# بسس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بسس

البس: السوق اللين الرفيق اللطيف، كما أن الخبز هو السوق الشديد العنيف، وقد بس الإبل بسا: ساقها، قال الراجز:
  لا تخبزا خبزا وبسا بسا                      ولا تطيلا بمناخ حبسا وفسره أبو عبيدة على غير ما ذكرنا، وقد تقدم في خ-ب-ز البس: اتخاذ البسيسة بأن يلت السويق، أو الدقيق، أو الأقط المطحون، بالسمن أو الزيت، ثم يؤكل ولا يطبخ، وقال يعقوب: هو أشد من اللت بللا، وأنشد قول الراجز السابق.

  البس: زجر للإبل ببس بس، بكسرهما وبفتحهما كالإبساس وقد بس بها يبس ويبس وأبس، ومنه الحديث:  يخرج قوم من المدينة إلى الشام واليمن والعراق يبسون والمدينة خير لهم لو كانوا يعلمون  قال أبو عبيد: قوله يبسون هو أن يقال في زجر الدابة إذا سيقت حمارا أو غيره بس بس، وبس بس، بفتح الباء وكسرها، وأكثر ما يقال بالفتح، وهو من كلام أهل اليمن، وفيه لغتان بسستها وأبسسته، وقال أبو سعيد: يبسون، أي يسيحون في الأرض. البس: إرسال المال في البلاد وتفريقها فيها، كالبث، وقد بسه في البلاد فانبس، كبثه فانبث. البس: الطلب والجهد، ومنه قولهم: لأطلبنه من حسي وبسي، أي من جهدي، كما سيأتي. البس: الهرة الأهلية، نقله ابن عباد، والعامة تكسر الباء، قاله الزمخشري، الواحدة بهاء، والجمع بساس. يقال: جاء به من حسه وبسه، مثلثي الأول، أي من جهده وطاقته، قاله أبو عمرو، وقال غيره: أي من حيث كان ولم يكن، ويقال: جئ به من حسك وبسك، أي ائت به على كل حال من حيث شئت. ولأطلبنه من حسي وبسي، أي جهدي وطاقتي، وينشد:
  تركت بيتي من الأش                      ياء قفرا مثل أمـس
  كل شيء كنت قد جم                      عت من حسي وبسي

  وبس بمعنى حسب، أو هو مسترذل، كذا قاله ابن فارس، ووقع في المزهر أيضا أنه ليس بعربي، قال شيخنا: وقد صححها بعض أئمة اللغة، وفي الكشكول للبهاء العاملي ما نصه: ذكر بعض أئمة اللغة أن لفظة بس فارسية تقولها العامة، وتصرفوا فيها، فقالوا بسك وبسي، إلخ، وليس للفرس في معناها كلمة سواها، وللعرب حسب، وبجل، وقط مخففة، وأمسك، واكفف، وناهيك، ومه، ومهلا، واقطع، واكتف. البس: بطن من حمير، منهم أبو محجن توبة بن نمر البسي قاضي مصر، نسب إلى هذا البطن، نقله الحافظ، قلت: وهو توبة بن نمر بن حرملة بن تغلب بن ربيعة الحضرمي، روى عن الليث وغيره، وعمه الحارث بن حرملة بن تغلب، عن علي، وعنه رجاء بن حيوة وعباس بن عتبة بن كليب بن تغلب، عن يحيى بن ميمون وموسى بن وردان، وعن ابن وهب. والبسوس، كصبور: الناقة التي لا تدر إلا على الإبساس، أي التلطف بأن يقال لها بس ابن السكيت بالضم والتشديد، قاله ابن دريد، تسكينا لها، قال: وقد يقال ذلك لغير الإبل. وفي المثل: أشأم من البسوس. لأنه أصابها رجل من العرب بسهم في ضرعها، فقتلها، فقامت الحرب بينهما. قيل: البسوس: اسم امرأة، وهي خالة جساس بن مرة الشيباني، كانت لها ناقة يقال لها: سراب، فرآها كليب وائل في حماه، وقد كسرت بيض طير كان قد أجاره، فرمى ضرعها بسهم، فوثب جساس على كليب فقتله، فهاجت حرب بكر وتغلب ابني وائل بسببها أربعين سنة حتى ضرب بها المثل في الشؤم، وبها سميت حرب البسوس، وقيل: إن الناقة عقرها جساس بن مرة، وفي البسوس قول أخر روي عن ابن عباس رضي الله عنه عنهما، قال الأزهري فيه: إنه أشبه بالحق، وقد ساقه بسنده إليه في قوله تعالى:  واتل عليهم نبأ الذي آتيناه آياتنا فانسلخ منها  قال: كانت امرأة مشئومة اسمها البسوس، أعطي زوجها ثلاث دعوات مستجابات، وكان له منها ولد، فكانت محبة له، فقالت: اجعل لي منها دعوة واحدة. قال: فلك واحدة، فماذا تريدين? قالت: ادع الله أن يجعلني أجمل امرأة في بني إسرائيل، ففعل، فرغبت عنه لما علمت أنه ليس فيهم مثلها، فأرادت سيئا، فدعا الله تعالى عليها أن يجعلها كلبة نباحة، فذهبت فيها دعوتان، فجاء بنوها، فقالوا: ليس لنا على هذا قرار، قد صارت أمنا كلبة يعيرنا الناس، كذا نص التكملة، وفي اللسان يعيرنا بها الناس، فادع الله تعالى أن يردها إلى حالها التي كانت عليها، ففعل، فعادت كما كانت، فذهبت الدعوات الثلاث بشؤمها، وبها يضرب المثل. قال اللحياني: يقال: بس فلان، بالضم، في ماله بسا، إذا ذهب شيء من ماله، كذا في التكملة، والذي في اللسان: بس في ماله بسة ووزم وزمة: أذهب منه شيئا. وبس بس، مثلثين: دعاء للغنم وقد بسها، وقال ابن دريد: بسست الغنم: قلت لها: بس بس، وقال الكسائي: أبسست بالنعجة، إذا دعوتها للحلب، وقال الأصمعي: لم أسمع الإبساس إلا في الإبل. وبس، بالضم والتشديد: جبل قرب ذات عرق، وقيل: أرض لبني نصر بن معاوية بن بكر بن هوازن قرب حنين، ويقال: بسى أيضا، وهو اسم لجبال هناك في ديارهم، وإياه عنى عباس بن مرداس السلمي في قوله:
  ركضت الخيل فيها بين بس                      إلى الأورال تنحط بالنهاب وقال عاهان بن كعب:
  بنيك وهجمة كأشـاء بـس                      غلاظ منابت القصرات كوم

