# بسط (ب-س-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bisat kilim demektir

- Harfler: ب - س - ط
- Kur'an'da: 25 geçiş · 23 ayet · 17 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (17)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَبْسُطُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B3%D9%8F%D8%B7%D9%8F.md) | يَفْعُلُ | Bollaştırır | 9 | 9 | [13:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/13:26.md) |
| [الْبَسْطِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%B7%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Cömert olmak | 1 | 1 | [17:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/17:29.md) |
| [بَاسِطٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B7%D9%8C.md) | فَاعِلٌ | Seren | 1 | 1 | [18:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/18:18.md) |
| [بَاسِطُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B7%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَاعِلُوا | Açanlar | 1 | 1 | [6:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/6:93.md) |
| [بَسَطَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%B7%D9%8E.md) | فَعَلَ | Serdi | 1 | 1 | [42:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/42:27.md) |
| [بَسَطْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%B7%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَلْتَ | Uzattın | 1 | 1 | [5:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/5:28.md) |
| [بَسْطَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%B7%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعْلَةً | Bolluk | 1 | 1 | [2:247](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/2:247.md) |
| [بَصْطَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B7%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعْلَةً | Bolluk | 1 | 1 | [7:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/7:69.md) |
| [بِبَاسِطٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B7%D9%8D.md) | بِفَاعِلٍ | Uzatan | 1 | 1 | [5:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/5:28.md) |
| [بِسَاطًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Sergi | 1 | 1 | [71:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/71:19.md) |
| [تَبْسُطْهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B3%D9%8F%D8%B7%D9%92%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | تَفْعُلْهَا | Onu açma | 1 | 1 | [17:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/17:29.md) |
| [فَيَبْسُطُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B3%D9%8F%D8%B7%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | فَيَفْعُلُهُ | Hemen onu serer | 1 | 1 | [30:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/30:48.md) |
| [كَبَاسِطِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B7%D9%90.md) | كَفَاعِلِ | Açan gibi | 1 | 1 | [13:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/13:14.md) |
| [مَبْسُوطَتَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D9%85%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%B7%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | مَفْعُولَتَانِ | İki açılan | 1 | 1 | [5:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/5:64.md) |
| [وَيَبْسُطُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B3%D9%8F%D8%B7%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَيَفْعُلُوا | Ve uzatırlar | 1 | 1 | [60:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/60:2.md) |
| [وَيَبْصُطُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B5%D9%8F%D8%B7%D9%8F.md) | وَيَفْعُلُ | Ve bollaştırır | 1 | 1 | [2:245](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/2:245.md) |
| [يَبْسُطُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B3%D9%8F%D8%B7%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَفْعُلُوا | Uzatırlar | 1 | 1 | [5:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/5:11.md) |

## Mücavir kökler — 34 mücavir (170 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 15 ortak ayet · G² 51 · Şey
2. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 10 ortak ayet · G² 51 · Üzüm demektir
3. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 10 ortak ayet · G² 49 · Kıdr kazandır
4. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 23 · El ve kol demektir
5. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 14 · Ana kapının önündeki bekçidir
6. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 15 ortak ayet · G² 12 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
7. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Ğille, İç gömlek demektir
8. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Avuç demektir
9. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Zade : Azık demektir
10. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
11. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
12. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
13. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
14. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İki yüzlüler
15. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
16. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
17. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Sahip
18. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
19. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · “Nezle” konaklama yeri demektir
20. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
21. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
22. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
23. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
24. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
25. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
26. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
27. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
28. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
29. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
30. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
31. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
32. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
33. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
34. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بسط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Sad harfi ile varyantı bulunur [بصط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B7.md) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md), [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md), [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md), [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md) |
| Zıt Kök | [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi enine ve boyuna yaymak, sermek, katlanmış veya toplanmış halden açarak genişletmek |
| Çekirdek Özet 2 | Rızkın, kudretin, ilmin, lütfun veya ellerin bir muhataba doğru engelsizce yayılması, bollaştırılması ve uzatılması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık alanındaki daralma ve tutulmanın karşıtı olarak imkânların açılması, akışın serbest bırakılması ve potansiyelin serilerek görünür kılınması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca maddî rızkın zenginlik anlamında bollaşması olarak anlayıp ilâhî denge, fiziksel yayılma, adlî ve ahlâkî tutum ile kudretin uzanması boyutlarını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بس | Bir şeyi ileri doğru sürmek, dağıtmak, katılığı çözüp parçalamak veya yaymak; [بسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B3.md) kökünde un veya toprağın ufalanıp serpilmesi, [بسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1.md) kökünde vaktinden önce ileri atılma, [بسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82.md) kökünde boyca uzayıp yükselme, [بسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%84.md) kökünde sertleşip öne çıkma ve [بسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85.md) kökünde dudakların iki yana açılarak yayılması durumlarında görülen açılma ve yayılma devinimidir. | ط | Kuşatıcı yayılma, zemine temas ederek yüzey oluşturma ve enine boyuna açılma imgesi eklenerek kök, yalnızca bir yöne uzama değil düz bir alana tam bir sergi gibi yayılma ve boşluk bırakmayacak şekilde genişleme anlamını kazanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Kapalı alan, hazne, bir mekanın içi ve toplanma noktası |
| س | Diken, destek | Tutunma, yönelme, kesintisiz bir çizgi üzerinde ilerleme ve dayanma |
| ط | Sepet, çark, sargı | Sarma, kuşatma, yüzeye temas eden yayvan biçim ve çevreleme |
| بسط | Evin veya çadırın içindeki örtünün dışa ve zemine doğru gerilerek yayılması | Kapalı veya toplanmış durumdaki bir varlığın, zemin veya yüzey boyunca kesintisizce açılarak serilmesi, çevresini kaplayacak bir genişliğe ulaştırılması hareketini resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kumaş, deri, örtü veya kilimin bükülmüş halden çıkarılıp zemin üzerine yayılması; devenin yavrusuyla serbest bırakılarak sağımdan alıkonmaması; devenin adımlarını geniş ve serbest atması; bir kimsenin elini veya kolunu ileriye doğru uzatması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Zü’r-Rimme bir çöl tasvirinde geniş ve dümdüz vadi zeminini hızlı develerin ayakları altına serilmiş geniş bir yaygıya benzeterek şöyle der: ودَوٍّ ككَفِّ المُشْتَرِي، غيرَ أَنه / بَساطٌ لأَخْفافِ المَراسِيل واسِعُ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairlerinden Udeyl b. el-Ferahk, Haccâc’ın elinin kendisine ulaşamayacağı uzak ve yayvan çölü nitelerken kelimeyi genişlik anlamında kullanır: ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني / بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde بسط kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında yüzeyin açılması, uzatma, genişletme ve basitleştirme semantik çekirdeği etrafında temsil edilir. İbranicede פשט (p-š-t) kökü bir şeyi soymak, düzleştirmek, elbiseyi çıkarmak ve istila amacıyla düzlükte ileri doğru yayılmak anlamlarını taşır; Rabbinik dönemde ise açık, düz ve mecazsız anlamı niteleyen yalınlık manasını kazanır. Süryanicede ܦܫܛ (p-š-ṭ) kökü uzatmak, düzleştirmek, doğrultmak ve basit hale getirmek anlamlarına gelir. Arapçada kökün içindeki س harfi, bazı lehçelerde kalınlaşarak ص sesine döner ve [بصط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B7.md) biçiminde de kullanılır; bu fonetik kayma manada bir değişime yol açmaz. Kökün ana semantik yönelimi, toplanmış veya bükülmüş bir nesnenin pürüzsüz ve engelsiz biçimde uzatılması ve yayılmasıdır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بسط ve [بصط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B7.md) ses denkliği | Katlanmış veya dürülmüş bir şeyin açılarak enine boyuna serilmesi; elin, rızkın veya gövdenin uzaması ve genişlik kazanması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פשט ve Süryanice ܦܫܛ | Süryanice ve İbranicede doğrultmak, uzatmak, düzleştirmek ve yayılmak manasındaki ortak kök ile düzenli p/b ve š/s ses denkliği. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-š / b-s çekirdeği | Açılma, çözülme ve yayılma bildiren ilksel morfemik çekirdek üzerinden diğer Afro-Asyatik kollardaki düzleme formları. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بسط | Anlamlı | Yaymak, açmak, uzatmak, bollaştırmak | Bir yüzeyi veya imkânı bükülmüş halden serbest hale getirip genişletmek | Hedef köktür; Kur'an'da 25 defa geçer. |
| [بطس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için kullanım kaydı düşülmemiştir | Kur'an'da geçmez. |
| [سبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7.md) | Anlamlı | Sarkmak, düz ve akıcı uzamak, soy ağacı oluşturmak | Saçın veya dalın kıvrımsız düz uzaması; İsrailoğullarının kollara ayrılarak yayılan boyları | Kur'an'da geçer; بسط ile düz ve uzun yayılma yönünden akrabadır. |
| [سطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Erken dönem kaynaklarında belirgin ve yaygın bir kök yapısı olarak tescil edilmemiştir | Kur'an'da geçmez. |
| [طبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kitābü'l-Ayn kullanımda saymışsa da müstakil semantik alan oluşturmamıştır | Kur'an'da geçmez. |
| [طسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip olarak kabul edilir | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بسط | Merkez | Yaymak, açmak, sermek, uzatmak | Bir nesneyi veya imkânı zemin üzerinde enine boyuna açarak bollaştırmak | Kökün merkez anlamı toplanmışlığı çözüp yüzeye yaymaktır. |
| [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Çekerek uzatmak, ekleme yapmak | [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) doğrusal uzama ve süreklilik ekleme bildirirken بسط yüzeyce yayılma ve açılmadır | Zaman ve mesafe boyunca çekilip uzatılan şeyler için kullanılır. |
| [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Dağıtarak saçmak, yaymak | [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) dağınık parçaları çevreye dağıtmak iken بسط bütünlüğü korunan bir şeyin serilmesidir | Kitapların veya rüzgârların etrafa yayılması gibi durumlardır. |
| [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Komşu | Kapasite genişliği, içine alabilme | [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) bir kabın veya sınırın hacimce büyüklüğü iken بسط bizzat hareketle açıp sermektir | Varlığın potansiyel genişliğini ve kapsayıcılığını niteler. |
| [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md) | Komşu | Altına yaymak, döşemek | [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md) doğrudan üzerine oturulacak tabanı hazırlamak iken بسط her türlü uzanma ve yayılmadır | Yer üzerine yatak veya sergi döşeme eylemini karşılar. |
| [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) | Zıt | Tutmak, kısmak, daraltmak, toplamak | [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) avucu sıkmak, akışı kesmek ve içeri çekmek iken بسط açmak ve yaymaktır | Varlığın büzülmesi, imkânın daraltılması ve geri çekilmesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بسط | Yaymak, uzatmak, bollaştırmak | Bir örtüyü açmak, eli uzatmak, rızkı genişletmek, ferahlık vermek | Kesin |
| Latince | expandere, extendere | Açmak, germek, uzatmak | expandere bir yüzeyi düzleştirerek açmayı, extendere ise ileri doğru germeyi tam karşılar; ancak ahlâkî ve malî genişlik boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | spread, expand, extend | Yaymak, genişletmek, uzatmak | spread yaygı gibi sermeyi, extend eli uzatmayı, expand hacimce genişlemeyi karşılar; kökün cömertlik ve ferahlık çağrışımı ayrı kelimeler gerektirir | Kesin |
| Almanca | ausbreiten, entfalten, ausstrecken | Yaymak, katını açmak, uzatmak | ausbreiten örtüyü sermeyi, entfalten potansiyelin serilmesini, ausstrecken ise uzvu uzatmayı verir | Güçlü |
| Fransızca | étendre, déployer | Yaymak, germek, açmak | déployer katlanmış bir şeyi bütünüyle açıp görünür kılmayı, étendre ise yüzey boyunca sermeyi karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَبْسُطُ الرِّزْقَ | Rızkı genişletmek, bollaştırmak, serbest bırakmak | İktisadî dengenin ve varlık imkânlarının Allah tarafından takdir edildiği ayetler; Ra'd [13:26](https://lisan.digital/tr/ayet/13:26.md), Kasas [28:82](https://lisan.digital/tr/ayet/28:82.md), Şûrâ [42:12](https://lisan.digital/tr/ayet/42:12.md). |
| زَادَهُ بَسْطَةً | Üstünlük, fiziki ve zihni kapasite genişliği | Yöneticilik ve liderlik liyakatinin bilgi ve beden dirayetiyle temellendirildiği bağlam; Bakara [2:247](https://lisan.digital/tr/ayet/2:247.md), A'râf [7:69](https://lisan.digital/tr/ayet/7:69.md). |
| بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ / بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ | Saldırı, öldürme veya can alma kastıyla el uzatmak | Habil-Kabil kıssasında fiilî tecavüz ve ölüm anında meleklerin can alıcı hamlesi; Mâide [5:28](https://lisan.digital/tr/ayet/5:28.md), En'âm [6:93](https://lisan.digital/tr/ayet/6:93.md). |
| بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ | Cömertlik, mutlak ihsan, sınırsız lütuf | Yahudilerin Allah'ın kudret ve keremini daraltıcı iddialarına ret bağlamı; Mâide [5:64](https://lisan.digital/tr/ayet/5:64.md). |
| وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ | İhtiyatsız harcama, israf, hesapsız saçma | Malî ahlak ve infakta denge ilkesinin vaz edildiği bağlam; İsrâ [17:29](https://lisan.digital/tr/ayet/17:29.md). |
| جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا | Düzgün, yaşanabilir, engelsiz bir sergi ve zemin | Yeryüzünün insanın yerleşmesine ve yol almasına elverişli kılınması; Nûh [71:19](https://lisan.digital/tr/ayet/71:19.md). |
| فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ | Bulutları gökyüzüne yaymak, tabaka halinde sermek | Tabiat ayetlerinde yağmurun oluşum evreleri ve atmosferik hareket; Rûm [30:48](https://lisan.digital/tr/ayet/30:48.md). |
| بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ | Hayvanın uzuvlarını yere uzatıp yatması | Mağara ehlinin köpeğinin eşikte kollarını yere sererek beklemesi; Kehf [18:18](https://lisan.digital/tr/ayet/18:18.md). |
| كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ | Çaresizce ve boşuna el açıp bekleme | Sahte ilahlara dua edenlerin boşuna çabasını resmeden temsil; Ra'd [13:14](https://lisan.digital/tr/ayet/13:14.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlâhî sıfatlar ve ef'âlullah | Allah'ın rızkı dilediğine açıp dilediğine kısması ([قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) ve بسط) ve yedeyn sıfatının cömertlik yahut kudretle tevili | Mutlak irade ve kudretin engellenemez biçimde varlığa uzanması, sınırsız ihsan. |
| Fıkıh | Nafaka, infak ve mülkiyet ahkâmı | İsraf ile cimrilik arasındaki orta yolun belirlenmesi, tasarrufta aşırı açılmanın hacir sebebi sayılıp sayılmayacağı | Malî imkânların ölçüsüzce dağıtılması ve harcama sınırlarının aşılması. |
| Tefsir | Yerbilimsel ve kozmolojik ayetler | Yeryüzünün bir sergi (بساط) kılınmasının arzın küreviyeti veya insanın yaşamına uygun düzlükler barındırmasıyla telifi | Yaşamaya, yerleşmeye ve yollar edinmeye uygun geniş zemin. |
| Hadis | Ahlak, ruh halleri ve kıyamet alametleri | Hz. Peygamber'in gönül ferahlığını nitelerken kullandığı sevinç hali ve ellerin hayır için açılması | Ruhun açılıp genişlemesi, neşe, engelsiz cömertlik ve bağış eli. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi lütuf ve kulluk dengesi | İhsan ve imtihan zemini | Varlık imkânlarını açarak şükrü, kısarak sabrı sınamak | Allah'ın rızkı açması tek başına üstünlük göstergesi değil, ahlâkî sorumluluğu artıran bir sınav alanıdır. | Kesin |
| İlmi | Kapasite ve kavrayış derinliği | Zihni kuşatıcılık | Bilgiyi sınırların ötesine taşımak ve sentez yapmak | بسطة في العلم ifadesi, dar uzmanlığın ötesinde meseleleri kuşatıcı ve geniş ufuklu anlama gücünü gösterir. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet temeli | Dirayet ve otorite kabiliyeti | Toplumu yönetme ve savunma kapasitesini kurmak | Talut kıssasında liderliğin soy veya zenginlikle değil, bilgi ve beden genişliğiyle meşruiyet kazanmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Likidite ve kaynak dağılımı | Refah akışı ve piyasa esnekliği | Kaynakların tek elde toplanmasını önleyip dolaşıma sokmak | Sermayenin ve tüketim harcamalarının ne bütünüyle kısılması ne de savurganlıkla tüketilmesi dengesidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey integrali ve hacimsel genleşme | Bir manifoldun veya yüzeyin alanının artması, gerilerek kapladığı uzamın genişletilmesi ve akışkanın engelsiz bir alana doğru yayılım difüzyonu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fırsat eşitliği ve sosyo-ekonomik mobilite | Toplumsal yapıda kaynakların, hakların ve imtiyazların belirli bir zümreden çıkarılıp tabana doğru yayılması ve erişilebilir kılınması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel gelir artışı ve tüketim zenginliği düzeyine indirgeyerek, ayetlerdeki fiziksel zemin, yönetim dirayeti, fiilî taarruz ve ahlâkî itidal boyutlarını gözden kaçırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; göklerdeki bulutların serilmesinden yeryüzünün jeolojik elverişliliğine, ruhsal genişlikten siyasî liyakate, infakta altın orandan meleklerin ölüm anındaki uzanışına kadar uzanan ontolojik bir yayılma ve uzanma prensibidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rızkın açılmasını (بسط) ilahi bir ödül, daraltılmasını ([قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md)) ise ilahi bir ceza zannederek kader ve rızık ilişkisini ahlâkî sınav ekseninden çıkarıp seküler bir başarı teolojisine dönüştürmek; Talut örneğindeki liderlik şartını ise maddî servetle karıştırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, rızık ve ahlak dengesini kuran temel zıtlık çiftlerinden birini ([قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) ve بسط) teşkil eder; dengenin ne sıkı sıkıya tutmakta ne de hesapsızca saçmakta olduğunu, her iki kutbun da ilahi takdir ve imtihan alanı olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Rızkın dağılımını konu alan mekanizma ayetlerinde (Ra'd, Şûrâ, İsrâ), yeryüzünün ve gökyüzünün yaratılış ayetlerinde (Nûh, Rûm), infak ahlakı kurallarında (İsrâ [17:29](https://lisan.digital/tr/ayet/17:29.md)) ve peygamberî kıssalardaki liderlik vasıflarında (Bakara [2:247](https://lisan.digital/tr/ayet/2:247.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Malî gücün ve zenginliğin bizzat seçilmişlik ve üstünlük alameti olduğu zannını yıkar; rızkın sınırsızca saçılmasının yeryüzünde azgınlığa yol açabileceğini göstererek ilahî kısıtlamanın da bir adalet ve rahmet unsuru olduğunu hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Katlanmış, bükülmüş veya toplanmış bir örtü, deri veya uzvun engelsiz bir düzlem üzerinde açılarak serilmesi, yayılması ve boylu boyunca uzatılmasıdır.
- Soyut anlam: Bir varlığın, imkânın, lütfun, kudretin veya bilginin sınırlarını genişleterek muhatabını veya alanını bütünüyle kuşatacak biçimde serbest bırakılması ve görünür hale getirilmesidir.
- Sistematik karşılık: İktisatta sermayenin serbest dolaşımı, teolojide ilahi cömertlik ve imtihan bolluğu, siyasette idari ehliyetin zihni ve fiziki dirayetle genişlemesi, ahlakta ise cimrilik ve israf uçlarından arınmış dengeli yayılmadır.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = S_t + \nabla \cdot (\kappa \nabla \phi) - \lambda \psi$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$, sistemin belirli bir andaki yayılma ve açıklık durumunu temsil eder. $\nabla \phi$, potansiyel imkân veya kaynak gradyanını; $\kappa$, bu imkânın yüzeye veya topluma yayılmasını sağlayan iletkenlik ve genişleme katsayısını simgeler. $\nabla \cdot (\kappa \nabla \phi)$ terimi, kökün çekirdeğini oluşturan dışa doğru serilme ve yayılma akısını modeller. $\lambda \psi$ terimi ise yayılmanın aşırılığa ve israfa dönüşmesini engelleyen karşıt kısıtlayıcı dengeleyiciyi ($[[قبض]]$ fonksiyonunu) temsil eder.

## Geçtiği ayetler (23 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:245](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/2:245.md) — وَيَبْصُطُ

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Kimdir o ki; Allah’a güzel bir borç versin de Allah onu kat kat fazlasıyla ödesin. Allah, hem darlaştırır, hem de bollaştırır. Ve O’na döndürüleceksiniz.

### [Bakara 2:247](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/2:247.md) — بَسْطَةً

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Peygamberleri onlara dedi ki: İşte Allah hükümdar olarak size Talut’u gönderdi. Onlar: Biz hükümdarlığa ondan daha layık iken ve ona malca bolluk da verilmemişken nasıl olur da bizim başımıza hükümdar olabilir? dediler. Peygamberleri de dedi ki: Allah onu sizin üstünüzde beğenip seçmiştir. O’na bilgice ve vücutça da bir üstünlük vermiştir. Şüphesiz ki Allah; mülkünü dilediğine verir. Ve Allah, Vasi’dir, Alim’dir.

### [Maide 5:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/5:11.md) — يَبْسُطُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’ın üzerinize olan nimetini hatırlayın. Hani bir kavim, size el uzatmağa kalkmıştı da, onların ellerini üzerinizden geri çekmişti. Allah’tan sakının. Ve mü’minler, Allah’a tevekkül etsinler.

### [Maide 5:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/5:28.md) — بَسَطْتَ · بِبَاسِطٍ

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Beni öldürmek için elini bana uzatırsan; ben, seni öldürmek için elimi sana uzatmam. Muhakkak ki ben; alemlerin Rabbı olan Allah’tan korkarım.

### [Maide 5:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/5:64.md) — مَبْسُوطَتَانِ

وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Yahudiler dediler ki: Allah’ın eli bağlıdır. Böyle dediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın, la’net olsun. Hayır, O’nun iki eli de açıktır, nasıl dilerse öyle infak eder. Rabbından sana indirilen; andolsun ki, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfürünü artıracaktır. Onların aralarına kıyamet gününe kadar sürecek kin ve nefret saldık. Savaş için ateşi ne zaman körükleseler; Allah, onu söndürür. Ve yeryüzünde fesada koşarlar. Allah, ise fesadçıları sevmez.

### [En'am 6:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/6:93.md) — بَاسِطُوا

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ

Meal (IK): Allah’a karşı yalan uydurandan, yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmemişken; bana da vahyolundu, diyenden ve; Allah’ın indirdiği gibi ben de indireceğim, diyenden daha zalim kimdir? Bir görseydin; o zalimler can çekişirlerken melekler de ellerini uzatmış: Can verip bugün Allah’a karşı haksız yere söylediklerinizden ve O’nun ayetlerine büyüklük taslamanızdan ötürü horluk azabı ile cezalandırılacaksınız, derken.

### [Araf 7:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/7:69.md) — بَصْطَةً

أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Sizi uyarması için aranızdan bir adama Rabbınız tarafından bir haber geldi diye mi hayret ediyorsunuz? Düşünün ki; O, sizi Nuh kavminden sonra halifeler yaptı. Yaratılış itibariyle onlardan fazla boy bos verdi. Hem Allah’ın nimetlerini hatırlayın ki; felaha eresiniz.

### [Rad 13:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/13:14.md) — كَبَاسِطِ

لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ

Meal (IK): Gerçek dua ancak O’nadır. O’ndan başka taptıkları kendilerine hiçbir şeyle cevap veremezler. Durumları; suyun ağzına gelmesi için avuçlarını ona açmış kimsenin durumu gibidir. Oysa o, hiç bir zaman suya kavuşamaz. İşte kafirlerin yalvarışı da böyle boşunadır.

### [Rad 13:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/13:26.md) — يَبْسُطُ

اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتَاعٌ

Meal (IK): Alah; dilediği kimseye rızkı genişletir, daraltır. Onlar ise dünya hayatı ile sevindiler. Halbuki dünya hayatı ahiretin yanında sadece bir geçimlikten ibarettir.

### [İsra 17:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/17:29.md) — تَبْسُطْهَا · الْبَسْطِ

وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا

Meal (IK): Ve elini boynuna bağlı kılma, onu büsbütün de açıp durma. Yoksa kaybedenlerden ve kınananlardan olursun.

### [İsra 17:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/17:30.md) — يَبْسُطُ

إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا

Meal (IK): Muhakkak ki Rabbın; dilediğine rızkı genişletir ve daraltır. Muhakkak ki O; kulları için Habir’dir, Basir’dir.

### [Kehf 18:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/18:18.md) — بَاسِطٌ

وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا

Meal (IK): Onlar uykuda iken; sen, onları uyanık sanırdın. Biz, onları sağa ve sola döndürüyorduk. Köpekleri de dirseklerini eşiğe uzatmıştı. Onları görsen; için korkuyla dolar, geri dönüp kaçardın.

### [Kasas 28:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/28:82.md) — يَبْسُطُ

وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Daha dün onun yerinde olmayı isteyenler: Vay demek ki Allah; kullarından dilediğinin rızkını genişletip daraltmaktadır. Eğer Allah, bize lutfetmemiş olsaydı; bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay, demek ki kafirler, asla felah bulmazlar, demeye başladılar.

### [Ankebut 29:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/29:62.md) — يَبْسُطُ

اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Andolsun ki; onlara: Gökten su indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilten kimdir? diye sorarsan, elbette; Allah’tır diyecekler. De ki: Hamd Allah’adır. Ama onların çoğu akletmezler.

### [Rum 30:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/30:37.md) — يَبْسُطُ

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Görmezler mi ki Allah; rızkı dilediğine yayıp genişletir ve kısar da. Muhakkak ki bunda inanan bir kavim için ayetler vardır.

### [Rum 30:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/30:48.md) — فَيَبْسُطُهُ

اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ

Meal (IK): Allah, O’dur ki; rüzgarları gönderip bulutları yürütür ve onları dilediği gibi gökte yayar ve kısım kısım yığar. Nihayet sen de aralarından yağmurun çıktığını görürsün. Allah’ın kullarından dilediğine verdiği yağmurla onlar hemen seviniverirler.

### [Sebe 34:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/34:36.md) — يَبْسُطُ

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): De ki: Rabbım dilediğinin rızkını genişletir ve kısar, ama insanların çoğu bilmezler.

### [Sebe 34:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/34:39.md) — يَبْسُطُ

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

Meal (IK): De ki: Rabbım, rızkı kullarından dilediğine genişletir ve kısar. Hangi şeyden de infak ederseniz; O, yerine koyar. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.

### [Zümer 39:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/39:52.md) — يَبْسُطُ

أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Bilmezler mi ki; Allah, dilediğine rızkı genişletir ve kısar. Doğrusu bunda, inanan kimseler için ayetler vardır.

### [Şura 42:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/42:12.md) — يَبْسُطُ

لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur. Dilediğinin rızkını genişletir, ve kısar. Muhakkak ki O; her şeyi bilendir.

### [Şura 42:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/42:27.md) — بَسَطَ

وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ

Meal (IK): Şayet Allah kulları için rızkı geniş tutsaydı; yeryüzünde azgınlık ederlerdi. Fakat O; dilediği ölçüde indirir. Muhakkak ki O; kulları için Habir’dir, Basir’dir.

### [Mümtehine 60:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/60:2.md) — وَيَبْسُطُوا

إِنْ يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا لَكُمْ أَعْدَاءً وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ

Meal (IK): Şayet onlar, sizi ele geçirirlerse; size düşman kesilirler. Kötülükle ellerini ve dillerini uzatırlar. Ve sizin kafir olmanızı isterler.

### [Nuh 71:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/ayet/71:19.md) — بِسَاطًا

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا

Meal (IK): Ve Allah; yeryüzünü sizin için bir döşek kılmıştır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bisat kilim demektir.
Yaygı, sergi demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والطاء والباء معهما
ب س ط، س ب ط، ط ب س مستعملات
بسط:
البَسطُ نقيض القَبْض.
والبَسيطةُ من الأرض كالبساط من المَتاع، وجمعه بُسُط.
والبَسْطةُ: الفضيلة على غيرك، قال اللهُ- جلّ وعزَّ-: "وزاده بَسْطةً في العِلْم والجِسم".
والبَسيط: الرجلُ المُنَبسِطُ اللسان، والمَرأة بسيطةٌ، وقد بَسُطَ بَساطةً، والصاد لغةٌ.
وبَسَطَ الينا فلانٌ يَدَه بما نُحِبُّ ونكرهُ.
وانَّه ليَبْسُطني ما بَسَطَكَ ويَقبضني ما قبَضَكَ أي يَسُرُّني ما سَرَّكَ ويَسُوءُني ما ساءَك.
والأَبساطُ من النُّوق: التي معها أولادها، والواحد بِسط.
والبَسيط: نَحوٌ من العَروض.
سبط:
السَّبَطُ: نَباتٌ كالثَّيل يَنْبُتُ في الرِّمال، له طولٌ، الواحدة سَبَطةٌ، ويُجمَع على أسباط.
والسّاباط: سَقيفةٌ بين دارَين من تحتها طريق نافِذٌ.
والسِّبْط من أسباط اليهود بمنزلة القبيلة من قبائل العرب، وكان بنو اسرائيلَ اثنيَ عَشَرَ سِبطاً، عِدَّة بني اسرائيل وهم بنو يعقوب بنِ اسحاق، لكلِّ ابنٍ منهم سِبْطٌ من ولده.
قال تُبَّع في يَهود المدينة، بني قُرَيظة وبني النَّضير:
حَنَقاً على سِبْطَيْنِ حَلاًّ يَثْربِاً		أولى لهم بعِقابِ يومٍ سَرْمَدِ
والسَّبْطُ: الشَّعر الذي لا جُعُودةَ فيه، ولغة أهل الحِجاز: رجلٌ سَبِط الشَّعر، وامرأة سَبِطة، وقد سَبُط شعرُه سُبُوطة وسَبْطاً.
واِنَّه لسَبْط الأصابع أي طويلُها، وسَبْطُ اليَدَينِ أي سَمْحُ الكَفَّيْنِ، وقال حسّان:
رُبَّ خالٍ ليَ لو أبصَـرْتَـه		سَبِطِ الكَفَّيْنِ في اليوم الخَصِرْ
وسُباط: اسم شَهرٍ بالرُّوميّة، وهو فصل بين الربيع والشتاء، وفيه يكون كما يزعمُون تَمامُ اليوم الذي تَدور كُسُورُه في السِّنين، فاذا تَمَّ ذلك اليومُ في ذلك الشهر سَمَّى أهلُ الشام تلك السّنةَ عامَ الكبيس، يُتَيَمَّنُ به اذا وُلِدَ في تلك السّنة، أو قدم فيه إِنسانٌ.
والسَّبَطانة: قناةٌ جَوْفاءُ مضروبةٌ بالعَقَب يُرمَى فيها بسِهامٍ صغار تُنْفَخُ نَفخاً فلا تكاد تُخطِىء.
وسَباطِ: الحمَّى النافِض، قال المُتَنَخِّل: كأَنَّهُمُ تَمَلَّهُمُ سَباطِ
طبس:
التَّطبيسُ والتطبين واحدٌ.
والطَّبَسانِ: كُورتانِ من كُوَرِ خراسان.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الطاء** ve **الباء** onlarla birlikte
**ب س ط**، **س ب ط**، **ط ب س** kullanımdadırlar

**بسط**:
**البَسطُ** **القَبْض**’ın zıddıdır.
Yerden **البَسيطةُ**, eşyadan **البساط** gibidir; bunun çoğulu **بُسُط**’tur.
**البَسْطةُ**: başkasına karşı fazilet; Allah -aziz ve celil- dedi ki: “Ve onu ilimde ve cisimde **بَسْطةً** artırdı.”
**البَسيط**: dili açılmış adamdır; kadın da **بسيطةٌ**’dır; ve **بَسُطَ** **بَساطةً** (olarak) olmuştur; **الصاد** bir lehçedir.
Falan bize elini, sevdiğimiz ve sevmediğimiz şeyle uzattı.
Ve şüphesiz beni, seni sevindiren şey **ليَبْسُطني** ve beni, seni sıkan şey **يَقبضني**; yani seni sevindiren şey beni sevindirir ve seni kötüleyen şey beni kötü eder.
Develerden **الأَبساطُ**: yanında yavruları bulunanlardır; teki **بِسط**.
**البَسيط**: **العَروض**’dan bir türdür.

**سبط**:
**السَّبَطُ**: kumlarda biten, **الثَّيل** gibi bir bitkidir; onun bir uzunluğu vardır; teki **سَبَطةٌ**; ve **أسباط** üzerine toplanır.
**والسّاباط**: iki ev arasında bir saçaktır; altından geçip giden bir yol vardır.
Yahudilerin **أسباط**’ından **السِّبْط**, Arap kabilelerinden kabilenin menzilesi gibidir; ve İsrailoğulları on iki **سِبطاً** idi; İsrailoğullarının sayısıdır; onlar Yakub b. İshak’ın oğullarıdır; onların her bir oğlunun soyundan bir **سِبْطٌ** vardır.
Tübba‘, Medine Yahudileri, Benî Kurayza ve Benî Nadîr hakkında dedi:
حَنَقاً على سِبْطَيْنِ حَلاًّ يَثْربِاً		أولى لهم بعِقابِ يومٍ سَرْمَدِ
**والسَّبْطُ**: içinde kıvırcıklık bulunmayan saçtır; Hicaz ehlinin dili: **رجلٌ سَبِط الشَّعر** ve kadın **سَبِطة**; ve onun saçı **سَبُط** **سُبُوطة** ve **سَبْطاً** (olarak).
Ve şüphesiz o **لَسَبْط الأصابع**’dır; yani onların uzunudur; ve **سَبْطُ اليَدَينِ** yani avuçların yumuşağıdır; ve Hassân dedi:
رُبَّ خالٍ ليَ لو أبصَـرْتَـه		سَبِطِ الكَفَّيْنِ في اليوم الخَصِرْ
**وسُباط**: Rumca bir ayın adıdır; o, bahar ile kış arasında bir fasıldır; ve onda, iddia ettiklerine göre, yıllarda kesirleri dönen günün tamamı olur; artık o gün o ayda tamam olunca Şam ehli o seneye **عامَ الكبيس** adını verir; o senede doğan kimseyle veya onda bir insan gelenle uğur umulur.
**والسَّبَطانة**: ökçeyle vurulmuş, içi boş bir kamıştır; içine küçük oklarla atılır; üfleyişle üflenir; neredeyse şaşırmaz.
**وسَباطِ**: titretici humma; **المُتَنَخِّل** dedi: كأَنَّهُمُ تَمَلَّهُمُ سَباطِ

**طبس**:
**التَّطبيسُ** ve **التطبين** birdir.
**والطَّبَسانِ**: Horasan’ın **كُوَر**’ından iki **كُورة**dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَسَط الشيء: نشره، وبالصاد أيضاً. وبَسْطُ العذرِ: قبوله. والبَسْطَةُ: السعةُ. وانْبَسَطَ الشيءُ على الأرض. والانبِساطُ: تركُ الاحتشامِ. يقال: بَسَطْتُ من فلان فانْبَسَطَ. وتَبَسَّطَ في البلاد، أي سار فيها طولاً وعرضاً. والبِساطُ: ما يُبْسَطُ. والبِساطُ، بالفتح: الأرضُ الواسعةُ. يقال: مكانٌ بسيطٌ وبَساطٌ. قال الشاعر:
ودونَ يَدِ الحَجَّاجِ من أنْ تَنالنيبَساطٌ لِأَيْدي الناعِجاتِ عَريضُ
وفلانٌ بَسيطُ الجسمِ والباعِ. والبَسيط: جنسٌ من العَروض. والبسْطُ بكسر الباء: الناقةُ تُخَلّى مع ولدها لا يُمْنَعُ منها، والجمع بُساطٌ وأَبْساطٌ. وقد أُبْسِطَتِ الناقةُ، أي تُرِكتْ مع ولدها ويَدٌ بُسْطٌ أيضاً، أي مُطْلقةٌ.

