazdı. (K.) -A2- **ابسرالنَّخْلُ**: Hurma ağaçları, **بُسْر** denilen hâlde hurma verdi: (S, M: *) yahut olgunlaşmayan hurma üretti. (TA.)

**تبسّر**
5 **تبسّر** بسر تبسر: 1’e bak, dört yerde. Şunu da ifade eder (mecaz kabul edilen:) Yağmurla yeni meydana gelmiş tatlı suyu aradı yahut peşine düştü. (S. [**بُسْرٌ**’e bak.]) Ve (mecaz kabul edilen:) Bitkiler çıkmadan önce onlar için kazdı: (M, TA:) [yahut] **تبسّر نَبَاتًا** bu mânâdadır. (TA.) Ve (mecaz kabul edilen:) O (yabanî boğa) kuru bitkilerin köklerine geldi ve onları yedi. (K.)

**ابتسر**
8 **ابتسر** أبتسر ابتسر ٱبتسر: 1’e bak, yedi yerde. -A2- **اُبْتُسِرَ لَوْنُهُ** (mecaz:) Rengi değişti, (K, TA,) ve **بُسْر**’ün [yahut olgunlaşmış ama ham hurmaların] rengine benzer oldu. (TA.)

**بَسْرٌ**
**بَسْرٌ** بسر سر: **بُسْرٌ**’e bak: -A2- ve ayrıca **بَاسِرٌ**’e de bak.

**بُسْرٌ**
**بُسْرٌ** بسر سر: Taze, sulu, nemli, gevşek olmayan herhangi bir şey. (IF, M, Msb, K.) **نَبَاتٌ بُسْرٌ** dersin: Taze bir bitki: (Msb:) yahut yer yüzünden yükselmiş fakat boylanmamış bitki; çünkü o vakit taze ve suludur: (TA:) yahut buna **بُسْرَةٌ** [**بُسْرٌ**’ün müennesi] denir; ve yine **بُهْمَى** denilen bitkiden taze, sulu, nemli yahut gevşek olmayan olan şey. (M.) Bir bitki yahut ot, yerde ilk göründüğünde **بَارِضٌ** diye adlandırılır; sonra **جَمِيمٌ**; sonra **بُسْرَةٌ**; sonra **صَمْعَآءُ**; sonra [kuruduğunda] **بَسْرٌ**. (S.) ― -b2- Yağmurla yeni meydana gelmiş tatlı su; (S, M, K,) (S, M;) ve yine ↓ **بَسْرٌ**: (M:) yahut bu ikincisi soğuk yahut serin su mânâsınadır: (K:) ilkinin çoğulu **بِسَارٌ**; (S, K;) tıpkı **رِمَاحٌ**’ın **رُمْحٌ**’un çoğulu olması gibi. (S.) ― -b3- (mecaz:) Genç yahut delikanlı erkek ve kadın: (K, TA:) yahut genç/delikanlı ve taze; müennesi ة ile: (M, A:) sırasıyla bir erkeğe ve bir kadına uygulanır; (M;) yahut bir oğlana ve bir kıza. (A.) ― -b4- Ve ة ile, (mecaz:) Güneş, yeni doğduğunda, (S, K, TA,) kırmızı iken ve henüz berrak değilken. (A, * TA.) [A’ya göre bu mânâ, bir sonraki mânâdan türemiş görünmektedir.] ― -b5- **بُسْرٌ** ve ↓ **بُسُرٌ** (S, M, K) [birincisi yalnız A ve Msb vb.’de zikredilmiştir; ikincisi nadirdir; cins isimlerdir; “(olgunlaşmış) ham” mânâsında] olgunlaşmış ham hurmalar; **رُطَب** olmadan önceki hurmalar; (M, K;) renklenmiş fakat olgunlaşmamış hurmalar; (TA;) renklenmeye başlamış hurmalar, yani kızarmaya veya sararmaya başlamış; (Msb “بُلح” maddesinde;) olgunlaşmaya başlayan hurmalar: (IAth, TA “بلح” maddesinde:) taze ve sulu, gevşek olmadığı için böyle adlandırılmıştır: (M:) tekili **بُسْرَةٌ** ve **بُسُرَةٌ**: (S, M, K:) çoğulu **بُسْرَاتٌ** (S) [yahut **بُسْرَةٌ**] ve **بُسُرَاتٌ**: (M:) Sb der ki **بُسُرَةٌ** [yahut **بُسْرَةٌ** yahut bunların her biri] kırık çoğula sahip değildir; fakat **بُسْرَان** ve **تَمْرَان**’a, **بُسْر** ve **تَكْر**’in iki türü mânâsında cevaz verir. (M.) [J der ki,] **بُسْرٍ** ilk safhalarında **طَلْعٌ** diye adlandırılır; sonra **خَلَالٌ**; sonra **بَلَحٌ**; sonra **بُسْرٌ**; sonra **رُطَبٌ**; sonra **تَمْرٌ**: (S:) fakat J’nin bu sözü iyi değildir: aslının adı **طلع**’dır; ve örgütlenip sıkılaştıklarında (اـِذَا انْعَقَدَ) **سَيَابٌ** yahut **سَيَّابٌ** diye adlandırılırlar [K’nın farklı nüshalarına göre]; ve yeşil ve yuvarlak olduklarında **جَدَالٌ** ve **سَرَادٌ** ve **خَلَالٌ**; ve biraz büyüdüklerinde **بَغْوٌ**; ve büyüdüklerinde [yahut olgunlaştıklarında] **بُسْرٌ**; sonra **مُخَطَّمْ**; sonra **مُوَكِّتٌ**; sonra **تُذْنُوبٌ**; sonra **جُمْسَةٌ** [CK’de **جَمِيسَةٌ**]; sonra **ثَعْدَهٌ** ve **خَالِعٌ** ve **خَالِعَةٌ**; ve tamamen olgunlaştıklarında **رُطَبٌ** ve **مَعْوٌ**; sonra **تَمْرٌ**. (K.) ― -b6- [Bundan dolayı,] **بُسْرَةٌ** ayrıca (mecaz:) Köpeğin penisinin başı yahut ucu mânâsınadır. (K, TA.) ― -b7- Ve (mecaz kabul edilen:) Bir çeşit boncuk; eş anlamlısı **خَرَزَةٌ**. (K.)