  قال ابن الكلبي: بس: بيت لغطفان بن سعد بن قيس عيلان كانت تعبده، بناه ظالم بن أسعد بن ربيعة بن مالك بن مرة بن عوف لما رأى قريشا يطوفون بالكعبة ويسعون بين الصفا والمروة فذرع البيت. ونص العباب: فمسح البيت برجله عرضه وطوله. وأخذ حجرا من الصفا وحجرا من المروة فرجع إلى قومه وقال: يا معشر غطفان، لقريش بيت يطوفون حوله، والصفا والمروة، وليس لكم شيء، فبنى بيتا على قدر البيت، ووضع الحجرين، فقال: هذان الصفا والمروة. فاجتزؤوا به عن الحج، فأغار زهير بن جناب بن هبل بن عبد الله بن كنانة الكلبي فقتل ظالما وهدم بناءه، وقد تقدم للمصنف في ع-ز-ز أن العزى سمرة عبدتها غطفان، أول من اتخذها ظالم بن أسعد فوق ذات عرق إلى البستان بتسعة أميال، بنى عليها بيتا وسماه بسا، وأقام لها سدنة، فيعث إليها رسول الله صلى الله عليه وسلم خالد بن الوليد رضي الله عنه فهدم البيت وأحرق السمرة، فانظر هذا مع كلامه هنا، ففيه نوع مخالفة، ولعل هذا البيت هدم مرتين، مرة في الجاهلية على يد زهير، وقتل إذ ذاك بانيه ظالم، والمرة الثانية عام الفتح على يد خالد بن الوليد رضي الله تعالى عنه، وقتل إذ ذاك سادنه ربيعة بن جرير السلمي، ولو قال: وبس: بيت لغطفان هي العزى، كان قد أصاب في جودة الاقتصار، على أن الصاغاني ذكر فيه لغة أخرى وهي بساء، بالضم والمد، فتركه قصور، وقوله: جبل قرب ذات عرق، وأرض لبني نصر، ثم قوله: وبيت لغطفان، كل ذلك واحد، فإنهم صرحوا أن أرض نصر هذه هي الجبال التي فوق النخلة الشامية بذات عرق، وبه سمي البيت المذكور، وبنو نصر بن معاوية مع غطفان شيء واحد؛ لأنهم أبناء عم أقرباء، فغطفان هو ابن سعد بن قيس عيلان، ونصر هو ابن معاوية بن بكر بن هوازن بن منصور بن عكرمة بن خصفة بن قيس عيلان، ولبني كلب يد بيضاء في نصرتهم لقريش حين بنوا الكعبة، ذكر ابن الكلبي في الأنساب ما نصه: من بني عبد الله بن هبل بن أبي سالم الذي أتى قريشا حين أرادوا بناء الكعبة ومعه مال فقال: دعوني أشرككم في بنائها، فأذنوا له، فبنى جانبه الأيمن. والبسبس: القفر الخالي، لغة في السبسب، وزعم يعقوب أنه من المقلوب، وبهما روي قول قس: فبينما أنا أجول بسبسبها. البسبس: شجر تتخذ منه الرحال، قاله الليث، أو الصواب السبسب بالباء، وقد تصحف على الليث، قاله الأزهري. بسبس بن عمرو الجهني الصحابي حليف الأنصار، شهد بدرا، وبعث عينا للعير، ويقال: بسبسة، بهاء. من المجاز: الترهات البسابس، وربما قالوا: ترهات البسابس، بالإضافة، هي: الباطل وفسره الجوهري بالأباطيل. قال الجوهري: البسابسة: نبت، ولم يزد، وقال أبو حنيفة: البسباس من النبات: الطيب الريح، وزعم بعض الرواة أنه النانخاه. قلت: الصواب هما بسباستان، إحداهما: شجرة تعرفها العرب، قاله الأزهري، قال الصاغاني: ويأكلها الناس والماشية، تذكر بها ريح الجزر وطعمه إذا أكلتها. قلت: وهو قول أبي زياد. زاد الصاغاني: منبتها الحزون، والأخرى: أوراق صفر طيبة الريح تجلب من الهند، قال صاحب المنهاج: وقيل: إنه قشور جوز بوا، وأن قوته كقوة النار مشك، وألطف منه، وهذه هي التي تستعملها الأطباء، ويريدونها إذا أطلقوا، ولكنهم يكسرون الأول، وكل واحدة منها غير الأخرى. وبسباسة: امرأة من بني أسد، وإياها عنى امرؤ القيس بقوله:

  ألا زعمت بسباسة اليوم أنني                      كبرت وألا يشهد اللهو أمثالي والباسة والبساسة: من أسماء مكة شرفها الله تعالى، الأول في حديث مجاهد قال: سميت بها لأنها تحطم من أخطأ فيها، والبس: الحطم، ويروى بالنون، من النس، وهو الطرد. والثانية ذكرها الصاغاني وياقوت، وسيأتي، وقول الله عز وجل:  وبست الجبال بسا  أي فتتت، نقله اللحياني، فصارت أرضا، قاله الفراء، وقال أبو عبيد: فصارت ترابا، وقيل: نسفت، كما قال تعالى:  ينسفها ربي نسفا  وقيل: سيقت، كما قال تعالى:  وسيرت الجبال فكانت سرابا  وقال الزجاج: بست: لتت وخلطت، وقال ثعلب: خلطت بالتراب، ونقل اللحياني عن بعضهم: سويت. والبسيس، كأمير: القليل من الطعام الذي قد بس، أي ذهب منه شيء وبقي منه شيء. البسيسة، بهاء: الخبز يجفف ويدق ويشرب كما يشرب السويق، قال ابن دريد: وأحسبه الذي يسمى الفتوت، وقيل: البسيسة عندهم: الدقيق والسويق يلت ويتخذ زادا، وقال اللحياني: هي التي تلت بزيت أو سمن، ولا تبل، وقال ابن سيده: البسيسة: الشعير يخلط بالنوى للإبل. وقال الأصمعي: البسيسة: كل شيء خلطته بغيره، مثل السويق بالأقط، ثم تبله بالزبد، أو مثل الشعير بالنوى ثم تبله للإبل. البسيسة: الإيكال بين الناس بالسعاية، عن ابن عباد، ويقال: هو البسبسة، بباءين موحدتين. والبسس، بضمتين: الأسوقة الملتوتة، جمع بسيسة، عن ابن الأعرابي. البسس: النوق الآنسة التي تدر عند الإبساس لها، جمع بسوس. البسس: الرعاة، لأنهم يبسون المال، أي يزجرونه، أو يسوقونه. وبسبس: أسرع في السير، نقله الصاغاني، وكأنه لغة في بصبص بالصاد، كما سيأتي. بسبس بالغنم أو الناقة: إذا دعاها للحلب فقال لها: بس بس، بكسرهما وبفتحهما، قال الراعي:
  لعاشرة وهو قد خافها                      فظل يبسبس أو ينقر