##### Türkçe

**بَسَط** şeyi: onu yaydı; **بالصاد** ile de (böyledir). Ve **بَسْطُ العذرِ**: onu kabul etmektir. Ve **البَسْطَةُ**: genişliktir. Ve şey yer üzerine **انْبَسَطَ**. Ve **الانبِساطُ**: çekingenliği terk etmektir. Denir: Falancadan **بَسَطْتُ** da o **فانْبَسَطَ**. Ve ülkelerde **تَبَسَّطَ**, yani onda boyuna ve enine yürüdü. Ve **البِساطُ**: yayılan şeydir. Ve **البِساطُ** (fetih ile): geniş yerdir. Denir: **مكانٌ بسيطٌ** ve **بَساطٌ**. Şair dedi ki:
Ve **الحَجَّاجِ**’ın elinin berisinde, bana erişmesinden (beri)
**بَساطٌ**; **الناعِجاتِ** elleri için geniştir

Ve falan **بَسيطُ الجسمِ والباعِ**dır. Ve **البَسيط**: **العَروض**dan bir cinstir. Ve **البسْطُ** (bâ’nın kesriyle): yavrusuyla birlikte salıverilen, ondan (yavrusunun emmesinin) engellenmediği dişi devedir; çoğulu **بُساطٌ** ve **أَبْساطٌ**tur. Ve dişi deve **أُبْسِطَتِ**; yani yavrusuyla birlikte bırakıldı. Ve **يَدٌ بُسْطٌ** da (vardır); yani salıverilmiş (serbest)tir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ط ب
سبط ، سطب ، بسط ، بطس ، طبس ، طسب : ( مستعملة ) .
أهمل الليث : سطب ، وطبس ، وبطس .
سطب : ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : المساطِب : سنادِينُ الحدّادين .
قال : والمطَاسِب : المِياه السُّدْم ، الواحدة سَدُوم .
وقال أبو زيد : هي المَسْطبة ، وهي المَجَرّة ، ويقال للدّكّان يَقعُد الناسُ عليه : مَسْطَبة ؛ سمعْتُ ذلك من العرب .
بطس : قال الفرّاء : بِطْياسُ : اسمُ موضع على بِنَاءٍ الجِرْيال والكِرْياس . قال : وكأنّه أعجَميّ .
طبس : قال الليث : التَّطبِيس : التّطبين .
قال : والطَّبَسَان : كورتان من كُوَر خُراسان .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الطَّبْسُ : الأسوَد من كلّ شيء ، والطِّبْسُ : الذِّئب .
سبط : قال الله جلَّ وعزَّ : ( وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا ) ( الأعراف : 160 ) .
أخبرني المنذريّ عن أحمدَ بن يحيى قال : قال الأخفشُ في قوله : ( اثْنَتَىْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا ( فأنَّثَ لأنه أراد اثنتَيْ عشرةَ فِرْقةً ، ثم أخبر أن الفِرَق أسباطٌ : ولم يجعل العدد واقعاً على الأسْبَاط .
وقال أبو العباس : هذا غَلَط ، لا يخرج العَدَد على غير الثاني ، ولكن الفِرَق قبل ثِنْتَيْ عشرة حتى تكون اثنتي عشرة مؤنّثة على ما قبلها ؛ كأنه قال : قَطعناهم فِرَقاً اثنتي عشرة ، فيصحّ التأنيث لما تقدّم .
قال قُطرُب : واحدُ الأسْباط سِبْط .
يقال : هذه سِبْط ، وهذا سِبْط ، وهؤلاء سِبْط ، جَمْع ، وهي الفِرقة .
وقال الفرَّاء : لو قال اثنَيْ عشَرَ سِبْطاً لتذكير السِّبط كان جائزاً .
وقال ابن السكّيت : السِّبط : ذَكر ، ولكنّ النيّة والله أعلم ذهبتْ إلى الأُمَم .
وقال الزّجاج : المعنى : وقطّعناهم اثنتي عشرةَ فِرْقةَ ) أَسْبَاطًا ( من نعتِ فِرْقة ، كأَنه قال : جعلناهم أسباطاً ، فيكون ) أسباطاً بدلاً من اثنتي عشرةَ ، وهو الوجه .
وقوله : أُمَمًا ( من نعت ) أَسْبَاطًا ( .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس أنه قال : الأسباطُ : القبائلُ .
قال : والحَسن والحُسين سِبْطا النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) أي : هما طائفتان منه ؛ قطعتان منه .
وقال الزَّجّاج : قال بعضهم : السِّبْطُ : القَرْن الذي يجيء بعد قَرْن .
قال : والصحيح أنّ الأسباط في ولد إسحاق عليه السلام بمنزلة القبائل في ولدِ إسماعيل .
فولد كلِّ ولد من أولاد يعقوبَ سِبْط ، وولدُ كلِّ ولدٍ من أولاد إسماعيل قبيلة ، وإنما سُمُّوا هؤلاء بالأسباط ، وهؤلاء بالقبائل ليُفْصل بين ولد إسماعيلَ وولد إسحاق عليهما السلام .
قال : ومعنى : ولد إسماعيل في القبيلة معنى الجماعة .
يقال لكلِّ جماعة من أبٍ واحد : قبيلة .
قال : وأما الأسباط فمشتقٌّ من السَّبَط ، والسَّبَطُ : ضَربٌ من الشجر ترعاه الإبل .
يُقال : الشجرةُ لها قبائل ، وكذلك الأسباط من السَّبَط ، كأَنّه جعل إسحاق بمنزلة شجرة ، وجعل إسماعيل بمنزلة شجرةٍ أخرى .
وكذلك يفعل النَّسَّابون في النسب ، يجعلون الولد بمنزلة الشجرة ، والأولادَ بمنزلة أغصانها .
فيقال : طوبَى لفَرْع فلان ، وفلانٌ من شجرة مباركة ، فهذا والله أعلم معنى الأسباط والسِّبْط .
وقال الليث : السّبَط : نباتٌ كالثِّيل ، إلاّ أنه يطول وينبُت في الرِّمال ، الواحدة سَبَطة وتُجْمع على الأسباط .
قال : والساباط : سَقيفةٌ بين دارَيْن من تحتها طريقٌ نافذ .
والسّبِطُ : الشَّعرُ الذي لا جُعُودَةَ فيه .
ولغةُ أهلِ الحجاز : رجلٌ سَبِط الشَّعرِ ، وامرأةٌ سَبِطة ، وقد سَبُط شعرُه سُبُوطةً .
ويقال للرّجل الطويل الأصابع : إنه لسَبْط الأصابع ، وإذا كان سَمْحَ الكفّين .
قيل : إنه لسَبْط اليَدَين والكفّين ، وقال حسان :
رُبَّ خالٍ لِيَ لَوْ أَبْصَرْتَهُ
سَبِطِ الكَفَّيْن في اليَوْمِ الخَصِرْ
وقال أبو زيد : يقال : رجلٌ سَبِط الجِسم بيّن السَّباطة ، وهو طُولُ الأَلْوَاح
واستواؤُها مِن قومٍ سِباط . ورجل سَبْطٌ بالمعروف : إذا كان سَهْلاً .
وقال شمر : مَطرٌ سَبْط وسَبِط ، أي : متدارِكٌ سَحٌّ ، وسَبَاطتُه سَعتُه وكثرتُه ، وقال القُطاميّ :
صافَتْ تَعَمَّجُ أعرافُ السُّيولِ بِه
من باكِرٍ سَبِطٍ أو رائحٍ يَبِلِ
يريد بالسَّبِط : المطرَ الواسعَ الكثير .
وقال أبو العبّاس : سألتُ ابن الأعرابي ما مَعْنَى السِّبْط في كلام العرب ؟ فقال : السِّبْط والسِّبْطان والأَسْباط : خاصّة الأولاد ، أو المُصَاص منهم .
ورُوِي عن عائشة أنها كانت تَضرِب اليتيمَ يكونُ في حِجْرِها حتى يُسْبِط ، معنى يُسبِط ، أي : يمتدّ على وَجْه الأرض ساقطاً .
أبو عُبَيد عن الأمويّ أنّه قال : أسبط الرجلُ إسباطاً : إذا امتدّ وانبَسَط على الأرض من الضَّرْب ، وأنشد غيره :
قد لبِثَتْ من لَذّة الخِلاَط
قد أَسبَطتْ وأيُّما إسْباطِ
يعني امرأةً أُتِيتْ ، فلمّا ذاقت العُسَيلةَ مدّت نَفْسَها على الأرض .
وفي حديث النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنّه أَتَى سُباطَة قومٍ فبالَ ثم توضّأ ومَسَح على خُفّيه ) . قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : السُّباطة : نحوٌ من الكُناسة . قال : وقال أبو زيد : يقال للنّاقة إذا ألقَتْ ولدَها قبل أن يستبينَ خَلْقُه : قَدْ سَبَّطَت وغَضَّنَتْ وأَجْهَضَتْ ورَجَعَتْ رِجاعاً .
وقال الأصمعي : سبّطت الناقةُ بوَلَدها وسبّغَتْ : إذا ألقَتْه وقد نَبَتَ وبَره قبل التَّمام .
وقال اللّيث : سُباط : اسمُ شهرٍ تسمّيه أهلُ الروم شَبَاط ، وهو في فصل الشّتاء ، وفيه يكون تَمامُ اليومِ الّذي تَدُور كُسورُه في السِّنين ، فإذا تمّ ذلك اليومُ في ذلك الشهرِ سَمَّى أهلُ الشأم تلك السّنة عامَ الكَبِيس ، وهم يتيمّنُون به إذا وُلِدَ فيها مولودٌ أو قَدِم قادم من بَلَد . وسَباطٍ : اسمٌ للحمّى مبنيّ على الكسر ، ذكَره الهذَلي في شعرِه . قال : والسَّبَطانةُ : قَناةٌ جَوْفاءُ مَضروبةٌ بالعَقَب يرمى فيها سهامٌ صغارٌ ، تنفخ فيها نَفْخاً فلا تكاد تُخطىء .
بسط : قال اللّيث : البَسْطُ : نَقِيضُ القَبْض . والبَسِيطةُ من الأرض كالبِساط من الثِّياب ، والجميع البُسُط . والبَسْطة : الفضيلة ، قال الله جلّ وعزّ : ( وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ ) ( البقرة : 247 ) ، وقال الزجّاج : أعلَمهم الله أنّه اصطفاه عليهم ، وزادَه في العِلْم والجِسم بَسْطةً ، وأَعلَمَ أن العِلم الّذي به يجب أن يقع الاختيارُ لا المالَ ، وأعلم أن الزّيادة في الجسم مما يهَيَّبُ به العدوُّ ، فالبَسْطة : الزِّيادة .
وقال اللّيث : البَسِيط : الرجل المنبسط اللسان والمرأة بسيطة ، وقد بَسُط بَساطةً .
والبَصْطة بالصاد لغةٌ في البَسْطة . ويقال : بسطَ فلان يدَه بما يُحبّ ويَكرَه . ويقال : إنه ليَبْسُطني ما بَسَطك ، ويَقبِضُني ما قبَضك ، أي يسرّني ما سَرَّك ، ويسوءُني ما ساءَك .
ورَوَى شعبة عن الحكم قال : في قراءة عبدالله : ( بل يداه بسطان ) ( المائدة : 64 ) ، قال أبو بكر بن الأنباريّ : معنى : ( بُسْطان ) : مَبْسُوطتان . قال : وأخبرني أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ ، عن هشام بن عروة عن أبيه قال : مكتوبٌ في الحِكمة : لِيكنْ وجهُك بُسْطاً تكن أحبَّ إلى الناس ممّن يُعطيهم العطاء . قال : وبِسْطٌ وبُسْط بمعنى مبسوطتين .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه كَتَب لوَفْد كلْب كتاباً فيه : في الهَمُولة الراعية البِسَاط الظؤار في كلّ خمسين من الإبل ناقةٌ غير ذات عَوَارٍ ) . الهَمُولةُ : الإبلُ الراعية . والحمولة : التي يحمل عليها ، والبُساط : جمع بِسْط ، وهي الناقة التي تُرِكت وولدُها لا يمنَع منها ، أو لا تعطف على غيره ، وهي عِنْدَ العرب بِسْط وبَسوط ، وجمعُ بِسْط بُساط ، وجمع بَسوط بُسُط ، هكذا حفظتُه عن العرب ، وقال أبو النّجم :
يَدفَع عنها الجوعَ كلَّ مَدفِع
خمسون بُسْطاً في خَلايَا أَربَع
وأخبرني المنذريّ عن أبي العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه أنشَدَه للمرار الأسدي يصف إبلاً :
مَتابِيعُ بُسْط مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ
كما رَجعتْ في لَيلِها أُمُّ حائلِ
قال ابن الأعرابي : بُسْطٌ : بُسطِتْ على أولادِها لا تنقبض عنها . مُتْئِمات : معها حُوار وابن مَخاض ، كأنها وَلدتْ اثنين اثنين من كثرة نَسْلِها . رَواجِع : تَربِع إلى أولادها وتَنزِع إليها .
قلت : بَسُوط : فَعُول بمعنى مفعولة ، كما يقال : حَلوب ورَكوب للتي تُحْلَب وتركَب . وبِسْط : بمعنى مبسوطة ، كالطِّحن بمعنى المطحون ، والقِطْف بمعنى المَقْطوف .
أبو عُبَيد : البَساط : الأرض العريضة الواسعة .
وسمعتُ غير واحد من العرب يقول : بيننا وبين الماء مِيلٌ بِسَاط ، أي : مِيلٌ مَتّاح .
وقال الشاعر :
ودَوِّ ككفّ المشترِي غيرَ أنه
بَساطٌ لأخفاف المَراسِيلِ واسعُ
وقال الفرّاء : أرضٌ بَسَاط وبِساط : مستويةٌ لا نَبَك فيها .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التبسُّط : التنزُّه يقال : خرج يَتَبَسَّط ، مأخوذ من البَساط ، وهي الأرض
ذات الرَّياحين .
وقال ابن شميل : البَسَاط والبَسيطة : الأرضُ العريضة .
وقال ابن السكيت : فرَش لي فلان فِراشاً لا يَبسُطُني : إذا ضاق عنه ، وهذا فِراشٌ يَبسُطني : إذا كان سابغاً .
ابن السكّيت : سِرْنا عَقَبةً جواداً ، وعَقَبةً باسطةً ، وعقبةً حَجُوفاً ، أي : بعيدةَ طويلة .
وقال أبو زيد : حَفَر الرجلُ قامةً باسطةً : إذا حَفَرَ مَدَى قامتِه وقد مدَّ يَدَه .
وقال غيره : الباسُوط من الأقتاب ضدّ المفروق .
ويقال أيضاً : قَتَبٌ مَبْسُوط ، ويُجمع مَباسيط ، كما يُجمع المفروق مَفاريق .

##### Türkçe

س ط ب
**سبط** , **سطب** , **بسط** , **بطس** , **طبس** , **طسب** : (kullanılanlar).
Leys ihmal etti: **سطب** , **طبس** , **بطس** .

**سطب** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: **المساطِب** : demircilerin örsleridir.
Dedi: ve **المطَاسِب** : bulanık sulardır; teki **سَدُوم** .
Ebû Zeyd dedi: o **المَسْطبة**’dir; o **المَجَرّة**’dir; ve insanların üzerine oturduğu dükkâna: **مَسْطَبة** denir; bunu Araplardan işittim.

**بطس** : Ferrâ dedi: **بِطْياسُ** : **الجِرْيال** ve **الكِرْياس** yapısı üzere bir yer adıdır. Dedi: ve sanki o Acemcedir.

**طبس** : Leys dedi: **التَّطبِيس** : **التّطبين**’dir.
Dedi: ve **الطَّبَسَان** : Horasan’ın **كُوَر**’undan iki **كورة**’dur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطَّبْسُ** : her şeyin siyahı; **الطِّبْسُ** : kurt.

**سبط** : Allah (azze ve celle) dedi: ( وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا ) (el-A‘râf: 160).
Münzirî bana Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi; dedi ki: Ahfeş, şu sözü hakkında dedi: ( اثْنَتَىْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا ) “Onu müennes yaptı; çünkü ‘on iki fırka’yı kastetti; sonra fırkaların **أسباط** olduğunu haber verdi; sayıyı **الأسْبَاط** üzerine vâki kılmadı.”
Ebû’l-‘Abbâs dedi: bu bir hatadır; sayı ikinci olandan başkasına çıkmaz; fakat **الفِرَق** “on iki”den önce olur ki “on iki” kendinden öncekine göre müennes olsun; sanki “Onları on iki fırka olarak parçaladık” dedi; böylece önce geçen sebebiyle te’nîs sahih olur.
Kutrub dedi: **الأسْباط**’ın teki **سِبْط** .
Denir: bu **سِبْط** (müennes), bu **سِبْط** (müzekker), bunlar **سِبْط**; (bu) cem‘dir; ve o fırkadır.
Ferrâ dedi: **السِّبط**’ın müzekkerliği sebebiyle “on iki **سِبْطاً**” deseydi câiz olurdu.
İbnü’s-Sikkît dedi: **السِّبط** müzekkerdir; fakat niyet—Allah daha iyi bilir—**الأُمَم**’e gitmiştir.
Zeccâc dedi: mânâ: “Onları on iki fırkaya ayırdık”; **أَسْبَاطًا** , **فِرْقة**’nın sıfatındandır; sanki “Onları **أسباط** kıldık” dedi; böylece **أسباطاً** “on iki”den bedel olur; vech budur.
Ve onun sözü: **أُمَمًا** , **أَسْبَاطًا**’ın sıfatındandır.
Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan haber verdi ki o şöyle dedi: **الأسباطُ** : kabilelerdir.
Dedi: ve Hasan ile Hüseyin, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) iki **سِبْط**’udur; yani ikisi ondan iki taifedir; ondan iki parçadır.
Zeccâc dedi: bazısı dedi ki: **السِّبْطُ** : bir karnın ardından gelen karn.
Dedi: doğru olan, İshak’ın (aleyhisselâm) evlâdında **الأسباط**’ın, İsmail’in evlâdında kabileler menzilesinde olmasıdır.
Yakub’un oğullarından her bir oğlun evlâdı bir **سِبْط**’tur; İsmail’in oğullarından her bir oğlun evlâdı bir kabiledir; bunlara **الأسباط** denmesi, onlara kabileler denmesi ancak İsmail’in evlâdı ile İshak’ın evlâdı arasında ayrım yapılsın diyedir.
Dedi: ve İsmail’in evlâdında kabile mânâsı cemaat mânâsıdır.
Bir babadan olan her cemaate: kabile denir.
Dedi: **الأسباط** ise **السَّبَط**’tan türemiştir; ve **السَّبَطُ** : develerin otladığı ağaçtan bir türdür.
Denir: ağacın kabileleri vardır; ve aynı şekilde **الأسباط** da **السَّبَط**’tandır; sanki İshak’ı bir ağaç menzilesinde kıldı, İsmail’i de başka bir ağaç menzilesinde kıldı.
Nesep âlimleri de nesepte böyle yaparlar: evlâdı ağaç menzilesinde, çocukları da onun dalları menzilesinde kılarlar.
Denir: falanın dalına **طوبَى**; ve falan mübarek bir ağaçtandır; işte bu—Allah daha iyi bilir—**الأسباط** ve **السِّبْط**’un mânâsıdır.
Leys dedi: **السّبَط** : **الثِّيل** gibi bir bitkidir; ancak o uzar ve kumlarda biter; teki **سَبَطة**’dır ve **الأسباط** üzerine cem‘ edilir.
Dedi: ve **الساباط** : iki ev arasında, altından geçit geçen bir sundurmadır.
Ve **السّبِطُ** : içinde kıvırcıklık olmayan saçtır.
Hicaz ehlinin dili: “saçı **سَبِط** bir adam”, “**سَبِطة** bir kadın”; ve onun saçı **سُبُوطةً** olarak **سَبُط** olmuştur.
Ve uzun parmaklı adama denir: “o, parmakları **سَبْط**’tır”; ve avuçları yumuşak olursa.
Denildi: “o, elleri ve avuçları **سَبْط**’tır”; Hassân dedi:
رُبَّ خالٍ لِيَ لَوْ أَبْصَرْتَهُ
سَبِطِ الكَفَّيْن في اليَوْمِ الخَصِرْ
Ebû Zeyd dedi: denir: “bedeni **سَبِط** bir adam, **السَّباطة**’si açık”; ve o, tahtaların uzunluğu
ve onların düzgünlüğüdür; (bu) bir kavimde **سِباط**’tandır. Ve “marufla **سَبْط** bir adam”: kolay huylu olursa.
Şemmer dedi: **سَبْط** ve **سَبِط** bir yağmur; yani: peş peşe gelen, sağanak; ve onun **سَبَاطتُه**’si genişliği ve çokluğudur; Kutâmî dedi:
صافَتْ تَعَمَّجُ أعرافُ السُّيولِ بِه
من باكِرٍ سَبِطٍ أو رائحٍ يَبِلِ
**السَّبِط** ile kastı: geniş, çok yağmurdur.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye “Arapların sözünde **السِّبْط**’un mânâsı nedir?” diye sordum; dedi ki: **السِّبْط** ve **السِّبْطان** ve **الأَسْباط** : çocukların hususîsi; yahut onların öz suyu.
Âişe’den rivayet edildi ki, yanında bulunan yetime, **يُسْبِط** oluncaya kadar vururdu; **يُسبِط**’un mânâsı: yani yüzü üzere yere uzanıp düşer.
Ebû ‘Ubeyd, Ümeyyî’den: o şöyle dedi: adam **أسبط** etti, **إسباطاً**: vurma sebebiyle yerde uzayıp yayılırsa. Başkası şu beyti okudu:
قد لبِثَتْ من لَذّة الخِلاَط
قد أَسبَطتْ وأيُّما إسْباطِ
Yani: kendisine varılmış bir kadın; **العُسَيلة**’yi tadınca nefsini yere uzattı.
Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: ( أنّه أَتَى سُباطَة قومٍ فبالَ ثم توضّأ ومَسَح على خُفّيه ). Ebû ‘Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **السُّباطة** : süprüntülük gibi bir şeydir. Dedi: Ebû Zeyd dedi: deve, yavrusunu yaratılışı belirginleşmeden önce atarsa ona denir: “**سَبَّطَت** ve **غَضَّنَتْ** ve **أَجْهَضَتْ** ve **رَجَعَتْ رِجاعاً**.”
Asma‘î dedi: deve yavrusuyla **سبّطت** ve **سبّغَتْ**: onu, tamamlanmadan önce tüyü bitmişken atarsa.
Leys dedi: **سُباط** : Rumların **شَبَاط** diye adlandırdığı bir ay adıdır; o kış mevsimindedir; ve onda, yıllarda kesirleri dönen günün tamamı olur; o gün o ayda tamam olunca Şam ehli o seneye **عامَ الكَبِيس** adını verir; ve onda bir çocuk doğarsa yahut bir beldeden gelen gelirse onunla uğur sayarlar. Ve **سَباطٍ** : kesre üzere mebnî bir hummâ adıdır; Hüzeli onu şiirinde zikretti. Dedi: ve **السَّبَطانةُ** : içi boş bir kamıştır; topukla vurularak yapılmıştır; içine küçük oklar atılır; içine üflenerek üflenir de neredeyse şaşmaz.

**بسط** : Leys dedi: **البَسْطُ** : **القَبْض**’ın zıddıdır. Ve yerden **البَسِيطة** , elbiseden **البِساط** gibidir; hepsi **البُسُط**’tur. Ve **البَسْطة** : fazilettir; Allah (azze ve celle) dedi: ( وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ ) (el-Bakara: 247). Zeccâc dedi: Allah onlara, onu kendilerine karşı seçtiğini ve ilimde ve bedende ona **بَسْطةً** artırdığını bildirdi; ve seçimin vâki olması gereken ilmin, malın değil, olduğunu bildirdi; ve bedendeki artışın, onunla düşmanın korkutulduğu şeylerden olduğunu bildirdi; öyleyse **البَسْطة** : artıştır.
Leys dedi: **البَسِيط** : dili yaygın adamdır; ve kadın **بسيطة**’dır; ve **بَسُط** , **بَساطةً** olarak (olmuştur).
Ve **البَصْطة** (ص ile) **البَسْطة** hakkında bir lehçedir. Ve denir: falan, sevdiği ve sevmediği şeyle elini **بسطَ** etti. Ve denir: “Seni sevindiren şey beni de **يَبْسُطني**; seni sıkan şey beni de **يَقبِضُني**”; yani seni sevindiren beni sevindirir, seni kötüleyen beni kötü eder.
Şu‘be, Hakem’den rivayet etti; dedi: Abdullah’ın kıraatinde: ( بل يداه بسطان ) (el-Mâide: 64). Ebû Bekr b. el-Enbârî dedi: ( **بُسْطان** )’ın mânâsı: “iki **مَبْسُوطتان**.” Dedi: ve Ebû’l-‘Abbâs bana İbnü’l-A‘râbî’den, o da Hişâm b. ‘Urve’den, o da babasından haber verdi; dedi: hikmette yazılıdır: “Yüzün **بُسْطاً** olsun; insanlara, onlara bağış veren kimseden daha sevgili olursun.” Dedi: ve **بِسْطٌ** ve **بُسْط** “iki **مبسوطتين**” mânâsındadır.
Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: ( أنه كَتَب لوَفْد كلْب كتاباً فيه : في الهَمُولة الراعية البِسَاط الظؤار في كلّ خمسين من الإبل ناقةٌ غير ذات عَوَارٍ ). **الهَمُولةُ** : otlayan develerdir. Ve **الحمولة** : üzerine yük vurulanlardır. Ve **البُساط** : **بِسْط**’un cem‘idir; o, yavrusu kendisinden menedilmeyen, yahut ondan başkasına şefkat göstermeyen dişi devedir; ve o, Araplar yanında **بِسْط** ve **بَسوط**’tur; **بِسْط**’un cem‘i **بُساط**; **بَسوط**’un cem‘i **بُسُط**; onu Araplardan böyle ezberledim. Ebû’n-Necm dedi:
يَدفَع عنها الجوعَ كلَّ مَدفِع
خمسون بُسْطاً في خَلايَا أَربَع
Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki, o, Mürâr el-Esedî’nin develeri vasfederken söylediği şu beyti ona okudu:
مَتابِيعُ بُسْط مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ
كما رَجعتْ في لَيلِها أُمُّ حائلِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **بُسْطٌ** : yavrularına karşı **بُسطِتْ**; onlardan çekinmez. **مُتْئِمات** : yanında bir **حُوار** ve bir **ابن مَخاض** vardır; sanki çok neslinden dolayı ikişer ikişer doğurmuştur. **رَواجِع** : yavrularına döner ve onlara meyleder.
Dedim: **بَسُوط** : “mec‘ûl” mânâsında **فَعُول**’dür; tıpkı sağılana ve binilene **حَلوب** ve **رَكوب** denmesi gibi. Ve **بِسْط** : **مبسوطة** mânâsındadır; tıpkı **الطِّحن**’ın “öğütülmüş” mânâsında, **القِطْف**’un “koparılmış” mânâsında olması gibi.
Ebû ‘Ubeyd: **البَساط** : geniş, yayvan yerdir.
Ve Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi: “Bizimle su arasında bir **مِيلٌ بِسَاط** var”; yani: bir **مِيلٌ مَتّاح**.
Şair dedi:
ودَوِّ ككفّ المشترِي غيرَ أنه
بَساطٌ لأخفاف المَراسِيلِ واسعُ
Ferrâ dedi: **بَسَاط** ve **بِساط** bir yer: düz, içinde tümsek olmayan.
Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: **التبسُّط** : gezip ferahlamaktır; denir: “çıktı, **يَتَبَسَّط** eder”; **البَساط**’tan alınmıştır; o da reyhanlı yerdir.
İbn Şümeyl dedi: **البَسَاط** ve **البَسيطة** : geniş yerdir.
İbnü’s-Sikkît dedi: “Falan bana bir döşek serdi, beni **لا يَبسُطُني**”: ona dar gelirse; ve “bu bir döşektir, beni **يَبسُطني**”: bol olursa.
İbnü’s-Sikkît: “Bir **عَقَبةً جواداً**, bir **عَقَبةً باسطةً**, bir **عقبةً حَجُوفاً** yürüdük”; yani: uzak, uzun.
Ebû Zeyd dedi: adam, boyu kadar bir **قامةً باسطةً** kazdı: boyunun mesafesini kazıp elini uzatmışsa.
Başkası dedi: eyer ağaçlarından **الباسُوط** , **المفروق**’un zıddıdır.
Ve ayrıca denir: **قَتَبٌ مَبْسُوط**; ve **مَباسيط** diye cem‘ edilir; tıpkı **المفروق**’un **مَفاريق** diye cem‘ edilmesi gibi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والسين وما يثلثهما)
(بسط) الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتِدادُ الشَّيء، في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط. والبَسَاط الأرض، وهي البسيطة. يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط. قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني  *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقا، والبَسْطة في كلّ شيء السَّعَة وهو بسيط الجسْم والباعِ والعِلْم. قال الله تعالى: ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي العِلْمِ والجِسْم﴾ [البقرة 247]. ومن هذا الأصل وإليه يرجع، قولُهم للنّاقة التي خُلِّيت هي ووَلَدَها لا تُمنَع منه: بُِسْط.
(بسق) الباء والسين والقاف أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء وعُلُوُّه. قال الخليل: يقال بَسَقَتِ النّخلةُ بُسُوقاً إذا طالَتْ وكَمُلَتْ. وفي القرآن: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ [ق 10]، أي طويلات.
قال يعقوب: نخلةٌ باسقة ونَخيلٌ بواسِقُ، المَصْدر البُسُوق. قال: ويقال بَسَق الرّجل طَالَ، وبَسَق في عِلْمه عَلا.
أبو زَيْدٍ عن المنْتَجِع بن نَبْهان: غَمَامَةٌ باسِقَةٌ أي بيضاءُ عالية. وبواسِق السَّحاب أعالِيه.
فإن قال قائل: فقد جاء بَسق، وليس من هذا القياس. قيل لـه: هذا ليس أصلاً: لأنّه من باب الإبدال، وذلك أنّ السين فيه مَقام الصّاد والأصل بَصَق ثمّ حُمِل على هذا شيءٌ آخر، وهو قولهم أبْسَقَت الشّاةُ فهي مُبْسِقٌ إذا أنْزلَتْ لبناً مِنْ قَبْلِ الولادةِ بشَهْرٍ وأكثرَ من ذلك فيُحْلَب. وهذا إذا صَحَّ فكأنّها جاءت ببُساقٍ، تشبيهاً لـه ببُساق الإنسان. والدّليل على ذلك أنهم يقولون: الجارية وهي بِكْرٌ، يصير في ثدْيها لبَنٌ، فهل ذلك إلاّ كالبُساق.
قال أبو عُبيدة: المِبْساق التي تَدِرُّ قبل نِتاجها. وأنشَدَ- وأكثَرُ ظَنِّي أنّ هذا شعرٌ صنَعَه أبو عبيدة- :
ومُبْسِق تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ *** تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ
(بسل) الباء والسين واللام أصلٌ واحد تتقارب فُروعُه، وهو المنْع والحبس، وذلك قولُ العرب للحرام: بَسْلٌ. وكلُّ شيءٍ امتَنَع. فهو بَسْلٌ. قال زُهير:
* فإن تُقْوِيا مِنْهُمْ فإنهُمُ بَسْلُ([2]) *
والبَسالة الشّجاعة من هذا؛ لأنّها الامتناع على القِرْن. ومن هذا الباب قولهم: أَبْسَلْتُ الشّيءَ أسلمتُهُ للهَلَكَةِ. ومنه أَبْسَلْتُ وَلَدِي رهنْتُه. قال الله تعالى: ﴿أُولئِكَ الّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا﴾ [الأنعام 70]. ثُمّ قالَ عوفُ بنُ الأحوص([3]):
وإبسالي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَوْنَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([4])وأما البُسْلَةُ فأُجرة الرّاقِي، وقد يُرَدُّ بدقيقٍ من النّظر إلى هذا([5]). والأحسنُ عندي أن يقال هو شاذٌ عن معظم الباب. وكان ابنُ الأعرابي يقول: البَسَل الكرِيه الوَجْه([6])؛ وهو قياسٌ صَحيحٌ مطّرِدٌ على ما أصَّلْناه.
(بسم) الباء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو إبداء مُقَدَّم الفَم لمسَرّة؛ وهو دون الضَّحِك يقال بَسَم يَبْسِم وتَبَسَّم وابْتَسَم.
(بسأ) الباء والسين* والهمزة أصلٌ واحدٌ، وهو الأُنْس بالشّيء، يقال بَسَأْتُ به وبَسِئْتُ أيضاً. وناقة بَسُوءٌ لا تَمْنَع الحالِب.
(بسر) الباء والسين والراء أصلان: أحدُهما الطَّراءة وأن يكون الشّيءُ قَبْل إناه. والأصل الآخر وُقوف الشّيءِ وقِلَّةُ حَرَكته.
فالأوّل قولهم لِكلِّ شيءٍ غَضٍّ بُسْرٌ؛ ونباتٌ بُسْرٌ إذا كان طَرِيّاً. وماءٌ بُسْرٌ قريبُ عَهْدٍ بالسَّحاب. وابتَسَرَ الفَحْلُ النّاقةَ إذا ضَرَبَها على غيرِ ضَبَعَة. ويقال للشّمس في أوّل طُلوعِها بُسْرة. ومن هذا قولُهمْ بَسَر الرّجُل الحاجةَ إذا طَلَبها مِن غير مَوْضِع الطَّلَب. وقياسُه صحيح، لأنّه كأنّه طلبَها قبل إناها([7]). والبَسْر ظَلْمُ السِّقَاء، وذلك شُرْبُه قبل رَوْبه.
 --------------ـــــ
([1]) البيت للعديل بن الفرخ كما في حماسة ابن الشجري 199 واللسان (بسط).
([2]) صدره كما في ديوانه 101:
* بلاد بها نادمتهم وعرفتهم *
([3]) وكذا وردت العبارة في المجمل (بل).
([4]) أنشده في اللسان (13: 57) برواية: "بدم قراض". ثم قال: "وفي الصحاح: بدم مراق". وأنشده في اللسان (18: 80) برواية: "بغير بعو - جرمناه ولا بدم مراق" وفي الجمهرة (1: 317): "يصف أنه رهن بنيه في حرب كانت بينه وبين قوم آخرين". يقال بعى الذنب يبعاه ويبعوه بعواً اجترمه واكتسبه. وقال ابن بري: "البيت لعبد الرحمن بن الأحوس". وسيأتي البيت في مادة (بعو).
([5]) في الأصل: "وقد يرد بدقيق من النظر أن يرد إلى هذا".
([6]) البسل، بالتحريك، كما ضبط في الأصل، وكما نبه عليه في تاج العروس. ويقال أيضاً في معناه باسل وبسيل.
([7]) في الأصل: "إناه".
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **السين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**بسط**) **الباء** ve **السين** ve **الطاء** tek bir asıldır; o da şeyin uzanmasıdır, eninde yahut en olmaksızın. Şu halde **البِساط** yayılan şeydir. Ve **البَسَاط** yer(=toprak)tır; o da **البسيطة**dır. “**بَسِيطٌ** ve **بَساط** yer” denir. Dedi ki:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني  *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])
Ve “falancanın eli **بِسْطٌ**” (denir), eğer çok veren ise. Ve her şeyde **البَسْطة** genişliktir; ve o, beden, kol açıklığı ve ilimde **بسيط**tir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي العِلْمِ والجِسْم﴾ [البقرة 247]. Ve bu asıldan ve ona döner olarak, onların, kendisi ve yavrusu serbest bırakılmış, ondan (yavrusundan) men edilmeyen deveye söyledikleri: **بُِسْط**.