**بُسُرٌ**
**بُسُرٌ** بسر سر: **بُسْرٌ**’e bak.

**بُسْرَةٌ**
**بُسْرَةٌ** بسر بسره بسرة سر سرة: Sıfat olarak **بُسْرٌ**’ün müennesi ve isim olarak onun tekili: ikincisiyle açıklanmıştır.

**بُسُرَةٌ**
**بُسُرَةٌ** بسر بسره بسرة سر سرة: **بُسُرٌ**’ün tekili; **بُسْرٌ**’ün lehçe varyantı; ona bak.

**بَاسِرٌ**
**بَاسِرٌ** أسر أسرة بأسر باسر ve ↓ **بَسْرٌ**, ikincisi bir mastar olup sıfat olarak kullanılmıştır: Yüzü ekşimiş; yahut buruşturulmuş; yahut yüz ekşitme veya buruşturmayla yahut sert, katı yahut somurtkan bir bakışla sırıtıp dişleri gösteren [yüz]. (M.) [1’in son cümlesine bak.] Kur’ân lxxv. 24’teki **وَوُجوهٌ يَوْمئِذٍ بَاسِرَةٌ**: “Ve o gün yüzler aşırı derecede ekşimiş yahut buruşturulmuş, vb. olacaktır” demektir: (Jel:) yahut hoşnutsuzluk veya nefreti ifade eden ve buruşturulmuş. (K.) [Ayrıca **بَاسِلٌ**’e de bak.]

**بَاسُورٌ**
**بَاسُورٌ** باسور: Bilinen bir hastalık; (K;) tabiatın, anüsten (**المَقْعَدَة**), testislerden ve kadın tenasül uzvunun büyük dudaklarının kenarlarından ve diğer yerlerden gelen bir hılttan dolayı bedenin her tarafına sevk ettiği bir şişlik yahut tümör; ve anüste olduğunda damarların şişmesiyle birlikte; (Msb;) bunun tekilidir; (S, K;) ki anüste (**المقعدة**) ortaya çıkan belirli bir hastalığı ifade eder, [yani hemoroid/basur; bu terim mutlak kullanıldığında genellikle buna delâlet eder,] ve ayrıca burnun iç kısmında da; (S;) anüste çıbanlara benzeyen şey: (Mgh:) bazen **س** harfi **ص**’ye çevrilir: (Mgh, Msb:) ve kelimenin Arapça olmadığı söylenmiştir. (Msb.)

**مُبْسِرٌ**
**مُبْسِرٌ** مبسر: Bir sonraki maddeye bak.

**نَخْلَةٌ مِبْسَارٌ**
**نَخْلَةٌ مِبْسَارٌ** نخلة مبسار, (M, K,) ve ↓ **مُبْسِرٌ** ة olmaksızın, sanki izafet sıfatı gibi, (M,) hurmaları olgunlaşmayan hurma ağacı. (M, K.) [4’e de bak.]

**مَبْسُورٌ**
**مَبْسُورٌ** مبسور: **بَوَاسِير** denilen hastalığa tutulmuş; bu, **بَاسُورٌ**’ün çoğuludur. (TA.)

**مُبَاسِرَةٌ**
**مُبَاسِرَةٌ** مباسره مباسرة: (mecaz kabul edilen:) Kısrağın, (AO, K *) şehvetin heyecanını ancak hissetmeye başlamışken, (AO,) yahut şehvetle tam olarak heyecanlanmadan önce aygırı arzulaması. (K.) [Ayrıca **مُبَاشِرٌ**’e de bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بسَرَ
بسَرَ U ( n. ac. بَسْر 1 ),
a.  Hastened, accelerated.

b.  Anticipated, did prematurely.

c.  Frowned, scowled.

d.  Fecundated.

أَبْسَرَ
أَبْسَرَ IV ,
a.  Was becalmed ( ship ).

بُسْر
بُسْر 3 ,
a.  Fresh, juicy, moist.

بَسُوْر
بَسُوْر 26 ,
a.  Lion.

بَاْسُوْر
بَاْسُوْر 40 , ( pl. بَوَاْسِيْرُ 66 ),
a.  Hemorrhoids, piles.

##### Türkçe

بسَرَ
بسَرَ U ( i. ac. **بَسْر** 1 ),
a. Acele etti, hızlandırdı.

b. Öne aldı, vaktinden önce yaptı.

c. Kaşlarını çattı, surat astı.

d. Dölledi.

أَبْسَرَ
أَبْسَرَ IV ,
a. (Gemi) rüzgârsız kaldı.

بُسْر
بُسْر 3 ,
a. Taze, sulu, nemli.

بَسُوْر
بَسُوْر 26 ,
a. Aslan.

بَاْسُوْر
بَاْسُوْر 40 , ( çoğ. **بَوَاْسِيْرُ** 66 ),
a. Hemoroidler, basur.