  لعاشرة: بعد ما سارت عشر ليال، يبسبس: أي ببس بها، يسكنها لتدر، والإبساس بالشفتين دون اللسان، والنقر باللسان دون الشفتين، وقد ذكر في موضعه. بسبست الناقة: داست على الشيء، نقله الصاغاني. وبسيس الجهني، كزبير: صحابي. قلت: هو ابن عمرو الذي تقدم ذكره، يقال فيه: بسبس كجعفر، وبسبسة، بهاء، وبسيسة، مصغرا بهاء، هكذا ذكره الأئمة، ثلاثة أقوال، ولم يذكروا مصغرا بغير هاء، ففي كلامه نظر. وتبسبس الماء: جرى على وجه الأرض، مثل تسبسب، أو هو مقلوب منه. والانبساس: الانسياب على وجه الأرض، وقد انبست الحية وانسابت. وانبس في الأرض: ذهب. عن اللحياني وحده، حكاه في باب انبست الحيات انبساسا، والمعروف عند أبي عبيد وغيره: اربس، وسيأتي في موضعه إن شاء الله تعالى. قال أبو زيد: أبس بالمعز إبساسا: أشلاها إلى الماء. وأبس بالإبل إذا دعا الفصيل إلى أمه، وأبس بأمه له. ومما يستدرك عليه: يقولون: معي بردة قد بس منها، أي نيل منها وبليت، قال اللحياني أبس بالناقة: دعاها للحلب، وقيل معناه: دعا ولدها لتدر على حالبها، واقتصر المصنف على معنى الزجر، والصحيح أنه يستعمل فيه وفي الدعاء للحلب، وقال ابن دريد: بس بالناقة وأبس بها: دعاها للحلب، وبست الريح بالسحابة، على المثل، قيل: ولا يبس الجمل إذا استصعب، ولكن يشلى باسمه واسم أمه فيسكن. وبسهم عنك: أي اطردهم. وبسه بسا: نحاه. وانبس الرجل: تنحى. وبسبس به، وأبس به: قال له: بس، بمعنى حسب. وأبس به إلى الطعام: دعاه. وبس عقاربه: أرسل تمائمه وأرسل أذاه، وهو مجاز. والبس: الدس، يقال: بس فلان لفلان من يتخبر له خبره، ويأتيه به، أي دسه إليه، ومنه حديث الحجاج قال للنعمان بن زرعة: أمن أهل الرس والبس أنت?. والبس: شجر. والبسابس: الكذب. وبسبس بوله: سبسبه. ويقال: لا أفعل ذلك آخر باسوس الدهر، أي أبدا. وبسان، بالفتح: من محال هراة. وبسوسى: موضع قرب الكوفة. الثلاثة نقلها الصاغاني. وبسة، بالضم: جماعة نسوة، وبالضم بسة بنت سليمان، زوج يوسف بن أسباط. ومن أمثالهم: لا أفعله ما أبس عبد بناقة. ومن كتاب الأساس: أكلتهم البسوس، كما يأكل الخشب السوس. وبيسوس، فيعول من البس: قرية بشرقي مصر. ومما يستدرك عليه:

### Türkçe

**البس**: yumuşak, yoldaşça, latif sevk; nitekim ekmek, şiddetli, sert sevktir; ve develeri **بس** ile **بسا**: onları sevk etti; râciz dedi ki:
  Ekmek pişirmeyin, bir ekmek; ve **بسا بسا** ile sevk edin                      ve bir konak yerinde hapsederek uzatmayın
Bunu Ebû Ubeyde, bizim zikrettiğimizin dışında bir şekilde tefsir etti; ve **خ-ب-ز**’de daha önce geçti: **البس**: **البسيسة** edinmek; şu ki **السويق**i, yahut unu, yahut öğütülmüş **الأقط**u, sadeyağ yahut zeytinyağı ile yoğurur; sonra yenir ve pişirilmez; Yakub dedi ki: o, yoğurmadan daha şiddetli ıslaklıktadır; ve önceki râcizin sözünü inşad etti.

  **البس**: develer için **بس بس** ile bir azarlama/sürme sesidir; ikisini de kesre ile ve ikisini de fetha ile, **الإبساس** gibi; ve onunla **بس** etti: **يبس** ve **يبس** ve **أبس**; ve ondan hadis:  “Bir kavim Medine’den Şam’a, Yemen’e ve Irak’a çıkar; **يبسون**; hâlbuki Medine onlar için daha hayırlıdır, keşke bilselerdi.”  Ebû Ubeyd dedi ki: onun sözü **يبسون**: binek hayvanını sürerken—eşek yahut başkası—azarlamada “**بس بس**” denmesidir; ve “**بس بس**”, **الباء**’nın fethasıyla ve kesresiyle; ve çoğu kez fetha ile söylenir; ve o, Yemen ehlinin sözündendir; onda iki lugat vardır: **بسستها** ve **أبسسته**; Ebû Saîd dedi ki: **يبسون**, yani yeryüzünde dolaşırlar. **البس**: malı beldelere salıvermek ve onu oralarda dağıtmak; **البث** gibi; ve onu beldelerde **بسه** etti de **فانبس** oldu; onu **بثه** etti de **فانبث** olduğu gibi. **البس**: talep ve gayret; ve ondan onların sözü: “Onu mutlaka **من حسي وبسي**’den talep edeceğim”, yani gayretimden; ileride geleceği üzere. **البس**: evcil kedi; İbn Abbâd nakletti; ve avam **الباء**’yı kesreler; Zemahşerî söyledi; bir tanesi **بهاء** iledir; çoğulu **بساس**. Denir: “Onu **من حسه وبسه**’den getirdi”; ilkinin üçlü okunuşlusu ile; yani gayretinden ve gücünden; Ebû Amr söyledi; başkası dedi ki: yani bulunduğu yerden, olup da olmadığı yerden; ve denir: “Onu **من حسك وبسك**’den getir”; yani her hâlükârda, dilediğin yerden getir. Ve “Onu mutlaka **من حسي وبسي**’den talep edeceğim”; yani gayretim ve gücüm; ve inşad olunur:
  Evimi eşyadan                      dün gibi ıssız bıraktım
  Her şeyi ki toplamıştım                      **من حسي وبسي**’den