(**بسق**) **الباء** ve **السين** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin yükselmesi ve yücelmesidir. Halîl dedi: “Hurma ağacı **بَسَقَتِ** **بُسُوقاً**” denir; uzadığı ve olgunlaştığı vakit. Kur’ân’da: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ [ق 10], yani uzunlar.
Ya‘kūb dedi: **نخلةٌ باسقة** ve **نَخيلٌ بواسِقُ**; mastar **البُسُوق**tur. Dedi: Ve “adam **بَسَق**” denir; uzadı. Ve “ilminde **بَسَق**” (denir); yüceldi.
Ebû Zeyd, el-Munteci‘ b. Nebhân’dan: “**غَمَامَةٌ باسِقَةٌ**” yani beyaz, yüksek. Ve **بواسِق السَّحاب** bulutun üst taraflarıdır.
Eğer bir söyleyen derse: “**بَسق** gelmiştir; bu kıyastan değildir.” Ona denir ki: Bu bir asıl değildir; çünkü o, ibdâl babındandır; zira ondaki **السين**, **الصّاد** makamındadır; asıl **بَصَق**tır. Sonra bunun üzerine başka bir şey taşınmıştır; o da onların “koyun **أبْسَقَت**; o **مُبْسِقٌ**tur” sözleridir; doğumdan bir ay önce ve daha fazla, süt indirdiği vakit, sağılır. Bu sahih olursa, sanki o **بُساقٍ** getirmiş gibidir; onu insanın **بُساق**ına benzetme olarak. Bunun delili şudur: Onlar derler ki: cariye, o bakire iken, memesine süt gelir; bu, **البُساق** gibi değil de nedir?
Ebû ‘Ubeyde dedi: **المِبْساق** doğumundan önce sütü akan (hayvan)dır. Ve inşad etti — ve zannımın çoğu, bunun Ebû ‘Ubeyde’nin yaptığı bir şiir olduğudur —:
ومُبْسِق تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ *** تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ

(**بسل**) **الباء** ve **السين** ve **اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yaklaşır; o da men etme ve hapsetmedir. Bu, Arapların harama **بَسْلٌ** demesidir. Ve her men olunan şey, o **بَسْلٌ**dür. Züheyr dedi:
* فإن تُقْوِيا مِنْهُمْ فإنهُمُ بَسْلُ([2]) *
Ve **البَسالة** (yiğitlik) de bundandır; çünkü o, rakibe karşı kendini men etmedir. Ve bu babdandır onların “**أَبْسَلْتُ** şeyi” sözleri: onu helâke teslim ettim. Ve ondan “**أَبْسَلْتُ** çocuğumu” (yani) onu rehin verdim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿أُولئِكَ الّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا﴾ [الأنعام 70]. Sonra ‘Avf b. el-Ahvas([3]) dedi:
وإبسالي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَوْنَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([4])
أما **البُسْلَةُ** ise, okuyucunun (rukye yapanın) ücretidir; ve bu, ince bir nazarla buna döndürülebilir([5]). Bana göre daha güzeli, onun babın çoğundan şâz olduğu söylenmesidir. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: **البَسَل** çirkin yüzlüdür([6]); ve bu, bizim asılladığımız şeye göre sahih, düzenli bir kıyastır.

(**بسم**) **الباء** ve **السين** ve **الميم** tek bir asıldır; o da sevinç için ağzın ön kısmını ortaya koymaktır; o, gülmenin altındadır. “**بَسَم** **يَبْسِم** ve **تَبَسَّم** ve **ابْتَسَم**” denir.

(**بسأ**) **الباء** ve **السين** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da şeyle ünsiyettir. “Onunla **بَسَأْتُ**” ve “**بَسِئْتُ**” de denir. Ve **ناقة بَسُوءٌ**: sağanı men etmez.

(**بسر**) **الباء** ve **السين** ve **الراء** iki asıldır: birincisi tazelik ve şeyin vaktinden önce olmasıdır. İkinci asıl, şeyin durması ve hareketinin azlığıdır.
Birincisi: her taze şeye onların **بُسْرٌ** demeleridir; ve **نباتٌ بُسْرٌ** (denir) eğer taze ise. Ve **ماءٌ بُسْرٌ**: bulutla yeni ahitli (yeni yağmış)tır. Ve aygır, deveyi **ابتَسَرَ** (denir) eğer onu kızgınlık olmaksızın aşarsa. Ve güneşin ilk doğuşunda ona **بُسْرة** denir. Ve bundan onların “adam ihtiyacı **بَسَر**” sözleri: onu, talep yerinden başka bir yerden istedi. Kıyası sahihdir; çünkü sanki onu vaktinden önce istemiş gibidir([7]). Ve **البَسْر** kırbanın zulmüdür; o da, ekşimesinden önce içmektir.
 --------------ـــــ
([1]) Beyit, Hamâse İbn eş-Şecerî 199 ve Lisân (**بسط**)’ta olduğu üzere el-‘Adîl b. el-Ferah’ındır.
([2]) Sadrı, divanında 101’de olduğu üzere:
* بلاد بها نادمتهم وعرفتهم *
([3]) İfade, el-Mucmel (**بل**)’de de böyle gelmiştir.
([4]) Lisân (13: 57)’de “بدم قراض” rivayetiyle inşad etmiştir. Sonra dedi ki: “Sıhâh’ta: بدم مراق.” Ve Lisân (18: 80)’de “بغير بعو - جرمناه ولا بدم مراق” rivayetiyle; ve Cemhere (1: 317)’de: “kendisinin, kendisiyle başka bir kavim arasında olan bir savaşta oğullarını rehin verdiğini vasfeder.” Denir: “بعى الذنب يبعاه ويبعوه بعواً” (yani) onu işledi ve kazandı. İbn Berrî dedi: “Beyit, ‘Abdurrahmân b. el-Ahvas’ındır.” Beyit, (بعو) maddesinde gelecektir.
([5]) Asılda: “وقد يرد بدقيق من النظر أن يرد إلى هذا”.
([6]) **البسل**, harekeli olarak, asılda ضبط edildiği gibi ve Tâcü’l-‘Arûs’ta buna dikkat çekildiği gibi. Ve manasında **باسل** ve **بسيل** de denir.
([7]) Asılda: “إناه”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- بسط الشيء: نشره وتوسيعه، فتارة يتصور منه الأمران، وتارة يتصور منه أحدهما، ويقال: بسط الثوب: نشره، ومنه: البساط، وذلك اسم لكل مبسوط، قال الله تعالى: ﴿والله جعل لكم الأرض بساطا﴾ [نوح/19] والبساط: الأرض المتسعة وبسيط الأرض: مبسوطة، واستعار قوم البسط لكل شيء لا يتصور فيه تركيب وتأليف ونظم، قال الله تعالى: ﴿والله يقبض ويبسط﴾ [البقرة/245]، وقال تعالى: ﴿ولو بسط الله الرزق لعباده﴾ [الشورى/27] أي: لو وسعه، ﴿وزاده بسطة في العلم والجسم﴾ [البقرة/247] أي: سعة.
قال بعضهم: بسطته في العلم هو أن انتفع هو به ونفع غيره، فصار له به بسطة، أي: جودا.
وبسط اليد: مدها. قال عز وجل: ﴿وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد﴾ [الكهف/18]، وبسط الكف يستعمل تارة للطلب نحو: ﴿كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه﴾ [الرعد/14]، وتارة للأخذ، نحو: ﴿والملائكة باسطوا أيديهم﴾ [الأنعام/93]، وتارة للصولة والضرب. قال تعالى: ﴿ويبسطوا إليكم أيديهم وألسنتهم بالسوء﴾ [الممتحنة/2]، وتارة للبذل والإعطاء: ﴿بل يداه مبسوطتان﴾ [المائدة/64].
والبسط: الناقة تترك مع ولدها، كأنها المبسوط نحو: النكث والنقض في معنى المنكوث والمنقوض، وقد أبسط ناقته، أي: تركها مع ولدها.

##### Türkçe

- **بسط** şey’i: onu yaydı ve genişletti; böylece bazen ondan iki iş tasavvur olunur, bazen de ondan ikisinden biri tasavvur olunur. Ve denilir: **بسط الثوب**: onu yaydı. Ondandır: **البساط**; ve bu, her yayılmış olan için bir addır. Yüce Allah dedi ki: ﴿والله جعل لكم الأرض بساطا﴾ [نوح/19]. Ve **البساط**: geniş yer (arazi)dir. Ve **بسيط الأرض**: yayılmıştır. Bir kavim, **البسط**’ı, içinde terkip ve telif ve nazım tasavvur olunmayan her şey için ödünç aldı. Yüce Allah dedi ki: ﴿والله يقبض ويبسط﴾ [البقرة/245]. Ve dedi ki: ﴿ولو بسط الله الرزق لعباده﴾ [الشورى/27], yani: eğer onu genişletseydi. ﴿وزاده بسطة في العلم والجسم﴾ [البقرة/247], yani: genişlik.

قال بعضهم: **بسطته في العلم** o, onunla faydalandı ve başkasını faydalandırdı demektir; böylece onunla kendisi için bir **بسطة** oldu; yani: cömertlik.

Ve **بسط اليد**: onu uzattı. Aziz ve Celil olan dedi ki: ﴿وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد﴾ [الكهف/18]. Ve **بسط الكف** bazen isteme için kullanılır; şu söz gibi: ﴿كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه﴾ [الرعد/14]. Ve bazen alma için; şu söz gibi: ﴿والملائكة باسطوا أيديهم﴾ [الأنعام/93]. Ve bazen saldırı ve vurma için. Yüce Allah dedi ki: ﴿ويبسطوا إليكم أيديهم وألسنتهم بالسوء﴾ [الممتحنة/2]. Ve bazen verme ve bağışlama için: ﴿بل يداه مبسوطتان﴾ [المائدة/64].

Ve **البسط**: dişi deve, yavrusuyla birlikte bırakılır; sanki o, yayılmış olan gibidir; **النكث** ve **النقض**’un, **المنكوث** ve **المنقوض** manasında olması gibi. Ve “**أبسط** devesini” (denilir); yani: onu yavrusuyla birlikte bıraktı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب س ط
بسط الثوب والفراش إذا نشره‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بسط رجله وقبضها وإنه ليبسطني ما بسطك ويقبضني ما قبضك أي يسرني ويطيـب نفسـي مـا سـرك ويسوءنـي مـا ساءك‏.‏
وبسط عليهم العذاب‏.‏
وزاده الله بسطة في العلم والجسم‏:‏ أي فضلاً وبسطني الله عليه‏:‏ فضلني ونحن في بساط واسعة‏.‏
قال العديل ن الفرخ‏:‏ ودون يد الحجاج من أن تنالني بساط لأيدي الناعجات عريض ومكـان بسيـط‏:‏ واسـع‏.‏
وفلـان بسيـط البـاع واللسان وقد بسط بساطة‏.‏
وبسط إلينا يده ولسانه بما نحب أو بما نكره‏.‏
وبلاد باسطة‏.‏
قال‏:‏ وذاك الذي شبهت عسكر طاهر إذا ما بدا بالباسطات الجفاجف الجفجف الغليظ من الأرض‏.‏
وحفـر قامـة باسطة وبسطة وهو أن يمد يده رافعها‏.‏
وفرش لي فراشاً لا يبسطني وهذا فراش يبسطك إذا كان واسعاً لا يقبضه‏.‏
وفلان مركبه المبسوطة وهي الرحالة البعيدة ما بين الحنوين ووردنا بعد خمس باسط وانبسط إليه وباسطه وبينهما مباسطة‏.‏
ويده بسط بالعطاء‏.‏
وفي الحديـث‏:‏ ‏"‏ يـد اللـه بسطـان ‏"‏ ومـا علـى البسيطـة مثله وذهب في بسيطة غير مصروفة كما تقول ذهب في الأرض‏.‏

##### Türkçe

ب س ط
**بسط** elbiseyi ve yatağı, onu yaydığı zaman.
Ve mecazdandır: **بسط** bacağını ve onu kabzetti; ve gerçekten o, seni sevindiren şey beni de **يبسطني** eder ve seni üzen şey beni de **يقبضني** eder; yani seni sevindiren şey beni sevindirir ve nefsimi hoş eder; seni kötüleyen şey beni kötü eder.
Ve onların üzerine azabı **بسط** etti.
Ve Allah ona ilimde ve cisimde **بسطة** artırdı: yani fazlalık; ve Allah beni onun üzerine **بسطني** etti: beni üstün kıldı; ve biz geniş bir **بساط** içindeyiz.
**العديل بن الفرخ** dedi:
Haccâc’ın eli, bana erişmesin diye, önümde, dişi devekuşlarının elleri için geniş bir **بساط** ve geniş bir mekân vardır.
Ve **مكان بسيط**: geniş.
Ve falan, **بسيط الباع واللسان**dır; ve **بساطة** ile **بسط** etmiştir.
Ve bize, sevdiğimiz şeyle yahut kerih gördüğümüz şeyle elini ve dilini **بسط** etti.
Ve **بلاد باسطة**.
Dedi:
Ve o, Tâhir’in ordusunu benzettiğim kimsedir; **الباسطات**taki **الجفاجف** göründüğü zaman; **الجفجف** yerin kalın olanıdır.
Ve **قامة باسطة** ve **بسطة** kazdı; o, elini uzatıp onu kaldırarak uzatmasıdır.
Ve bana bir yatak serdi ki beni **يبسطني** etmez; ve bu, geniş olup onu kabzetmediği zaman seni **يبسطك** eden bir yataktır.
Ve falanın biniti **المبسوطة**dır; o, iki yay arası uzak olan **الرحالة**dır; ve beşinci **باسط**tan sonra vardık; ve ona **انبسط** etti ve onunla **باسطه** etti; ve ikisi arasında **مباسطة** vardır.
Ve onun eli, bağışta **بسط**tır.
Ve hadiste: “Allah’ın eli iki **بسطان**dır.” Ve **البسيطة** üzerinde onun gibisi yoktur; ve sarf olunmayan **بسيطة** içinde gitti; senin “yerde gitti” demen gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

في أَسماء اللّه تعالى: الباسطُ، هو الذي يَبْسُطُ الرزق لعباده ويوسّعه عليهم بجُوده ورحمته ويبسُط الأَرواح في الأَجساد عند الحياة. والبَسْطُ: نقيض القَبْضِ، بسَطَه يبسُطه بَسْطاً فانبسَط وبَسَّطَه فتبَسَّط؛ قال بعض الأَغفال:
إِذا الصَّحيحُ غَلَّ كَفّاً غَلاّ،
بَسَّطَ كَفَّيْهِ مَعاً وبَلاّ
وبسَط الشيءَ: نشره، وبالصاد أَيضاً. وبَسْطُ العُذْرِ: قَبوله. وانبسَط الشيءُ على الأَرض، والبَسِيطُ من الأَرض: كالبِساطِ من الثياب، والجمع البُسُطُ. والبِساطُ: ما بُسِط. وأَرض بَساطٌ وبَسِيطةٌ: مُنْبَسطة مستويَة؛ قال ذو الرمة:
ودَوٍّ ككَفِّ المُشْتَرِي، غيرَ أَنه
بَساطٌ لأَخْفافِ المَراسِيل واسِعُ
وقال آخر:
ولو كان في الأَرضِ البَسيطةِ منهمُ
لِمُخْتَبِطٍ عافٍ، لَما عُرِفَ الفَقْرُ
وقيل: البَسِيطةُ الأَرض اسم لها. أَبو عبيد وغيره: البَساطُ والبَسيطة الأَرض العَريضة الواسعة. وتبَسَّط في البلاد أَي سار فيها طولاً وعَرْضاً. ويقال: مكان بَساط وبسِيط؛ قال العُدَيْلُ بن الفَرْخِ: ودُونَ يَدِ الحَجّاجِ من أَنْ تَنالَني
بَساطٌ لأَيْدِي الناعجات عَرِيضُ
قال وقال غير واحد من العرب: بيننا وبين الماء مِيلٌ بَساطٌ أَي مِيلٌ مَتَّاحٌ. وقال الفرّاء: أَرض بَساطٌ وبِساط مستوية لا نَبَل فيها. ابن الأَعرابي: التبسُّطُ التنزُّه. يقال: خرج يتبسَّطُ مأْخوذ من البَساط، وهي الأَرضُ ذاتُ الرَّياحين. ابن السكيت: فرَشَ لي فلان فِراشاً لا يَبْسُطُني إِذا ضاقَ عنك، وهذا فِراشٌ يبسُطني إِذا كان سابِغاً، وهذا فراش يبسُطك إِذا كان واسعاً، وهذا بِساطٌ يبسُطك أَي يَسَعُك. والبِساطُ: ورقُ السَّمُرِ يُبْسَطُ له ثوب ثم يضرب فيَنْحَتُّ عليه. ورجل بَسِيطٌ: مُنْبَسِطٌ بلسانه، وقد بسُط بساطةً. الليث: البَسِيطُ الرجل المُنْبَسِط اللسان، والمرأَة بَسِيطٌ. ورجل بَسِيطُ اليدين: مُنْبَسِطٌ بالمعروف، وبَسِيطُ الوجهِ: مُتَهَلِّلٌ، وجمعها بُسُطٌ؛ قال الشاعر: في فِتْيةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسامِحٍ،
عند الفِصالِ، قدِيمُهم لم يَدْثُرِ
ويد بِسْطٌ أَي مُطْلَقةٌ. وروي عن الحكم قال في قراءة عبد اللّه: بل يداه بِسْطانِ، قال ابن الأَنباري: معنى بِسْطانِ مَبْسُوطَتانِ. وروي عن عروة أَنه قال: مكتوب في الحِكمة: ليكن وجْهُك بِسْطاً تكن أَحَبّ إِلى الناسِ ممن يُعْطِيهم العَطاء أَي مُتبسِّطاً منطلقاً. قال: وبِسْطٌ وبُسْطٌ بمعنى مبسوطَتَين. والانْبِساطُ: ترك الاحْتِشام. ويقال: بسَطْتُ من فلان فانبسَط، قال: والأَشبه في قوله بل يداه بُسْطان
(* قوله «بل يداه
بسطان» سبق انها بالكسر، وفي القاموس: وقرئ بل يداه بسطان بالكسر والضم.) ، أَن تكون الباء مفتوحة حملاً على باقي الصفات كالرحْمن والغَضْبان، فأَما بالضم ففي المصادر كالغُفْرانِ والرُّضْوان، وقال الزمخشري: يدا اللّه بُسْطانِ، تثنيةُ بُسُطٍ مثل رَوْضة أُنُفٍ ثم يخفف فيقال بُسْطٌ كأُذُنٍ وأُذْنٍ. وفي قراءة عبد اللّه: بل يداه بُسْطانِ، جُعل بَسْطُ اليدِ كنايةً عن الجُود وتمثيلاً، ولا يد ثم ولا بَسْطَ تعالى اللّه وتقدس عن ذلك. وإِنه ليَبْسُطُني ما بسَطَك ويَقْبِضُني ما قبَضَك أَي يَسُرُّني ما سَرَّك ويسُوءُني ما ساءك. وفي حديث فاطمة، رِضْوانُ اللّه عليها: يبسُطُني ما يبسُطُها أَي يسُرُّني ما يسُرُّها لأَن الإِنسان إِذا سُرَّ انبسط وجهُه واستَبْشر. وفي الحديث: لا تَبْسُطْ ذِراعَيْكَ انْبِساطَ الكلب أَي لا تَفْرُشْهما على الأَرض في الصلاة. والانْبِساطُ: مصدر انبسط لا بَسَطَ فحمَله عليه.
والبَسِيط: جِنْس من العَرُوضِ سمي به لانْبِساط أَسبابه؛ قال أَبو إِسحق: انبسطت فيه الأَسباب فصار أَوّله مستفعلن فيه سببان متصلان في أَوّله.وبسط فلان يده بما يحب ويكره، وبسَط إِليَّ يده بما أُحِبّ وأَكره، وبسطُها مَدُّها، وفي التنزيل العزيز: لئن بسطْتَ إِليَّ يدك لتقتلني. وأُذن بَسْطاء: عريضة عَظيمة. وانبسط النهار وغيره: امتدّ وطال. وفي الحديث في وصف الغَيْثِ: فوقع بَسِيطاً مُتدارِكاً أَي انبسط في الأَرض واتسع، والمُتدارِك المتتابع.
والبَسْطةُ: الفضيلة. وفي التنزيل العزيز قال: إِنَّ اللّه اصطفاه عليكم وزاده بَسْطةً في العلم والجسم، وقرئ: بَصْطةً؛ قال الزجاج: أَعلمهم أَن اللّه اصطفاه عليهم وزاده بسطة في العلم والجسم فأَعْلَمَ أَن العلم الذي به يجب أَن يقَع الاخْتيارُ لا المالَ، وأَعلم أَن الزيادة في الجسم مما يَهيبُ
(* قوله «يهيب» من باب ضرب لغة في يهابه كما في المصباح.) العَدُوُّ. والبَسْطةُ: الزيادة. والبَصْطةُ، بالصاد: لغة في البَسْطة. والبَسْطةُ: السِّعةُ، وفلان بَسِيطُ الجِسْمِ والباع. وامرأَة بَسْطةٌ: حسَنةُ الجسمِ سَهْلَتُه، وظَبْية بَسْطةٌ كذلك.
والبِسْطُ والبُسْطُ: الناقةُ المُخَلاَّةُ على أَولادِها المتروكةُ معها لا تمنع منها، والجمع أَبْساط وبُساطٌ؛ الأَخيرة من الجمع العزيز، وحكى ابن الأَعرابي في جمعها بُسْطٌ؛ وأَنشد للمَرّار:
مَتابِيعُ بُسْطٌ مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ،
كما رَجَعَت في لَيْلِها أُمُّ حائلِ
وقيل: البُسْطُ هنا المُنْبَسطةُ على أَولادها لا تنقبضُ عنها؛ قال ابن سيده: وليس هذا بقويّ؛ ورواجعُ: مُرْجِعةٌ على أَولادها وتَرْبَع عليها وتنزع إِليها كأَنه توهّم طرح الزائد ولو أَتم لقال مَراجِعُ. ومتئمات: معها حُوارٌ وابن مَخاض كأَنها ولدت اثنين اثنين من كثرة نَسْلها. وروي عن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَنه كتب لوفْد كَلْب، وقيل لوفد بني عُلَيْمٍ، كتاباً فيه: عليهم في الهَمُولةِ الرَّاعِيةِ البِساطِ الظُّؤارِ في كل خمسين من الإِبل ناقةٌ غيرُ ذاتِ عَوارٍ؛ البساط، يروى بالفتح والضم والكسر، والهَمُولةُ: الإِبل الراعِيةُ، والحَمُولةُ: التي يُحْمل عليها. والبِساطُ: جمع بِسْط، وهي الناقة التي تركت وولدَها لا يُمْنَعُ منها ولا تعطف على غيره، وهي عند العرب بِسْط وبَسُوطٌ، وجمع بِسْط بِساطٌ، وجمع بَسُوط بُسُطٌ، هكذا سمع من العرب؛ وقال أَبو النجم: يَدْفَعُ عنها الجُوعَ كلَّ مَدْفَعِ
خَمسون بُسْطاً في خَلايا أَرْبَعِ
البساط، بالفتح والكسر والضم، وقال الأَزهري: هو بالكسر جمع بِسْطٍ، وبِسْطٌ بمعنى مَبْسوطة كالطِّحن والقِطْفِ أَي بُسِطَتْ على أَولادها، وبالضم جمع بِسْطٍ كظِئْرٍ وظُؤار، وكذلك قال الجوهري؛ فأَما بالفتح فهو الأَرض الواسعة، فإِن صحت الرواية فيكون المعنى في الهمولة التي ترعى الأَرض الواسعة، وحينئذ تكون الطاء منصوبة على المفعول، والظُّؤار: جمع ظئر وهي التي تُرْضِع. وقد أُبْسِطَت أَي تُركت مع ولدها. قال أَبو منصور: بَسُوطٌ فَعُول بمعنى مَفْعولٍ كما يقال حَلُوبٌ ورَكُوبٌ للتي تُحْلَبُ وتُرْكَب، وبِسْطٌ بمعنى مَبْسوطة كالطِّحْن بمعنى المَطْحون، والقِطْفِ بمعنى المَقْطُوفِ.
وعَقَبة باسِطةٌ: بينها وبين الماء ليلتان، قال ابن السكيت: سِرْنا عَقبةً جواداً وعقبةً باسِطةً وعقبة حَجُوناً أَي بعيدة طويلة. وقال أَبو زيد: حفر الرجل قامةً باسِطةً إِذا حفَرَ مَدَى قامتِه ومدَّ يَدِه. وقال غيره: الباسُوطُ من الأَقْتابِ ضدّ المَفْروق. ويقال أَيضاً: قَتَبٌ مَبسوطٌ، والجمع مَباسِيطُ كما يُجمع المَفْرُوقُ مفارِيقَ. وماء باسِطٌ: بعيد من الكلإِ، وهو دون المُطْلِب.
وبُسَيْطةُ: اسم موضع، وكذلك بُسَيِّطةُ؛ قال:
ما أَنْتِ يا بُسَيِّطَ التي التي
أَنْذَرَنِيكِ في المَقِيلِ صُحْبَتي
قال ابن سيده: أَراد يا بُسَيِّطةُ فرخَّم على لغة من قال يا حارِ، ولو أَراد لغة من قال يا حارُ لقال يا بُسَيِّطُ، لكن الشاعر اختار الترخيم على لغة من قال يا حارِ، ليعلم أَنه أَراد يا بسيطةُ، ولو قال يا بُسَيِّطُ لجاز أَن يُظن أَنه بلد يسمى بَسيطاً غير مصغّر، فاحتاج إِليه فحقّره وأَن يظن أَن اسم هذا المكان بُسَيّط، فأَزال اللبس بالترخيم على لغة من قال يا حارِ، فالكسر أَشْيَعُ وأَذْيَع. ابن بري: بُسَيْطةُ اسم موضع ربما سلكه الحُجّاج إِلى بيت اللّه ولا تدخله الأَلف واللام. والبَسِيطةُ (*
قوله «والبسيطة إلخ» ضبطه ياقوت بفتح الياء وكسر السين.) ، وهو غير هذا الموضع: بين الكوفة ومكة؛ قال ابن بري: وقول الراجز:
إِنَّكِ يا بسيطةُ التي التي
أَنْذَرَنِيكِ في الطَّريقِ إِخْوتي
قال: يحتمل الموضعين.

##### Türkçe

Allah Teâlâ’nın isimleri hakkında: **الباسطُ**; kulları için rızkı yayan, onu cömertliği ve rahmetiyle onlara genişleten ve hayat sırasında ruhları bedenlerde yayan kimsedir.

**البَسْطُ**: **القَبْضِ**’ın zıddıdır; onu yaydı, onu yayar, yayma (ile); böylece yayıldı; ve onu yaydı; böylece yayılıp genişledi; bazı gafiller dedi ki:
Eğer sağlıklı olan bir avucu sıkarsa, sıkıca sıkar,
İki avucunu birlikte yayar, ve belâ (ile).

Ve bir şeyi yaydı: onu serdi; **بالصاد** ile de. Ve **بَسْطُ العُذْرِ**: onu kabul etmektir. Ve şey yer üzerinde yayıldı; ve yerden **البَسِيطُ**: elbiselerden **البِساطِ** gibi; çoğulu **البُسُطُ**. Ve **البِساطُ**: yayılan şeydir. Ve **أَرض بَساطٌ** ve **بَسِيطةٌ**: yayvan, düz; **ذو الرمة** dedi ki:
Ve bir ıssızlık, satın alanın avucu gibi; ancak o
Elçilerin toynaklarına bir yaygıdır, geniş.

Ve bir başkası dedi ki:
Eğer onların (bir kısmı) yerin **البَسيطةِ**’sinde olsaydı
Bir rastgele vuran, muhtaç için, fakirlik bilinmezdi.

Ve denildi: **البَسِيطةُ** yerin bir adıdır. Ebû Ubeyd ve başkası: **البَساطُ** ve **البَسيطة** geniş, yayvan yerdir. Ve ülkelerde **تبَسَّط** etti: yani onda boyuna ve enine yürüdü. Ve denir: **مكان بَساط** ve **بسِيط**; **العُدَيْلُ بن الفَرْخِ** dedi ki:
Haccâc’ın elinden, bana erişmesinden önce
Dişi develerin ellerine bir yaygı vardır, geniş.

Dedi; Araplardan birden fazlası dedi ki: bizimle su arasında bir **مِيلٌ بَساطٌ** vardır; yani bir **مِيلٌ مَتَّاحٌ**. Ve Ferrâ dedi ki: **أَرض بَساطٌ** ve **بِساط** düz, içinde **نَبَل** olmayan (yerdir). İbnü’l-A‘râbî: **التبسُّطُ** gezinti etmektir. Denir: çıktı, **يتبسَّطُ**; **البَساط**’tan alınmıştır; o da reyhanlı yerdir. İbnü’s-Sikkît: falan bana bir döşek serdi; seni dar gelince yaymayan; ve bu, geniş olunca beni yayan bir döşektir; ve bu, geniş olunca seni yayan bir döşektir; ve bu, seni yayan yani sana yeten bir **بِساطٌ**’tır. Ve **البِساطُ**: **السَّمُرِ** yaprağıdır; onun için bir elbise yayılır, sonra vurulur; onun üzerinde dökülüp parçalanır. Ve **رجل بَسِيطٌ**: diliyle yayılıp açılan; ve gerçekten **بسُط** etti, **بساطةً**. Leys: **البَسِيطُ** dili açılıp yayılan erkektir; kadın da **بَسِيطٌ**’tir. Ve **رجل بَسِيطُ اليدين**: iyilikle yayılıp açılan; ve **بَسِيطُ الوجهِ**: yüzü güleç; çoğulu **بُسُطٌ**; şair dedi ki:
Avuçları açık, cömert gençler içinde,
Sütten kesme sırasında; eskileri eskimeyip yok olmadı.

Ve **يد بِسْطٌ**: yani salıverilmiş. Hakem’den rivayet edildi; Abdullah’ın kıraatinde: “bilakis iki eli **بِسْطانِ**”; İbnü’l-Enbârî dedi ki: **بِسْطانِ**’ın manası **مَبْسُوطَتانِ**’dır. Urve’den rivayet edildi ki dedi: hikmette yazılıdır: yüzün **بِسْطاً** olsun; insanlara, onlara bağış veren kimseden daha sevgili olursun; yani yayılıp açılmış, serbest. Dedi: **بِسْطٌ** ve **بُسْطٌ** “iki tane yayılmış” manasındadır. Ve **الانْبِساطُ**: çekingenliği terk etmektir. Ve denir: falandan **بسَطْتُ**; böylece o **انبسَط**; dedi: “bilakis iki eli **بُسْطان**” sözünde daha uygun olan
(* “بل يداه بسطان” sözü: daha önce onun kesre ile olduğu geçti; ve Kâmûs’ta: “بل يداه بسطان” kesre ve damme ile okundu.) ,
bâ’nın açık olmasıdır; باقي sıfatlara hamlen, **كالرحْمن** ve **الغَضْبان** gibi; ama damme ile olursa, masdarlarda **كالغُفْرانِ** ve **الرُّضْوان** gibi. Zemahşerî dedi ki: Allah’ın iki eli **بُسْطانِ**; **بُسُطٍ**’un tesniyesidir; **مثل رَوْضة أُنُفٍ**; sonra hafifletilir de **بُسْطٌ** denir; **كأُذُنٍ** ve **أُذْنٍ** gibi. Abdullah’ın kıraatinde: “bilakis iki eli **بُسْطانِ**”; elin **بَسْطُ**’u cömertliğe kinaye ve temsil kılındı; ne el vardır orada ne de yayma; Allah Teâlâ bundan yücedir ve münezzehtir. Ve gerçekten o, seni sevindiren şey beni sevindirir ve seni sıkan şey beni sıkar; yani seni sevindiren şey beni sevindirir ve seni kötüleyen şey beni kötü eder. Fâtıma hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: “beni sevindirir, onu sevindiren”; yani onu sevindiren beni sevindirir; çünkü insan sevindiğinde yüzü yayılır ve sevinçlenir. Ve hadîste: “iki kolunu köpeğin yayılışı gibi yayma”; yani namazda ikisini yere sermeyin. Ve **الانْبِساطُ**: **انبسط**’ın masdarıdır; **بَسَطَ**’ın değil; böylece onu ona hamletti.