  Ve **بس** “yeter” mânasındadır; yahut o, düşük görülendir; İbn Fâris böyle dedi; ve **المزهر**’de de onun Arapça olmadığı da vâki oldu; şeyhimiz dedi ki: bazı dil imamları onu sahih saymıştır; ve Behâüddîn el-Âmilî’nin **الكشكول**’ünde lafzen şudur: bazı dil imamları, **بس** lafzının Farsça olduğunu, avamın onu söylediğini ve onda tasarruf ettiklerini zikretti; böylece “**بسك**” ve “**بسي**” dediler, ilh.; ve Farsların onun mânasında ondan başka bir kelimesi yoktur; Arapların ise: **حسب** ve **بجل** ve hafifletilmiş **قط** ve **أمسك** ve **اكفف** ve **ناهيك** ve **مه** ve **مهلا** ve **اقطع** ve **اكتف**. **البس**: Himyer’den bir batın (kol); onlardan Ebû Muhcen Tûbe b. Nemer el-**بسي** Mısır kadısıdır; bu batına nisbet edildi; hâfız nakletti; dedim ki: o, Tûbe b. Nemer b. Harmala b. Tağlib b. Rabîa el-Hadramî’dir; Leys’ten ve başkasından rivayet etti; ve amcası Hâris b. Harmala b. Tağlib, Ali’den; ve ondan Recâ b. Hayve ve Abbâs b. Utbe b. Küleyb b. Tağlib; Yahyâ b. Meymûn ve Mûsâ b. Verdân’dan; ve İbn Vehb’den. Ve **البسوس**, **صبور** vezninde: ancak **الإبساس** üzerine süt veren dişi deve; yani ona “**بس**” denilerek yumuşak davranmak; İbnü’s-Sikkît, zamme ile ve şeddeli olarak (okudu); İbn Düreyd söyledi; onu sakinleştirmek için; dedi ki: bu, develerden başkası için de söylenebilir. Ve meselde: “**أشأم من البسوس**.” Çünkü Araplardan bir adam onu bir okla memesinden vurdu da onu öldürdü; böylece ikisi arasında savaş kalktı. Denildi: **البسوس** bir kadının adıdır; o, Cessâs b. Merre eş-Şeybânî’nin teyzesidir; onun bir devesi vardı, ona “**سراب**” denirdi; onu Küleyb Vâil himâsında gördü; hâlbuki himayesine aldığı bir kuşun yumurtalarını kırmıştı; bunun üzerine memesini bir okla vurdu; derken Cessâs, Küleyb’in üzerine atıldı da onu öldürdü; böylece onun sebebiyle Vâil’in iki oğlu Bekr ve Tağlib’in savaşı kırk yıl alevlendi; uğursuzlukta onunla darbımesel yapıldı; ve onunla **حرب البسوس** adlandırıldı; ve denildi: deveyi Cessâs b. Merre boğazladı. Ve **البسوس** hakkında başka bir söz, İbn Abbâs’tan—Allah onlardan razı olsun—rivayet edildi; Ezherî onun hakkında dedi ki: o, hakka daha çok benzer; ve onu isnadıyla ona kadar, şu âyetin tefsirinde sevk etti:  “**واتل عليهم نبأ الذي آتيناه آياتنا فانسلخ منها**”  dedi ki: uğursuz bir kadın vardı, adı **البسوس** idi; kocasına kabul olunan üç dua verilmişti; ve ondan bir oğlu vardı; o da ona muhabbetli idi; dedi ki: “Bana ondan bir dua kıl.” Dedi: “Senin bir tanen var; peki ne istiyorsun?” Dedi: “Allah’a dua et de beni Benî İsrail’deki en güzel kadın kılsın.” Böyle yaptı; onların içinde onun gibisi olmadığını bilince ondan yüz çevirdi; böylece bir kötülük istedi; derken Allah Teâlâ ona dua etti: onu havlayan bir köpek kılsın; böylece onda iki dua gitti. Sonra oğulları geldi; dediler: “Bunun üzerinde bizim için duruş yok; annemiz bir köpek oldu, insanlar bizi ayıplıyor”; **التكملة**’nin nassı böyledir; **اللسان**’da: “insanlar onunla bizi ayıplıyor”; “Allah Teâlâ’ya dua et de onu, üzerinde bulunduğu hâline geri döndürsün.” Böyle yaptı; o da olduğu gibi geri döndü; böylece üç dua onun uğursuzluğuyla gitti; ve onunla darbımesel yapılır. Lihyânî dedi ki: denir: “Falan, zamme ile, malında **بسا** etti”; yani malından bir şey gittiği zaman; **التكملة**’de böyledir; **اللسان**’daki ise: “malında **بسة** ve **وزم وزمة**: ondan bir şey giderdi.” Ve **بس بس**, ikisi de üçlü okunuşla: koyun için bir çağırma; ve onu **بس** etti. İbn Düreyd dedi ki: “**بسست الغنم**”: ona “**بس بس**” dedim. Kisâî dedi ki: “**أبسست بالنعجة**”: onu sağım için çağırdığımda. Asmaî dedi ki: **الإبساس**’ı ancak develerde işittim. Ve **بس**, zamme ile ve şeddeli: **ذات عرق** yakınında bir dağ; ve denildi: Huneyn yakınında Benî Nasr b. Muâviye b. Bekr b. Hevâzin’e ait bir yer; ve **بسى** da denir; o, orada, onların diyarında dağların adıdır; ve Abbas b. Mirdâs es-Sülemî şu sözünde onu kastetti:
  Atlar orada **بس** ile                      **الأورال**’a kadar koşturdu; ganimetle aşağı iner
Ve Âhân b. Ka‘b dedi ki:
  Senin oğulların ve bir hücum, **أشـاء بـس** gibi                      kalın; **القصرات**’ın bitiş yerleri yığın yığın

İbnü’l-Kelbî dedi: **بس**: Gatafân b. Sa‘d b. Kays ‘Aylân’ın bir evi; ona taparlardı; onu, Kureyş’i Kâbe’nin etrafında tavaf eder ve Safâ ile Merve arasında sa‘y eder görüp evi ölçtüğünde, Zâlim b. Es‘ad b. Rebî‘a b. Mâlik b. Murra b. ‘Avf yaptı. **العباب**’ın nassı: Evi ayağıyla meshetti; enini ve boyunu. Safâ’dan bir taş ve Merve’den bir taş aldı; kavmine döndü ve dedi: Ey Gatafân topluluğu, Kureyş’in etrafında tavaf ettikleri bir evi, Safâ ve Merve’si var; sizin ise hiçbir şeyiniz yok. Böylece evin ölçüsünce bir ev yaptı ve iki taşı koydu; dedi: İşte bunlar Safâ ve Merve’dir. Böylece onunla haccın yerine yetindiler. Bunun üzerine Züheyr b. Cinâb b. Hebel b. ‘Abdullâh b. Kinâne el-Kelbî baskın yaptı; Zâlim’i öldürdü ve yapısını yıktı. Müellif için daha önce **ع-ز-ز** maddesinde geçti ki **العزى** Gatafân’ın taptığı bir semure idi; onu ilk edinen Zâlim b. Es‘ad’dır; Zât ‘Irk’ın üstünde, Bustân’a dokuz mil mesafede; onun üzerine bir ev yaptı ve onu **بسا** diye adlandırdı; ona hizmetkârlar tayin etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ona Hâlid b. el-Velîd’i radıyallahu anh gönderdi; evi yıktı ve semureyi yaktı. Şu hâlde bunu buradaki sözüyle birlikte gör; onda bir tür muhalefet vardır. Belki bu ev iki defa yıkıldı: bir defa câhiliyede Züheyr’in eliyle; o vakit onu yapan Zâlim öldürüldü. İkinci defa fetih yılında Hâlid b. el-Velîd radıyallahu teâlâ anh’ın eliyle; o vakit onun hizmetkârı Rebî‘a b. Cerîr es-Sülemî öldürüldü. Eğer “Ve **بس**: Gatafân’ın evi; o **العزى**’dır” deseydi, kısaltmanın güzelliğinde isabet etmiş olurdu. Şu da var ki es-Sağânî onda başka bir lugat zikretti; o da **بساء**’dır; zamme ile ve med ile; onu terk etmesi kusurdur. Onun “Zât ‘Irk yakınında bir dağ ve Benî Nasr’a ait bir arazi” sözü, sonra “Gatafân’ın evi” sözü; bunların hepsi birdir. Çünkü açıkça söylediler ki Benî Nasr’ın bu arazisi, Zât ‘Irk’ta en-Nahle eş-Şâmiyye’nin üstündeki dağlardır; zikredilen ev onunla adlandırıldı. Benî Nasr b. Mu‘âviye ile Gatafân bir şeydir; çünkü onlar yakın amca çocuklarıdır: Gatafân, Sa‘d b. Kays ‘Aylân’ın oğludur; Nasr ise Mu‘âviye b. Bekr b. Hevâzin b. Mansûr b. ‘İkrime b. Hasafe b. Kays ‘Aylân’ın oğludur. Benî Kelb’in, Kureyş’i Kâbe’yi yaptıklarında desteklemelerinde beyaz bir eli vardır. İbnü’l-Kelbî **الأنساب**’da nassı şunu zikretti: Benî ‘Abdullâh b. Hebel b. Ebî Sâlim’dendir; Kureyş’e Kâbe’yi bina etmek istediklerinde geldi; yanında mal vardı; dedi: Beni onun yapımına sizinle ortak edin. Ona izin verdiler; böylece onun sağ tarafını yaptı.