Ve **البَسِيط**: arûzdan bir cinstir; sebeplerinin yayılıp açılmasından dolayı onunla adlandırıldı; Ebû İshak dedi ki: onda sebepler yayıldı; böylece başı **مستفعلن** oldu; başında bitişik iki sebep vardır. Ve falan, elini sevdiği ve sevmediği şeyle yaydı; ve bana elini sevdiğim ve sevmediğim şeyle yaydı; ve onun yayılması, onun uzatılmasıdır. Ve aziz tenzilde: “eğer bana elini uzatırsan, beni öldürmek için.” Ve **أُذن بَسْطاء**: geniş, büyük. Ve gündüz ve başkası yayıldı: uzadı ve uzun oldu. Ve yağmurun vasfında hadîste: “böylece **بَسِيطاً مُتدارِكاً** düştü”; yani yerde yayıldı ve genişledi; ve **المُتدارِك** ardı ardına gelen.

Ve **البَسْطةُ**: fazilettir. Ve aziz tenzilde dedi: “Şüphesiz Allah onu size seçti ve ona ilimde ve bedende **بَسْطةً** artırdı”; ve “**بَصْطةً**” diye de okundu; Zeccâc dedi ki: Allah’ın onu onlara seçtiğini ve ona ilimde ve bedende bir **بسطة** artırdığını onlara bildirdi; böylece seçimin gerekli olduğu ilmin, mal değil, olduğunu bildirdi; ve bedendeki artışın, düşmanı korkuttuğunu bildirdi
(* “يهيب” sözü: “ضرب” babındandır; “يهابه”da olduğu gibi; Misbâh’ta.) .
Ve **البَسْطةُ**: artıştır. Ve **البَصْطةُ**, **بالصاد**: **البَسْطة**’da bir lehçedir. Ve **البَسْطةُ**: genişliktir; ve falan beden ve kol açıklığı bakımından **بَسِيطُ**’tir. Ve **امرأَة بَسْطةٌ**: bedeni güzel, yumuşak; ve bir ceylan dişisi **بَسْطةٌ** da böyledir.

Ve **البِسْطُ** ve **البُسْطُ**: yavrularına salıverilmiş, onunla bırakılmış, ondan engellenmeyen deve; çoğulu **أَبْساط** ve **بُساطٌ**; sonuncusu az bulunan çoğuldandır. İbnü’l-A‘râbî, onun çoğulunda **بُسْطٌ**’u nakletti; ve Merrâr’dan okudu:
Takip edenler, **بُسْطٌ** ikiz doğuranlar, geri dönenler,
Tıpkı gecesinde kısırın annesinin dönmesi gibi.

Ve denildi: buradaki **البُسْطُ**, yavrularına karşı yayılıp açılan, onlardan çekinmeyendir; İbn Sîde dedi ki: bu güçlü değildir. Ve **رواجعُ**: yavrularına geri dönen, onların yanında çöken ve onlara meyleden; sanki زائد’ı atma vehmetti; eğer tamamlasaydı **مَراجِعُ** derdi. Ve **متئمات**: yanında bir **حُوارٌ** ve bir **ابن مَخاض** vardır; sanki çok neslinden ikişer ikişer doğurmuş gibidir. Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi: **كَلْب** heyetine, ve denildi ki **بني عُلَيْمٍ** heyetine, bir yazı yazdı; içinde: “onlara, otlayan **الهَمُولةِ** içinde, **البِساطِ الظُّؤارِ** (vardır); her elli devede, kusursuz olmayan bir deve.” **البساط**; fetha, damme ve kesre ile rivayet edilir. Ve **الهَمُولةُ**: otlayan develerdir; ve **الحَمُولةُ**: üzerine yük taşınanlardır. Ve **البِساطُ**: **بِسْط**’un çoğuludur; o, bırakılan ve yavrusu ondan engellenmeyen ve başkasına meyletmeyen devedir; Araplar yanında o **بِسْط** ve **بَسُوطٌ**’tur. Ve **بِسْط**’un çoğulu **بِساطٌ**; ve **بَسُوط**’un çoğulu **بُسُطٌ**; Araplardan böyle işitildi. Ebû’n-Necm dedi ki:
Ondan açlığı her defedişle defeder,
Dört bölmede elli **بُسْطاً**.

**البساط**; fetha, kesre ve damme iledir. Ezherî dedi ki: o, kesre ile **بِسْطٍ**’un çoğuludur; ve **بِسْطٌ**, **مَبْسوطة** manasındadır; **كالطِّحن** ve **القِطْفِ**; yani yavruları üzerine yayıldı. Ve damme ile, **بِسْطٍ**’un çoğuludur; **كظِئْرٍ** ve **ظُؤار** gibi; Cevherî de böyle dedi. Ama fetha ile o, geniş yerdir; rivayet sahih olursa, mana: geniş yerde otlayan **الهمولة** içindedir; o vakit **الطاء** mef‘ûl olarak mansub olur. Ve **الظُّؤار**: **ظئر**’in çoğuludur; o da emziren kadındır. Ve gerçekten **أُبْسِطَت**: yani yavrusuyla bırakıldı. Ebû Mansûr dedi ki: **بَسُوطٌ** “فعول” vezninde “مفعول” manasındadır; tıpkı sağılana ve binilene **حَلُوبٌ** ve **رَكُوبٌ** denmesi gibi. Ve **بِسْطٌ** “مَبْسوطة” manasındadır; **كالطِّحْن** “المَطْحون” manasında; ve **القِطْفِ** “المَقْطُوفِ” manasında.

Ve **عَقَبة باسِطةٌ**: onunla su arasında iki gece vardır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: bir geçidi hızlı (gittik), bir geçidi **باسِطةً**, bir geçidi **حَجُوناً**; yani uzak, uzun. Ebû Zeyd dedi ki: adam bir **قامةً باسِطةً** kazdı; yani boyunun mesafesini kazdı ve elini uzattı. Başkası dedi ki: **الباسُوطُ** eyer ağaçlarından, **المَفْروق**’un zıddıdır. Ve ayrıca denir: **قَتَبٌ مَبسوطٌ**; çoğulu **مَباسِيطُ**; tıpkı **المَفْرُوقُ**’un **مفارِيقَ** diye çoğullanması gibi. Ve **ماء باسِطٌ**: otlaktan uzak; o, **المُطْلِب**’in altındadır.

Ve **بُسَيْطةُ**: bir yer adıdır; aynı şekilde **بُسَيِّطةُ**; dedi ki:
Sen nesin, ey **بُسَيِّطَ** o o,
Öğle istirahatinde arkadaşlarım seni bana haber verdi.

İbn Sîde dedi ki: “ey **بُسَيِّطةُ**” demek istedi; “ey **حارِ**” diyenin dili üzere ترخيم yaptı. Eğer “ey **حارُ**” diyenin dili üzere isteseydi “ey **بُسَيِّطُ**” derdi; fakat şair, “ey **حارِ**” diyenin dili üzere ترخيم’i seçti ki “ey **بسيطةُ**”yı kastettiğini bildirsin. Eğer “ey **بُسَيِّطُ**” deseydi, küçültülmemiş **بَسيطاً** adlı bir belde olduğu sanılabilirdi; buna ihtiyaç duydu da onu küçülttü; ve bu yerin adının **بُسَيّط** olduğu sanılmasın diye, “ey **حارِ**” diyenin dili üzere ترخيم ile karışıklığı giderdi; böylece kesre daha yaygın ve daha şâyi‘dir. İbn Berrî: **بُسَيْطةُ** bir yer adıdır; hacılar bazen Allah’ın evine giderken oradan geçer; ona elif-lâm girmez. Ve **البَسِيطةُ**
(* “والبسيطة إلخ” sözü: Yâkût onu yâ’nın fethası ve sîn’in kesresiyle ضبط etti.) ,
ki bu yer değildir: Kûfe ile Mekke arasındadır. İbn Berrî dedi ki: recez söyleyenin sözü:
Şüphesiz sen, ey **بسيطةُ** o o,
Yolda kardeşlerim seni bana haber verdi.

Dedi: iki yeri de ihtimal eder.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب س ط * * بَسَطَ * الشيء بالسين والصاد نشره وبابه نصر و * بَسْطُ * العذر قبوله و * البَسْطَةُ * السعة و * انْبَسَطَ * الشيء على الأرض و * الانْبِساطُ * ترك الاحتشام يقال * بَسَطْتُ * من فلان * فانبسَطَ * و * البِسَاطُ * ما يبسط ومكان * بَسِيطٌ * أي واسع ويد * بِسْطٌ * بوزن قسط أي مطلقة وفي قراءة عبد الله ﴿بل يداه بسطان﴾

##### Türkçe

* ب س ط * **بَسَطَ** şeyi, **السين** ve **الصاد** ile: onu yaydı; babı **نصر**’dır. Ve **بَسْطُ** özrün: onu kabul etmektir. Ve **البَسْطَةُ**: genişliktir. Ve **انْبَسَطَ** şey: yer üzerine yayıldı. Ve **الانْبِساطُ**: çekingenliği terk etmektir; denilir ki: **بَسَطْتُ** falandan, böylece o **فانبسَطَ**. Ve **البِسَاطُ**: yayılan şeydir; ve mekân **بَسِيطٌ**, yani geniş. Ve el **بِسْطٌ**, **قسط** vezninde; yani salıverilmiş. Ve Abdullah’ın kıraatinde: ﴿بل يداه بسطان﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بسطه يبسطه بسطا: نشره، وبالصاد أيضا، نقله الجوهري. وبسطه: ضد قبضه، كبسطه تبسيطا، قال بعض الأغفال:
  إذا الصحيح غل كفا غلا
  بسط كفيه معـا وبـلا

  فانبسط وتبسط. ومن المجاز: بسط إلي يده بما أحب وأكره: مدها، ومنه قوله تعالى:  لئن بسطت إلي يدك لتقتلني  وكذلك بسط رجله، وهو مجاز أيضا، وكذلك قبض يده ورجله. وبسط فلانا: سره، ومنه حديث فاطمة رضي الله عنها  يبسطني ما يبسطها  أي: يسرني ما يسرها؛ لأن الإنسان إذا سر انبسط وجهه واستبشر. قال شيخنا: فإطلاق البسط بمعنى السرور من كلام العرب وليس مجازا ولا مولدا، خلافا لمن زعم ذلك. وذكر الحديث، وقد أوضحه الشهاب في شرح الشفاء. قلت: أما زعمهم كونه مولدا فخطأ، كيف وقد ورد في كلامه صلى الله عليه وسلم، وأما كونه مجازا فصحيح، صرح به الزمخشري في الأساس. وأصل البسط: النشر، وما عداه يتفرع عليه، فتأمل. وفي البصائر: أصل البسط: النشر والتوسيع، فتارة يتصور منه الأمران وتارة يتصور منه أحدهما. واستعار قوم البسيط لكل شيء لا يتصور فيه تركيب وتأليف ونظم. ومن المجاز: بسط المكان القوم: وسعهم، ويقال: هذا بساط يبسطك، أي يسعك. ومن المجاز: بسط الله فلانا علي: فضله، نقله الزمخشري والصاغاني. وبسط فلان من فلان: أزال منه. وفي العباب: عنه الاحتشام وهو مجاز أيضا، وقال الجوهري: الانبساط: ترك الاحتشام، وقد بسطت من فلان فانبسط. ومن المجاز: بسط العذر يبسطه بسطا، إذا قبله. ويقال: هذا فراش يبسطني، أي واسع عريض، ونقل الجوهري عن ابن السكيت: يقال: فرش لي فراشا لا يبسطني، إذا كان ضيقا. وهذا فراش يبسطك، إذا كان واسعا. وقال الزمخشري: أي يسعك، وهو مجاز. والباسط: هو الله تعالى هو الذي يبسط الرزق لمن يشاء، أي يوسعه عليه بجوده ورحمته، وقيل يبسط الأرواح في الأجساد عند الحياة. ومن المجاز: الباسط من الماء: البعيد من الكلإ، وهو دون المطلب، ويقال: خمس باسط، أي بائص. نقله الصاغاني. وبسط اليد والكف، تارة يستعمل للأخذ، كقوله تعالى:  والملائكة باسطو أيديهم  ، أي مسلطون عليهم، كما يقال: بسطت يده عليه، أي سلط عليه، وتارة يستعمل للطلب، نحو قوله تعالى:  إلا كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه  أي كالداعي الماء يومئ إليه ليجيبه، وفي العباب: فلا يجيبه. وتارة يستعمل للصولة والضرب، نحو قوله تعالى:  ويبسطوا إليكم أيديهم وألسنتهم بالسوء  وتارة يستعمل للبذل والإعطاء، نحو قوله تعالى:  بل يداه مبسوطتان  كما سيأتي. وكل ذلك مجاز. والبساط، بالكسر: ما بسط، وفي الصحاح: ما يبسط، وفي البصائر: اسم لكل مبسوط. وأنشد الصاغاني للمتنخل الهذلي يصف حاله مع أضيافه:
  سأبدؤهم بمشمعة وأثنـي                      بجهدي من طعام أو بساط قال: ويروى: من لحاف أو بساط فعلى هذه الرواية البساط: ما يبسط. قلت: وهي رواية الأخفش، ففي شرح الديوان: ولحاف: طعام، يقول: يأكلون ويشربون فهو لحافهم. يقول: أكل الضيف فنام فهو لحافه. ويقال: للبن إذا ذهبت الرغوة عنه قد صقل كساؤه، وأنشد رجل من أهل البصرة:
  فبات لنا منها وللضيف موهنا                      لحاف ومصقول الكساء رقيق

  قال: والمشمعة: المزاح والضحك، وأثنى أي أتبع. ج بسط، ككتاب وكتب. والبساط: ورق السمر يبسط له ثوب ثم يضرب فينحت عليه. والبساط، بالفتح: المنبسطة المستوية من الأرض، كالبسيطة، قال ذو الرمة:
  ودو ككف المشتري غير أنـه                      بساط لأخفاف المراسيل واسع وقال آخر:
  ولو كان في الأرض البسيطة منهم                      لمختبط عاف لما عرف الفـقـر وقال أبو عبيد وغيره: البساط، والبسيطة: الأرض العريضة الواسعة، وتكسر عن الفراء، وزاد: لا نبل فيها، كالبسيط، يقال: مكان بساط، وبساط، وبسيط، أي واسع، نقله الصاغاني عن الفراء، وأنشد لرؤبة:
  لنا الحصى وأوسع البساط وذكره الجوهري في الصحاح، واقتصر على الفتح. وأنشد للشاعر وهو العديل بن الفرخ العجلي، وكان قد هجا الحجاج فهرب منه إلى قيصر:
  أخوف بالحجاج حتى كأنـمـا                      يحرك عظم في الفؤاد مهيض
  ودون يد الحجاج من أن تنالني                      بساط لأيدي الناعجات عريض
  مهامه أشباه كأن سـراتـهـا                      ملاء بأيدي الغاسلات رحيض فكتب الحجاج إلى قيصر: والله لتبعثن به أو لأغزونك خيلا يكون أولها عندك وآخرها عندي. فبعث به، فلما دخل عليه قال: أنت القائل هذا الشعر? قال: نعم. قال: فكيف رأيت الله أمكن منك? قال: وأنا القائل:
  فلو كنت في سلمى أجا وشعابـهـا                      لكان لحـجـاج عـلـي سـبـيل
  خليل أمير المؤمـنـين وسـيفـه                      لكل إمام مصطـفـى وخـلـيل
  بنى قبة الإسلام حتـى كـأنـمـا                      هدى الناس من بعد الضلال رسول فلما سمع شعره عفا عنه. والبساط: القدر العظيمة، نقله الصاغاني. وقيل: البسيطة: الأرض، اسم لها، قاله ابن دريد، يقال: ما على البسيطة مثل فلان. والبسيطة: ع، ببادية الشام، قال الأخطل يصف سحابا:
  وعلا البسيطة فالشقيق بريق                      فالضوج بين رؤية وطحال ويصغر، قال ابن بري: بسيطة، مصغرا: اسم موضع ربما سلكه الحجاج إلى بيت الله الحرام، ولا يدخله الألف واللام، والبسيطة، وهو غير هذا الموضع: بين الكوفة ومكة، قال: وقول الراجز:
  إنك يا بسيطة التي الـتـي
  أنذرنيك في الطريق إخوتي يحتمل الموضعين. قلت: والذي في المحكم قول الراجز:
  ما أنت يا بسيط التي التـي
  أنذرنيك في المقيل صحبتي

  قال أراد يا بسيطة، فرخم على لغة من قال: يا حار. وفي المعجم: بسيطة بالضم: فلاة بين أرض كلب وبلقين، وهي بقفا عفراء وأعفر، وقيل: على طريق طيئ إلى الشام، ويقال - في الشعر -: بسيط وبسيطة. وأما بالفتح فإنه أرض بين الكوفة وحزن بني يربوع، وقيل: بين العذيب والقاع، وهناك البيضة، وهي من العذيب. وقال ابن عباد: البسيطة، كالنشيطة للرئيس، وهي الناقة مع ولدها فتكون هي وولدها في ربع الرئيس، وجمعها: بسط. قال: وذهب فلان في بسيطة، ممنوعة من الصرف مصغرة، أي في الأرض، كما في الأساس والعباب، وهو مجاز. والبسيط: المنبسط بلسانه، وقال الليث: البسيط: المنبسط اللسان، وهي بهاء، وقد بسط، ككرم، بساطة. والبسيط: ثالث بحور الشعر، وفي الصحاح: جنس من العروض، ووزنه: مستفعلن فاعلن ثماني مرات، سمي به لانبساط أسبابه، قال أبو إسحاق: انبسطت فيه الأسباب فصار أوله مستفعلن، فيه سببان متصلان في أوله. ومن المجاز: رجل بسيط الوجه، أي متهلل، وبسيط اليدين، أي مسماح منبسط بالمعروف. جمعهما بسط، قال الشاعر:
  في فتية بسط الأكف مسامح                      عند الفضال قديمهم لم يدثر ومن المجاز: أذن بسطاء، أي عظيمة عريضة. ومن المجاز: انبسط النهار: امتد وطال، وكذلك غيره. ومن المجاز: البسطة: الفضيلة، وقوله تعالى  وزاده بسطة في العلم والجسم  فالبسطة في العلم: التوسع، وفي الجسم: الطول والكمال وقيل: البسطة في العلم: أن ينتفع به وينفع غيره، وقال: أعلمهم الله تعالى أن العلم الذي به يجب أن يقع الاختيار لا المال، وأعلم أن الزيادة في الجسم مما يهيب العدو. ويضم في الكل وبه قرأ زيد بن علي رضي الله عنه  وزاده بسطة  . والبسط، بالكسر، نقله الجوهري، وشاهده قول أبي النجم:
  يدفع عنها الجوع كل مدفع
  خمسون بسطا في خلايا أربع وبالضم لغة تميم، نقله الفراء في نوادره، وبضمتين لغة بني أسد، نقله الكسائي، وهي: الناقة المتروكة مع ولدها لا تمنع عنه، وفي الصحاح: لا يمنع منها. والجمع أبساط كبئر وآبار، وظئر وأظآر، نقله الجوهري. وحكى ابن الأعرابي في جمعهما، بسط بالضم، وأنشد للمرار:
  متابيع بسط متئمات رواجـع                      كما رجعت في ليلها أم حائل

  وقيل: البسط ها هنا: المنبسطة على أولادها لا تنقبض عنها. قال ابن سيده: وليس هذا بقوي، ورواجع: مرجعة على أولادها، ومتئمات: معها حوار وابن مخاض كأنها ولدت اثنين من كثرة نسلها، وبساط، بالكسر، مثل: بئر وبئار، وشهد وشهاد، وشعب وشعاب وبساط بالضم، نقله الجوهري، ومثله بظئر وظؤار، وهو شاذ، وفي اللسان: من الجمع العزيز. وفي الحديث أنه كتب لوفد كلب - وقيل: لوفد بني عليم - كتابا فيه:  عليهم في الهمولة الراعية البساط الظؤار، في كل خمسين من الإبل ناقة غير ذات عوار  البساط، يروى بالفتح، والضم، والكسر، أما بالكسر فهو جمع بسط، بالكسر أيضا، كما قاله الأزهري، وبالضم: جمع بسط، بالضم أيضا، كشهد وشهاد. وأما بالفتح، فإن صحت الرواية، فإنها الأرض الواسعة، كما تقدم، ويكون المعنى في الهمولة: الراعية الأرض الواسعة، وحينئذ تكون الطاء منصوبة على المفعول، كما في اللسان. والمبسط، كمقعد: المتسع. قال رؤبة في رواية أبي عمرو والأصمعي. وقال ابن الأعرابي هو للعجاج، وكذلك حكم ما أذكره من هذه الأرجوزة وإن لم أذكر الاختلاف:
  وبلد يغتال خطو المختطـي
  بغائل الغول عريض المبسط وعقبة باسطة: بينها وبين الماء ليلتان وقال ابن السكيت: سرنا عقبة جوادا، وعقبة باسطة، وعقبة حجونا، أي بعيدة طويلة. والباسوط، والمبسوط من الأقتاب: ضد المفروق، وهو الذي يفرق بين الحنوين حتى يكون بينهما قريب من ذراع، والجمع: مباسيط، كما يجمع المفروق مفاريق. وبسطة، ممنوعا من الصرف ويصرف: ع، بجيان من كور الأندلس، نقله الصاغاني. قلت: وإليه نسب أبو عبد الله محمد بن عيسى بن محمد الوراق البسطي القرطبي، حدث. توفي سنة 396. ذكره ابن الفرضي. وعبد الله ابن محمد بن عبد الرحمن السعدي البسطي، كتب عنه محمد بن الزكي المنذري من شعره، وهو ضبطه. وركيته قامة باسطة، وقامة باسطة، مضافة غير مجراة؛ كأنهم جعلوها معرفة، أي قامة وبسطة، كما في العباب. وفي اللسان: وقال أبو زيد: حفر الرجل قامة باسطة، إذا حفر مدى قامته ومد يده. ومن المجاز: يده بسط، بالضم وبسط، بضمتين، قال الزمخشري: ومثله في الصفات. روضة أنف، ومشية سجح، ثم يخفف، فيقال: بسط كعنق وأذن، ويكسر، كالطحن والقطف، بمعنى المطحون والمقطوف، وعليه اقتصر الجوهري، أي مطلقة مبسوطة، كما يقال: يد طلق. وقيل: معناه منفاق منبسط الباع، ومنه الحديث:  يد الله بسطان لمسيء النهار حتى يتوب بالنهار، ولمسيء الليل حتى يتوب بالنهار  يروى بالضم وبالكسر، وقرئ:  بل يداه بسطان  بالكسر قرأ به عبد الله بن مسعود وإليه أشار الجوهري، وهكذا روي عن الحكم. وقرئ بالضم حملا على أنه مصدر، كالغفران والرضوان، ونقله الزمخشري، وقال: فيكون مثل روضة أنف، كما تقدم قريبا. وقال: جعل بسط اليد كناية عن الجود وتمثيلا، ولا يد ثم ولا بسط، تعالى الله وتقدس عن ذلك.

  وقال الصاغاني في شرح الحديث الذي تقدم قريبا: هو كناية عن الجود حتى قيل للملك الذي تطلق عطاياه بالأمر والإشارة: مبسوط اليد، وإن كان لم يعط منها شيئا بيده ولا بسطها به البتة، والمعنى: إن الله جواد بالغفران للمسيء التائب. ومما يستدرك عليه: تبسط في البلاد: سار فيها طولا وعرضا، نقله الجوهري. والبسطة، بالفتح: السعة، نقله الجوهري أيضا، وكذا الصاغاني، وزاد: والطول، قال: وجمعه بساط، وبالكسر، وبه فسر قول المتنخل السابق: من طعام أو بساط. قلت: وقيل: معنى قول المتنخل أو بساط: أي ألقاه ضاحك السن. وقال الأخفش: سمعت مرة شيخا عالما بشعر هذيل يقول: البسطة: الدهن، والمعنى: أي أدهنهم وأطعمهم، كذا في شرح الديوان. وقال غير واحد من العرب: بيننا وبين الماء ميل بساط، أي ميل متاح. وقال ابن الأعرابي: التبسط: التنزه، يقال: خرج يتبسط، مأخوذ من البساط، وهي الأرض ذات الرياحين. وقيل: الأشبه في قوله تعالى  بل يداه بسطان  أن تكون الباء مفتوحة حملا على باقي الصفات كالرحمن. وبسط ذراعيه، وابتسطهما، أي فرشهما. وقد نهي عنه في الصلاة كما جاء في الحديث. وفي وصف الغيث: فوقع بسيطا متداركا، أي انبسط في الأرض واتسع، ومتداركا، أي متتابعا. والبسطة، بالفتح: الزيادة. وفلان بسيط الجسم والباع. وامرأة بسطة: حسنة الجسم سهلته، وظبية بسطة، كذلك. وناقة بسوط، كصبور: تركت وولدها لا يمنع منها ولا تعطف على غيره، وهي مع ذلك تركب، وجمعه بسط، بالضم، وقال الأزهري: ناقة بسوط: فعول بمعنى مفعولة، أي مبسوطة، كما يقال: حلوب للتي تحلب، وركوب للتي تركب. وقرأ طلحة بن مصرف: بل يداه بساطان. وأبسطت الناقة: تركت مع ولدها، نقله الجوهري. ويجمع البساط، لما يفرش، على بسط، بالضم.والبسطة والبسطيون، بالضم: جماعة من المحدثين، نسبوا إلى بيعها. وقول العامة: أبسطني، رباعيا، غلط. وقولهم: البسط، لبعض المسكرات، مولدة. وبسط رجله مجاز، وكذا تبسط عليهم العدل وبسطه. ونحن في بساط واسعة. وانبسط إليه، وباسطه، وبينهما مباسطة. وبسطة بالفتح: قرية بالشرقية. وبسطويه: قرية أخرى بالغربية. وبسوط، كصبور: أربع قرى بمصر، ذكر ياقوت منها في المشترك ثلاثة، منها: في الدقهلية، وتعرف ببسوط اتفو، وفي الغربية بسوط بهنية وتعرف ببساط الأحلاف، وقرية أخرى بها تسمى كذلك، وتذكر مع بقليس؛ وفي السمنودية، وتعرف ببساط قروص، وهو اسم رومي، كما نقله السخاوي. وقيل: بساط قروص من الغربية والصحيح ما قدمناه. وإلى هذه نسب عالم الديار المصرية الشمس محمد بن أحمد بن عثمان بن نعيم ابن مقدم البسطاطي المالكي، ولد سنة 806 وتوفي سنة 843 وابن عمه العلم سليمان بن خالد بن نعيم، وولده الزين عبد الغني بن محمد، ولد سنة 806 أجازه الولي بالعراقي والحافظ بن حجر، وولده البدر محمد ابن عبد الغني ولد سنة 836 أجاز له البرهان الحلبي وتوفي سنة 892 وعمه العز عبد العزيز بم محمد أخذ عن أبيه، ومات سنة 881 وهم بيت علم وحديث.

البصط، بالصاد، كتبه بالحمرة على أنه مستدرك به على الجوهري، وليس كذلك، بل ذكر في ب س ط ما نصه: بسط الشيء: نشره، وبالصاد كذلك. فإذن كتابته بالحمرة محل نظر. وهو البسط، بل في جميع ما ذكر من معانيه في السين يجوز فيه الصاد، كما في العباب. وقرئ:  وزاده بصطة   ومصيطر  بالصاد، والسين. وأصل صاده سين قلبت مع الطاء صادا لقرب مخارجها، كما في اللسان.

##### Türkçe

**بسطه** **يبسطه** **بسطا**: yaydı; **بالصاد** ile de (böyledir); bunu el-Cevherî nakletti. Ve **بسطه**: **قبضه**’nin zıddıdır; **كبسطه** **تبسيطا** (gibi). Bazı gafiller dedi ki:
  “Eğer sağlam (kimse) avucunu bağlarsa, bağlar;
  iki avucunu birlikte ve (bağlamaksızın) açar.”

  Böylece **فانبسط** ve **تبسط**. Mecazdan: **بسط إلي يده بما أحب وأكره**: onu uzattı; ve ondan Yüce Allah’ın sözü:  **لئن بسطت إلي يدك لتقتلني**  ve yine **بسط رجله**; bu da mecazdır; ve yine **قبض يده ورجله** (de böyledir). Ve **بسط فلانا**: onu sevindirdi; ve ondan Fâtıma رضى الله عنها hadisi:  **يبسطني ما يبسطها**  yani: onu sevindiren şey beni sevindirir; çünkü insan sevindiğinde yüzü açılır ve sevinçli olur. Şeyhimiz dedi: **البسط**’ın sevinç manasında kullanılması Arapların sözündendir; mecaz da değildir, sonradan türetilmiş de değildir; bunu iddia edenin aksine. Hadisi zikretti; onu eş-Şihâb **شرح الشفاء**’da açıklamıştır. Dedim: Onların bunun sonradan türetilmiş olduğu iddiasına gelince, yanlıştır; nasıl olur ki o, صلى الله عليه وسلم’in sözünde varid olmuştur. Onun mecaz oluşuna gelince, doğrudur; ez-Zemahşerî **الأساس**’ta bunu açıkça söylemiştir. **البسط**’ın aslı: yaymadır; bunun dışındakiler ondan dallanır; öyleyse düşün. **البصائر**’de: **البسط**’ın aslı: yayma ve genişletmedir; bazen ondan iki iş tasavvur edilir, bazen ondan birisi tasavvur edilir. Bir topluluk **البسيط**’i, içinde terkip ve telif ve nazım tasavvur edilmeyen her şey için istiâre etti. Mecazdan: **بسط المكان القوم**: onları genişçe aldı; ve denir: bu bir **بساط**tır, seni **يبسطك**, yani seni alır (sığdırır). Mecazdan: **بسط الله فلانا علي**: onu bana üstün kıldı; bunu ez-Zemahşerî ve es-Sâğânî nakletti. Ve **بسط فلان من فلان**: ondan (çekingenliği) giderdi. **العباب**’da: ondan **الاحتشام** (çekingenlik) (gitti); bu da mecazdır. El-Cevherî dedi: **الانبساط**: **ترك الاحتشام** (çekingenliği terk etmektir); ve “ben falandan **بسطت** ettim” denir; böylece o **فانبسط** eder. Mecazdan: **بسط العذر يبسطه بسطا**: onu kabul ettiğinde. Ve denir: bu bir döşektir, beni **يبسطني**, yani geniş enli. El-Cevherî, İbn es-Sikkît’ten nakletti: “Bana bir döşek serdi ki beni **لا يبسطني**” denir; dar olduğunda. Ve “bu döşek seni **يبسطك**” (denir); geniş olduğunda. Ez-Zemahşerî dedi: yani seni alır (sığdırır); bu mecazdır. Ve **الباسط**: Yüce Allah’tır; dilediğine rızkı **يبسط** eder, yani cömertliği ve rahmetiyle ona genişletir; ve “hayatta iken ruhları bedenlerde yayar” denildi. Mecazdan: sudan **الباسط**: otlaktan uzak olan (yerdir); o, **المطلب**’tan aşağıdır. Ve denir: **خمس باسط**; yani **بائص**. Bunu es-Sâğânî nakletti. Ve **بسط اليد والكف** bazen almak için kullanılır; Yüce Allah’ın sözü gibi:  **والملائكة باسطو أيديهم**  yani onlara musallat olanlar; “ona karşı elini **بسطت**” denildiği gibi, yani ona musallat oldu. Bazen istemek için kullanılır; Yüce Allah’ın sözü gibi:  **إلا كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه**  yani suyu çağıran, ona işaret eder ki ona cevap versin; **العباب**’da: ona cevap vermez. Bazen saldırı ve vurma için kullanılır; Yüce Allah’ın sözü gibi:  **ويبسطوا إليكم أيديهم وألسنتهم بالسوء**  ve bazen verme ve bağış için kullanılır; Yüce Allah’ın sözü gibi:  **بل يداه مبسوطتان**  geleceği üzere. Bunların hepsi mecazdır. Ve **البساط** (kesre ile): yayılan şeydir; **الصحاح**’ta: yayılan şey; **البصائر**’de: her yayılmış şey için isimdir. Es-Sâğânî, el-Mutenahhil el-Huzelî’den, misafirleriyle hâlini vasfederken, şu beyti rivayet etti:
  “Onlara önce bir **مشمعة** ile başlayacağım ve sonra
  gücüm yettiğince bir yiyecek yahut bir **بساط** ile ikileyeceğim.”
Dedi ki: “**من لحاف أو بساط**” diye de rivayet edilir; bu rivayete göre **البساط**: yayılan şeydir. Dedim: Bu, el-Ahfeş’in rivayetidir; divan şerhinde: ve **لحاف**: yiyecektir; der ki: yerler ve içerler; o onların **لحاف**’ıdır; der ki: misafir yedi de uyudu; o onun **لحاف**’ıdır. Ve denir: sütte köpük gidince “örtüsü parlatıldı” denir. Basra ehlinden bir adam şu beyti okudu:
  “Bizde ondan ve misafir için, gevşek bir vakitte,
  bir **لحاف** ve parlatılmış ince bir örtü (vardı).”

  Dedi ki: **المشمعة**: şakalaşma ve gülmedir; ve **أثنى** yani peşinden getirdi. Çoğulu **بسط**tır; **كتاب** ve **كتب** gibi. Ve **البساط**: semer ağacının yaprağıdır; ona bir elbise serilir, sonra vurulur; onun üzerinde yontulur. Ve **البساط** (fetha ile): yerin düz, yayvan, düzgün kısmıdır; **البسيطة** gibi. Zû’r-Rumme dedi ki:
  “Ve bir çöl, Müşterî’nin avucu gibi; ancak o,
  elçilerin toynakları için geniş bir **بساط**tır.”
Bir başkası dedi ki:
  “Eğer yeryüzünün **البسيطة**’sında onlardan olsaydı,
  rastgele toplayan bir kimse, yoksulluğu bilmezdi.”
Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: **البساط** ve **البسيطة**: geniş, enli yerdir; el-Ferrâ’dan kesre ile de (kullanıldığı) nakledildi; ve ekledi: onda ok ucu yoktur; **البسيط** gibi. “**مكان بساط** ve **بساط** ve **بسيط**” denir; yani geniş. Bunu es-Sâğânî el-Ferrâ’dan nakletti. Ru’be’den şu beyti okudu:
  “Bizimdir çakıl; ve en geniş **البساط**.”
El-Cevherî bunu **الصحاح**’ta zikretti ve fetha ile yetindi. Şaire—o, el-‘Adîl b. el-Ferah el-‘Aclî’dir; Haccâc’ı hicvetmişti de ondan kaçıp Kayser’e gitmişti—şu beyitler okundu:
  “Haccâc’tan öyle korkarım ki sanki
  kalpte kırık bir kemik oynatılır.
  Haccâc’ın elinin bana erişmesinin önünde
  dişi develerin elleri için geniş bir **بساط** vardır.
  Çöller; sanki onların sırtları
  yıkayanların ellerinde bir **رحيض** doludur.”
Bunun üzerine Haccâc Kayser’e yazdı: “Vallahi onu göndereceksin; yoksa sana, ilki senin yanında, sonu benim yanımda olacak atlılar ile gazâ edeceğim.” O da onu gönderdi. O, onun yanına girince dedi: “Bu şiiri söyleyen sen misin?” Dedi: “Evet.” Dedi: “Allah’ın seni nasıl (benim için) mümkün kıldığını nasıl gördün?” Dedi: “Ben şu beyti de söyleyenim:
  ‘Eğer Selmâ’da, Ecâ’da ve onun geçitlerinde olsaydım,
  yine de Haccâc’ın bana bir yolu olurdu.
  Müminlerin emîrinin dostu ve kılıcıdır;
  her seçilmiş ve dost imama (karşı).
  İslâm’ın kubbesini öyle bina etti ki sanki
  sapıklıktan sonra insanlara bir resul hidayet etti.’”
Şiirini işitince onu affetti. Ve **البساط**: büyük kazan; bunu es-Sâğânî nakletti. Ve denildi: **البسيطة**: yerdir; onun adıdır; bunu İbn Düreyd söyledi. “**ما على البسيطة مثل فلان**” denir. Ve **البسيطة**: Şam çölünde bir yer adıdır. El-Ahtal bir bulutu vasfederken dedi ki:
  “Ve **البسيطة**’nın üstüne yükseldi; sonra **الشقيق**’te bir parıltı,
  sonra **الضوج**; **رؤية** ile **طحال** arasında.”
Ve küçültülür. İbn Berrî dedi: **بسيطة** (küçültülmüş olarak): bir yer adıdır; Haccâc’ın Beytullah’a giderken bazen geçtiği bir yerdir; ona **الألف واللام** girmez. Ve **البسيطة**—bu yerden başka olan—Kûfe ile Mekke arasındadır. Dedi: râcizin sözü:
  “Şüphesiz sen, ey **بسيطة** ki o ki,
  yolda kardeşlerim seni bana haber verdi.”
iki yeri de ihtimal eder. Dedim: **المحكم**’de râcizin sözü şöyledir:
  “Sen ne (şey)sin, ey **بسيط** ki o ki,
  konak yerinde arkadaşlarım seni bana haber verdi.”

  Dedi: “**يا بسيطة** demek istedi; ‘**يا حار**’ diyenin dili üzere terhîm etti.” **المعجم**’de: **بسيطة** (damme ile): Kelb yurdu ile Belkayn yurdu arasında bir çöldür; o, ‘Afrâ’ ve A‘fer’in arka tarafındadır; ve denildi: Tayy yolunda Şam’a giden yoldadır. Ve şiirde “**بسيط** ve **بسيطة**” denir. Fetha ile olana gelince: o, Kûfe ile Benî Yerbû‘’un sertliği arasında bir yerdir; ve denildi: **العذيب** ile **القاع** arasındadır; orada **البيضة** vardır; o, **العذيب**’dendir. İbn ‘Abbâd dedi: **البسيطة**—**النشيطة** gibi—reis için (olan şeydir); o, yavrusuyla birlikte devedir; böylece o ve yavrusu reisin çeyreğinde olur. Çoğulu: **بسط**. Dedi: “Falan, bir **بسيطة** içinde gitti”—sarf dışı bırakılmıştır ve sarf edilir—yani yerde; **الأساس** ve **العباب**’da olduğu gibi; bu mecazdır. Ve **البسيط**: diliyle açılan (kimse)dir. El-Leys dedi: **البسيط**: dili açılmış olandır; onda **بهاء** vardır; ve **بسط** etti; **كرم** gibi; **بساطة** (olarak). Ve **البسيط**: şiir bahirlerinin üçüncüsüdür. **الصحاح**’ta: arûzdan bir cinstir; vezni: **مستفعلن فاعلن** sekiz defadır; sebeplerinin yayılması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ebû İshâk dedi: onda sebepler yayıldı da başı **مستفعلن** oldu; başında iki bitişik sebep vardır. Mecazdan: **رجل بسيط الوجه**: yani yüzü güler; ve **بسيط اليدين**: yani iyilikte cömert, açılmış. İkisinin çoğulu **بسط**tır. Şair dedi ki:
  “Avuçları açık, cömert gençler içinde;
  fazlalıklar yanında eskileri eskimez.”
Mecazdan: **أذن بسطاء**: yani büyük, geniş. Mecazdan: **انبسط النهار**: uzadı ve uzun oldu; ve bunun dışındakiler de böyledir. Mecazdan: **البسطة**: fazilettir. Yüce Allah’ın sözü:  **وزاده بسطة في العلم والجسم**  ; ilimde **البسطة**: genişlemedir; bedende: boy ve kemâldir. Ve denildi: ilimde **البسطة**: onunla faydalanması ve başkasına fayda vermesidir. Ve dedi: Yüce Allah onlara bildirdi ki, kendisiyle seçimin vâcip olduğu ilimdir, mal değil; ve bildirdi ki bedendeki artış düşmana heybet verir. Hepsinde damme ile de okunur; Zeyd b. ‘Alî رضى الله عنه  **وزاده بسطة**  diye okudu. Ve **البسط** (kesre ile): el-Cevherî bunu nakletti; şahidi Ebû’n-Necm’in sözü:
  “Ondan açlığı her defedişle defeder;
  dört kovukta elli **بسطا**.”
Ve damme ile Temîm lehçesidir; el-Ferrâ bunu **نوادره**’de nakletti. Ve iki damme ile Benî Esed lehçesidir; el-Kisâî bunu nakletti. O: yavrusuyla birlikte bırakılan devedir; ondan (yavru) men edilmez. **الصحاح**’ta: ondan men edilmez. Çoğulu **أبساط**tır; **بئر** ve **آبار**; **ظئر** ve **أظآر** gibi; el-Cevherî bunu nakletti. İbnü’l-A‘râbî ikisinin cem‘inde **بسط** (damme ile) rivayet etti; el-Murâr’dan şu beyti okudu:
  “Takip edenler: ikizli **بسط**lar; dönenler;
  tıpkı gecesinde kısır annenin dönmesi gibi.”

  Ve denildi: buradaki **البسط**: yavrularının üzerine açılan, onlardan kapanmayan (develer)dir. İbn Sîde dedi: bu güçlü değildir. Ve **رواجع**: yavrularına dönen; ve **متئمات**: yanında bir **حوار** ve bir **ابن مخاض** olan; sanki çok neslinden iki doğurmuş gibidir. Ve **بساط** (kesre ile): **بئر** ve **بئار**; **شهد** ve **شهاد**; **شعب** ve **شعاب** gibi. Ve **بساط** (damme ile): el-Cevherî bunu nakletti; ve onun benzeri **ظئر** ve **ظؤار**’dır; o şâzdır. **اللسان**’da: nadir cem‘lerdendir. Hadiste: Kelb heyetine—ve denildi: Benî ‘Alîm heyetine—bir yazı yazdı; içinde:  **عليهم في الهمولة الراعية البساط الظؤار، في كل خمسين من الإبل ناقة غير ذات عوار**  ; **البساط** fetha ile, damme ile, kesre ile rivayet edilir. Kesre ile olana gelince: o, **بسط**’ın cem‘idir; kesre ile de; el-Ezherî’nin dediği gibi. Damme ile olana gelince: o, **بسط**’ın cem‘idir; damme ile de; **شهد** ve **شهاد** gibi. Fetha ile olana gelince: rivayet sahih olursa, o, geniş yer demektir; geçtiği üzere; böylece **الهمولة**’da mana: geniş yeri otlayan (sürü) olur; o vakit **الطاء** mef‘ûl olarak mansub olur; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **المبسط**—**كمقعد**: geniş yer. Ru’be dedi; Ebû ‘Amr ve el-Asma‘î rivayetinde. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, el-‘Accâc’ındır; bu urcûzeden zikredeceğim şeyin hükmü de böyledir, ihtilafı zikretmesem de:
  “Ve bir belde ki, yürüyenin adımını yok eder;
  gûlün tuzağıyla; geniş **المبسط**.”
Ve **عقبة باسطة**: onunla su arasında iki gece vardır. İbn es-Sikkît dedi: “**عقبة جوادا** ve **عقبة باسطة** ve **عقبة حجونا** yürüdük”; yani uzak, uzun. Ve **الباسوط** ve eyer ağaçlarından **المبسوط**: **المفروق**’un zıddıdır; o, iki **حنو**yu ayırandır; böylece ikisi arasında bir zira‘a yakın (mesafe) olur. Çoğulu: **مباسيط**; **المفروق**’un **مفاريق** diye cem‘ edilmesi gibi. Ve **بسطة**—sarf dışı bırakılmış ve sarf edilir—Endülüs’ün kûrelerinden Ceyyân’da bir yer adıdır; es-Sâğânî bunu nakletti. Dedim: Ona nisbetle Ebû ‘Abdillâh Muhammed b. ‘Îsâ b. Muhammed el-Verrâk el-Bustî el-Kurtubî nisbet edilir; hadis rivayet etti; 396 yılında vefat etti; İbnü’l-Faradî onu zikretti. Ve ‘Abdullâh b. Muhammed b. ‘Abdirrahmân es-Sa‘dî el-Bustî; ondan Muhammed b. ez-Zekî el-Münzirî, şiirinden yazdı; bu onun ضبط’udur. Ve “**ركيته قامة باسطة**” ve “**قامة باسطة**”: izafetli, gayr-i mecrâ; sanki onu marife kılmışlar; yani “boy ve **بسطة**”; **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: Ebû Zeyd dedi: “Adam **قامة باسطة** kazdı” denir; boyunun ölçüsünü kazdığında ve elini uzattığında. Mecazdan: “eli **بسط**” (damme ile) ve “**بسط**” (iki damme ile). Ez-Zemahşerî dedi: sıfatlarda da bunun benzeri vardır: “**روضة أنف**” ve “**مشية سجح**”; sonra hafifletilir; böylece “**بسط**” denir; **عنق** ve **أذن** gibi. Ve kesrelenir; **الطحن** ve **القطف** gibi; **المطحون** ve **المقطوف** manasında; el-Cevherî bununla yetindi; yani salıverilmiş, yayılmış; “**يد طلق**” denildiği gibi. Ve denildi: manası, çok harcayan, kol açıklığı yayılmış olandır. Ondan hadis:  **يد الله بسطان لمسيء النهار حتى يتوب بالنهار، ولمسيء الليل حتى يتوب بالنهار**  ; damme ile ve kesre ile rivayet edilir. Ve  **بل يداه بسطان**  diye kesre ile okundu; ‘Abdullâh b. Mes‘ûd bununla okudu; el-Cevherî buna işaret etti; ve böylece el-Hakem’den rivayet edildi. Ve damme ile de okundu; bunun bir masdar olmasına hamledilerek; **الغفران** ve **الرضوان** gibi; bunu ez-Zemahşerî nakletti. Ve dedi: böylece “**روضة أنف**” gibi olur; az önce geçtiği üzere. Ve dedi: elin **بسط** edilmesini cömertliğe kinaye ve temsil kıldı; orada ne el vardır ne de **بسط**; Allah, bundan yücedir ve mukaddestir.

وقال الصاغاني في شرح الحديث الذي تقدم قريبا: O, az önce yakın zamanda geçen hadisin şerhinde dedi: Bu, cömertliğe bir kinayedir; hatta emri ve işaretiyle bağışları serbestçe çıkan melike: **مبسوط اليد** denildi; hâlbuki ondan eliyle hiçbir şey vermemiştir ve onunla elini asla açmamıştır. Mana: Şüphesiz Allah, tövbe eden kötülük işleyene mağfiretle cömerttir.

ومما يستدرك عليه: Ve ona (maddeye) istidrâk edilenlerdendir: **تبسط في البلاد**: Orada boyuna ve enine yürüdü; bunu el-Cevherî nakletti.

والبسطة، بالفتح: **البسطة** (fetih ile): genişlik; bunu el-Cevherî de nakletti; aynı şekilde es-Sâğânî; ve ekledi: ve uzunluk. Dedi: Onun çoğulu **بساط**’tır. Kesre ile (yani **البسطة**): ve bununla, daha önce geçen el-Mutenahhil’in sözü tefsir edildi: **من طعام أو بساط**.

قلت: Dedim: Ve denildi ki: el-Mutenahhil’in “**أو بساط**” sözünün manası: yani onu dişi gülerek attı.

وقال الأخفش: el-Ahfeş dedi: Bir kere Hüzeyl şiirini bilen âlim bir şeyhten işittim ki: **البسطة**: yağdır; mana: yani onları yağlarım ve onları doyururum; divan şerhinde böyle.

وقال غير واحد من العرب: Araplardan birden fazlası dedi: Aramızla su arasında **ميل بساط** vardır; yani hazır bir mil.

وقال ابن الأعرابي: İbnü’l-A‘râbî dedi: **التبسط**: tenezzühtür; “**خرج يتبسط**” denir; **البساط**’tan alınmıştır; o da reyhanları olan arazidir.

وقيل: Denildi: Yüce Allah’ın sözü **بل يداه بسطان** hakkında daha uygun olan, **الباء**’nın fethalı olmasıdır; diğer sıfatlara (ör. **الرحمن**) hamlen.

وبسط ذراعيه، وابتسطهما، أي فرشهما. **بسط ذراعيه** ve **ابتسطهما**: yani ikisini serdi.

وقد نهي عنه في الصلاة كما جاء في الحديث. Hadiste geldiği üzere namazda bundan nehiy olunmuştur.

وفي وصف الغيث: Yağmurun vasfında: **فوقع بسيطا متداركا**: yani yerde yayıldı ve genişledi; ve **متداركا**: yani peş peşe.

والبسطة، بالفتح: الزيادة. **البسطة** (fetih ile): artma.

وفلان بسيط الجسم والباع. Falan, beden ve kol açıklığı bakımından **بسيط**’tir.

وامرأة بسطة: حسنة الجسم سهلته، وظبية بسطة، كذلك. **امرأة بسطة**: bedeni güzel, yumuşak; ve **ظبية بسطة**: aynı şekilde.

وناقه بسوط، كصبور: **ناقة بسوط** ( **صبور** gibi): yavrusuyla bırakılmıştır; ondan (yavrudan) alıkonulmaz ve başkasına meyletmez; bununla beraber binilir. Çoğulu **بسط** (zamme ile)dir. El-Ezherî dedi: **ناقة بسوط**: “**فعول**” vezninde “**مفعولة**” manasındadır; yani **مبسوطة**; nitekim sağılana **حلوب** ve binilene **ركوب** denildiği gibi.

وقرأ طلحة بن مصرف: **بل يداه بساطان**. Talha b. Musarrif şöyle okudu: **بل يداه بساطان**.

وأبسطت الناقة: تركت مع ولدها، نقله الجوهري. **أبسطت الناقة**: yavrusuyla bırakıldı; bunu el-Cevherî nakletti.

ويجمع البساط، لما يفرش، على بسط، بالضم. Serilen şey için **البساط**’ın çoğulu **بسط** (zamme ile) yapılır.

والبسطة والبسطيون، بالضم: جماعة من المحدثين، نسبوا إلى بيعها. **البسطة** ve **البسطيون** (zamme ile): bir grup muhaddis; onun satımına nispet edildiler.

وقول العامة: أبسطني، رباعيا، غلط. Avamın “**أبسطني**” (dörtlü fiil olarak) sözü yanlıştır.

وقولهم: البسط، لبعض المسكرات، مولدة. Onların “**البسط**” (bazı sarhoş ediciler için) sözü müvelleddir.

وبسط رجله مجاز، وكذا تبسط عليهم العدل وبسطه. **بسط رجله** mecazdır; aynı şekilde adaletin onlara **تبسط** etmesi ve onu **بسطه**.

ونحن في بساط واسعة. Biz geniş bir **بساط** içindeyiz.

وانبسط إليه، وباسطه، وبينهما مباسطة. Ona **انبسط** etti; onunla **باسطه** etti; ve ikisi arasında **مباسطة** vardır.

وبسطة بالفتح: قرية بالشرقية. **بسطة** (fetih ile): Şarkiyye’de bir köydür.

وبسطويه: قرية أخرى بالغربية. **بسطويه**: Garbiyye’de başka bir köydür.

وبسوط، كصبور: أربع قرى بمصر، ذكر ياقوت منها في المشترك ثلاثة، منها: في الدقهلية، وتعرف ببسوط اتفو، وفي الغربية بسوط بهنية وتعرف ببساط الأحلاف، وقرية أخرى بها تسمى كذلك، وتذكر مع بقليس؛ وفي السمنودية، وتعرف ببساط قروص، وهو اسم رومي، كما نقله السخاوي. **بسوط** ( **صبور** gibi): Mısır’da dört köy; Yâkūt bunlardan üçünü “el-Müşterek”te zikretti: onlardan biri Dekahliyye’dedir ve **بسوط اتفو** diye bilinir; Garbiyye’de **بسوط بهنية** vardır ve **ببساط الأحلاف** diye bilinir; orada başka bir köy daha vardır, o da böyle adlandırılır ve **بقليس** ile birlikte anılır; Semenûdiyye’dedir ve **ببساط قروص** diye bilinir; o, Səhâvî’nin naklettiği üzere Rûmî bir isimdir.

وقيل: بساط قروص من الغربية والصحيح ما قدمناه. Denildi: **بساط قروص** Garbiyye’dendir; doğru olan, bizim öne aldığımızdır.

وإلى هذه نسب عالم الديار المصرية الشمس محمد بن أحمد بن عثمان بن نعيم ابن مقدم البسطاطي المالكي، ولد سنة 806 وتوفي سنة 843 وابن عمه العلم سليمان بن خالد بن نعيم، وولده الزين عبد الغني بن محمد، ولد سنة 806 أجازه الولي بالعراقي والحافظ بن حجر، وولده البدر محمد ابن عبد الغني ولد سنة 836 أجاز له البرهان الحلبي وتوفي سنة 892 وعمه العز عبد العزيز بم محمد أخذ عن أبيه، ومات سنة 881 وهم بيت علم وحديث. Ve bunlara nispet edildi: Mısır diyarlarının âlimi eş-Şems Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Nuaym, İbn Mukaddem el-**بسطاطي** el-Mâlikî; 806 yılında doğdu ve 843 yılında vefat etti. Ve amcaoğlu el-‘alem Süleyman b. Hâlid b. Nuaym; ve onun oğlu ez-Zeyn Abdülganî b. Muhammed; 806 yılında doğdu; el-Velî el-‘Irâkî ve el-Hâfız İbn Hacer ona icazet verdi. Ve onun oğlu el-Bedr Muhammed b. Abdülganî; 836 yılında doğdu; el-Burhân el-Halebî ona icazet verdi; 892 yılında vefat etti. Ve onun amcası el-‘İzz Abdülazîz b. Muhammed; babasından aldı; 881 yılında öldü. Ve onlar ilim ve hadis ehlinden bir evdir.

**البصط**، بالصاد، كتبه بالحمرة على أنه مستدرك به على الجوهري، وليس كذلك، بل ذكر في **ب س ط** ما نصه: **بسط الشيء**: نشره، وبالصاد كذلك. **البصط** ( **الصاد** ile): el-Cevherî’ye karşı onunla istidrâk edilmiş diye kırmızıyla yazdı; öyle değildir; bilakis **ب س ط**’ta şu lafzı zikretti: **بسط الشيء**: onu yaydı; **الصاد** ile de böyledir.

فإذن كتابته بالحمرة محل نظر. Öyleyse onu kırmızıyla yazması, nazar mahallidir.

وهو البسط، بل في جميع ما ذكر من معانيه في السين يجوز فيه الصاد، كما في العباب. Ve o, **البسط**’tır; hatta **السين** ile zikredilen manalarının hepsinde **الصاد** caiz olur; “el-‘Ubâb”da olduğu gibi.

وقرئ: **وزاده بصطة** و **مصيطر** بالصاد، والسين. Şöyle de okundu: **وزاده بصطة** ve **مصيطر**; **الصاد** ile ve **السين** ile.

وأصل صاده سين قلبت مع الطاء صادا لقرب مخارجها، كما في اللسان. Onun **صاد**’ının aslı **سين**’dir; mahreçlerinin yakınlığından dolayı **الطاء** ile birlikte **صاد**’a çevrilmiştir; “Lisân”da olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَسَطَهُ
1 بَسَطَهُ بساط بسط بسطه بسطة , (M, Msb, K,) aor. بَسُطَ , (M, TA,) inf. n. بَسْطٌ, (S, M, Msb,) contr. of تَبْسيِطٌ; (M, TA;) as also ↓بسّطهُ, (M,* TA,) inf. n. تَبْسيِطٌ. (TA.) [As such,] He spread it; spread it out, or forth; expanded it; extended it; (S, Msb, K, B;) as also ↓بسّطهُ: (K:) and he made it wide, or ample: these are the primary significations; and sometimes both of them may be conceived; and sometimes, one of them: and the verb is also used, metaphorically, as relating to anything which cannot be conceived as composed or constructed: (B:) and بَصْطٌ is the same as بَسْطٌ, (S, and K in art. بصط,) in all its meanings. (K.) You say, بَسَطَ الثَّوْبَ [He spread, spread out, expanded, or unfolded, the garment, or piece of cloth]. (Msb.) And بَسَطَ رِجْلَهُ (tropical:) [He stretched forth, or extended, his leg]. (TA.) And بَسَطَ ذِرَاعَيْهِ, and ↓بَسَّطَهُمَا, (assumed tropical:) He spread his fore arms upon the ground; the doing of which [in prostrating oneself] in prayer is forbidden. (TA.) And بَسَطَ يَدَهُ (M, Msb, K) (tropical:) He stretched forth, or extended, his arm, or hand; (M, K;) as in the saying بَسَطَ اـِلِىَّ يَدَهُ بِمَا أُحِبُّ وَأَكْرَهُ (tropical:) [He stretched forth, or extended, towards me his arm, or hand, with, i. e. to do to me, what I liked and disliked]: (M, TA: *) or he stretched forth his hand opened. (Msb.) It is said in the Kur [v. 31], لَئِنْ بَسَطْتَ اـِلَىَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي (assumed tropical:) [Assuredly if thou stretch forth towards me thy hand to slay me]. (M, TA.) بَسْطُ اليَدِ and الكَفِّ is sometimes used to denote assaulting and smiting: [as in the last of the exs. given above; and] as in the words of the Kur [lx. 2], وَيَبُسُطُوا اـِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوْءِ (tropical:) [And they will stretch forth towards you their hands and their tongues with evil]; (TA;) i. e., by slaying, (Bd, Jel,) and smiting, (Jel,) and reviling. (Bd, Jel.) And sometimes to denote giving liberally: (TA:) [as in] بَسَطَ يَدَهُ فِى الاـَنْفَاقِ (tropical:) He [stretched forth his hand, opened, or] was liberal or bountiful or munificent [in expenditure]: (Msb:) see بَسِيطٌ, below. (TA.) And sometimes to denote taking, or taking possession, or seizing: as in the saying, (TA,) بُسِطَتْ يَدُهُ عَلَيْهِ (tropical:) [His hand was stretched forth against him]; i. e. he was made to have dominion over him by absolute force and power. (K, TA.) And sometimes to denote seeking, or demanding: [as in بَسَطَ كَفَّيْهِ فِى الدُّعَآءِ (tropical:) He expanded his two hands in supplication; a common action, in which the two hands are placed together like an open book upon a desk before the face, in supplicating God:] see بَاسِطٌ, below. (TA.) ― -b2- [And hence,] بَسَطْتُ لَهُ أَمْرِى (tropical:) I displayed, or laid open, to him my state, or case, or affair; syn. فَرَشْتُهُ اـِيَّاهُ: (A in art. فرش:) and أَمْرَهُ [his state, &c.]. (TA in that art.) ― -b3- [Hence also,] اَللّٰهُ يَبْسُطُ الأَرْوَاحَ فِى الأَجْسَادِ عِنْدَ الحَيَاةِ (assumed tropical:) [God diffuses the souls in the bodies at the time of their being animated]. (TA.) ― -b4- [Hence also,] بَسَطَ اللّٰهُ الرِّزْقَ (assumed tropical:) God multiplied, or made abundant, and amplified, enlarged, or made ample or plentiful, the means of subsistence. (Msb, K. *) It is said in the Kur [ii. 246], وَاللّٰهُ يَبِضُ وَيَبْسُطُ (Msb and TA in art. قبض, q. v.) And you say, بَسَطَ عَلَيْهِمُ العَدْلَ (tropical:) [He largely extended to them equity, or justice]; as also ↓بسّطهُ. (TA.) ― -b5- [Hence also,] فُلَانٌ يَبْسُطُ عَبِيدَهُ ثُمَّ يَقْبِضُهُمْ (tropical:) [Such a one enlarges the liberty of his slaves; then abridges their liberty]. (A in art. قبض.) ― -b6- [Hence also, بَسَطَ وَجْهَهُ (assumed tropical:) It unwrinkled, as though it dilated, his countenance: see 7. And بَسَطَ قَلْبَهُ (assumed tropical:) It dilated his heart: see remarks on قَبْضٌ and بَسْطٌ, as used by certain of the Soofees, near the end of 1 in art. قبض. And] بَسَطَهُ, alone, [signifies the same; or] (tropical:) it rejoiced him; rendered him joyous, or cheerful: (M, K, TA:) because, when a man is rejoiced, his countenance becomes unwrinkled (يَنْبَسِطُ), and he becomes changed [and cheerful] in [its] complexion: it is wrongly said, by MF, to be not tropical: that it is tropical is asserted by Z, in the A: MF also says that it is not post-classical; and in this he is right; for it occurs in a saying of Mohammad: thus in a trad. respecting Fلtimeh, يَبْسُطُنِى مَا يَبْسُطُهَا What rejoices her rejoices me: (TA:) [see also قَبَضَهُ, where this saying is cited according to another relation:] ↓أَبْسَطَنِى [as signifying (tropical:) it rejoiced me] is a mistake of the vulgar [obtaining in the present day]. (TA.) ― -b7- [Hence also,] الخَيْرُ يَقْبِضُهُ وَالشَّرُّ يَبْسُطُهُ (tropical:) [Wealth makes him closefisted, tenacious, or niggardly; and poverty makes him open-handed, liberal, or generous]. (A in art. قبض.) ― -b8- [Hence also,] بُسَطَ مِنْ فُلَانٍ (tropical:) He rendered such a one free from shyness, or aversion: (S, O, K, TA:) he emboldened him; incited him to [that kind of presumptuous boldness which is termed] دَالَّة. (Har p. 155.) [In the CK, بَسَطَ فُلاناً من فُلانٍ is erroneously put for بَسَطَ فُلَانٌ مِنْ فُلَانص] ― -b9- [Hence also,] بَسَطَ اللّٰهُ فُلَانًا عَلَىَّ (tropical:) God made, or judged, such a one to excel me. (Z, Sgh, K, TA.) ― -b10- [Hence also,] بَسَطَ المَكَانُ القَوْمَ (tropical:) The place was sufficiently wide, or ample, for the people, or company of men. (K, TA.) And هٰذَا فِرَاشٌ يَبْسُطُكَ (tropical:) This is a bed ample, (S, K,) or sufficiently wide for thee. (A.) And فَرَشَ لِى فِرَاشاً لَا يَبْسُطُنِى He spread for me a bed [not wide enough for me, or] that was [too] narrow [for me], (ISk, S.) ― -b11- [Hence also,] بَسَطَ العُدْرَ, (K,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (S, TA,) (tropical:) He accepted, or admitted, the excuse. (S, K, TA.) ― -b12- All these significations of the verb are ramifications of that first mentioned above. (TA.) -A2- بَسَطَ, aor. بَسُطَ , (M, K,) inf. n. بَسَاطَةٌ, (M,) (assumed tropical:) He was, or became, free, or unconstrained, (مُنْبَسِطٌ,) with his tongue. (M, K.)

2 بَسَّطَ see 1, in four places.

باسطهُ
3 باسطهُ باسطه باسطة , inf. n. مُبَاسَطَةٌ and بِسَاطٌ (tropical:) [He conversed, or acted, with him without shyness, or aversion; boldly; in a free and easy manner; or cheerfully]: (TA:) he met him laughingly, or smilingly, so as to show his teeth. (So accord. to an expl. of the latter of the two inf. ns. in the TA.) [See كَاشَرَهُ.] You say also, بَيْنَهُمَا مُبَاسَطَةٌ (tropical:) [Between them two is conversation, or behaviour, free from shyness, or aversion; bold; free and easy; or cheerful]. (TA.)

4 أَبْسَطَ see 1, latter half.

5 تَبَسَّطَ see 7. ― -b2- تبسّط فِى البِلَادِ (assumed tropical:) He journeyed far and wide in the countries. (S, TA.) ― -b3- خَرَجَ يَتَبَسَّطُ (assumed tropical:) He went forth betaking himself to the gardens and green fields: from بَسَاطٌ signifying "land having sweet-smelling plants." (TA.)

انبسط
7 انبسط أنبسط انبسط ٱنبسط quasi-pass. of بَسَطَهُ; as also ↓تبسّط is of بَسَّطَهُ; both signifying It became spread or spread out or forth, or it spread or spread out or forth; it became expanded, or it expanded, or it expanded itself; it became extended, or it extended, or it extended itself: [&c.]. (M, K, TA.) You say, انبسط الشَّيْءُ عَلَى الأَرْضِ [The thing became spread or spread out, &c., upon the ground]. (S.) And انبسط النَّهَارُ The day became advanced, the sun being high: it became long: (M, K, TA:) and in like manner one uses the verb in relation to other things. (M, TA.) ― -b2- [And hence, (assumed tropical:) He expatiated. ― -b3- And] انبسط وَجْهُهُ (assumed tropical:) [His countenance became unwrinkled, as though dilated; i. e. it became open, or cheerful; and so انبسط alone; or he became open, or cheerful, in countenance, as is said in the KL.]. (TA.) [And انبسط, alone, (tropical:) He became dilated in heart; or he rejoiced; or became joyous, or cheerful: see بَسَطَهُ.] ― -b4- [Hence also,] انبسط (tropical:) He left shyness, or aversion; he became free therefrom: (S, TA:) he was, or became, bold, forward, presumptuous, or arrogant: (KL, PS:) he became emboldened, and incited to [that kind of presumptuous boldness which is termed] دَالَّة. (Har p. 155.) And انبسط اـِلَيْهِ (tropical:) [He was open, or unreserved, to him in conversation: and he acted towards him, or behaved to him, without shyness or aversion; or with boldness, forwardness, presumptuousness, or arrogance: and he applied himself to it (namely, an affair,) with boldness, forwardness, presumptuousness, or arrogance.] (TA.)

بَسْطٌ
بَسْطٌ بساط بسط , as signifying A certain intoxicating thing, [a preparation of hemp,] is post-classical. (TA.) بُسْطٌ: see بَسِيطٌ, in seven places. بِسْطٌ: see بَسِيطٌ, in seven places. بُسُطٌ: see بَسِيطٌ, in seven places.

بَسْطَةٌ
بَسْطَةٌ بساط بسط بسطه بسطة Width, or ampleness; syn. سَعَةٌ: (S, Sgh, Msb:) and length, or height: (Sgh:) pl. بِسَاطٌ: (Sgh:) and increase: or redundance, or excess: (TA:) and, (M, K,) as also ↓بُسْطَةٌ, (K,) excel-lence; (M, K;) in science and in body: (M:) or in science, expatiation, or dilatation: (K:) or profit to oneself and others: (TA:) and in body, height, or tallness; and perfection, or completeness. (K.) It is said in the Kur [ii. 24], وَزَادَهُ بَسَطَةً فِى العِلْمِ الجِسْمِ [And hath increased him in excellence, &c., in respect of science, or knowledge, and body]: (M,TA:) Zeyd Ibn-'Alee here read ↓بُسْطَةً. (TA.) ― -b2- [An arm's length.] See بَاسِطٌ ― -b3- اِمْرَأَةٌ بَسْطَةٌ. A woman beautiful and sleek in body: and in like manner, ظَبْيَةٌ a gazelle that is so. (M.)

بُسْطَةٌ
بُسْطَةٌ بساط بسط بسطه بسطة : see بَسْطَةٌ, in two places.

أُذُنٌ بَسْطَآءُ
أُذُنٌ بَسْطَآءُ ذ (tropical:) A wide and large ear. (M, K, TA.)

بُسْطِىٌّ
بُسْطِىٌّ بساط بسط بسطى بسطي A seller of بُسْط [or carpets, &c.]: pl. بُسْطِيُّونَ. (TA, but only the pl. is there mentioned and explained.)

بَسْطَانُ
بَسْطَانُ بسطان : see بَسِيطٌ

بُسْطَانٌ
بُسْطَانٌ بسطان : see بَسِيطٌ

بَسَاطٌ
بَسَاطٌ بساط Land (أَرْض) expanded and even; as also ↓ بَسِيطَةٌ: (M, K:) and wide, or spacious; (AO, S, K;) as also ↓ بِسَاطٌ, (Fr, K,) in his explanation of which Fr adds, in which nothing is obtained; (TA;) and ↓ بَسِيطٌ; (K;) and ↓ بَسِيطَةٌ: (AO, K:) and in like manner, a place; (S, TA;) as also ↓ بِسِاطٌ; (TA;) and ↓ بَسِيطٌ: (S, TA;) and land in which are sweet-smelling plants: (TA:) or ↓بَسِيطةٌ is a subst., (IDrd, M,) as some say, (M,) and signifies the earth. (IDrd, M, Msb, K.) You say, وَسَعَة ↓نَحْنُ فِى بِسَاطٍ (tropical:) [We are in an ample and a plentiful state]. (TA.) And بَيْنَنَا وَبَيْنَ المَآءِ مِيلٌ بساطٌ [the last word thus, without any vowel-sign to the ب] (assumed tropical:) Between us and the water is a long mile. (TA.) [See also بَاسِطٌ.] And مِثْلُ فُلَانٍ ↓مَا عَلَى البَسِيطَةِ There is not upon the earth the like of such a one. (TA.) And ↓ذَهَبَ فِى بُسَيْطَةَ, a dim., imperfectly decl., He (a man, TA) went away in the earth, or land. (A, O, L, K.) ― -b2- Also A great cooking-pot. (Sgh, K.)