**البسبس**: boş, ıssız çöl; **السبسب**’de bir lugattır. Ya‘kûb, onun kalb edilmişten olduğunu iddia etti; ve ikisiyle Kuss’un sözü rivayet edildi:
“Ben onun **سبسب**’inde dolaşırken.”

**البسبس**: semerlerin yapıldığı bir ağaç; el-Leys söyledi. Yahut doğru olan, **السبسب**’dir; bâ ile; el-Leys’e tashîf edilmiş olabilir; el-Ezherî söyledi.

Büsbüs b. ‘Amr el-Cühenî, sahâbî, Ensâr’ın halîfi; Bedir’e katıldı; kervana göz olarak gönderildi; ve denilir: **بسبسة**; **هاء** ile.

Mecazdan: **الترهات البسابس**; bazen de “**ترهات البسابس**” derler; izafetle; o: bâtıldır; el-Cevherî onu **الأباطيل** ile tefsir etti. El-Cevherî dedi: **البسابسة**: bir bitkidir; artırmadı. Ebû Hanîfe dedi: Bitkiden **البسباس**: hoş kokuludur. Bazı râvîler onun **النانخاه** olduğunu iddia etti. Dedim: Doğru olan, onların iki **بسباستان** oluşudur: birisi, Arapların tanıdığı bir ağaçtır; el-Ezherî söyledi. Es-Sağânî dedi: İnsanlar ve hayvanlar onu yer; onu yediğinde havucun kokusunu ve tadını hatırlatır. Dedim: Bu, Ebû Ziyâd’ın sözüdür. Es-Sağânî artırdı: Bitme yeri **الحزون**’dur. Diğeri: sarı yapraklar; hoş kokulu; Hind’den getirilir. **المنهاج** sahibi dedi: Ve denildi ki o, **جوز بوا** kabuklarıdır; ve onun kuvveti misk ateşinin kuvveti gibidir; ondan daha latiftir. Bu, tabiplerin kullandığıdır; mutlak söylediklerinde onu kastederler; fakat birincisini kesre ile söylerler; ve her biri ötekinden başkadır.

**وبسباسة**: Benî Esed’den bir kadın; İmru’ul-Kays onunla şunu kastetti:

ألا زعمت بسباسة اليوم أنني                      كبرت وألا يشهد اللهو أمثالي

**الباسة** ve **البساسة**: Allah Teâlâ onu şereflendirsin, Mekke’nin adlarındandır. Birincisi, Mücâhid hadîsinde: Onunla adlandırıldı; çünkü onda hata edeni kırar. **البس**: kırma; ve **النون** ile rivayet edilir; **النس**’ten; o da kovmadır. İkincisini es-Sağânî ve Yâkût zikretti; ve gelecektir.

Azîz ve Celîl olan Allah’ın sözü: **وبست الجبال بسا**; yani ufalandı; el-Lihyânî nakletti. Böylece yer oldu; el-Ferrâ söyledi. Ebû ‘Ubeyd dedi: Böylece toprak oldu. Ve denildi: savruldu; nitekim Teâlâ dedi: **ينسفها ربي نسفا**. Ve denildi: sevk edildi; nitekim Teâlâ dedi: **وسيرت الجبال فكانت سرابا**. Ez-Zeccâc dedi: **بست**: yoğruldu ve karıştırıldı. Sa‘leb dedi: toprakla karıştırıldı. El-Lihyânî bazı kimselerden nakletti: düzleştirildi.

**البسيس**; **كأمير**: **بس** olmuş, yani ondan bir şey gitmiş ve ondan bir şey kalmış olan az miktar yiyecek.

**البسيسة**; **هاء** ile: ekmek kurutulur, dövülür ve **السويق** içilir gibi içilir. İbn Düreyd dedi: Ve sanırım o, **الفتوت** diye adlandırılandır. Ve denildi: Onlarda **البسيسة**: un ve **السويق** yoğrulur ve azık yapılır. El-Lihyânî dedi: O, zeytinyağı veya sadeyağ ile yoğrulandır; ıslatılmaz. İbn Sîde dedi: **البسيسة**: develer için arpa, çekirdekle karıştırılır. El-Asma‘î dedi: **البسيسة**: başka bir şeyle karıştırdığın her şeydir; **السويق**’in **الأقط** ile olması gibi; sonra onu tereyağıyla ıslatırsın. Yahut arpanın çekirdekle olması gibi; sonra onu develer için ıslatırsın.

**البسيسة**: insanlar arasında gammazlıkla birbirine yedirme; İbn ‘Abbâd’dan. Ve denilir: o, **البسبسة**’dir; iki tek noktalı bâ ile.

**البسس**; iki zamme ile: yoğrulmuş **أسوقة**; **بسيسة**’nin cem‘i; İbnü’l-A‘râbî’den.

**البسس**: ünsiyetli dişi develer; onlara **الإبساس** yapıldığında süt verirler; **بسوس**’un cem‘i.

**البسس**: çobanlar; çünkü onlar malı **يبسون**; yani onu sürerler, yahut sevk ederler.

**وبسبس**: yürüyüşte hızlandı; es-Sağânî nakletti. Sanki **بصبص**’ta, **الصاد** ile olanın bir lugatıdır; nitekim gelecektir.