بِسَاطٌ
بِسَاطٌ بساط A thing that is spread or spread out or forth; (S, M, K, B;) whatever it be; a subst. applied thereto: (B:) [and particularly a carpet; which is meant by its being said to be] a certain thing well known; the word being of the measure فِعَالٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, like كِتَابٌ in the sense of مَكْتُوبٌ, and فِرَاشٌ in the sense of مَفْرُوشٌ, &c.: (Msb:) pl. [of mult.] بُسُطٌ (M, Msb, K) and بُسْطٌ and [of pauc.] أَبْسطَةٌ. (TA.) ― -b2- See also بَسِيطٌ; near the middle of the paragraph. ― -b3- اِنْبَرَى لِطَىِّ بِسَاطِهِ. is a phrase meaning (assumed tropical:) He hastened to cut short his speech. (Har p. 280.) -A2- Also The leaves of the tree called سَمُر that fall upon a garment, or piece of cloth, spread for them, the tree being beaten. (M, K.) -A3- See also بَسَاطٌ, in three places.

بَسِيطَ
بَسِيطَ بسيط , and بَسِيطَةٌ: see بَسَاطٌ, in six places. ― -b2- وَقَعَ الغَيْثُ بَسِيطًا مُتَدَارِكًا The rain fell spreading widely upon the earth, continuously, or consecutively. (TA.) ― -b3- فُلَانٌ بَسِيطُ الجِسْمِ (assumed tropical:) [Such a one is tall of body]. (S, TA.) ― -b4- بَسِيطُ الوَجْهِ (tropical:) A man (M) having the countenance [unwrinkled, or] bright with joy: (M, K, TA:) pl. بُسُطٌ (M, K. *) ― -b5- بَسِيطُ اليَدَيْنِ (tropical:) A man large, or extensive, in beneficence; (M, TA;) liberal, bountiful: (K, TA:) pl. بُسُطٌ: (M, K:) [and so] بَسِيطُ البَاعِ (S,) [and] البَاعِ ↓ مُنْبَسِطُ. (TA.) And ↓ يَدُهُ بِسْطٌ (S, K,) like طِحْنٌ in the sense of مَطْحُونٌ, and قِطْفٌ in the sense of مَقْطُوفٌ, (TA,) and ↓ بُسُطٌ (Z, K,) like أُنُفٌ and سُجُحٌ, (Z,) and (Z, K) by contraction, (Z,) ↓بُسْطٌ, (Z, K,) and ↓مَبْسُوطَةٌ, (TA,) (tropical:) His hand is liberal; syn. مُطْلَقَةٌ, (S, K, TA,) and طَلْقٌ; (TA;) or he is large in expenditure. (TA.) It is said in the Kur [v. 69], بَلْ ↓يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ; (TA;) and accord. to one reading, ↓بِسْطَانِ; (S, K;) and accord. to another, with damm, [as though it were ↓ بُسْطَانِ,] (Z, K, TA,) [but it is said that] in this case it is used as an inf. n., [and therefore ↓بُسْطَانٌ, for an inf. n. is applied as an epithet to a dual and a pl. subst. without alteration,] like غُفْرانٌ and رُضْوَانٌ; or, accord. to some, it is most probably [↓بَسْطَانُ,] like رَحْمَانُ; and Talhah Ibn-Musarrif read ↓بِسَطَانِ: (TA:) the meaning is, (tropical:) Nay, his hands are liberal, or bountiful; the phrase being a simile; for in this case there is no hand, nor any stretching forth. (TA.) And it is said in a trad., لِمُسِىْءِ النَّهَارِ حَتَّى يَتُوبَ ↓يَدَا اللّٰهِ بُسْطَانِ بِاللَّيْلِ وَلِمُسِىْءِ اللَّيْلِ حَتَّى يَتُوبَ بِالنَّهَارِ, (K, * TA,) or, accord. to one relation, ↓ بِسْطَانِ, (TA,) meaning (tropical:) God is liberal in forgiveness to the evil-doer of the day-time until he repent [in the night, and to the evil-doer of the night-time until he repent in the day]: for a king is said to be اليَدِ↓مَبْسُوطُ when he is (tropical:) liberal in his gifts by command and by sign, although he gives nothing thereof with his hand, nor stretches it forth with them at all. (Sgh. TA.) ― -b6- بَسِيطٌ also signifies اللّسَانِ↓مُنْبَسِطُ, (Lth,) or مُنْبَسِطٌ بِلِسَانِهِ, (M, K,) (assumed tropical:) [Free, or unconstrained, in tongue, or with his tongue,] applied to a man: (M:) fem. with ة. (K.) ― -b7- البَسِيطُ is also the name of A certain kind of metre of verse; (S, M, * K;) namely, the third; the measure of which consists of مُسْتَفْعِلُنْ فَاعِلُنْ eight [a mistake for four] times: (K:) so called because of the extension of its أَسْبَاب, commencing with a سَبَب immediately followed by another سَبَب, as is said by Aboo-Is-hلk. (M.) ― -b8- [بَسِيطٌ is also used in philosophy as signifying (assumed tropical:) Simple; uncompounded.]

بَسِيطَةٌ
بَسِيطَةٌ بسيط بسيطه بسيطة , as an epithet; and as a subst.: see بَسَاطٌ, in four places. ― -b2- [In philosophy, (assumed tropical:) A simple element: pl. بَسَائِطُ.]

ذَهَبَ فِى بُسَيْطَةَ
ذَهَبَ فِى بُسَيْطَةَ ذ : see بَسَاطٌ.

بَاسِطٌ
بَاسِطٌ باسط act. part. n. of بَسَطَ. ― -b2- It is said in the Kur [vi. 93], وَالمَلَائِكَةُ بَاسِطُوا أَيْدِيهِمْ, meaning (tropical:) The angels being made to have dominion over them by absolute force and power (K, * TA.) And again, in the Kur [xiii. 15], كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ اـِلَى المَآءِ لِيَبْلُغَ (tropical:) Like the supplicator of water, making a sign to it [with his two hands], in order that it may [reach his mouth, and so] answer his prayer; (K, * TA;) or, but it will not answer his prayer. (O, TA.) ― -b3- البَاسِطُ (assumed tropical:) God, who amplifies, or enlarges, or makes ample or plentiful, the means of subsistence, to whomsoever He will, (K, TA,) by his liberality and his mercy: (TA:) or who diffuses (يَبْسُطُ) the souls in the bodies at the time of [their] being animated. (TA.) ― -b4- مَآءٌ بَاسِطٌ (tropical:) Water that is distant from the herbage, or pasturage, (M, K, TA,) but less so than what is termed مُطْلِبٌ.  (M, TA.) And خَمْسٌ بَاسِطٌ (assumed tropical:) A difficult [journey of the kind termed] خِمْسَ [i. e. of five days, whereof the second and third and fourth are without water]; syn. بَائِصٌ. (Sgh, K.) And عُقْبَةٌ بَاسِطَةٌ (ISK, S, M, K [in the CK, erroneously, عَقَبَةٌ]) (assumed tropical:) [A stage of a journey, or march or journey from one halting-place to another,] that is far, or distant, (ISk, S,) or long: (TA:) or in which are two nights to the water. (M, K.) You say, سِرْنَا عُقْبَةً بَاسِطَةً (assumed tropical:) [We journeyed a stage, &c.,] that was far, or distant, or long. (ISk, S, * TA.) ― -b5- رَكِيَّةٌ قَامَةٌ بَاسِطَةٌ, [in the CK,] and قامَةُ باسِطَةٌ, as a prefixed n. with its complement imperfectly decl., as though they made it determinate, i. q. ↓قَامَةٌ وَبَسْطَةٌ [A well measuring, or of the depth of, a man's stature and an arm's length]. (O, K.) AZ says, حَفَرَ الرَّجُلُ قَامَةً بَاسِطَةً The man dug to the depth of his stature and his arm's length (L, TA.)

مَبْسَطٌ
مَبْسَطٌ مبسط Width, or extent; syn. مُتَّسَعٌ: (K:) as in the phrase بَلَدٌ عَرِيضُ المَبْسَطِ [A region wide in extent]. (TA.) [See also بَسْطَةٌ.]

مَبْسُوطُ اليَدِ
مَبْسُوطُ اليَدِ مبسوط اليد : and يَدَهُ مَبْسُوطَةٌ, and يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ: see بَسِيطٌ.

مُنْبَسِطُ البَاعِ
مُنْبَسِطُ البَاعِ منبسط الباع : and مُنْبَسِطُ اللِّسَانِ: see بَسِيطٌ.

##### Türkçe

**بَسَطَهُ**
1 **بَسَطَهُ** **بِسَاط** **بَسْط** **بَسْطَهُ** **بَسْطَة** , (M, Msb, K,) muzâri‘i **بَسُطَ** , (M, TA,) mastar ismi **بَسْطٌ**, (S, M, Msb,) **تَبْسِيِطٌ**’in zıddı; (M, TA;) ve yine ↓**بَسَّطَهُ**, (M,* TA,) mastar ismi **تَبْسِيِطٌ**. (TA.) [Buna göre,] onu yaydı; onu yaydı, yahut açtı, yahut ileriye doğru yaydı; onu genişletti; onu uzattı; (S, Msb, K, B;) ve yine ↓**بَسَّطَهُ**: (K:) ve onu geniş, yahut bol yaptı: bunlar aslî anlamlardır; ve bazen ikisi de tasavvur edilebilir; ve bazen, bunlardan biri: ve fiil, mecazen de kullanılır; bileşik yahut kurulmuş olarak tasavvur edilemeyen herhangi bir şeye nispetle: (B:) ve **بَصْطٌ**, bütün anlamlarında, **بَسْطٌ** ile aynıdır, (S, ve K’da بصط maddesinde,) (K.) Sen dersin ki, **بَسَطَ الثَّوْبَ** [Elbiseyi yahut kumaş parçasını yaydı, açtı, genişletti, yahut serdi]. (Msb.) Ve **بَسَطَ رِجْلَهُ** (mecaz:) [Bacağını ileri uzattı, yahut uzattı]. (TA.) Ve **بَسَطَ ذِرَاعَيْهِ**, ve ↓**بَسَّطَهُمَا**, (mecaz olduğu varsayılan:) ön kollarını yere yaydı; bunun yapılması [namazda secde ederken] yasaklanmıştır. (TA.) Ve **بَسَطَ يَدَهُ** (M, Msb, K) (mecaz:) kolunu yahut elini ileri uzattı; (M, K;) şu sözde olduğu gibi **بَسَطَ اـِلِىَّ يَدَهُ بِمَا أُحِبُّ وَأَكْرَهُ** (mecaz:) [Bana doğru kolunu yahut elini, sevdiğim ve sevmediğim şey ile, yani bana sevdiğim ve sevmediğim şeyi yapmak üzere uzattı]: (M, TA: *) yahut elini açık olarak uzattı. (Msb.) Kur’ân’da [v. 31] şöyle denmiştir: **لَئِنْ بَسَطْتَ اـِلَىَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي** (mecaz olduğu varsayılan:) [Şüphesiz eğer beni öldürmek için bana doğru elini uzatırsan]. (M, TA.) **بَسْطُ اليَدِ** ve **الكَفِّ** bazen saldırmayı ve vurmayı ifade etmek için kullanılır: [yukarıda verilen son örnekte olduğu gibi; ve] Kur’ân’ın [lx. 2] sözlerinde olduğu gibi: **وَيَبُسُطُوا اـِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوْءِ** (mecaz:) [Ve size doğru ellerini ve dillerini kötülükle uzatırlar]; (TA;) yani öldürmekle, (Bd, Jel,) ve vurmakla, (Jel,) ve sövmekle. (Bd, Jel.) Ve bazen bolca vermeyi ifade etmek için: (TA:) [şu sözde olduğu gibi] **بَسَطَ يَدَهُ فِى الاـَنْفَاقِ** (mecaz:) harcamada [elini açık uzattı, yahut] cömert oldu yahut bol verdi yahut eli açık oldu: (Msb:) aşağıda **بَسِيطٌ**’e bak. (TA.) Ve bazen almayı, yahut ele geçirmeyi, yahut zapt etmeyi ifade etmek için: şu sözde olduğu gibi, (TA,) **بُسِطَتْ يَدُهُ عَلَيْهِ** (mecaz:) [Onun aleyhine eli uzatıldı]; yani mutlak zor ve güç ile ona hâkim kılındı. (K, TA.) Ve bazen istemeyi, yahut talep etmeyi ifade etmek için: [**بَسَطَ كَفَّيْهِ فِى الدُّعَآءِ** (mecaz:) dua içinde iki elini açtı; yaygın bir fiil olup, iki elin, Allah’a yalvarırken, yüzün önünde bir rahle üzerinde açık bir kitap gibi birleştirilmesi:] aşağıda **بَاسِطٌ**’a bak. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **بَسَطْتُ لَهُ أَمْرِى** (mecaz:) ona hâlimi, yahut durumumu, yahut işimi gösterdim, yahut açtım; eş anlamlısı **فَرَشْتُهُ اـِيَّاهُ**: (A’da فرش maddesinde:) ve **أَمْرَهُ** [onun hâlini, vb.]. (TA o maddede.) ― -b3- [Yine bundan dolayı,] **اَللّٰهُ يَبْسُطُ الأَرْوَاحَ فِى الأَجْسَادِ عِنْدَ الحَيَاةِ** (mecaz olduğu varsayılan:) [Allah, hayat anında ruhları bedenlerde yayar]. (TA.) ― -b4- [Yine bundan dolayı,] **بَسَطَ اللّٰهُ الرِّزْقَ** (mecaz olduğu varsayılan:) Allah rızkı çoğalttı, yahut bol yaptı, ve artırdı, genişletti, yahut bol ve çok yaptı. (Msb, K. *) Kur’ân’da [ii. 246] şöyle denmiştir: **وَاللّٰهُ يَبِضُ وَيَبْسُطُ** (Msb ve TA’da قبض maddesinde, bk.). Ve sen dersin ki, **بَسَطَ عَلَيْهِمُ العَدْلَ** (mecaz:) [Onlara adaleti genişçe yaydı]; ve yine ↓**بَسَّطَهُ**. (TA.) ― -b5- [Yine bundan dolayı,] **فُلَانٌ يَبْسُطُ عَبِيدَهُ ثُمَّ يَقْبِضُهُمْ** (mecaz:) [Falanca kölelerinin serbestliğini genişletir; sonra onların serbestliğini daraltır]. (A’da قبض maddesinde.) ― -b6- [Yine bundan dolayı, **بَسَطَ وَجْهَهُ** (mecaz olduğu varsayılan:) onun yüzünü, sanki genişlemiş gibi, kırışıksız yaptı: 7’ye bak. Ve **بَسَطَ قَلْبَهُ** (mecaz olduğu varsayılan:) onun kalbini genişletti: قبض maddesinde 1’in sonuna yakın, bazı sûfîlerin kullandığı **قَبْضٌ** ve **بَسْطٌ** hakkındaki notlara bak. Ve] **بَسَطَهُ**, tek başına, [aynı şeyi ifade eder; yahut] (mecaz:) onu sevindirdi; onu sevinçli, yahut neşeli, yahut şen yaptı: (M, K, TA:) çünkü insan sevindiğinde yüzü kırışıksız olur (**يَنْبَسِطُ**), ve [renginde] değişir [ve neşelenir]: MF tarafından mecaz olmadığı söylenmesi yanlıştır: mecaz olduğu, A’da Z tarafından ileri sürülmüştür: MF ayrıca bunun müvelled olmadığını söyler; ve bunda haklıdır; çünkü bu, Muhammed’in bir sözünde geçer: şöyle ki, Fâtıma hakkında bir rivayette: **يَبْسُطُنِى مَا يَبْسُطُهَا** Onu sevindiren şey beni sevindirir: (TA:) [**قَبَضَهُ**’da da bak; bu söz başka bir rivayete göre zikredilmiştir:] ↓**أَبْسَطَنِى** [(mecaz:) beni sevindirdi anlamında] günümüzde yaygın olan avamın bir hatasıdır. (TA.) ― -b7- [Yine bundan dolayı,] **الخَيْرُ يَقْبِضُهُ وَالشَّرُّ يَبْسُطُهُ** (mecaz:) [Zenginlik onu eli sıkı, tutucu, yahut cimri yapar; fakirlik ise onu eli açık, cömert, yahut keremli yapar]. (A’da قبض maddesinde.) ― -b8- [Yine bundan dolayı,] **بُسَطَ مِنْ فُلَانٍ** (mecaz:) falancayı hayâdan yahut çekinmeden uzak kıldı: (S, O, K, TA:) onu cesaretlendirdi; onu [**دَالَّة** diye adlandırılan türden] küstah cesarete sevk etti. (Har s. 155.) [CK’de, **بَسَطَ فُلاناً من فُلانٍ** ifadesi, yanlış olarak **بَسَطَ فُلَانٌ مِنْ فُلَانص** yerine konmuştur] ― -b9- [Yine bundan dolayı,] **بَسَطَ اللّٰهُ فُلَانًا عَلَىَّ** (mecaz:) Allah falancayı bana üstün kıldı, yahut üstün hükmetti. (Z, Sgh, K, TA.) ― -b10- [Yine bundan dolayı,] **بَسَطَ المَكَانُ القَوْمَ** (mecaz:) mekân, kavim yahut topluluk için yeterince geniş, yahut bol oldu. (K, TA.) Ve **هٰذَا فِرَاشٌ يَبْسُطُكَ** (mecaz:) bu, senin için bol olan, (S, K,) yahut yeterince geniş olan bir yataktır. (A.) Ve **فَرَشَ لِى فِرَاشاً لَا يَبْسُطُنِى** benim için bir yatak serdi [benim için yeterince geniş olmayan, yahut] [fazla] dar olan. (ISk, S.) ― -b11- [Yine bundan dolayı,] **بَسَطَ العُدْرَ**, (K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (TA,) ve mastar ismi de böyledir, (S, TA,) (mecaz:) özrü kabul etti, yahut benimsedi. (S, K, TA.) ― -b12- Fiilin bütün bu anlamları, yukarıda ilk zikredilenin dallarıdır. (TA.) -A2- **بَسَطَ**, muzâri‘i **بَسُطَ** , (M, K,) mastar ismi **بَسَاطَةٌ**, (M,) (mecaz olduğu varsayılan:) diliyle serbest, yahut kayıtsız (**مُنْبَسِطٌ**) oldu, yahut oldu. (M, K.)

2 **بَسَّطَ**: 1’e bak, dört yerde.

**باسطهُ**
3 **باسطهُ** **باسطه** **باسطة** , mastar ismi **مُبَاسَطَةٌ** ve **بِسَاطٌ** (mecaz:) [onunla hayâ yahut çekinme olmaksızın; cesurca; serbest ve kolay bir tarzda; yahut neşeli olarak konuştu, yahut davrandı]: (TA:) onunla gülerek yahut tebessüm ederek karşılaştı; dişlerini gösterecek şekilde. (TA’da iki mastardan ikincisinin açıklamasına göre.) [**كَاشَرَهُ**’a bak.] Sen ayrıca dersin ki, **بَيْنَهُمَا مُبَاسَطَةٌ** (mecaz:) [ikisi arasında hayâ yahut çekinmeden uzak konuşma yahut davranış; cesur; serbest ve kolay; yahut neşeli (bir hâl) vardır]. (TA.)

4 **أَبْسَطَ**: 1’in ikinci yarısına bak.

5 **تَبَسَّطَ**: 7’ye bak. ― -b2- **تبسّط فِى البِلَادِ** (mecaz olduğu varsayılan:) beldelerde uzaklara ve genişçe yolculuk etti. (S, TA.) ― -b3- **خَرَجَ يَتَبَسَّطُ** (mecaz olduğu varsayılan:) bahçelere ve yeşil alanlara yönelerek dışarı çıktı: “güzel kokulu bitkileri olan arazi” anlamındaki **بَسَاطٌ**’dan. (TA.)

**انبسط**
7 **انبسط** **أنبسط** **انبسط** **ٱنبسط** **بَسَطَهُ**’nun quasi-meçhulüdür; ve yine ↓**تبسّط**, **بَسَّطَهُ**’nun (quasi-meçhulü)dür; ikisi de şu anlamdadır: yayıldı yahut yayılmış oldu yahut ileriye doğru yayıldı; genişledi yahut genişlemiş oldu, yahut kendini genişletti; uzadı yahut uzatılmış oldu, yahut kendini uzattı: [&c.]. (M, K, TA.) Sen dersin ki, **انبسط الشَّيْءُ عَلَى الأَرْضِ** [Şey yer üzerine yayıldı yahut yayılmış oldu, vb.]. (S.) Ve **انبسط النَّهَارُ** gün ilerledi, güneş yüksek iken: uzun oldu: (M, K, TA:) ve benzeri şekilde fiil başka şeylere nispetle de kullanılır. (M, TA.) ― -b2- [Ve bundan dolayı, (mecaz olduğu varsayılan:) genişçe söz söyledi. ― -b3- Ve] **انبسط وَجْهُهُ** (mecaz olduğu varsayılan:) [yüzü, sanki genişlemiş gibi, kırışıksız oldu; yani açıldı, yahut neşeli oldu; ve böylece **انبسط** tek başına; yahut KL’de söylendiği gibi, yüz bakımından açık, yahut neşeli oldu]. (TA.) [Ve **انبسط**, tek başına, (mecaz:) kalbi genişledi; yahut sevindi; yahut sevinçli, yahut neşeli oldu: **بَسَطَهُ**’a bak.] ― -b4- [Yine bundan dolayı,] **انبسط** (mecaz:) hayâyı yahut çekinmeyi bıraktı; ondan serbest oldu: (S, TA:) cesur, ileri atılan, küstah, yahut kibirli oldu: (KL, PS:) [**دَالَّة** diye adlandırılan türden] küstah cesarete cesaretlendirildi ve sevk edildi. (Har s. 155.) Ve **انبسط اـِلَيْهِ** (mecaz:) [konuşmada ona karşı açık, yahut sakınmasız oldu: ve ona karşı hayâ yahut çekinme olmaksızın davrandı; yahut cesaret, ileri atılma, küstahlık, yahut kibir ile; ve ona (yani bir işe) cesaret, ileri atılma, küstahlık, yahut kibir ile yöneldi.] (TA.)

**بَسْطٌ**
**بَسْطٌ** **بِسَاط** **بَسْط** , “belirli bir sarhoş edici şey” [kenevirden bir hazırlama] anlamında, müvelleddir. (TA.) **بُسْطٌ**: aşağıda **بَسِيطٌ**’e bak, yedi yerde. **بِسْطٌ**: aşağıda **بَسِيطٌ**’e bak, yedi yerde. **بُسُطٌ**: aşağıda **بَسِيطٌ**’e bak, yedi yerde.

**بَسْطَةٌ**
**بَسْطَةٌ** **بِسَاط** **بَسْط** **بَسْطَهُ** **بَسْطَة** genişlik, yahut bolluk; eş anlamlısı **سَعَةٌ**: (S, Sgh, Msb:) ve uzunluk, yahut yükseklik: (Sgh:) çoğulu **بِسَاطٌ**: (Sgh:) ve artış: yahut fazlalık, yahut aşırılık: (TA:) ve, (M, K,) yine ↓**بُسْطَةٌ**, (K,) üstünlük; (M, K;) ilimde ve bedende: (M:) yahut ilimde, genişçe ele alma, yahut genişleme: (K:) yahut kendine ve başkalarına fayda: (TA:) ve bedende, boy, yahut uzunluk; ve kemal, yahut tamlık. (K.) Kur’ân’da [ii. 24] şöyle denmiştir: **وَزَادَهُ بَسَطَةً فِى العِلْمِ الجِسْمِ** [Ve onu ilim yahut bilgi ve beden bakımından üstünlükte, vb., artırdı]: (M,TA:) Zeyd İbn-‘Alî burada ↓**بُسْطَةً** okudu. (TA.) ― -b2- [Bir kol boyu.] **بَاسِطٌ**’a bak. ― -b3- **اِمْرَأَةٌ بَسْطَةٌ**. Bedence güzel ve parlak (sıkı) bir kadın: ve aynı şekilde, **ظَبْيَةٌ**, böyle olan bir ceylan. (M.)

**بُسْطَةٌ**
**بُسْطَةٌ** **بِسَاط** **بَسْط** **بَسْطَهُ** **بَسْطَة**: iki yerde **بَسْطَةٌ**’ye bak.

**أُذُنٌ بَسْطَآءُ**
**أُذُنٌ بَسْطَآءُ** ذ (mecaz:) geniş ve büyük bir kulak. (M, K, TA.)

**بُسْطِىٌّ**
**بُسْطِىٌّ** **بِسَاط** **بَسْط** **بُسْطى** **بُسْطى** **بُسْط** [yahut halılar, vb.] satıcısı: çoğulu **بُسْطِيُّونَ**. (TA, fakat orada yalnız çoğul zikredilmiş ve açıklanmıştır.)

**بَسْطَانُ**
**بَسْطَانُ** **بسطان**: **بَسِيطٌ**’e bak.

**بُسْطَانٌ**
**بُسْطَانٌ** **بسطان**: **بَسِيطٌ**’e bak.

**بَسَاطٌ**
**بَسَاطٌ** **بِسَاط** genişlemiş ve düz arazi (**أَرْض**); ve yine ↓ **بَسِيطَةٌ**: (M, K:) ve geniş, yahut ferah; (AO, S, K;) ve yine ↓ **بِسَاطٌ**, (Fr, K,) bunun açıklamasında Fr şunu ekler: içinde hiçbir şey elde edilmeyen; (TA;) ve ↓ **بَسِيطٌ**; (K;) ve ↓ **بَسِيطَةٌ**: (AO, K:) ve aynı şekilde, bir yer; (S, TA;) ve yine ↓ **بِسِاطٌ**; (TA;) ve ↓ **بَسِيطٌ**: (S, TA;) ve içinde güzel kokulu bitkiler bulunan arazi: (TA:) yahut ↓**بَسِيطةٌ** bir isimdir, (IDrd, M,) bazılarına göre, (M,) ve yeri (toprağı) ifade eder. (IDrd, M, Msb, K.) Sen dersin ki, **نَحْنُ فِى بِسَاطٍ** ↓**وَسَعَة** (mecaz:) [Biz geniş ve bolluk içinde bir hâldeyiz]. (TA.) Ve **بَيْنَنَا وَبَيْنَ المَآءِ مِيلٌ بساطٌ** [son kelime böyle, **ب** üzerinde hiçbir hareke işareti olmaksızın] (mecaz olduğu varsayılan:) bizimle su arasında uzun bir mil vardır. (TA.) [Ayrıca **بَاسِطٌ**’a bak.] Ve **مَا عَلَى البَسِيطَةِ** ↓**مِثْلُ فُلَانٍ** yeryüzünde falanca gibisi yoktur. (TA.) Ve ↓**ذَهَبَ فِى بُسَيْطَةَ**, küçültme, gayr-i munsarif, o (bir adam, TA) yeryüzünde, yahut arazide gitti. (A, O, L, K.) ― -b2- Ayrıca büyük bir tencere. (Sgh, K.)

**بِسَاطٌ**
**بِسَاطٌ** **بِسَاط** yayılmış yahut serilmiş şey; (S, M, K, B;) her ne olursa olsun; ona uygulanan bir isim: (B:) [ve özellikle halı; bununla kastedilen, onun hakkında “bilinen belirli bir şey” denmesidir; kelime, مَفْعُولٌ vezni anlamında فِعَالٌ veznindedir; مَكْتُوبٌ anlamında **كِتَابٌ**, ve مَفْرُوشٌ anlamında **فِرَاشٌ**, vb. gibi:] (Msb:) çoğulu [kesret] **بُسُطٌ** (M, Msb, K) ve **بُسْطٌ** ve [kıllet] **أَبْسطَةٌ**. (TA.) ― -b2- Paragrafın ortasına yakın, ayrıca **بَسِيطٌ**’e bak. ― -b3- **اِنْبَرَى لِطَىِّ بِسَاطِهِ**. (mecaz olduğu varsayılan:) sözünü kısaltmaya koştu anlamında bir deyimdir. (Har s. 280.) -A2- Ayrıca, **سَمُر** denilen ağacın yapraklarıdır; ağaç dövülürken, onlar için serilmiş bir elbise yahut kumaş parçası üzerine düşer. (M, K.) -A3- Üç yerde **بَسَاطٌ**’a da bak.

**بَسِيطَ**
**بَسِيطَ** **بَسِيط** , ve **بَسِيطَةٌ**: altı yerde **بَسَاطٌ**’a bak. ― -b2- **وَقَعَ الغَيْثُ بَسِيطًا مُتَدَارِكًا** Yağmur, yeryüzü üzerine genişçe yayılır halde, sürekli yahut ardışık olarak yağdı. (TA.) ― -b3- **فُلَانٌ بَسِيطُ الجِسْمِ** (mecaz olduğu varsayılan:) [Falanca bedence uzundur]. (S, TA.) ― -b4- **بَسِيطُ الوَجْهِ** (mecaz:) yüzü [kırışıksız, yahut] sevinçle parlak olan bir adam: (M, K, TA:) çoğulu **بُسُطٌ** (M, K. *) ― -b5- **بَسِيطُ اليَدَيْنِ** (mecaz:) iyilikte geniş olan bir adam; (M, TA;) cömert, bol veren: (K, TA:) çoğulu **بُسُطٌ**: (M, K:) [ve böylece] **بَسِيطُ البَاعِ** (S,) [ve] **مُنْبَسِطُ** ↓**البَاعِ**. (TA.) Ve ↓**يَدُهُ بِسْطٌ** (S, K,) مَطْحُونٌ anlamında **طِحْنٌ**, ve مَقْطُوفٌ anlamında **قِطْفٌ** gibi, (TA,) ve ↓ **بُسُطٌ** (Z, K,) **أُنُفٌ** ve **سُجُحٌ** gibi, (Z,) ve (Z, K) kısaltma ile, (Z,) ↓**بُسْطٌ**, (Z, K,) ve ↓**مَبْسُوطَةٌ**, (TA,) (mecaz:) onun eli cömerttir; eş anlamlısı **مُطْلَقَةٌ**, (S, K, TA,) ve **طَلْقٌ**; (TA;) yahut harcamada geniştir. (TA.) Kur’ân’da [v. 69] şöyle denmiştir: **بَلْ** ↓**يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ**; (TA;) ve bir kıraate göre, ↓**بِسْطَانِ**; (S, K;) ve başka bir kıraate göre, damme ile, [sanki ↓ **بُسْطَانِ** imiş gibi,] (Z, K, TA,) [fakat denmiştir ki] bu durumda mastar ismi olarak kullanılmıştır, [dolayısıyla ↓**بُسْطَانٌ**, çünkü mastar ismi, bir ikiliye ve çoğula, değişmeksizin sıfat olarak uygulanır,] **غُفْرانٌ** ve **رُضْوَانٌ** gibi; yahut bazılarına göre, en muhtemel olan [↓**بَسْطَانُ**’dur,] **رَحْمَانُ** gibi; ve Talha İbn-Musarrif ↓**بِسَطَانِ** okudu: (TA:) anlam şudur: (mecaz:) Hayır, onun iki eli cömerttir, yahut bol vericidir; ibare bir teşbihtir; çünkü bu durumda el yoktur, ne de uzatma. (TA.) Ve bir rivayette şöyle denmiştir: **لِمُسِىْءِ النَّهَارِ حَتَّى يَتُوبَ** ↓**يَدَا اللّٰهِ بُسْطَانِ بِاللَّيْلِ وَلِمُسِىْءِ اللَّيْلِ حَتَّى يَتُوبَ بِالنَّهَارِ**, (K, * TA,) yahut bir rivayete göre, ↓ **بِسْطَانِ**, (TA,) anlamı (mecaz:) Allah, gündüz kötülük işleyene, gece tevbe edinceye kadar bağışlamada cömerttir [ve gece kötülük işleyene, gündüz tevbe edinceye kadar]: çünkü bir hükümdar, hediyelerinde (mecaz:) emriyle ve işaretiyle cömert olduğunda, hiçbirini eliyle vermese de, ve onu onlarla hiç uzatmasa da, **مَبْسُوطُ** ↓**اليَدِ** denir. (Sgh. TA.) ― -b6- **بَسِيطٌ** ayrıca **مُنْبَسِطُ** ↓**اللّسَانِ**, (Lth,) yahut **مُنْبَسِطٌ بِلِسَانِهِ**, (M, K,) (mecaz olduğu varsayılan:) [dilce serbest, yahut diliyle kayıtsız,] bir adama uygulanır: (M:) dişili ة ile. (K.) ― -b7- **البَسِيطُ** ayrıca, şiir vezninin belirli bir türünün adıdır; (S, M, * K;) yani üçüncüsü; ölçüsü, **مُسْتَفْعِلُنْ فَاعِلُنْ**’dan sekiz [dört yerine bir hata] defa oluşur: (K:) buna, **أَسْبَاب**’ının uzatılmasından dolayı bu ad verilmiştir; bir **سَبَب** ile başlayıp hemen ardından başka bir **سَبَب** gelmesiyle; Ebû-İshâk tarafından söylendiği gibi. (M.) ― -b8- [**بَسِيطٌ**, felsefede de (mecaz olduğu varsayılan:) basit; bileşik olmayan anlamında kullanılır.]

**بَسِيطَةٌ**
**بَسِيطَةٌ** **بَسِيط** **بَسِيطة** **بَسِيطة** , sıfat olarak; ve isim olarak: dört yerde **بَسَاطٌ**’a bak. ― -b2- [Felsefede, (mecaz olduğu varsayılan:) basit unsur: çoğulu **بَسَائِطُ**.]

**ذَهَبَ فِى بُسَيْطَةَ**
**ذَهَبَ فِى بُسَيْطَةَ** ذ: **بَسَاطٌ**’a bak.

**بَاسِطٌ**
**بَاسِطٌ** **باسط** **بَسَطَ**’ın ism-i fâilidir. ― -b2- Kur’ân’da [vi. 93] şöyle denmiştir: **وَالمَلَائِكَةُ بَاسِطُوا أَيْدِيهِمْ**, anlamı (mecaz:) melekler, mutlak zor ve güç ile onlara hâkim kılınmış iken. (K, * TA.) Ve yine, Kur’ân’da [xiii. 15]: **كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ اـِلَى المَآءِ لِيَبْلُغَ** (mecaz:) suya yalvaranın, [iki eliyle] ona işaret etmesi gibi, onun [ağzına ulaşması ve böylece] duasına cevap vermesi için; (K, * TA;) yahut, fakat duasına cevap vermez. (O, TA.) ― -b3- **البَاسِطُ** (mecaz olduğu varsayılan:) Allah; dilediğine rızkı genişleten, yahut büyüten, yahut bol ve çok yapan; (K, TA,) cömertliği ve rahmetiyle: (TA:) yahut [canlanma] anında ruhları bedenlerde yayan (**يَبْسُطُ**). (TA.) ― -b4- **مَآءٌ بَاسِطٌ** (mecaz:) otlaktan yahut meradan uzak olan su, (M, K, TA,) fakat **مُطْلِبٌ** denilenden daha az uzak. (M, TA.) Ve **خَمْسٌ بَاسِطٌ** (mecaz olduğu varsayılan:) zor bir **خِمْسَ** [yani beş günlük türden bir yolculuk; ikincisi, üçüncüsü ve dördüncüsü susuz]; eş anlamlısı **بَائِصٌ**. (Sgh, K.) Ve **عُقْبَةٌ بَاسِطَةٌ** (ISk, S, M, K [CK’de yanlış olarak **عَقَبَةٌ**]) (mecaz olduğu varsayılan:) uzak, yahut mesafeli, (ISk, S,) yahut uzun: (TA:) yahut suya iki gecesi olan. (M, K.) Sen dersin ki, **سِرْنَا عُقْبَةً بَاسِطَةً** (mecaz olduğu varsayılan:) [bir menzil yürüdük, vb.,] uzak, yahut mesafeli, yahut uzun olan. (ISk, S, * TA.) ― -b5- **رَكِيَّةٌ قَامَةٌ بَاسِطَةٌ**, [CK’de,] ve **قامَةُ باسِطَةٌ**, tamlamasıyla birlikte başa getirilen isim olarak, gayr-i munsarif; sanki onu belirli yapmışlar gibi; yani ↓**قَامَةٌ وَبَسْطَةٌ** [bir insan boyu ve bir kol boyu ölçüsünde bir kuyu]. (O, K.) AZ der ki: **حَفَرَ الرَّجُلُ قَامَةً بَاسِطَةً** Adam, boyu ve kol boyu derinliğinde kazdı. (L, TA.)

**مَبْسَطٌ**
**مَبْسَطٌ** **مبسط** genişlik, yahut yaygınlık; eş anlamlısı **مُتَّسَعٌ**: (K:) şu ibarede olduğu gibi **بَلَدٌ عَرِيضُ المَبْسَطِ** [yaygınlığı geniş bir belde]. (TA.) [Ayrıca **بَسْطَةٌ**’ya da bak.]

**مَبْسُوطُ اليَدِ**
**مَبْسُوطُ اليَدِ** **مبسوط اليد**: ve **يَدَهُ مَبْسُوطَةٌ**, ve **يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ**: **بَسِيطٌ**’e bak.

**مُنْبَسِطُ البَاعِ**
**مُنْبَسِطُ البَاعِ** **منبسط الباع**: ve **مُنْبَسِطُ اللِّسَانِ**: **بَسِيطٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَسَطَ
بَسَطَ U ( n. ac. بَسْط 1 ),
a.  Spread, stretched out, expanded; dilated.

b.  Gladdened.

c.  U ( n. ac. بَسَاْطَة 22t ), Was witty, smart.

بَسَّطَ
بَسَّطَ II ,
a.  Spread out, unfolded.

بَاْسَطَ
بَاْسَطَ III ,
a.  Was free and easy.

أَبْسَطَ
أَبْسَطَ IV ,
a.  Gladdened.

تَبَسَّطَ
تَبَسَّطَ V ,
a.  Was spread out &c.

b.  Roamed, roved.

اِنْبَسَطَ
اِنْبَسَطَ VII ,
a.  see V . ( a ).

b.  Was joyful, glad, merry; light-hearted.

بَسْطَة
بَسْطَة 1t ,
a.  Width, ampleness, capacity.

بَاْسِط
بَاْسِط 21 ,
a.  All-embracing.

بَسَاْط
بَسَاْط 22 ,
a.  Extended, spacious, even.

بَسَاْطَة
بَسَاْطَة 22t ,
a.  Simplicity, naiveness.

بِسَاْط
بِسَاْط 23 , ( pl. بُسُط 10 ),
a.  Carpet.

بَسِيْط
بَسِيْط 25 , ( pl. بُسَطَآءُ 43 ),
a.  Simple, open-hearted; naive.

بَسِيْطَة
بَسِيْطَة 25t , ( pl. بَسَاْئِطُ 46 ),
a.  The earth, surface of the earth.

بَسَاْئِطُ
بَسَاْئِطُ 46
a.  [ art. ], The elements.

بَسڤطَ
N. P. بَسڤطَ I ,
a.  Well, contented, pleased, glad.

##### Türkçe

بَسَطَ
بَسَطَ U ( mastar-ı aslî: **بَسْط** 1 ),
a. Yaydı, uzattı, genişletti; genişletti.

b. Sevindirdi.

c. U ( mastar-ı aslî: **بَسَاْطَة** 22t ), nüktedan oldu, zeki oldu.

بَسَّطَ
بَسَّطَ II ,
a. Yaydı, açtı.

بَاْسَطَ
بَاْسَطَ III ,
a. Serbest ve rahat oldu.

أَبْسَطَ
أَبْسَطَ IV ,
a. Sevindirdi.

تَبَسَّطَ
تَبَسَّطَ V ,
a. Yayılmış oldu vb.

b. Dolaştı, gezindi.

اِنْبَسَطَ
اِنْبَسَطَ VII ,
a. V. ( a )’ya bak.

b. Sevinçli oldu, memnun oldu, neşeli oldu; gönlü ferah oldu.

بَسْطَة
بَسْطَة 1t ,
a. Genişlik, bolluk, kapasite.

بَاْسِط
بَاْسِط 21 ,
a. Her şeyi kuşatan.

بَسَاْط
بَسَاْط 22 ,
a. Yayılmış, geniş, düz.

بَسَاْطَة
بَسَاْطَة 22t ,
a. Sadelik, safdillik.

بِسَاْط
بِسَاْط 23 , ( çoğulu: **بُسُط** 10 ),
a. Halı.

بَسِيْط
بَسِيْط 25 , ( çoğulu: **بُسَطَآءُ** 43 ),
a. Basit, açık yürekli; saf.

بَسِيْطَة
بَسِيْطَة 25t , ( çoğulu: **بَسَاْئِطُ** 46 ),
a. Yer, yerin yüzeyi.

بَسَاْئِطُ
بَسَاْئِطُ 46
a. [ art. ], Unsurlar.

بَسڤطَ
Özel isim. **بَسڤطَ** I ,
a. İyi, hoşnut, memnun, sevinmiş.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بسط
بَسَطَ - يَبْسُطُ - بَاسِط - بِساط - بِساطاً - بَسْطَة - بَسْطَة ً
بَسَطَ - يَبْسُطُ + كائن + شيئاً: يفرده: الحركة المعاكسة لفعل القبض: يفتح ثنياته ويفردها وينشرها ويمدها بشكل سطح منبسط: يفتح ثنيات الشيء نحو الخارج ثم ينشرها ويباعدها ويوسع بينها ويجعلها تمتد على سطح مستو فيجعل الجسم أقرب ما يكون للسطح " المنبسط " أي السطح المستوي الذي لا ثنيات ولا تجاعيد فيه
وهو يدل ضمناً وكناية على فتح خبايا الشيء لتكون كل المكونات المخفية داخله متاحة لكل من يريد أن يحصل عليها
﴿فتثير سحابا فيبسطه في السماء كيف يشاء﴾
بَسَط َ - يَبْسُط ُ + كائن + يديه: ضد قبض وغل يديه: فتح اليد عما تملك للآخر يأخذ منها ما يشاء: وهي كناية عن الكرم والعطاء
﴿وقالت اليهود يد الله مغلولة غلت أيديهم ولعنوا بما قالوا بل يداه مبسوطتان ينفق كيف يشاء﴾
بَسَط َ - يَبْسُط ُ + كائن + شيئاً + إلى كائن: يبسطها وهي تتجه إلى الكائن: وهي الحركة التي يمد فيها المرء يديه المبسوطتان لتطال شيئاً أو تضربه
﴿إلا كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه وما هو ببالغه﴾
﴿لئن بسطت إلي يدك لتقتلني ما أنا بباسط يدي إليك لأقتلك﴾
بَسَطَ - يَبْسُطُ + كائن + شيئاً + بـِ شيء + إلى كائن: يفرده وهو متجه إليه ومصحوباُ بشيء
﴿ويبسطوا إليكم أيديهم وألسنتهم بالسوء﴾
﴿والملائكة باسطوا أيديهم﴾
بَسَطَ - يَبْسُطُ + كائن + شيئاً + لـِ كائن: يفرده ويفتحه فيجعل ما فيه متاحاً وسهل المنال للكائن
﴿الله يبسط الرزق لمن يشاء من عباده ويقدر له﴾
بَاسِط: اسم فاعل صفة مشبهة من " بَسَطَ - يَبْسُطُ ُ "
بِساط: على وزن " فـِعال" : اسم فعل مبالغة من " بَسَطَ - يَبْسُطُ " : الفتح والامتداد والاستواء من غير ثنيات أو تجاعيد
بِساطاً : حال من "بِساط " : بشكل منبسط أي ذو سطح مستو مفتوح مفرود لا تجاعيد فيه
بَسْطَة: على وزن " فـَعـْلَة" اسم فعل  بمعنى مفعول للمرة من " بَسَطَ - يَبْسُطُ ُ ": البسط بطريقة خاصة لكائن أو شيء خاص: القدرة على الانفتاح والامتداد وفرد أعضائه وثنياته للتطاول والوصول بها إلى شيء آخر
بَسْطَة ً: حال من " بَسْطَة"
﴿وزاده بسطة في العلم والجسم﴾: زاده قدرة على بسط أعضائه ومدها وفردها لتطول وتصل إلى أبعد مسافة (بسطة الجسم)، وزاده قدرة على بسط قدرته العلمية ومدها وفردها لتطول وتصل إلى أبعد إمكانياتها (بسطة العلم)
﴿وزادكم في الخلق بصطة﴾ زادكم قدرة على بسط أعضائكم ومدها وفردها لتطول وتصل إلى أبعد مسافة"كناية عن طول الجسم والأذرع والساقين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المد والبسط والفرد ضد الضم والثني"، وهي:
بَسَطَ - يَبْسُطُ، بَصَطَ - يَبْصُطُ، يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَيْدى)، ذَرَعَ - يَذْرَعُ، مَدَّ - يَمُدُّ، مَطاَ - يَمْطوُ
بسط  - يبسط + كائن + شيئاً
 	﴿وقالت اليهود يد الله مغلولة غلت أيديهم ولعنوا بما قالوا بل يداه مبسوطتان ينفق كيف يشاء وليزيدن كثيرا منهم ما أنزل إليك من ربك طغيانا وكفرا وألقينا بينهم العداوة والبغضاء إلى يوم القيامة كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها الله ويسعون في الأرض فسادا والله لا يحب المفسدين(64)﴾ المائدة ﴿ولا تجعل يدك مغلولة إلى عنقك ولا تبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسورا(29)﴾ الإسراء
 	﴿الله الذي يرسل الرياح فتثير سحابا فيبسطه في السماء كيف يشاء ويجعله كسفا فترى الودق يخرج من خلاله فإذا أصاب به من يشاء من عباده إذا هم يستبشرون (48)﴾ الروم
بسط  - يبسط + كائن + شيئاً + إلى  كائن
يبسطوا أيديهم﴿ياأيها الذين آمنوا اذكروا نعمة الله عليكم إذ هم قوم أن يبسطوا إليكم أيديهم فكف أيديهم عنكم واتقوا الله وعلى الله فليتوكل المؤمنون(11)﴾ المائدة ﴿إن يثقفوكم يكونوا لكم أعداء ويبسطوا إليكم أيديهم وألسنتهم بالسوء وودوا لو تكفرون (2)﴾ الممتحنة
	﴿لئن بسطت إلي يدك لتقتلني ما أنا بباسط يدي إليك لأقتلك إني أخاف الله رب العالمين (28)﴾ المائدة
	﴿ومن أظلم ممن افترى على الله كذبا أو قال أوحي إلي ولم يوح إليه شيء ومن قال سأنزل مثل ما أنزل الله ولو ترى إذ الظالمون في غمرات الموت والملائكة باسطوا أيديهم أخرجوا أنفسكم اليوم تجزون عذاب الهون بما كنتم تقولون على الله غير الحق وكنتم عن آياته تستكبرون(93)﴾ الأنعام
 	﴿له دعوة الحق والذين يدعون من دونه لا يستجيبون لهم بشيء إلا كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه وما هو ببالغهوما دعاء الكافرين إلا في ضلال(14)﴾ الرعد
بسط  - يبسط + كائن + شيئاً + لـِ  كائن
الله يبسط الرزق ويقدر:
له مقاليد السموات وهو بكل شيء عليم﴿له مقاليد السماوات والأرض يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر إنه بكل شيء عليم (12)﴾ الشورى ﴿الله يبسط الرزق لمن يشاء من عباده ويقدر له إن الله بكل شيء عليم(62)﴾ العنكبوت
وهو بعباده خبير بصير  	﴿ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا في الأرض ولكن ينزل بقدر ما يشاء إنه بعباده خبير بصير(27)﴾ الشورى ﴿إن ربك يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر إنه كان بعباده خبيرا بصيرا (30)﴾ الإسراء
ألم يروا ذلك ؟ ذلك آية لقوم يؤمنون	﴿أولم يروا أن الله يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر إن في ذلك لآيات لقوم يؤمنون (37)﴾ الروم ﴿أولم يعلموا أن الله يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر إن في ذلك لآيات لقوم يؤمنون (52)﴾ الزمر
لو بسط لعباده لبغوا مثال قارون لبيان الثقة بالله لتحديد البخيل من الكريم	﴿ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا في الأرض ولكن ينزل بقدر ما يشاء إنه بعباده خبير بصير(27)﴾ الشورى ﴿وأصبح الذين تمنوا مكانه بالأمس يقولون ويكأن الله يبسط الرزق لمن يشاء من عباده ويقدر لولا أن من الله علينا لخسف بنا ويكأنه لا يفلح الكافرون(82)﴾ القصص
قل أن الله يبسط ويقدر أكثر الناس لا يعلمون الحكمة من ذلك : يخلف ما أنفقتم	﴿قل إن ربي يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر ولكن أكثر الناس لا يعلمون(36)﴾ سبأ ﴿قل إن ربي يبسط الرزق لمن يشاء من عباده ويقدر له وما أنفقتم من شيء فهو يخلفه وهو خير الرازقين(39)﴾ سبأ
لبيان الفرح بالحياة الدنيا لبيان الإيمان بأن الله	﴿إن ربك يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر إنه كان بعباده خبيرا بصيرا (30)﴾ الإسراء ﴿الله يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر وفرحوا بالحياة الدنيا وما الحياة الدنيا في الآخرة إلا متاع(26)﴾ الرعد
لتحديد البغي	﴿ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا في الأرض ولكن ينزل بقدر ما يشاء إنه بعباده خبير بصير(27)﴾ الشورى
لبيان من يقرض الله قرضا حسناً	﴿من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له أضعافا كثيرة والله يقبض ويبسط وإليه ترجعون (245)﴾ البقرة
باسط
 ﴿له دعوة الحق والذين يدعون من دونه لا يستجيبون لهم بشيء إلا كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه وما هو ببالغهوما دعاء الكافرين إلا في ضلال(14)﴾ الرعد ﴿وتحسبهم أيقاظا وهم رقود ونقلبهم ذات اليمين وذات الشمال وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد لو اطلعت عليهم لوليت منهم فرارا ولملئت منهم رعبا(18)﴾ الكهف
بسطة
 ﴿وقال لهم نبيهم إن الله قد بعث لكم طالوت ملكا قالوا أنى يكون له الملك علينا ونحن أحق بالملك منه ولم يؤت سعة من المال قال إن الله اصطفاه عليكم وزاده بسطة في العلم والجسم والله يؤتي ملكه من يشاء والله واسع عليم(247)﴾ البقرة ﴿أوعجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم لينذركم واذكروا إذ جعلكم خلفاء من بعد قوم نوح وزادكم في الخلق بصطة فاذكروا آلاء الله لعلكم تفلحون(69)﴾ الأعراف
بساطاً
بساطاً﴿والله جعل لكم الأرض بساطا (19) لتسلكوا منها سبلا فجاجا (20)﴾ نوح ﴿وإلى الأرض كيف سطحت (20)﴾ الغاشية
مختار الصحاح
● [بسط] ب س ط: بَسَطَ الشيء بالسين والصاد نشره وبابه نصر و بَسْطُ العذر قبوله و البَسْطَةُ السعة و انْبَسَطَ الشيء على الأرض و الانْبِساطُ ترك الاحتشام يقال بَسَطْتُ من فلان فانبسَطَ و البِسَاطُ ما يبسط ومكان بَسِيطٌ أي واسع ويد بِسْطٌ بوزن قسط أي مطلقة وفي قراءة عبد الله ﴿بل يداه بسطان﴾
الراغب
بسط
- بسط الشيء: نشره وتوسيعه، فتارة يتصور منه الأمران، وتارة يتصور منه أحدهما، ويقال: بسط الثوب: نشره، ومنه: البساط، وذلك اسم لكل مبسوط، قال الله تعالى: }والله جعل لكم الأرض بساطا﴿[نوح/19] والبساط: الأرض المتسعة وبسيط الأرض: مبسوطة، واستعار قوم البسط لكل شيء لا يتصور فيه تركيب وتأليف ونظم، قال الله تعالى:﴾والله يقبض ويبسط﴿[البقرة/245]، وقال تعالى:﴾ولو بسط الله الرزق لعباده﴿[الشورى/27] أي: لو وسعه،﴾وزاده بسطة في العلم والجسم{ [البقرة/247] أي: سعة.
قال بعضهم: بسطته في العلم هو أن انتفع هو به ونفع غيره، فصار له به بسطة، أي: جودا.
وبسط اليد: مدها. قال عز وجل: }وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد﴿[الكهف/18]، وبسط الكف يستعمل تارة للطلب نحو:﴾كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه﴿[الرعد/14]، وتارة للأخذ، نحو:﴾والملائكة باسطوا أيديهم﴿[الأنعام/93]، وتارة للصولة والضرب. قال تعالى:﴾ويبسطوا إليكم أيديهم وألسنتهم بالسوء﴿[الممتحنة/2]، وتارة للبذل والإعطاء:﴾بل يداه مبسوطتان{ [المائدة/64].
والبسط: الناقة تترك مع ولدها، كأنها المبسوط نحو: النكث والنقض في معنى المنكوث والمنقوض، وقد أبسط ناقته، أي: تركها مع ولدها.
ملخص اللسان
1.     بسَطَه يبسُطه بَسْطاً فانبسَط وبَسَّطَه  فتبَسَّط ,
2.     الباسطُ: في أَسماء اللّه تعالى ، الباسطُ هو الذي يَبْسُطُ الرزق لعباده  ويوسّعه عليهم بجُوده ورحمته ويبسُط الأَرواح في الأَجساد عند الحياة.
3.      والبَسْطُ: نقيض القَبْضِ،
4.     وإِنه ليَبْسُطُني ما بسَطَك ويَقْبِضُني ما قبَضَك أَي يَسُرُّني ما  سَرَّك ويسُوءُني ما ساءك.
5.     وبَسْطُ العُذْرِ: قَبوله. وانبسَ
6.     وبسَط الشيءَ: نشره، وبالصاد أَيضاً.
7.     وانبسط النهار وغيره: امتدّ وطال.
8.     والبِساطُ: ما بُسِط.
9.     والبَسْطةُ: الزيادة.
10.                        وأَرض بَساطٌ وبَسِيطةٌ: مُنْبَسطة  مستويَة؛
11.                        البَساطُ والبَسيطة  الأَرض العَريضة الواسعة.
12.                        والبَسْطةُ: السِّعةُ،
13.                        وهذا فراش  يبسُطك إِذا كان واسعاً، أَي يَسَعُك.
14.                        أَرض بَساطٌ وبِساط مستوية لا نَبَل فيها.
15.                         وتبَسَّط في البلاد أَي سار فيها طولاً  وعَرْضاً.
16.                        التبسُّطُ التنزُّه.
17.                         خرج يتبسَّطُ مأْخوذ من البَساط، وهي  الأَرضُ ذاتُ الرَّياحين.
18.                        والبِساطُ: ورقُ  السَّمُرِ يُبْسَطُ له ثوب ثم يضرب فيَنْحَتُّ عليه.
19.                         ورجل بَسِيطٌ:  مُنْبَسِطٌ بلسانه،
20.                        ورجل بَسِيطُ اليدين: مُنْبَسِطٌ بالمعروف،
21.                         وبَسِيطُ الوجهِ: مُتَهَلِّلٌ،
22.                         بِسْطانِ مَبْسُوطَتانِ.
23.                        والانْبِساطُ: ترك الاحْتِشام.
24.                        والبَسْطةُ: الفضيلة.
25.                        لا تَبْسُطْ ذِراعَيْكَ انْبِساطَ الكلب أَي  لا تَفْرُشْهما على الأَرض في الصلاة.
26.                        والبَسِيط: جِنْس من العَرُوضِ سمي به لانْبِساط أَسبابه؛
27.                        وبسطُها مَدُّها،
28.                        وأُذن  بَسْطاء: عريضة عَظيمة.
29.                        فوقع بَسِيطاً مُتدارِكاً أَي انبسط في الأَرض واتسع،
30.                        وامرأَة بَسْطةٌ:  حسَنةُ الجسمِ سَهْلَتُه،
31.                        والبِسْطُ والبُسْطُ: الناقةُ المُخَلاَّةُ على أَولادِها المتروكةُ  معها لا تمنع منها،
32.                        وبِسْطٌ بمعنى مَبْسوطة كالطِّحن والقِطْفِ أَي بُسِطَتْ على أَولادها،
33.                        وعَقَبة باسِطةٌ: بينها وبين الماء ليلتان،
34.                        سِرْنا  عَقبةً جواداً وعقبةً باسِطةً وعقبة حَجُوناً أَي بعيدة طويلة.
35.                         حفر الرجل قامةً باسِطةً إِذا حفَرَ مَدَى قامتِه ومدَّ يَدِه.
36.                        وماء باسِطٌ: بعيد  من الكلإِ، وهو دون المُطْلِب.
37.                        بُسَيْطةُ اسم موضع ربما  سلكه الحُجّاج إِلى بيت اللّه والبَسِيطةُ  :  الموضع بين الكوفة ومكة؛
لسان العرب
● - بسط: في أَسماء اللّه تعالى: الباسطُ، هو الذي يَبْسُطُ الرزق لعباده  ويوسّعه عليهم بجُوده ورحمته ويبسُط الأَرواح في الأَجساد عند الحياة.  والبَسْطُ: نقيض القَبْضِ، بسَطَه يبسُطه بَسْطاً فانبسَط وبَسَّطَه  فتبَسَّط؛ قال بعض الأَغفال:  إِذا الصَّحيحُ غَلَّ كَفّاً غَلاّ،  بَسَّطَ كَفَّيْهِ مَعاً وبَلاّ  وبسَط الشيءَ: نشره، وبالصاد أَيضاً. وبَسْطُ العُذْرِ: قَبوله. وانبسَط  الشيءُ على الأَرض، والبَسِيطُ من الأَرض: كالبِساطِ من الثياب، والجمع  البُسُطُ. والبِساطُ: ما بُسِط. وأَرض بَساطٌ وبَسِيطةٌ: مُنْبَسطة  مستويَة؛ قال ذو الرمة:  ودَوٍّ ككَفِّ المُشْتَرِي، غيرَ أَنه  بَساطٌ لأَخْفافِ المَراسِيل واسِعُ  وقال آخر:  ولو كان في الأَرضِ البَسيطةِ منهمُ  لِمُخْتَبِطٍ عافٍ، لَما عُرِفَ الفَقْرُ  وقيل: البَسِيطةُ الأَرض اسم لها. أَبو عبيد وغيره: البَساطُ والبَسيطة  الأَرض العَريضة الواسعة. وتبَسَّط في البلاد أَي سار فيها طولاً  وعَرْضاً. ويقال: مكان بَساط وبسِيط؛ قال العُدَيْلُ بن الفَرْخِ:  ودُونَ يَدِ الحَجّاجِ من أَنْ تَنالَني  بَساطٌ لأَيْدِي الناعجات عَرِيضُ  قال وقال غير واحد من العرب: بيننا وبين الماء مِيلٌ بَساطٌ أَي مِيلٌ  مَتَّاحٌ. وقال الفرّاء: أَرض بَساطٌ وبِساط مستوية لا نَبَل فيها. ابن  الأَعرابي: التبسُّطُ التنزُّه. يقال: خرج يتبسَّطُ مأْخوذ من البَساط، وهي  الأَرضُ ذاتُ الرَّياحين. ابن السكيت: فرَشَ لي فلان فِراشاً لا  يَبْسُطُني إِذا ضاقَ عنك، وهذا فِراشٌ يبسُطني إِذا كان سابِغاً، وهذا فراش  يبسُطك إِذا كان واسعاً، وهذا بِساطٌ يبسُطك أَي يَسَعُك. والبِساطُ: ورقُ  السَّمُرِ يُبْسَطُ له ثوب ثم يضرب فيَنْحَتُّ عليه. ورجل بَسِيطٌ:  مُنْبَسِطٌ بلسانه، وقد بسُط بساطةً. الليث: البَسِيطُ الرجل المُنْبَسِط  اللسان، والمرأَة بَسِيطٌ. ورجل بَسِيطُ اليدين: مُنْبَسِطٌ بالمعروف،  وبَسِيطُ الوجهِ: مُتَهَلِّلٌ، وجمعها بُسُطٌ؛ قال الشاعر:  في فِتْيةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسامِحٍ،  عند الفِصالِ، قدِيمُهم لم يَدْثُرِ  ويد بِسْطٌ أَي مُطْلَقةٌ. وروي عن الحكم قال في قراءة عبد اللّه: بل  يداه بِسْطانِ، قال ابن الأَنباري: معنى بِسْطانِ مَبْسُوطَتانِ. وروي عن  عروة أَنه قال: مكتوب في الحِكمة: ليكن وجْهُك بِسْطاً تكن أَحَبّ إِلى  الناسِ ممن يُعْطِيهم العَطاء أَي مُتبسِّطاً منطلقاً. قال: وبِسْطٌ  وبُسْطٌ بمعنى مبسوطَتَين. والانْبِساطُ: ترك الاحْتِشام. ويقال: بسَطْتُ من  فلان فانبسَط، قال: والأَشبه في قوله بل يداه بُسْطان  (* قوله «بل يداه  بسطان» سبق انها بالكسر، وفي القاموس: وقرئ بل يداه بسطان بالكسر والضم.) ،  أَن تكون الباء مفتوحة حملاً على باقي الصفات كالرحْمن والغَضْبان،  فأَما بالضم ففي المصادر كالغُفْرانِ والرُّضْوان، وقال الزمخشري: يدا اللّه  بُسْطانِ، تثنيةُ بُسُطٍ مثل رَوْضة أُنُفٍ ثم يخفف فيقال بُسْطٌ كأُذُنٍ  وأُذْنٍ. وفي قراءة عبد اللّه: بل يداه بُسْطانِ، جُعل بَسْطُ اليدِ  كنايةً عن الجُود وتمثيلاً، ولا يد ثم ولا بَسْطَ تعالى اللّه وتقدس عن ذلك.  وإِنه ليَبْسُطُني ما بسَطَك ويَقْبِضُني ما قبَضَك أَي يَسُرُّني ما  سَرَّك ويسُوءُني ما ساءك. وفي حديث فاطمة، رِضْوانُ اللّه عليها: يبسُطُني  ما يبسُطُها أَي يسُرُّني ما يسُرُّها لأَن الإِنسان إِذا سُرَّ انبسط  وجهُه واستَبْشر. وفي الحديث: لا تَبْسُطْ ذِراعَيْكَ انْبِساطَ الكلب أَي  لا تَفْرُشْهما على الأَرض في الصلاة. والانْبِساطُ: مصدر انبسط لا  بَسَطَ فحمَله عليه.  والبَسِيط: جِنْس من العَرُوضِ سمي به لانْبِساط أَسبابه؛ قال أَبو  إِسحق: انبسطت فيه الأَسباب فصار أَوّله مستفعلن فيه سببان متصلان في  أَوّله.وبسط فلان يده بما يحب ويكره، وبسَط إِليَّ يده بما أُحِبّ وأَكره،  وبسطُها مَدُّها، وفي التنزيل العزيز: لئن بسطْتَ إِليَّ يدك لتقتلني. وأُذن  بَسْطاء: عريضة عَظيمة. وانبسط النهار وغيره: امتدّ وطال. وفي الحديث في  وصف الغَيْثِ: فوقع بَسِيطاً مُتدارِكاً أَي انبسط في الأَرض واتسع،  والمُتدارِك المتتابع.  والبَسْطةُ: الفضيلة. وفي التنزيل العزيز قال: إِنَّ اللّه اصطفاه عليكم  وزاده بَسْطةً في العلم والجسم، وقرئ: بَصْطةً؛ قال الزجاج: أَعلمهم  أَن اللّه اصطفاه عليهم وزاده بسطة في العلم والجسم فأَعْلَمَ أَن العلم  الذي به يجب أَن يقَع الاخْتيارُ لا المالَ، وأَعلم أَن الزيادة في الجسم  مما يَهيبُ  (* قوله «يهيب» من باب ضرب لغة في يهابه كما في المصباح.)  العَدُوُّ. والبَسْطةُ: الزيادة. والبَصْطةُ، بالصاد: لغة في البَسْطة.  والبَسْطةُ: السِّعةُ، وفلان بَسِيطُ الجِسْمِ والباع. وامرأَة بَسْطةٌ:  حسَنةُ الجسمِ سَهْلَتُه، وظَبْية بَسْطةٌ كذلك.  والبِسْطُ والبُسْطُ: الناقةُ المُخَلاَّةُ على أَولادِها المتروكةُ  معها لا تمنع منها، والجمع أَبْساط وبُساطٌ؛ الأَخيرة من الجمع العزيز، وحكى  ابن الأَعرابي في جمعها بُسْطٌ؛ وأَنشد للمَرّار:  مَتابِيعُ بُسْطٌ مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ،  كما رَجَعَت في لَيْلِها أُمُّ حائلِ  وقيل: البُسْطُ هنا المُنْبَسطةُ على أَولادها لا تنقبضُ عنها؛ قال ابن  سيده: وليس هذا بقويّ؛ ورواجعُ: مُرْجِعةٌ على أَولادها وتَرْبَع عليها  وتنزع إِليها كأَنه توهّم طرح الزائد ولو أَتم لقال مَراجِعُ. ومتئمات:  معها حُوارٌ وابن مَخاض كأَنها ولدت اثنين اثنين من كثرة نَسْلها. وروي عن  النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَنه كتب لوفْد كَلْب، وقيل لوفد بني  عُلَيْمٍ، كتاباً فيه: عليهم في الهَمُولةِ الرَّاعِيةِ البِساطِ الظُّؤارِ  في كل خمسين من الإِبل ناقةٌ غيرُ ذاتِ عَوارٍ؛ البساط، يروى بالفتح والضم  والكسر، والهَمُولةُ: الإِبل الراعِيةُ، والحَمُولةُ: التي يُحْمل  عليها. والبِساطُ: جمع بِسْط، وهي الناقة التي تركت وولدَها لا يُمْنَعُ منها  ولا تعطف على غيره، وهي عند العرب بِسْط وبَسُوطٌ، وجمع بِسْط بِساطٌ،  وجمع بَسُوط بُسُطٌ، هكذا سمع من العرب؛ وقال أَبو النجم:  يَدْفَعُ عنها الجُوعَ كلَّ مَدْفَعِ  خَمسون بُسْطاً في خَلايا أَرْبَعِ  البساط، بالفتح والكسر والضم، وقال الأَزهري: هو بالكسر جمع بِسْطٍ،  وبِسْطٌ بمعنى مَبْسوطة كالطِّحن والقِطْفِ أَي بُسِطَتْ على أَولادها،  وبالضم جمع بِسْطٍ كظِئْرٍ وظُؤار، وكذلك قال الجوهري؛ فأَما بالفتح فهو  الأَرض الواسعة، فإِن صحت الرواية فيكون المعنى في الهمولة التي ترعى الأَرض  الواسعة، وحينئذ تكون الطاء منصوبة على المفعول، والظُّؤار: جمع ظئر وهي  التي تُرْضِع. وقد أُبْسِطَت أَي تُركت مع ولدها. قال أَبو منصور:  بَسُوطٌ فَعُول بمعنى مَفْعولٍ كما يقال حَلُوبٌ ورَكُوبٌ للتي تُحْلَبُ  وتُرْكَب، وبِسْطٌ بمعنى مَبْسوطة كالطِّحْن بمعنى المَطْحون، والقِطْفِ بمعنى  المَقْطُوفِ.  وعَقَبة باسِطةٌ: بينها وبين الماء ليلتان، قال ابن السكيت: سِرْنا  عَقبةً جواداً وعقبةً باسِطةً وعقبة حَجُوناً أَي بعيدة طويلة. وقال أَبو  زيد: حفر الرجل قامةً باسِطةً إِذا حفَرَ مَدَى قامتِه ومدَّ يَدِه. وقال  غيره: الباسُوطُ من الأَقْتابِ ضدّ المَفْروق. ويقال أَيضاً: قَتَبٌ  مَبسوطٌ، والجمع مَباسِيطُ كما يُجمع المَفْرُوقُ مفارِيقَ. وماء باسِطٌ: بعيد  من الكلإِ، وهو دون المُطْلِب.  وبُسَيْطةُ: اسم موضع، وكذلك بُسَيِّطةُ؛ قال:  ما أَنْتِ يا بُسَيِّطَ التي التي  أَنْذَرَنِيكِ في المَقِيلِ صُحْبَتي  قال ابن سيده: أَراد يا بُسَيِّطةُ فرخَّم على لغة من قال يا حارِ، ولو  أَراد لغة من قال يا حارُ لقال يا بُسَيِّطُ، لكن الشاعر اختار الترخيم  على لغة من قال يا حارِ، ليعلم أَنه أَراد يا بسيطةُ، ولو قال يا  بُسَيِّطُ لجاز أَن يُظن أَنه بلد يسمى بَسيطاً غير مصغّر، فاحتاج إِليه فحقّره  وأَن يظن أَن اسم هذا المكان بُسَيّط، فأَزال اللبس بالترخيم على لغة من  قال يا حارِ، فالكسر أَشْيَعُ وأَذْيَع. ابن بري: بُسَيْطةُ اسم موضع ربما  سلكه الحُجّاج إِلى بيت اللّه ولا تدخله الأَلف واللام. والبَسِيطةُ  (*  قوله «والبسيطة إلخ» ضبطه ياقوت بفتح الياء وكسر السين.) ، وهو غير هذا  الموضع: بين الكوفة ومكة؛ قال ابن بري: وقول الراجز:  إِنَّكِ يا بسيطةُ التي التي  أَنْذَرَنِيكِ في الطَّريقِ إِخْوتي  قال: يحتمل الموضعين.
مقاييس اللغة:
بسط الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتدِادُ الشَّيء في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط، وَالبَسَاط الأرض، وهي البسيطة، يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط؛ قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاجِ مِن أنْ تنالَني
بَسَاطٌ لأيْدِي النَّاعِجاتِ عريضُ
ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقاً. وَالبَسْطَة في كلّ شيءٍ السَّعَة، وهو بَسِيط الجسْمِ والباعِ والعِلْم؛ قال الله تعالىٹ:﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً في العِلْمِ والجسم﴾ (البقرة247). ومن هذا الأصل وإليه يرجع قولُهم النَّاقة التي خُلِّيت هي ووَلَدَها لا تُمنَع منه: بُسْط.
القاموس المحيط:
بَسَطَه نَشَرَه، كبَسَّطَه فانْبَسَطَ وتَبَسَّطَ، يَدَهُ مَدَّها، فلاناً سَرَّه، المكانُ القَوْمَ وَسِعَهُم
اللّهُ فُلاناً عَلَيَّ: فَضَّلَهُ، فلانٌ من فُلانٍ: أزالَ منه الاحْتِشامَ، العُذْرَ: قَبِلَه. وهذا فِراشٌ يَبْسُطُني، أي: واسِعٌ عَريضٌ. والباسِطُ: اللّهُ تعالى يَبْسُط الرِزقَ لِمَنْ يشاءُ: يُوَسِّعُهُ، من الماءِ: البعيدُ من الكَلَأِ. وخِمْسٌ باسِطٌ: بائصٌ. و " المَلائِكَةُ باسِطُو أيْديهِم " ، أي: مُسَلَّطونَ عليهم، كما يقال: بُسِطَتْ يَدُه عليه، أي: سُلِّطَ عليه. و " كباسِطِ كفَّيْهِ إلى الماءِ ليَبْلُغَ فاهُ " ، أي: كَالداعِي الماءَ يُومِىءُ إليه ليُجيبَه. والبِساطُ، بالكسر: ما بُسِطَ ج: بُسُطٌ، ووَرَقُ السَّمُرِ يُبْسَطُ له ثَوْبٌ، ثم يُضَرَبُ، فَيَنْحَتُّ عليه، وبالفتح: المُنْبَسِطةُ المُسْتَوِيةُ من الأرضِ، كالبَسيطَةِ، والأرضُ الواسِعةُ، وتُكْسَرُ، كالبَسيطِ، والقِدْرُ العظيمةُ. والبَسيطةُ: الأرضُ، وع بباديَةِ الشَّأمِ، ويُصَغَّرُ، والناقةُ مع وَلَدِهَا.
وذَهَبَ في بُسَيْطَةَ، مَمْنوعةً مُصَغَّرَةً، أي: في الأرضِ. والبَسيطُ: المُنْبَسِطُ بِلسانِهِ، وهي: بهاءٍ، وقد بَسُطَ، ككَرُمَ، وثالِثُ بُحورِ العَرُوضِ، ووَزْنُهُ: مُسْتَفْعِلُنْ فاعِلُنْ ثَمانِي مَرَّاتٍ. وبَسيطُ الوَجْهِ: مُتَهَلِّلٌ، اليَدَيْنِ: مِسْماحٌ ج: بُسُطٌ. وأذُنٌ بَسْطاءُ: عظيمةٌ عريضةٌ. وانْبَسَطَ النهارُ: امْتَدَّ، وطالَ.
والبَسْطَةُ: الفَضيلةُ. في العِلْمِ: التَّوَسُّعُ، في الجسْمِ: الطُّولُ والكمالُ، ويُضَمُّ في الكلِّ. والبُِسْطُ، بالكسر وبالضم وبضَمَّتَيْنِ: الناقةُ المَتْروكةُ مع وَلَدِها لا تُمْنَعُ ج: أبْساطٌ وبُسْطٌ، وبِساطٌ، بالكسر، وبالضم: شاذٌّ. والمَبْسَطُ: المُتَّسعُ. وعُقْبَةٌ باسِطةٌ: بينها وبين الماءِ لَيْلَتانِ. والباسُوطُ والمَبْسوطُ من الأَقْتابِ: ضِدُّ المَفْروقِ. وبَسْطةُ، ويُصْرَفُ: ع بجَيَّانِ الأَنْدَلُسِ. ورَكِيَّتُه قامَةٌ باسِطةٌ، وقامةُ باسِطَةَ، مُضافةً غيرَ مُجْراةٍ، كأَنَّهُم جَعَلوها مَعْرِفةً، أي: قامةٌ وبَسْطَةٌ.
ويَدُهُ بُسْطٌ وبُسُطٌ، ويُكْسَرُ: مُطْلَقَةٌ، ومنه: " يَدَا اللّهِ بُسْطانِ لِمُسيءِ النهارِ " ، وقُرىءَ: بَلْ يَدَاه بُسْطانِ بالكسر والضم.
تاج العروس:
ب س ط
بَسَطَهُ يَبْسُطُه بَسْطاً : نَشَرَهُ وبالصّادِ أَيْضاً نَقَله الجَوْهَرِيّ . وبَسَطَه : ضِدُّ قَبَضَه كبسَّطَه تَبْسيطاً قالَ بعضُ الأَغْفال :
" إِذا الصَّحيحُ غَلَّ كَفًّا غَلاَّ
" بَسَّطَ كَفَّيْهِ مَعاً وبَلاَّ
فانْبَسَطَ وتَبَسَّطَ . ومن المجازِ : بَسَطَ إليَّ يَدَهُ بما أُحِبُّ وأَكْرَهُ : مَدَّها ومِنْهُ قوله تعالى : " لَئنْ بَسَطْتَ إليَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَني " وكَذلِكَ بَسَطَ رِجْلَهُ وهو مَجازٌ أَيْضاً وكَذلِكَ قَبَضَ يَدَهُ ورِجْلَهُ . وبَسَطَ فُلاناً : سَرَّهُ ومِنْهُ حَديثُ فاطمَةَ رَضِيَ الله عَنْها " يَبْسُطُني مَا يَبْسُطُها " أي : يَسُرُّني مَا يَسُرُّها ؛ لأنَّ الإنْسانَ إِذا سُرَّ انْبَسَطَ وَجْهُهُ واسْتَبْشَرَ . قالَ شَيْخُنا : فإطْلاقُ البَسْطِ بمَعْنَى السُّرورِ من كَلامِ العَرَبِ وليس مَجازاً ولا مُوَلَّداً خِلافاً لِمَنْ زَعَمَ ذلِكَ . وذَكَر الحَديثَ وَقَدْ أَوْضَحَه الشِّهابُ في شَرْح الشِّفاءِ . قُلْتُ : أمّا زَعْمُهم كَوْنَه مولَّداً فخَطَأٌ كَيْفَ وَقَدْ وَرَدَ في كلامِه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلّم وأمّا كونُه مَجازاً فصَحيحٌ صَرَّح به الزَّمَخْشَرِيُّ في الأَسَاسِ . وأصلُ البَسْطِ : النَّشْرُ وما عَداه يَتَفرَّع عَلَيْهِ فتَأَمَّلْ . وفي البصائرِ : أَصْلُ البَسْطِ : النَّشْرُ والتَّوْسيعُ فتارَةً يُتَصَوَّرُ مِنْهُ الأَمْرانِ وتارَةً يُتَصَوَّرُ مِنْهُ أحَدُهما . واسْتَعارَ قَوْمٌ البَسيطَ لكلِّ شَيْءٍ لا يُتَصَوَّرُ فيه تَرْكيبٌ وتأليفٌ ونَظْمٌ . ومن المَجَازِ : بَسَطَ المَكانُ القَوْمَ : وَسِعَهُم ويُقَالُ : هذا بِساطٌ يَبْسُطُكَ أَي يَسَعُك . ومن المَجَازِ : بَسَطَ الله فُلاناً عليَّ : فَضَّلَهُ نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ والصَّاغَانِيُّ . وبَسَطَ فُلانٌ من فُلانٍ : أَزالَ مِنْهُ . وفي العُبَاب : عنه الاحْتِشامَ وهو مَجازٌ أَيْضاً وقال الجَوْهَرِيّ : الانْبِساطُ : تَرْكُ الاحْتِشامِ وَقَدْ بَسَطْتُ من فُلان فانْبَسَطَ . ومن المَجَازِ : بَسَطَ العُذْرَ يَبْسُطُه بَسْطاً إِذا قَبِلَهُ . ويُقَالُ : هذا فِراشٌ يَبْسُطُني أَي واسِعٌ عَريضٌ ونَقَل الجَوْهَرِيّ عن ابن السِّكِّيتِ : يُقَالُ : فَرَشَ لي فِراشاً لا يَبْسُطُني إِذا كانَ ضَيِّقاً . وهذا فِراشٌ يَبْسُطُكَ إِذا كانَ واسِعاً . وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : أَي يَسَعُك وهو مَجازٌ . والباسِطُ : هو الله تعالى هو الَّذي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ أَي يُوَسِّعُه عَلَيْهِ بجودِهِ ورَحْمَتِهِ وقيل يَبْسُطُ الأرْواحَ في الأجْسادِ عندَ الحَياةِ . ومن المَجَازِ : الباسِطُ من الماءِ : البَعيدُ من الكَلإ وهو دونَ المُطْلِبِ ويُقَالُ : خِمْسٌ باسِطٌ أَي بائِصٌ . نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . وبَسْطُ اليَدِ والكَفِّ تارَةً يُسْتَعْمَل للأخْذِ كقَوله تعالى : " والمَلائِكَةُ باسِطو أَيْديهِم " أَي مُسَلَّطون عَلَيْهِم كما يُقَالُ : بُسِطَتْ يَدُهُ عَلَيهِ أَي سُلِّطَ عَلَيه وتارَةً يُسْتَعْملُ للطَّلَبِ نحو قَوله تعالى : " إلاَّ كَباسِطَ كَفَّيْهِ إِلَى الماءِ لِيَبلُغَ فاهُ " أَي كالدَّاعي الماءَ يومِئ إليهِ لِيُجيبَهُ وفي العُبَاب : فلا يُجيبَه . وتارَةً يُسْتَعْمَلُ للصَّوْلَةِ والضَّرْبِ نحو قوله تعالى : " ويَبْسُطوا إليْكم أَيْدِيَهُم وأَلْسِنَتَهُمْ بالسُّوءِ " وتارَةً يُسْتَعْمَلُ للبَذْلِ والإعْطاءِ نحو قولهِ تعالى : " بَلْ يَداهُ مَبْسوطَتانِ " كما سَيَأتي . وكُلُّ ذلك مَجازٌ . والبِساطُ بالكَسْرِ : مَا بُسِطَ وفي الصّحاح : مَا يُبْسَطُ وفي البَصائِرِ : اسمٌ لكلِّ مَبْسوطٍ . وأَنْشَدَ الصَّاغَانِيُّ للمُتَنَخِّلِ الهُذَلِيِّ يَصِفُ حالَه مع أَضْيافِه :
سَأَبْدَؤُهُمْ بمَشْمَعَةٍ وأَثْني ... بجُهْدي من طَعامٍ أو بِساطِ قالَ : ويُرْوى : من لِحافٍ أو بِساطِ فعلى هذه الرِّوايَةِ البِساطُ : مَا يُبْسَطُ . قُلْتُ : وهي روايةُ الأخفَشِ ففي شَرحِ الدِّيوان : ولِحافٌ : طَعامٌ يَقُولُ : يأكُلونَ ويَشْرَبونَ فهو لِحافُهُم . يَقُولُ : أَكَلَ الضَّيْفُ فَنامَ فهو لِحافُه . ويُقَالُ : لِلَّبَنِ إِذا ذَهَبَتْ الرَّغْوَةُ عنه قَدْ صُقِلَ كِساؤُه وأَنْشَدَ رَجُلٌ من أهل البَصْرة :
فباتَ لنا مِنْها وللضَّيْفِ مَوْهِناً ... لِحافٌ ومَصْقولُ الكِساءِ رَقيقُ
قالَ : والمَشْمَعَة : المُزاحُ والضَّحِكُ وأَثْنى أَي أُتْبِع . ج بُسُطٌ ككِتابٍ وكُتُبٍ . والبِساطُ : وَرَقُ السَّمُرِ يُبْسَطُ له ثَوْبٌ ثمَّ يُضْرَبُ فيَنْحَتُّ عَلَيْهِ . والبَساطُ بالفتْحِ : المُنْبَسِطَةُ المُسْتَوِيَةُ من الأرْضِ كالبَسيطَةِ قالَ ذو الرُّمَّة :
ودَوٍّ ككَفِّ المُشْتَري غَيرَ أنَّهُ ... بَساطٌ لأَخْفافِ المَراسيلِ واسِعُ وقال آخر :
ولو كانَ في الأرْضِ البَسيطَةِ مِنْهُمُ ... لِمُخْتَبِطٍ عافٍ لَما عُرِفَ الفَقْرُ وقال أَبو عُبَيْدٍ وغيرُهُ : البَساطُ والبَسيطَةُ : الأرْضُ العَريضَةُ الواسِعَةُ وتُكْسَرُ عن الفَرَّاء وزاد : لا نَبَلَ فيها كالبَسيطِ يُقَالُ : مَكانٌ بَساطٌ وبِساطٌ وبَسيطٌ أَي واسِعٌ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ عن الفَرَّاء وأَنْشَدَ لرُؤْبَة :
" لَنا الحَصَى وأَوْسَعُ البِساطِ وذَكَرَهُ الجَوْهَرِيّ في الصّحاح واقْتَصَرَ عَلَى الفَتْحِ . وأَنْشَدَ للشّاعرِ وهو العُدَيْلُ بنُ الفَرْخِ العِجْليُّ وكان قَدْ هَجا الحَجّاج فَهَرَبَ مِنْهُ إِلَى قَيْصَرَ :
أُخَوَّفُ بالحَجّاجِ حتَّى كأَنَّما ... يُحَرَّكُ عَظْمٌ في الفُؤادِ مَهيضُ
ودونَ يَدِ الحَجّاجِ منْ أنْ تَنالَني ... بَساطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عَريضُ
مَهامِهُ أَشْباهٌ كأَنَّ سَراتَها ... مُلاءٌ بأَيْدي الغاسِلات رَحيضُ فكَتَبَ الحَجّاجُ إِلَى قَيْصَرَ : والله لتَبْعَثَنّ بهِ أو لأغْزُوَنَّكَ خَيْلاً يكونُ أَوَّلُها عِنْدَك وآخِرُها عِنْدي . فبَعَث به فلمّا دَخَلَ عَلَيْهِ قالَ : أَنْتَ القائِلُ هذا الشِّعْر ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فكَيْفَ رَأَيْتَ الله أَمْكَنَ مِنْك ؟ قالَ : وأَنا القائِلُ :
فلَوْ كُنْتُ في سَلْمى أَجا وشِعابِها ... لكان لِحَجّاجٍ عَليَّ سبيلُ
خَليلُ أَميرِ المُؤْمنين وسَيْفُه ... لكُلِّ إمامٍ مُصْطَفًى وخَليلُ
بَنَى قُبَّةَ الإسْلامِ حتَّى كأَنَّما ... هَدَى النَّاسَ من بَعدِ الضَّلالِ رَسولُ فلمّا سَمِعَ شِعْرَهُ عَفا عنه . والبَساطُ : القِدْرُ العَظيمَةُ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . وقيل : البَسيطَةُ : الأرْضُ اسمٌ لَها قالَهُ ابن دُرَيْدٍ يُقَالُ : مَا عَلَى البَسيطة مثلُ فُلانٍ . والبَسيطَةُ : ع ببادِيَةِ الشّامِ قالَ الأخْطَلُ يَصِفُ سَحاباً :
وعَلا البَسيطَةَ فالشَّقيقَ برَيِّقٍ ... فالضَّوْج بَيْنَ رُؤَيَّةٍ وطِحالِ ويُصَغَّرُ قالَ ابنُ بَرِّيّ : بُسَيْطَةُ مُصَغَّراً : اسمُ مَوْضِعٍ رُبَّما سَلَكَهُ الحُجَّاجُ إِلَى بيت الله الحرام ولا يدخُلُهُ الأَلِفُ واللام والبِسيطَةُ وهو غيرُ هذا الموضِعِ : بَيْنَ الكوفَةِ ومَكَّة قالَ : وقولُ الرَّاجِزِ :
" إِنَّكِ يا بَسيطَةُ الَّتِي الَّتِي
" أَنْذَرَنِيكِ في الطَّريقِ إِخْوَتِي يَحْتَمِلُ الموضِعَيْنِ . قُلْتُ : والذي في المُحْكَمِ قولُ الرَّاجِز :
" مَا أَنتِ يا بُسَيِّطَ الَّتِي الَّتِي
" أَنْذَرَنِيكِ في المَقيلِ صُحْبَتِي
قالَ أَرادَ يا بُسَيِّطَةُ فرَخَّمَ عَلَى لغةِ من قالَ : يا حارِ . وفي المعجمِ : بُسَيْطَةُ بالضَّمِّ : فَلاةٌ بَيْنَ أَرْضِ كَلْب وبَلْقَيْن وهي بقَفَا عَفْراءَ وأَعْفَرَ وقيل : عَلَى طَريقِ طَيِّئٍ إِلَى الشَّام ويُقَالُ - في الشِّعْرِ - : بُسَيْط وبُسَيْطَة . وأَمَّا بالفَتْحِ فإِنَّه أَرضٌ بَيْنَ الكوفَةِ وحَزْنِ بَنِي يَرْبوع وقيل : بَيْنَ العُذَيْبِ والقَاعِ وهُناكَ البَيْضَةُ وهي من العُذَيْبِ . وقال ابنُ عبَّادٍ : البَسيطَةُ كالنَّشيطَةِ للرَّئيسِ وهي النَّاقَةُ مع وَلَدِها فتكونُ هي وولَدُها في رُبْعِ الرَّئيس وجَمْعُهَا : بُسُطٌ . قالَ : وذهبَ فُلانٌ في بُسَيْطَةَ مَمْنوعَةً من الصَّرْفِ مُصَغَّرَةً أَي في الأَرْضِ كما في الأَساسِ والعُبَاب وهُو مَجَازٌ . والبَسيطُ : المُنْبَسِطُ بلِسانِهِ وقال اللَّيْثُ : البَسيطُ : المُنْبَسِطُ اللّسَانِ وهي بهاءٍ وَقَدْ بَسُطَ ككَرُمَ بَسَاطَةً . والبَسيطُ : ثالثُ بُحورِ الشِّعْرِ وفي الصّحاح : جِنْسٌ من العَرُوضِ ووزنُه : مُسْتَفْعِلُنْ فاعِلُنْ ثَمانِيَ مَرَّاتٍ سُمِّي به لانْبِساطِ أَسبابِه قالَ أَبو إسْحاق : انْبَسَطَت فيه الأَسْبابُ فصار أَوَّلُه مُسْتَفْعِلُنْ فيه سَبَبانِ مُتَّصِلانِ في أَوَّله . ومن المَجَازِ : رَجُلٌ بَسيطُ الوجهِ أَي مُتَهَلِّلٌ وبَسيطُ اليَدَيْنِ أَي مِسْماحٌ مُنْبَسِطٌ بالمَعْروفِ . جَمْعُهُمَا بُسُطٌ قالَ الشَّاعِرُ :
في فِتْيةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسَامِحٍ ... عندَ الفِضالِ قَدِيمُهم لم يَدْثُرِ ومن المَجَازِ : أُذُنٌ بَسْطَاءُ أَي عَظيمَةٌ عَريضَةٌ . ومن المَجَازِ : انْبَسَطَ النَّهارُ : امْتَدَّ وطَالَ وكَذلِكَ غيرُهُ . ومن المَجَازِ : البَسْطَةُ : الفَضيلَةُ وقَوْلُه تَعَالَى " وزادهُ بَسْطَةً في العِلْمِ والجِسْمِ " فالبَسطَةُ في العِلْمِ : التَّوَسُّعُ وفي الجسم : الطولُ والكَمالُ وقيلَ : البَسْطَةُ في العِلْمِ : أَن يَنْتَفِعَ به وينْفَعَ غيرَه وقال : أَعْلَمَهم الله تعالى أَنَّ العِلْمَ الَّذي بهِ يَجِبُ أَنْ يَقَعَ الاخْتِيارُ لا المالُ وأَعلَمَ أَنَّ الزِّيادَةَ في الجِسْمِ ممَّا يَهيبُ العَدُوَّ . ويُضَمُّ في الكلِّ وبه قرأَ زيدُ بنُ عليٍّ رَضِيَ الله عَنْه " وزادُهُ بُسْطَةً " . والبِسْطُ بالكَسْرِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وشاهِدُه قَوْلُ أَبي النَّجْمِ :
" يَدْفَعُ عنها الجُوعَ كُلَّ مَدْفَعِ
" خَمْسونَ بسْطاً في خَلايا أَرْبَعِ وبالضَّمِّ لغَةُ تَميمٍ نَقَلَهُ الفَرَّاءُ في نَوَادِرِه وبِضَمَّتَيْنِ لَغَةُ بني أَسَدٍ نَقَلَهُ الكِسَائِيّ وهي : النَّاقَةُ المَتْروكَةُ مع وَلَدِها لا تُمْنَعُ عنه وفي الصّحاح : لا يُمْنَعُ منها . والجمع أَبْساطٌ كبِئْرٍ وآبارٍ وظِئْرٍ وأَظْآرِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . وحكَى ابن الأَعْرَابِيّ في جمْعهما بُسْطٌ بالضَّمِّ وأَنْشَدَ للمَرَّار :
مَتابِيعُ بُسْطٌ مُتْئِمَاتٌ رَوَاجِعٌ ... كما رَجَعَتْ في لَيْلِها أُمُّ حائِلِ
وقيل : البُسْطُ ها هنا : المُنْبَسِطَةُ عَلَى أَوْلادها لا تَنْقَبِضُ عنها . قالَ ابنُ سِيدَه : وليس هذا بقَوِيٍّ ورَوَاجِعُ : مُرْجِعَةٌ عَلَى أَوْلادِها ومُتْئِمَات : معها حُوارٌ وابنُ مَخَاضٍ كأَنَّها وَلَدَتْ اثْنَيْنِ من كثرَةِ نَسْلها وبِساطٌ بالكَسْرِ مِثْلُ : بئْرٍ وبِئَارٍ وشَهْدٍ وشِهَادٍ وشِعْبٍ وشِعابٍ وبُساطٌ بالضَّمِّ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ ومثَّلَهُ بظِئْرِ وظُؤَارٍ وهو شاذٌّ وفي اللّسَان : من الجمعِ العَزيزِ . وفي الحَدِيث أَنَّهُ كَتَبَ لوَفْدِ كَلْبٍ - وقيلَ : لوفْد بَني عُلَيْمٍ - كِتاباً فيه : " عَلَيْهِم في الهَمُولَةِ الرَّاعِيَةِ البسَاطِ الظُّؤارِ في كلِّ خَمْسينَ من الإِبِلِ ناقَةٌ غيرُ ذاتِ عَوارٍ " البسَاط يُروى بالفَتْحِ والضَّمِّ والكَسْرِ أَمَّا بالكَسْرِ فهو جمعُ بِسْطٍ بالكَسْرِ أَيْضاً كما قالَهُ الأّزْهَرِيّ وبالضَّمِّ : جمع بُسْطٍ بالضَّمِّ أَيْضاً كشُهْدٍ وشُهادٍ . وأَمَّا بالفَتْحِ فإِنْ صَحَّتِ الرِّوايَةُ فإِنَّها الأَرْضُ الواسِعَةُ كما تَقَدَّم ويكون المعنى في الهَمُولَةِ : الرَّاعِيَةَ الأَرْضَ الواسِعَة وحينئذٍ تَكُونُُ الطَّاءُ منْصوبةً عَلَى المفعولِ كما في اللّسَان . والمَبْسَطُ كمَقْعَدٍ : المُتَّسِعُ . قالَ رُؤْبَةُ في رِوايَةِ أَبي عَمْرٍو والأَصْمَعِيّ . وقال ابن الأَعْرَابِيّ هو للعَجَّاج وكَذلِكَ حُكْمُ ما أَذْكُره من هذه الأُرْجوزَةِ وإِنْ لم أَذْكُر الاخْتِلافَ :
" وبَلَدٍ يَغْتالُ خَطْوَ المُخْتَطِي
" بغَائلِ الغَوْلِ عَرِيضِ المَبْسَطِ وعُقْبَةٌ باسِطَةٌ : بَيْنَها وبينَ الماءِ لَيْلَتانِ وقال ابنُ السِّكِّيتِ : سِرْنا عُقْبَةً جَواداً وعُقْبَةً باسِطَةً وعُقْبَةً حَجُوناً أَي بعيدَةً طَويلَةً . والباسُوطُ والمَبْسُوطُ من الأَقْتابِ : ضِدُّ المَفْروقِ وهو الَّذي يُفْرَقُ بَيْنَ الحِنْوَيْنِ حتَّى يكونَ بينَهُما قَريبٌ مِنْ ذِراعٍ والجمعُ : مَبَاسيطُ كما يُجْمَعُ المَفْروقُ مَفَاريقَ . وبَسْطَةُ ممنوعاً من الصَّرْفِ ويُصْرَفُ : ع بجَيَّانَ من كُوَرِ الأَندلس نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . قُلْتُ : وإليهِ نُسِبَ أَبو عَبْدِ اللهِ محمَّدُ بنُ عيسى بنِ محمَّدٍ الورَّاقُ البَسْطِيُّ القُرْطُبِيُّ حدَّثَ . تُوفِّيَ سنة 396 . ذَكَرَهُ ابنُ الفَرَضِيِّ . وعبدُ الله ابنُ محمَّدِ بنِ عبدِ الرَّحمنِ السَّعْدِيُّ البَسْطِيُّ كَتَبَ عنه محمَّدُ بنُ الزَّكِيِّ المُنْذِرِيُّ من شِعْرِه وهو ضَبَطَه . ورَكِيَّتُهُ قامَةٌ باسِطَةٌ وقامةُ باسِطَةَ مضافَةً غيرَ مُجْراةٍ ؛ كأَنَّهم جَعَلوها مَعْرِفَةً أَي قامةٌ وبَسْطَةٌ كما في العُبَاب . وفي اللّسَان : وقالَ أَبو زَيْدٍ : حفَرَ الرَّجُلُ قامَةً باسِطَةً إِذا حفَرَ مَدَى قامَتِه ومَدَّ يَدِهِ . ومن المَجَازِ : يدُهُ بُسْطٌ بالضَّمِّ وبُسُطٌ بضمَّتين قالَ الزَّمَخْشَرِيُّ : ومِثلُه في الصِّفاتِ . رَوْضَةٌ أُنُفٌ ومِشْيَةٌ سُجُحٌ ثمَّ يُخفَّفُ فيقالُ : بُسْطٌ كعُنْقٍ وأُذْنٍ ويُكسَرُ كالطِّحْنِ والقِطْفِ بمَعْنَى المَطْحونِ والمَقْطوفِ وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ أَي مُطْلَقَةٌ مَبْسوطَةٌ كما يُقَالُ : يَدٌ طِلْقٌ . وقيلَ : مَعْنَاهُ مِنْفاقٌ مُنْبَسِطُ الباعِ ومِنْهُ الحديثُ : " يَدَ اللهِ بُسْطَانِ لِمُسِيءِ النَّهارِ حتَّى يَتوبَ بالنَّهارِ ولِمُسيءِ اللَّيْلِ حتَّى يَتوبَ بالنَّهارِ " يُروى بالضَّمِّ وبالكَسْرِ وقُرئَ : " بَلْ يَداهُ بِسْطَانِ " بالكَسْرِ قرأَ به عبدُ الله بنُ مَسْعودٍ وإليه أَشارَ الجَوْهَرِيّ وهكذا رُوِيَ عن الحَكَم . وقُرِئَ بالضَّمِّ حَمْلاً عَلَى أَنَّهُ مصدَرٌ كالغُفْرانِ والرُّضْوانِ ونقلهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وقال : فيكونُ مِثْلَ رَوْضَةٍ أُنُفٍ كما تَقَدَّم قَريباً . وقال : جَعَلَ بَسْطَ اليدِ كِنايةً عن الجُودِ وتَمْثيلاً ولا يَدَ ثَمَّ ولا بَسْطَ تَعَالى اللهُ وتَقَدَّسَ عن ذلك
وقالَ الصَّاغَانِيُّ في شرحِ الحَديث الَّذي تَقَدَّم قَريباً : هو كِنايةٌ عن الجُودِ حتَّى قيلَ للمَلِكِ الَّذي تُطْلَقُ عَطاياه بالأَمْرِ والإِشارَةِ : مَبْسوطَ اليَدِ وإِن كانَ لم يُعْطِ منها شيئاً بيدِه ولا بَسَطَها به البَتَّةَ والمعنى : إِنَّ الله جَوادٌ بالغُفْرانِ للمُسيءِ التَّائِبِ . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : تَبَسَّطُ في البِلادِ : سارَ فيها طُولاً وعَرْضاً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . والبَسْطَةُ بالفَتْحِ : السَّعَة نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ أَيْضاً وكذا الصَّاغَانِيُّ وزادَ : والطُّول قالَ : وجمْعه بِسَاطٌ وبالكَسْرِ وبه فسَّرَ قولَ المُتَنَخِّلِ السَّابقَ : من طعامٍ أَو بِساطٍ . قُلْتُ : وقيلَ : معنَى قولِ المُتَنَخِّلِ أَو بِساطٍ : أَي أَلْقاه ضاحِكَ السِّنِّ . وقالَ الأخفشُ : سَمِعْتُ مرَّةً شيخاً عالِماً بشِعْرِ هُذَيْلٍ يَقُولُ : البَسْطَةُ : الدُّهْنُ والمعنى : أَي أَدْهنُهُم وأُطْعِمُهم كذا في شرحِ الدِّيوانِ . وقالَ غيرُ واحِدٍ من العَرَبِ : بَيْنَنا وبَيْنَ الماءِ مِيلٌ بَسَاطٌ أَي مِيلٌ مَتّاحٌ . وقال ابن الأَعْرَابِيّ : التَّبَسُّط : التَّنَزُّه يُقَالُ : خَرَجَ يَتَبَسَّطُ مأْخوذٌ من البَسَاطِ وهي الأَرْضُ ذاتُ الرَّيَاحينِ . وقيلَ : الأَشْبَهُ في قَوْله تَعَالَى " بَلْ يَداهُ بسْطان " أَنْ تكونَ الباءُ مَفْتوحةً حَمْلاً عَلَى باقِي الصِّفاتِ كالرَّحمن . وبَسَطَ ذِراعَيْه وابْتَسَطَهُما أَي فَرَشَهُمَا . وَقَدْ نُهِيَ عنه في الصَّلاةِ كما جاء في الحديثِ . وفي وصفِ الغَيْثِ : فوقَعَ بَسيطاً مُتَدارِكاً أَي انْبَسَط في الأَرْضِ واتَّسعَ ومُتَدارِكاً أَي مُتَتَابِعاً . والبَسْطَةُ بالفَتْحِ : الزِّيادَةُ . وفُلانٌ بَسيطُ الجسمِ والبَاعِ . وامرأةٌ بَسْطَةٌ : حَسَنَةُ الجِسْم سَهْلَتُه وظَبْيَةٌ بَسْطَةٌ كَذلِكَ . وناقَةٌ بَسُوطُ كصَبورٍ : تُرِكَتْ ووَلَدَها لا يُمْنَعُ منها ولا تُعْطَفُ عَلَى غيره وهي مع ذلك تُرْكَبُ وجمعُه بُسُطُ بالضَّمِّ وقال الأّزْهَرِيّ : ناقَةٌ بَسوطٌ : فَعُولٌ بمَعْنَى مَفْعُولَة أَي مَبْسُوطَةُ كما يُقَالُ : حَلُوبٌ للَّتي تُحْلَبُ ورَكُوبٌ للَّتي تُرْكَب . وقرأَ طَلْحَةُ بنُ مُصَرِّفٍ : بَلْ يَداهُ بساطان . وأُبْسِطَتِ النَّاقَةُ : تُرِكَتْ مع ولَدِها نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . ويُجمعُ البِساطُ لما يُفْرَشُ عَلَى بُسُطٍ بالضَّمِّ . والبُسْطَةُ والبُسْطِيُّون بالضَّمِّ : جماعةٌ من المُحَدِّثين نُسِبُوا إِلَى بَيْعِها . وقولُ العامَّة : أَبْسَطَنِي رُباعيًّا غَلَطٌ . وقولهم : البَسْطُ لبعضِ المُسْكِراتِ مُوَلَّدة . وبَسَطَ رِجْلَهُ مَجازُ وكذا تَبَسَّطَ عليهِمُ العَدْلُ وبَسَطَه . ونحنُ في بِسَاطٍ واسِعَةٍ . وانْبَسَطَ إِلَيْه وباسَطَهُ وبينَهُما مُبَاسَطَةٌ . وبَسْطَةُ بالفَتْحِ : قريَةٌ بالشَّرْقِيَّة . وبَسْطويه : قريةٌ أُخْرى بالغَرْبيَّة . وبَسُوطُ كصبُور : أَربعُ قُرًى بمصرَ ذَكَرَ ياقوت منها في المُشْتَرَك ثلاثةً منها : في الدَّقَهْلِيَّة وتعرف ببسوط اتفو وفي الغربيَّة بسوط بهنية وتُعْرَفُ ببُساطِ الأَحْلاف وقريةٌ أُخرى بها تُسمَّى كَذلِكَ وتذكر مع بقليس ؛ وفي السَّمَنُّودِيَّة وتُعرفُ ببُساطِ قروص وهو اسمٌ رومِيٌّ كما نَقَلَهُ السَّخاوِيّ . وقيل : بِساط قروص من الغربيَّة والصَّحيحُ مَا قَدَّْمناه . وإِلى هذه نُسِبَ عالِمُ الدِّيارِ المصرِيَّة الشَّمسُ محمَّدُ بنُ أَحمدَ بنِ عُثْمانَ بن نعيم ابن مُقَدَّم البُسطاطِيُّ المالِكِيُّ ولد سنة 806 وتوفي سنة 843 وابنُ عمّه العَلَم سليمانُ بنُ خالِدِ بن نعيم وولَدُه الزَّيْنُ عبدُ الغنيِّ بنُ محمَّدٍ ولد سنة 806 أَجازه الوَلِيُّ بالعِراقيّ والحافظُ بنُ حَجَرٍ وولَدُه البَدْرُ محمَّدُ ابن عبدِ الغنيِّ ولد سنة 836 أَجاز له البُرْهان الحَلبيّ وتوفِّي سنة 892 وعمُّه العِزُّ عبد العزيزِ بمُ محمَّدٍ أَخَذَ عن أَبيه ومات سنة 881 وهم بَيْتُ عِلْمٍ وحَديثٍ

_Türkçe çeviri henüz yok_