**بسبس** koyunla veya dişi deveyle: onu sağım için çağırdığında; ona “**بس بس**” dediğinde; ikisini de kesre ile ve ikisini de fetha ile. Er-Râ‘î dedi:
لعاشرة وهو قد خافها                      فظل يبسبس أو ينقر

**لعاشرة**: On gece yürüdükten sonra; **يبسبس**: yani onunla **ببس** eder; süt versin diye onu sakinleştirir. **الإبساس**: dil olmaksızın iki dudakla (yapmak); **النقر**: dudaklar olmaksızın dille (yapmak); ve kendi yerinde zikredilmiştir. **بسبست الناقة**: bir şeyin üzerine bastı; bunu الصاغاني nakletti. Ve **بسيس الجهني**, **كزبير**: sahabîdir. Dedim: O, daha önce zikri geçen عمرو’nun oğludur; onun hakkında şöyle denir: **بسبس** **كجعفر**, ve **بسبسة**, هاء ile, ve **بسيسة**, küçültme olarak هاء ile; imamlar bunu böyle zikrettiler: üç görüş; ve هاء olmaksızın küçültme zikretmediler; bu sebeple onun sözünde bir bakış vardır. Ve **تبسبس الماء**: yerin yüzü üzerinde aktı; **تسبسب** gibi; yahut o, ondan çevrilmiştir. Ve **الانبساس**: yerin yüzü üzerinde kayıp akma; ve yılan **انبست** etti ve aktı. Ve **انبس في الأرض**: gitti. Yalnızca اللحياني’den; onu “**انبست الحيات انبساسا**” babında hikâye etti; ve Ebû Ubeyd ve başkaları katında bilinen: **اربس**; ve inşallah تعالى kendi yerinde gelecektir. Ebû Zeyd dedi: **أبس بالمعز إبساسا**: onu suya doğru sürdü. Ve **أبس بالإبل**: yavruyu annesine çağırdığı zaman; ve onun için annesine **أبس** etti. Ve ondan istidrâk olunanlardandır: derler ki: “Benimle bir **بردة** vardır ki ondan **بس** olmuştur”; yani ondan eksiltilmiş ve eskimiştir. اللحياني dedi: **أبس بالناقة**: onu sağım için çağırdı; ve denildi ki manası: yavrusunu çağırdı ki sağana süt versin; ve musannif yalnızca azarlama manasıyla yetindi; doğru olan, onun hem onda hem de sağım için çağırmada kullanılmasıdır. İbn Düreyd dedi: **بس بالناقة** ve onunla **أبس** etti: onu sağım için çağırdı. Ve rüzgâr bulutla **بست** etti; mesel üzere. Denildi ki: deve, huysuzlaştığı zaman **يبس** edilmez; fakat adı ve annesinin adıyla sürülür de sakinleşir. Ve “Onları senden **بسهم** et”: yani onları kov. Ve onu **بسه بسا**: onu uzaklaştırdı. Ve adam **انبس** etti: uzaklaştı. Ve onunla **بسبس** etti, ve onunla **أبس** etti: ona “**بس**” dedi; “yeter” manasında. Ve yemeğe doğru onunla **أبس** etti: onu çağırdı. Ve “Akreplerini **بس** etti”: muska(lar)ını saldı ve eziyetini saldı; bu mecazdır. Ve **البس**: gizlice sokma; denilir ki: falan, falana, onun haberini araştırıp ona getirecek kimseyi **بس** etti; yani onu ona gizlice soktu. Ondan: الحجاج hadisi; النعمان بن زرعة’ye dedi ki: “Sen **الرس** ve **البس** ehlinden misin?”. Ve **البس**: ağaçtır. Ve **البسابس**: yalandır. Ve “Onun idrarını **بسبس** etti”: onu **سبسب** etti. Ve denilir ki: “Bunu, zamanın **باسوس**’unun sonu (gelinceye) kadar yapmam”; yani asla. Ve **وبسان**, fetih ile: هراة’nın mahallerindendir. Ve **وبسوسى**: Kûfe yakınında bir yerdir. Üçünü de الصاغاني nakletti. Ve **وبسة**, ضم ile: bir kadınlar topluluğu; ve ضم ile **بسة بنت سليمان**: يوسف بن أسباط’ın eşi. Ve onların darb-ı mesellerindendir: “Bir köle bir deveyle **أبس** etmedikçe onu yapmam.” Ve **الأساس** kitabından: “Onları **البسوس** yedi; tıpkı odunu **السوس**’un yemesi gibi.” Ve **وبيسوس**, **فيعول** vezninde, **البس**’ten: Mısır’ın doğusunda bir köydür. Ve ondan istidrâk olunanlardandır:
