# بسق (ب-س-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Boylu ağaç demektir

- Harfler: ب - س - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَاسِقَاتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | فَاعِلَاتٍ | Meyvesini fırlatanlar | 1 | 1 | [50:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/ayet/50:10.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Salkım demektir
2. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Dal demektir
3. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hurma ağacıdır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بسق |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82.md), [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md), [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin dikine yükselmesi, boy atması, kemale ve dolgunluğa erişerek tepe noktasına ulaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yaratılışın ve rızkın azametini gösteren, göğe doğru boy vermiş ve meyveyle donanmış verimli dikey yükseliş |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin veya varlığın yalnızca hacimce değil, dikey eksende potansiyelini tamamlayarak zirveye çıkması ve meyve verme kapasitesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir fiziksel uzunluk veya boy farkı sayıp, bünyesindeki kemale erme, dolgunlaşma ve verimlilik boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بس | Dağılma, yayılma, ayrışma, ufalanma veya belirgin bir dışa vurum hali ([بسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1.md) erken ortaya çıkma, [بسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B3.md) ufalanıp un ufak olma, [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) enine yayılma ve genişleme, [بسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%84.md) sertleşip ayrışma, [بسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85.md) dudakların açılarak gülümsemesi) | ق | Yayılma ve açılma hareketini dikey eksene, nihai sınıra, toplanma ve kemale ererek yükselme yönüne sevk etmiş; dikey boylanma ve doruğa ulaşma anlamı kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir iç dinamizmin, varlığın özünde saklı olan büyüme potansiyelinin merkezini temsil eder. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Varlığın düşmeden, eğilip bükülmeden dik durmasını, sağlam bir omurga üzerinde yükselişini simgeler. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Ulaşılan nihai yüksekliği, sınır noktasını, zirveyi ve kemal noktasındaki belirginleşmeyi ifade eder. |
| بسق | İçteki gücün sağlam bir eksende zirveye ve sınıra doğru dikine yükselmesi | Özden gelen canlılık ve besinin, dik bir destek üzerinde göğe doğru yükselerek kemal sınırına ve doruk noktasına ulaşması hareketini tasvir eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurma ağacının göğe doğru alabildiğine boy atması, dalları ve meyveleriyle birlikte kemale ermesi; bulutların gökte dikey olarak yükselip beyazlaşması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | İbn Berri’nin aktardığına göre Emevî dönemi şairlerinden Ebû Nevfel bir beytinde kökü kabilenin şeref ve fazilette diğerlerine üstün gelmesi anlamında şöyle kullanmıştır: يا ابن الذين بفضلهم / بسقت على قيس فزاره |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Maqāyīsü’l-Luğa, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça بسق kökü, klasik leksikografide temel olarak yükseklik ve kemal dikeyinde tanımlanmakla birlikte, Sami dillerinin genelinde bu dizilim doğrudan bir kök olarak yaygın bir dağılım göstermez. Kökün Arapça içindeki fonetik varyantları olan [بصق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D9%82.md) ve [بزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D9%82.md) (tükürmek, dışarı fırlatmak/akıtmak) formları, kökün iç dinamizminde bir fışkırma, dışa vurma ve fırlama çağrışımı barındırdığını düşündürmektedir. Erken Arapçada koyunun doğumdan önce süt indirmesine de bu kökten hareketle türetmeler yapılmıştır. Fenike ve İbrani hatlarında dikey boylanma genellikle farklı köklerle karşılanırken, Arapçada بسق formu hurma ziraatının ve çöl ikliminde göğe uzanan ağaç ve bulut formlarının tasviriyle özelleşmiş ve kök içi ses benzeşmeleriyle müstakil bir semantik alan kazanmıştır.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Maqāyīsü’l-Luğa, Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dikey yükseliş ve kemal hali; ses değişimleriyle dışa fışkırma | Hurmanın boy atıp kemale ermesi anlamı esastır; [بصق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D9%82.md) ile sesdeşlik üzerinden fışkırma ve dışa vurma çağrışımları taşır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami / Arap Yarımadası odaklı morfolojik özelleşme | Kuzeybatı Sami dillerinde birebir üçlü kök paralelliği sınırlıdır; Arapçada bitki örtüsü ve dikey yükseliş bağlamında kökleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda kökün üçlü formuna dair doğrulanmış doğrudan soydaş veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīsü’l-Luğa, David Cohen, Lisânü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بسق | Anlamlı | Boylanmak, kemale ermek | Ağacın dikey yükselmesi, insanın erdemde öne çıkması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [بقس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir |
| [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) | Anlamlı | Öne geçmek, geride bırakmak | Zaman, mekân veya fazilet yarışında başkalarından önce hedefe varmak | Kur'an'da geçer; yatay eksende öne çıkma |
| [سقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%A8.md) | Anlamlı | Yakın olmak, boyun uzaması | Bir şeye bitişik derecede yaklaşmak; devenin yavrusu | Kur'an'da geçmez; yakınlık ve dikey uzama |
| [قبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamlı | Ateş koru almak, ışık devşirmek | Büyük bir ateşten aydınlanmak veya ısınmak için pay almak | Kur'an'da geçer; fayda ve enerji aktarımı |
| [قسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%A8.md) | Anlamlı | Sertleşmek, kurumak | Hurmanın ağaçta kuruyup sertleşmesi | Kur'an'da geçmez; katılık ve kuruluk hali |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بسق | Merkez | Dikey boylanma ve kemal | Yalnızca yükselmeyi değil, göğe doğru dik bir eksende boy atıp ürün verme olgunluğunu içerir. | Kemale ermiş, ürün yüklü ve azametli dikey boylanma. |
| [سمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82.md) | Komşu | Yükseklik ve boy | Ağacın veya yapının salt uzun ve ince olmasını ifade eder; dolgunluk ve meyve kemali şart değildir. | Dikey incelik ve salt boy uzunluğu. |
| [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) | Komşu | Uzunluk | Her yönde (en, boy, zaman) genel bir mesafeyi anlatır; dikey veya kemal şartı taşımaz. | Genel kapsamlı boyutsal ve zamansal uzantı. |
| [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) | Komşu | Yücelik, üstünlük | Dikey mesafeden ziyade konum, rütbe ve hâkimiyet bakımından yukarıda olmayı vurgular. | Hiyerarşik ve mekânsal yukarıda oluş. |
| [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) | Zıt | Kısalık, yetersiz kalma | Boyun, sürenin veya niteliğin dikey ve yatay sınırların altında kalması, uzanamaması. | İstenen veya hedeflenen boyuta ulaşamama, kısa kalma. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بسق | Dikey yükseliş ve kemal | Bir gövdenin sağlam biçimde yükselip tepesinde ürünle tamamlanması. | Kesin |
| Latince | procerus, eminens | Uzun boylu, göğe uzanan, seçkin | Fiziksel dikliği ve göze çarpan yüksekliği karşılar; meyve ve bereket katmanını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | towering, lofty, soaring | Göğe doğru yükselen, azametli | Dikey eksendeki büyüklüğü ve azameti iyi ifade eder; bitkisel olgunlaşma nüansı eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | hoch aufragend, hochgewachsen | Yükseklere uzanan, boylu | Ağaç ve yapay unsurların dikine duruşunu karşılar; içsel kemal boyutunu doğrudan taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | élancé, altier | İnce uzun yükselen, ulu | Dikey estetik zarafeti ve yüksekliği verir; canlılık ve meyve verme ağırlığı zayıftır. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَاسِقَاتٍ | Göğe doğru boy vermiş, yüklü ve kemale ermiş hurma ağaçları | Yaratılış delilleri, dirilişin imkânı ve kullara rızık bağlamında tabiatın azameti: Kâf [50:10](https://lisan.digital/tr/ayet/50:10.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İsbât-ı vâcib ve ba's delilleri | Yeryüzünün kupkuru iken göğe uzanan meyveli ağaçlarla donatılmasının dirilişe delil kılınması. | İlahi kudretin ölü toprağa dikey bir azamet ve hayat vermesi. |
| Fıkıh | Ziraat ve zekât hukuku | Ağacın boylanıp meyvesinin olgunlaşma sınırına varması esnasında ürünün durumu ve hasat hükümleri. | Ağacın büluğ ve meyve verme kemaline erişmesi. |
| Tefsir | Tabiattaki nizam ve estetik tasvir | Hurmaların dikey azameti ile meyvelerinin düzenli kümelenmesi arasındaki kudret işaretleri. | Göğe doğru dikey boylanma ve düzenli dizilim birlikteliği. |
| Hadis | Tilavet ve tasvir rivayetleri | Hz. Peygamber’in namazda bu ayeti okuyuşu ve bulutların gökteki dikey yükselişini niteleme. | Gök katmanında dikey olarak yükselip belirginleşen oluşumlar. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve tefekkür | Dikey nizam ve ayet | İnsanın bakışını göğe ve aşkın kudrete yönlendirmek | Canlı yapının yerçekimine direnip göğe doğru dik yükselerek yaratıcının kudretini göstermesi. | Kesin |
| İlmi | Botanik ve büyüme mekaniği | Apikal büyüme ve tepe sürgünü | Enerjiyi ve suyu dikey eksende en tepeye taşıyıp biyokütle üretmek | Ağacın yerin derinliklerinden aldığı suyu onlarca metre yukarıya fışkırtırcasına taşıma gücü. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal hiyerarşi ve liderlik | Fazilette temayüz etme | Toplum içinde liyakat ve ahlak ile dikey yükselme | Bireyin başkalarını ezerek değil, kendi potansiyelini kemale erdirerek öne çıkması. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve sermaye verimliliği | Doruk verimlilik ve getiri | Sabit bir kökten maksimum dikey ürün elde etmek | Hurma ağacı gibi az yer kaplayan ancak dikeyde yüksek katma değer üreten sürdürülebilir zenginlik. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dikey vektörel büyüme ve asimptotik doyum | Bir sistemin tabandan başlayarak tek bir eksen boyunca sürekli ivmelenmesi ve tepe noktasında optimum verim limitine ulaşması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kendini gerçekleştirme ve dikey ahlaki gelişim | Bireyin temel ihtiyaçlarını aşıp zihinsel, ruhsal ve ahlaki erdemler ekseninde doruk noktaya, kemale doğru boy atması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin sadece hurma ağacının metre cinsinden fiziksel boyuna indirgenerek estetik ve üretimsel kemalin dışlanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yalnızca mekanik bir uzunluk değil; kökleri yerde sabit, gövdesi dimdik ve tepesi meyve yüklü bir rızık ve diriliş mucizesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki diriliş (ba's) delilini kaçırmak; ağacın cansız topraktan fışkırıp göğe uzanmasındaki ilahi sanatı sıradan bir botanik boy ölçümüne indirgemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Ölü toprağın canlanması ile insanın yeniden dirilişi arasındaki analojiyi en görkemli dikey doğa tablosu üzerinden kurduğu için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın mükemmelliği, tabiat ayetleri, gökten inen suyun yerde meydana getirdiği mucizeler ve haşir sahnelerinin geçtiği ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın statik ve rastlantısal olduğu yanılgısını düzeltir; dikey büyümenin arkasındaki planlı rızık ve nizam iradesini zihinlere yerleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Hurma ağacının sağlam bir gövde üzerinde göğe doğru dikine boy atması, dalları ve tomurcuklarıyla tam bir yetkinliğe ulaşıp meyve vermesi.
- Soyut anlam: Bir varlığın, zeminle olan bağını koruyarak dikey eksende azami potansiyeline, kemale ve fazilet zirvesine erişmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin içsel potansiyelini dikey doğrultuda en üst sınırına kadar taşıyıp, bu doruk noktayı nihai ürün ve verimle taçlandırma mekanizması.
- LaTeX modeli: $$V(h) = \int_{0}^{H} \sigma(z) \, dz \cdot \Phi(H)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $H$ ulaşılan azami dikey yüksekliği ve kemal sınırını, $z$ dikey büyüme eksenini, $\sigma(z)$ gövdenin dikey eksen boyunca taşıdığı yapısal sağlamlığı ve direnci, $V(h)$ toplam dikey kemal hacmini, $\Phi(H)$ ise bu doruk noktada açığa çıkan ürün, meyve ve bereket potansiyelini simgeler. Formül, salt boy uzamasının değil, dikey yükselişin zirvede verimlilikle bütünleştiği dinamik durumu gösterir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Kaf 50:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/ayet/50:10.md) — بَاسِقَاتٍ

وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ

Meal (IK): Ve birbiri üstüne dizilmiş tomurcuk yüklü yüksek hurma ağaçları.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Boylu ağaç demektir.
“Fıtk” derinin yırtılan kısmı, “fısk” meyvenin kabuğundan ayrılması, “bezk” tükürük, “besk” de hurma diğer meyve ağaçlarında çatlayıp açılan tomurcuklar veya yere dökülen meyveler demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والسين والباء معهما
ق س ب، س ق ب، ق ب س، س ب ق، ب س ق مستعملات قسب: القَسْبُ: تمر يابس يتفتت في الفم، والصاد خطأ.
والقَسْبُ: الصلب الشديد، يقال: إنه لقَسْبُ العلباء أي صلب العقب والعصب، وقَسُبَ قُسُوبةً.
والقَسيبُ: صوت الماء تحت الورق أو القماش، قال:
للماء من تحته قَسيبُ
وقال:
قَسبُ العلابي جراء الألغاد
سقب: السَّقْبُ لغة في الصقب.
والسَّقيبةُ: عمود الخباء، قال:
كسَقْفِ خباء خر فوق السَّقائِبِ
والسَّقْبُ: ولد الناقة. وأسقبت الناقة أي أكثرت وضعها الذكر، وهي مِسْقابٌ، قال رؤبة:
غراءُ مِسقاباً لفَحْلِ أسقَبا
يعني فعلاً على أسْقَبَ يُسْقِبُ، ولم يجعله نعتاً.
والسَّقبُ: الغصن الطويل الريان.
وسألت أبا الدقيش عن قول أبي داود:
... كالقمَر السَّقْبِ
قال: هو الذي امتلأ وتم، عام في كل شيء من نحوه.
والسَّقَبُ: القرب، والجار القريب أحق بسَقَبِه.
سبق: السًّبقُ: القدمة، وتقول: له في الجري وفي الأمر سَبقُ وسُبْقهُ وسابقهُ أي سَبَقَ الناس إليه.
والسًّبقُ: الخطر يوضع بين أهل السِّباق، وجمعه أسباق.
والسِّباقان: قيد أرجل الطائر الجارح بسير أو خيط.
بسق: َبَسقَ وبصق وبزق لغات.
وبُساقٌ: جبل بالحجاز مما يلي الغور.
وبَسَقَتِ النخلة بُسُوقاً: طالت وكملت.
وقوله تعالى: "والنخل باسِقاتٌ" أي طويلات.
وأبْسَقَتِ الشاة فهي مُبْسِقٌ وبَسُوقٌ ومِبساقٌ أي انزلت اللبن قبل الولاد بشهر أو أكثر فتحلب، وربما بَسَقْت وليس بحامل فأنزلت اللبن. وقد سمعت أن الجارية تبسق وهي بكر ويصير في ثديها لبن.
قبس: القَبَسُ: شعلة من نار تقبِسُها وتقتبسها أي تأخذ من معظم النار.
وقَبَستُ النار، واقتبست رجلاً ناراً أو خيراً.
وقَبَستُ العلم واقتبسته. وأقبستُ العلم فلاناً.
وأبو قُبيسٍ: جبل مشرف على مكة.

##### Türkçe

**القاف** ve **السين** ve **الباء** bunlarla birlikte

ق س ب، س ق ب، ق ب س، س ب ق، ب س ق kullanımdadırlar. **قسب**: **القَسْبُ**: ağızda ufalanan kuru hurma; **الصاد** hatadır.
Ve **القَسْبُ**: katı, şiddetli sert; denilir: “O, **قَسْبُ العلباء**’dır” yani topuğun ve sinirin serti; ve **قَسُبَ** **قُسُوبةً**.
Ve **القَسيبُ**: yaprak veya kumaş altında suyun sesi; dedi ki:
للماء من تحته قَسيبُ
Ve dedi ki:
قَسبُ العلابي جراء الألغاد

**سقب**: **السَّقْبُ** **الصقب**’ta bir dildir (lehçedir).
Ve **السَّقيبةُ**: çadırın direği; dedi ki:
كسَقْفِ خباء خر فوق السَّقائِبِ
Ve **السَّقْبُ**: dişi devenin yavrusu. Ve dişi deve **أسقبت** yani erkeği doğurmasını çoğalttı; ve o **مِسْقابٌ**’dır; Rü’be dedi ki:
غراءُ مِسقاباً لفَحْلِ أسقَبا
Yani fiil olarak **أسْقَبَ** üzerine, **يُسْقِبُ**; onu sıfat yapmadı.
Ve **السَّقبُ**: uzun, suya doymuş dal.
Ve Ebû’d-Dukayş’e Ebû Dâvûd’un sözü hakkında sordum:
... كالقمَر السَّقْبِ
Dedi: o, dolmuş ve tamam olmuş olandır; bunun benzerinden her şeyde geneldir.
Ve **السَّقَبُ**: yakınlık; ve yakın komşu, kendi **سَقَبِه**’ine daha hak sahibidir.

**سبق**: **السًّبقُ**: öne geçme (öncelik); ve dersin: onun koşuda ve işte **سَبقُ**’u ve **سُبْقهُ**’u ve **سابقهُ** vardır; yani insanları ona (o şeye) doğru geçti.
Ve **السًّبقُ**: yarış ehli arasında konulan tehlike/ödül; çoğulu **أسباق**.
Ve **السِّباقان**: yırtıcı kuşun ayak bağları; kayış veya ip ile.

**بسق**: **بَسقَ** ve **بصق** ve **بزق** diller (lehçeler)dir.
Ve **بُساقٌ**: Hicaz’da, Gâvr tarafına bitişik bir dağ.
Ve hurma ağacı **بَسَقَت** **بُسُوقاً**: uzadı ve tamamlandı.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “والنخل باسِقاتٌ” yani uzunlar.
Ve koyun **أبْسَقَت**; o halde o **مُبْسِقٌ** ve **بَسُوقٌ** ve **مِبساقٌ**’dır; yani doğumdan bir ay veya daha fazla önce süt indirdi de sağılır; bazen de **بَسَقْت** olur ve gebe olmadığı halde süt indirir. Ve işittim ki cariye **تبسق** olur, o bakire iken, ve memesinin içinde süt olur.

**قبس**: **القَبَسُ**: ondan **تقبِسُها** ve **تقتبسها** ettiğin, yani ateşin büyüğünden aldığın bir ateş alevi.
Ve “**قَبَستُ** ateşi” ve “bir adamdan ateş veya hayır **اقتبست**.”
Ve “ilmi **قَبَستُ** ve onu **اقتبسته**.” Ve “ilmi falana **أقبستُ**.”
Ve **أبو قُبيسٍ**: Mekke’ye nazır bir dağ.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البُساقُ: البصاقُ. وقد بَسَقَ بَسْقاً. وبَسَقَ النخلَ بُسوقاً، أي طال. ومنه قوله تعالى: "والنَخْلَ باسِقاتٍ" ويقال: بَسَقَ فلانٌ على أصحابه، أي عَلاهُم. وأَبْسَقَتِ الناقةُ، إذا وقع في ضرعها اللِبَأُ قبل النِتاج، فهي مُبْسِقٌ، ونوقٌ مَباسيقُ.

##### Türkçe

**البُساقُ**: **البصاقُ**. Ve **بَسَقَ** **بَسْقاً**. Ve **بَسَقَ** **النخلَ** **بُسوقاً**; yani uzadı. Bundan, Yüce Allah’ın sözü: “**والنَخْلَ باسِقاتٍ**”. Ve denilir: **بَسَقَ** falan kimse, arkadaşlarının üzerine; yani onları aştı/yükseldi. Ve **أَبْسَقَتِ الناقةُ**, eğer doğumdan önce memesine **اللِبَأُ** düşerse; o hâlde o **مُبْسِقٌ**tur; ve develer **مَباسيقُ**tur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق س ب
قسب ، قبس ، سبق ، سقب ، بسق : مستعملة .
قسب : قال الليث : القَسْبُ : تَمْرٌ يابِسٌ يَتَفتَّتُ في الفم ، ومَن قاله بالصاد فقد أَخْطأَ .
قال : والقَسْبُ : الصُّلْبُ الشديد ، يقال : إنّه لَقَسْبُ العِلْبَاءِ صُلْبُ العَقَبِ والعَصَب ، وقال رؤبةُ :
قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ
والفعلُ قَسُبَ قُسوبةً .
وقال ابنُ السكيت : سَمِعْتُ قَسِيبَ الماءِ وخَرِيرَه أي : صوْتَهُ .
وقال الليثُ : القَسِيبُ : صوتُ الماء تحت وَرَقٍ أو قماشٍ .
وقال عبيد :
أو جَدْوَلٍ في ظِلاَلِ نخْلٍ
للماء مِن تحته قَسِيبُ
قال ابن السكيت : سمعت قسيب الماءِ وخريره وأَلِيلَهُ ، أي : صوته .
أبو عبيدٍ ، عن الأمويّ : القِسْيَبُّ : الطويلُ من الرجال .
وقال أبو عمرو : القِسْيَبُّ الطويلُ من كل شيءٍ الشديدُ .
وأنشد :
أَلاَ أَراكَ يا ابْنَ بِشْرٍ خِبّا تخْتِلُها خَتْلَ الوليد الضَّبَّا حتى سَلَكْتَ عَرْدَكَ القِسْيَبَّا في صَدْعِها ثم نَخَبْتَ نَخْبَا ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَسُّوبُ : الخُفُّ وهو القَفْشُ ، قال : والقاسبُ : الغُرْمُول المُتَمَهِل ، ونوَى القسْب أصلب النوى .
سقب : قال الليث : السّقْبُ والسَّقِيبَةُ : عمودُ الخِبَاءِ .
وقال ذو الرمَّة :
سَقْبَان لمْ يَتَقشّرْ عنهما النَّجَبُ
أي : طويلان ، ويقال صَقْبان ، وسَقْبُ الناقة بالسين لا غير .
وقال الأصمعي : الصُّقُوبُ : عُمُد الخِباء ، واحدُها صَقْبٌ .
وقال الليث : أَسْقَبت الناقةُ إذا وَضَعَت أكثرَ ما تضعُ الذُّكورَ وأَجْسمَت وأَنْبلَتْ فهي مِسقابٌ .
وأنشد .
غَرَّاء مِسقاباً لفَحْلٍ أَسْقَبا
يريدُ بقوله أَسْقبَ فعلاً ، ولم يجعلْهُ نعتاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا وَضَعَت الناقةُ فولدُها ساعةَ تضعُه سَلِيلٌ قبْل أن يُعْلَمَ أَذَكَرٌ هو أم أُنثى ؛ فإذا عُلم فإن كان ذكراً فهو سَقْبٌ ، وأُمُّه مُسقِبٌ .
وقالت الخنْسَاء :
لمّا اسْتبانت أَنَّ صاحبها ثَوَى
حَلَقَتْ وعلّتْ رأْسها بِسِقابِ
كانت المرأة في الجاهلية إذا مات زوجها حَلقتْ رأسها وخَمَشَت وَجْهها وحمَّرَتْ قطنةً من دَمِ نفسها ووَضَعتْها على رأسها وأخرجَت قطنَها مِنْ خَرْق قناعها لتُعْلِم الناس أنها مصابة ويسمَّى ذلك السِّقاب .
سبق : قال الليث : السَّبْق : القُدْمَةُ في الجَري وفي كلِّ أَمْر ، تقولُ له : في هذا الأمر سُبْقةٌ وسابقةٌ وسَبْق ، والجميع الأسباق ، والسوابق .
ثعلب عن ابن الأعرابي : السَبْق : مصدرُ سَبَقَ سَبْقاً ، والسبَق بفتح الباء : الخَطَر الذي يوضع في النِّضال والرِّهان في الْخَيْل فمن سَبق أَخَذه .
قال : ويقال : سبَّق إذا أخذ السبَق ، وسبَّق إذا أَعطى السَّبَق ، وهذا من الأَضْداد .
وقال محمد بن سلاّم : العربُ تقول للذي يَسْبِق من الخيل سابق وسَبُوق ، وإذا كان يُسْبَق فهو مُسَبَّق .
وقال الفرزدق :
مِن المحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه
سَبُوق إِلى الغايات غيرُ مُسَبَّق
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا سَبَق إِلا في خُفَ أو حافِرٍ أو نَصْلٍ ) ، فالْخُفُّ : الإبل ، والحافرُ : الْخَيْلُ ، والنَّصْلُ : الرَّمْيُ .
وفي حديث آخر : ( مَنْ أدْخَلَ فَرَساً بَيْن فرسين فإنْ كانَ يُؤْمَنُ أنْ يُسْبَقَ فَلا خَيْرَ فيهِ وإنْ كانَ لا يُؤْمَنُ أن يسبقَ فلا بأسَ بهِ ) .
قال أبو عبيد : والأصلُ فيهِ أن يسبق الرجُلُ صاحبه بشيءٍ مُسمًّى على أنه إن سبق فلا شَيءَ له ، وإن سبقهُ صاحبه أخذَ الرَّهنَ ، فهذا هو الحلالُ لأنَّ الرَّهنَ مِن أحدِهمَا دون الآخر ، فإن جعل كلُّ واحدٍ منهما لصاحبهِ رَهناً أيهما سبق أخذَهُ فهذا القمارُ المنهيُّ عنهُ ، فإن أرادا تحليلَ ذَلكَ جعلاَ معهمَا فَرَساً ثالثاً لِرَجُلٍ سواهما ، ويكون فَرَسُهُ كفئاً لفَرَسيْهِما ، ويسمى المحلل والدَّخيلَ ، فيضعُ الرَّجُلانِ الأولان رهنين منْهُمَا ، ولا يضعُ الثَّالثُ شيئاً ، ثم يُرسلونَ الأفراسَ الثلاثَةَ فإنْ سبق أحدُ الأولين أخَذَ رَهنهُ ورهن صاحبه فكانَ طيباً لهُ ، وإنْ سبق الدخيلُ أخذَ الرَّهنينِ جميعاً وإن سُبِق لم يغرم شيئاً ، فهذا معنى الحديث .
أبو منصور : وقد جاءَ الاسْتِبَاق في كتابِ اللَّهِ في ثَلاثَةِ مواضعَ بمعاني مُخْتلفةٍ منها قولهُ عزَّ وجلَّ : ( إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ ) ( يوسف : 17 ) .
قال المفسرون : المعنى : ذهبنا ننْتَضِلُ في الرَّمي .
وقال : ( وَاسُتَبَقَا الْبَابَ ) ( يوسف : 25 ) ، معناه : تبادَرا إلى البابِ ، تبادَرَ كلُّ واحد
منهما إلى الباب ، فإن سبقها يوسفُ فتحَ البابَ وخرجَ وإن سبقتهُ زُليْخَا أغْلَقَتْهُ لئلا يخرجَ ولِتُراوده عن نفسه .
والثالثُ قولهُ : ( كَانُواْ يَكْسِبُونَ وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُواْ الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ ) ( يس : 66 ) ، معنى استباقهمُ الصراطَ مُجاوَزَتهُمْ إياهُ حتى يضلُّوا ولا يهتدوا ، والاستباق في هذا الموضع من واحد ، وهو في الاثنين الأوَّلين من اثنين .
وقال الليث : السباقانِ في رِجلِ الطَّائرِ الجارح قَيداهُ من سير أو خيط ، وسَبَّقْتُ البازي إذا جعلت السِّباقَان في رجليه ، وسبَّقْتُ بين الخَيلِ إذا سابقتُ بينها والمصدرُ التسبيق .
بسق : قال الله عز وجل : ( للهالْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَّهَا طَلْعٌ نَّضِيدٌ ) ( ق : 10 ) .
قال الفراءُ : باسقات : طِوالاً .
يقال : بسق طولاً ، فهو باسق ، فهن طوال النخل .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : إذَا أشْرَق ضرْعُ النّاقَةِ ووقع فيه اللبنُ فهي مُضْرِعٌ فإذا وقع فيه اللِّبأُ قبلَ النِّتاج فهي مبسق ، فإذا دنا نتاجُها فهي مُدْنيةٌ .
وقال الليث : أبسقَتِ الشاةُ فهي مُبسق إذا أنزلتِ اللبن قبل الولاد بشهرٍ أو أكثرَ فتحلَبُ .
قال : وربما أبسقَتْ وليستْ بحامِل فأنزلتِ اللبن ، فهِيَ بَسُوق ومُبسق ومِبساق .
قال : وسمعتُ أنّ الجارِيةَ تُبسق وهي بكرٌ ، يصيرُ في ثدْيها لبنٌ ، وبسق وبصق وبزق واحِدٌ ، وبُساق جبلٌ بالحجازِ .
وقال اليزيديُّ : أبزَقَتِ الناقَةُ وأبسقت إذا أنزَلتِ اللبنَ .
قبس : قال الليث : القَبَسُ : شُعْلةٌ من النارِ يقتبسُهَا أيْ : يأخذُها مِنْ معظم النارِ .
قال : وقَبستُ العلم واقتبستُهُ ، وأقبستُهُ فلاناً وأقبستُ فلاناً ناراً أو خبزاً ، وأنشد :
لا تُقبِسَنَّ العِلْمَ إلا امْرءاً
أعَانَ باللُّبِّ عَلَى قَبْسِهِ
أبو عبيد عَنْ أبي زَيد : أقبستُ الرجلَ علماً بالألفِ ، وقبستُهُ ناراً أقبِسه إذَا جئتَهُ بها ، فإنْ كانَ طلبها له ، قال : أقبسْتُهُ بالألف .
أبو عبيد عنْ الكسائي : أقبستُهُ ناراً وعلماً سَواء ، وقد يجوزُ طرح الألفِ منهما .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : قبسني ناراً ومالاً وأقبسني عِلماً .
وقد يقال بغير ألِفٍ ، والقَوابِسُ : الذِينَ يقبسون الناسَ الخيرَ .
ابن شميل عن يونس : أتانا فُلاَنٌ يقتبسُ العِلْمَ فأقبسناهُ أي عَلمناهُ ، واقتبسْنا فلاناً فأبى أن يقبِسنا أي يعطينا ناراً ، وقد اقتبسني إذَا قال : أعطني ناراً .
أبو عبيد : مِنْ أمثالِهِمْ في الرجُلين يجتمعان فيتفقانِ : ( أُمٌّ لِقْوةٌ وأَبٌ قبيسٌ ) فاللقوةُ مِنَ الإناثِ السريعةُ التلقِّي لماء الفَحْلِ .
قلت أنا : وسمعت امرأة من العرب تقول : أنا امرأة مقباس أرادت أنها تحمل سريعاً إذا ألمّ بها الرجل ، وكانت تستوصف دواء إذا شربته لم تحمل ، والْقَبيسُ من الفحول : السريعُ الإلقاحِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القابوسُ : الرجلُ الجميلُ الوجهِ الحسنُ اللونِ ، وأبو قابوس كنيةُ النُّعمان بن المنذر ، وأبو قُبَيْسٍ جَبَلٌ بمكة معروف .

##### Türkçe

ق س ب
**قسب** ، **قبس** ، **سبق** ، **سقب** ، **بسق** : kullanımdadır.

**قسب** : Leys dedi ki: **القَسْبُ**: ağızda ufalanan kuru hurmadır; onu **الصاد** ile söyleyen hata etmiştir.
Dedi ki: ve **القَسْبُ**: katı, şiddetli olandır; “Şüphesiz o, **قَسْبُ العِلْبَاءِ**’dır: topuk ve sinir bakımından katıdır” denir. Rü’be dedi ki:
قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ
Fiil **قَسُبَ**’dur, **قُسوبةً** (olarak).

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **قَسِيبَ الماءِ**’ı ve onun **خَرِيرَه**’ini işittim; yani: onun sesi.
Leys dedi ki: **القَسِيبُ**: yaprak yahut kumaş altında suyun sesidir.
Ubeyd dedi ki:
أو جَدْوَلٍ في ظِلاَلِ نخْلٍ
للماء مِن تحته قَسِيبُ
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **قسيب الماءِ**’ı ve onun **خريره**’ini ve **أَلِيلَهُ**’ini işittim; yani: onun sesi.

Ebû Ubeyd, Emevî’den: **القِسْيَبُّ**: erkeklerden uzun olan.
Ebû Amr dedi ki: **القِسْيَبُّ**: her şeyden uzun olan, şiddetli olan.
Ve şu şiiri okudu:
أَلاَ أَراكَ يا ابْنَ بِشْرٍ خِبّا تخْتِلُها خَتْلَ الوليد الضَّبَّا حتى سَلَكْتَ عَرْدَكَ القِسْيَبَّا في صَدْعِها ثم نَخَبْتَ نَخْبَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَسُّوبُ**: toynaktır; o da **القَفْشُ**’tur. Dedi ki: ve **القاسبُ**: ağır davranan **الغُرْمُول**’dür; ve **القسْب** çekirdeği, çekirdeklerin en katısıdır.

**سقب** : Leys dedi ki: **السّقْبُ** ve **السَّقِيبَةُ**: çadır direğidir.
Zü’r-Rumme dedi ki:
سَقْبَان لمْ يَتَقشّرْ عنهما النَّجَبُ
Yani: iki uzun; ve **صَقْبان** denir; ve devenin **سَقْبُ**’u **السين** iledir, başka değil.
Asma‘î dedi ki: **الصُّقُوبُ**: çadırın direkleridir; tekili **صَقْبٌ**’dur.
Leys dedi ki: Deve **أَسْقَبت** olunca; yani erkekleri daha çok doğurduğunda, irileştiğinde ve semizleştiğinde; o halde o **مِسقابٌ**’dır.
Ve şiir okudu:
غَرَّاء مِسقاباً لفَحْلٍ أَسْقَبا
Sözüyle **أَسْقبَ**’i fiil olarak kasteder; onu sıfat yapmamıştır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Deve doğurduğunda, yavrusu onu doğurduğu saat **سَلِيلٌ**’dir; erkek mi dişi mi olduğu bilinmeden önce; bilindiğinde, eğer erkekse o **سَقْبٌ**’dur; annesi de **مُسقِبٌ**’dir.
Hansa dedi ki:
لمّا اسْتبانت أَنَّ صاحبها ثَوَى
حَلَقَتْ وعلّتْ رأْسها بِسِقابِ
Câhiliyede kadın, kocası öldüğünde başını tıraş ederdi, yüzünü tırmalar, kendi kanından bir pamuk parçasını kızartır, onu başına koyar, insanların onun musibete uğradığını bildirmek için pamuğunu başörtüsünün yırtıklarından dışarı çıkarırdı; buna **السِّقاب** denir.

**سبق** : Leys dedi ki: **السَّبْق**: koşuda ve her işte öne geçmedir; ona “bu işte **سُبْقةٌ** ve **سابقةٌ** ve **سَبْق** vardır” dersin; hepsi **الأسباق** ve **السوابق**’tir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَبْق**: **سَبَقَ**’ın masdarıdır, **سَبْقاً**; ve **السبَق** (bâ’nın fethiyle): ok atma ve at yarışı bahsinde konulan tehlike/ödüldür; kim öne geçerse onu alır.
Dedi ki: ve “**سبَّق**” denir: **السبَق**’ı aldığında; ve “**سبَّق**” denir: **السَّبَق**’ı verdiğinde; bu, zıt anlamlılardandır.
Muhammed b. Sellâm dedi ki: Araplar, atlardan öne geçene **سابق** ve **سَبُوق** der; eğer kendisi geçiliyorsa o **مُسَبَّق**’tır.
Ferazdak dedi ki:
مِن المحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه
سَبُوق إِلى الغايات غيرُ مُسَبَّق

Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: ( **لا سَبَق إِلا في خُفَ أو حافِرٍ أو نَصْلٍ** ) ; **الْخُفُّ**: develerdir; **الحافرُ**: atlardır; **النَّصْلُ**: atıştır.
Başka bir hadiste: ( **مَنْ أدْخَلَ فَرَساً بَيْن فرسين فإنْ كانَ يُؤْمَنُ أنْ يُسْبَقَ فَلا خَيْرَ فيهِ وإنْ كانَ لا يُؤْمَنُ أن يسبقَ فلا بأسَ بهِ** ) .
Ebû Ubeyd dedi ki: Bunun aslı şudur: adam, sahibini, adı konmuş bir şeyle geçer; şu şartla ki, eğer geçerse ona bir şey yoktur; eğer sahibi onu geçerse rehin alır; işte bu helâldir; çünkü rehin ikisinden birinden olup ötekinden değildir. Eğer ikisinden her biri, hangisi geçerse alsın diye sahibine bir rehin koyarsa, bu yasaklanan kumardır. Eğer bunu helâl kılmak isterlerse, kendilerinden başka bir adamın üçüncü bir atını onlarla birlikte koyarlar; onun atı, onların iki atına denk olur; buna **المحلل** ve **الدَّخيلَ** denir. İlk iki adam, kendilerinden iki rehin koyar; üçüncü bir şey koymaz. Sonra üç atı salıverirler: eğer ilk ikiden biri geçerse, kendi rehiniyle sahibinin rehinini alır; bu ona temiz/helâl olur. Eğer **الدخيلُ** geçerse, iki rehini birden alır; eğer geçilirse bir şey ödemez; işte hadisin manası budur.

Ebû Mansûr: **الاسْتِبَاق** Allah’ın kitabında üç yerde, farklı manalarla gelmiştir; bunlardan biri, aziz ve celil olanın sözü: ( **إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ** ) ( Yusuf: 17 ).
Müfessirler dedi ki: mana: atışta **ننْتَضِلُ** etmeye gittik.
Ve dedi ki: ( **وَاسُتَبَقَا الْبَابَ** ) ( Yusuf: 25 ); manası: kapıya doğru birbirleriyle yarıştılar; her biri kapıya doğru atıldı; eğer Yusuf onu geçerse kapıyı açar ve çıkar; eğer Züleyhâ onu geçerse, çıkmasın ve onu kendisine razı etmeye çalışsın diye kapıyı kapatır.
Üçüncüsü onun sözü: ( **كَانُواْ يَكْسِبُونَ وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُواْ الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ** ) ( Yâsîn: 66 ); onların **استباقهمُ الصراطَ**’ının manası: onu geçip aşmalarıdır; ta ki sapıtsınlar ve hidayet bulamasınlar. **الاستباق** bu yerde bir kişiden olur; ilk ikisinde iki kişidendir.

Leys dedi ki: Yırtıcı kuşun ayağındaki **السباقانِ**, kayıştan yahut ipten iki bağıdır; **سَبَّقْتُ البازي**: iki **السِّباقَان**’ı onun iki ayağına koyduğumda; ve **سبَّقْتُ بين الخَيلِ**: aralarında yarış yaptığımda; masdar **التسبيق**’tir.

**بسق** : Allah azze ve celle dedi ki: ( **للهالْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَّهَا طَلْعٌ نَّضِيدٌ** ) ( Kâf: 10 ).
Ferrâ dedi ki: **باسقات**: uzunlar.
“Boyca **بسق**” denir; o halde o **باسق**’tır; onlar hurma ağaçlarının uzunlarıdır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi ki: Devenin memesi parlayıp içine süt düştüğünde o **مُضْرِعٌ**’dır; içine doğumdan önce **اللِّبأُ** düştüğünde o **مبسق**’tur; doğumu yaklaştığında o **مُدْنيةٌ**’dir.
Leys dedi ki: Koyun **أبسقَت**; o halde o **مُبسق**’tur; doğumdan bir ay yahut daha fazla önce süt indirdiğinde; böylece sağılır.
Dedi ki: Bazen hamile olmadığı halde **أبسقَت**; süt indirdi; o halde o **بَسُوق** ve **مُبسق** ve **مِبساق**’tır.
Dedi ki: Cariyenin, bakire iken **تُبسق** ettiğini işittim; memesine süt olur; ve **بسق** ve **بصق** ve **بزق** birdir; ve **بُساق** Hicaz’da bir dağdır.
Yezîdî dedi ki: Deve **أبزَقَت** ve **أبسقت**: süt indirdiğinde.

**قبس** : Leys dedi ki: **القَبَسُ**: ateşten bir alevdir; onu **يقتبسُهَا**; yani: ateşin çoğundan onu alır.
Dedi ki: ve “ilmi **قَبستُ** ve **اقتبستُهُ**”; ve “falancaya **أقبستُهُ**”; ve “falancaya ateş yahut ekmek **أقبستُ**”; ve şiir okudu:
لا تُقبِسَنَّ العِلْمَ إلا امْرءاً
أعَانَ باللُّبِّ عَلَى قَبْسِهِ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adamı ilimle **أقبستُ** (elif ile); ve onu ateşle **قبستُهُ**; onu ona getirdiğinde **أقبِسه**; eğer onu onun için istemişse, dedi ki: onu (elif ile) **أقبسْتُهُ**.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Onu ateşle ve ilimle **أقبستُهُ** eşittir; ikisinden de elifi düşürmek caiz olabilir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Beni ateşle ve malla **قبسني**; ve beni ilimle **أقبسني**.
Ve elifsiz de denebilir; **القَوابِسُ**: insanlara hayrı **يقبسون** edenlerdir.

İbn Şümeyl, Yûnus’tan: Falanca bize ilmi **يقتبسُ** ederek geldi; biz de onu **فأقبسناهُ**; yani ona öğrettik. Ve falancadan **اقتبسْنا**; o da bize **يقبِسنا** etmeyi reddetti; yani bize ateş vermeyi. Ve “beni **اقتبسني**” olur; “bana ateş ver” dediğinde.

Ebû Ubeyd: Onların, iki adamın bir araya gelip uyuşmaları hakkında darbımesellerinden: ( **أُمٌّ لِقْوةٌ وأَبٌ قبيسٌ** ); **اللقوةُ**: dişilerden, erkeğin suyunu çabuk alan.
Ben dedim: Araplardan bir kadının şöyle dediğini işittim: “Ben **امرأة مقباس**’ım”; bununla, adam kendisine yaklaştığında çabuk hamile kaldığını kastetti; ve içtiğinde hamile kalmayacağı bir ilacı vasfettiriyordu. **الْقَبيسُ** ise erkeklerden: çabuk dölleyen.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **القابوسُ**: yüzü güzel, rengi güzel adamdır. **أبو قابوس** Nu‘mân b. Münzir’in künyesidir. **أبو قُبَيْسٍ** ise Mekke’de bilinen bir dağdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والسين وما يثلثهما)
(بسط) الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتِدادُ الشَّيء، في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط. والبَسَاط الأرض، وهي البسيطة. يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط. قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني  *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقا، والبَسْطة في كلّ شيء السَّعَة وهو بسيط الجسْم والباعِ والعِلْم. قال الله تعالى: ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي العِلْمِ والجِسْم﴾ [البقرة 247]. ومن هذا الأصل وإليه يرجع، قولُهم للنّاقة التي خُلِّيت هي ووَلَدَها لا تُمنَع منه: بُِسْط.
(بسق) الباء والسين والقاف أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء وعُلُوُّه. قال الخليل: يقال بَسَقَتِ النّخلةُ بُسُوقاً إذا طالَتْ وكَمُلَتْ. وفي القرآن: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ [ق 10]، أي طويلات.
قال يعقوب: نخلةٌ باسقة ونَخيلٌ بواسِقُ، المَصْدر البُسُوق. قال: ويقال بَسَق الرّجل طَالَ، وبَسَق في عِلْمه عَلا.
أبو زَيْدٍ عن المنْتَجِع بن نَبْهان: غَمَامَةٌ باسِقَةٌ أي بيضاءُ عالية. وبواسِق السَّحاب أعالِيه.
فإن قال قائل: فقد جاء بَسق، وليس من هذا القياس. قيل لـه: هذا ليس أصلاً: لأنّه من باب الإبدال، وذلك أنّ السين فيه مَقام الصّاد والأصل بَصَق ثمّ حُمِل على هذا شيءٌ آخر، وهو قولهم أبْسَقَت الشّاةُ فهي مُبْسِقٌ إذا أنْزلَتْ لبناً مِنْ قَبْلِ الولادةِ بشَهْرٍ وأكثرَ من ذلك فيُحْلَب. وهذا إذا صَحَّ فكأنّها جاءت ببُساقٍ، تشبيهاً لـه ببُساق الإنسان. والدّليل على ذلك أنهم يقولون: الجارية وهي بِكْرٌ، يصير في ثدْيها لبَنٌ، فهل ذلك إلاّ كالبُساق.
قال أبو عُبيدة: المِبْساق التي تَدِرُّ قبل نِتاجها. وأنشَدَ- وأكثَرُ ظَنِّي أنّ هذا شعرٌ صنَعَه أبو عبيدة- :
ومُبْسِق تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ *** تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ
(بسل) الباء والسين واللام أصلٌ واحد تتقارب فُروعُه، وهو المنْع والحبس، وذلك قولُ العرب للحرام: بَسْلٌ. وكلُّ شيءٍ امتَنَع. فهو بَسْلٌ. قال زُهير:
* فإن تُقْوِيا مِنْهُمْ فإنهُمُ بَسْلُ([2]) *
والبَسالة الشّجاعة من هذا؛ لأنّها الامتناع على القِرْن. ومن هذا الباب قولهم: أَبْسَلْتُ الشّيءَ أسلمتُهُ للهَلَكَةِ. ومنه أَبْسَلْتُ وَلَدِي رهنْتُه. قال الله تعالى: ﴿أُولئِكَ الّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا﴾ [الأنعام 70]. ثُمّ قالَ عوفُ بنُ الأحوص([3]):
وإبسالي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَوْنَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([4])وأما البُسْلَةُ فأُجرة الرّاقِي، وقد يُرَدُّ بدقيقٍ من النّظر إلى هذا([5]). والأحسنُ عندي أن يقال هو شاذٌ عن معظم الباب. وكان ابنُ الأعرابي يقول: البَسَل الكرِيه الوَجْه([6])؛ وهو قياسٌ صَحيحٌ مطّرِدٌ على ما أصَّلْناه.
(بسم) الباء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو إبداء مُقَدَّم الفَم لمسَرّة؛ وهو دون الضَّحِك يقال بَسَم يَبْسِم وتَبَسَّم وابْتَسَم.
(بسأ) الباء والسين* والهمزة أصلٌ واحدٌ، وهو الأُنْس بالشّيء، يقال بَسَأْتُ به وبَسِئْتُ أيضاً. وناقة بَسُوءٌ لا تَمْنَع الحالِب.
(بسر) الباء والسين والراء أصلان: أحدُهما الطَّراءة وأن يكون الشّيءُ قَبْل إناه. والأصل الآخر وُقوف الشّيءِ وقِلَّةُ حَرَكته.
فالأوّل قولهم لِكلِّ شيءٍ غَضٍّ بُسْرٌ؛ ونباتٌ بُسْرٌ إذا كان طَرِيّاً. وماءٌ بُسْرٌ قريبُ عَهْدٍ بالسَّحاب. وابتَسَرَ الفَحْلُ النّاقةَ إذا ضَرَبَها على غيرِ ضَبَعَة. ويقال للشّمس في أوّل طُلوعِها بُسْرة. ومن هذا قولُهمْ بَسَر الرّجُل الحاجةَ إذا طَلَبها مِن غير مَوْضِع الطَّلَب. وقياسُه صحيح، لأنّه كأنّه طلبَها قبل إناها([7]). والبَسْر ظَلْمُ السِّقَاء، وذلك شُرْبُه قبل رَوْبه.
 --------------ـــــ
([1]) البيت للعديل بن الفرخ كما في حماسة ابن الشجري 199 واللسان (بسط).
([2]) صدره كما في ديوانه 101:
* بلاد بها نادمتهم وعرفتهم *
([3]) وكذا وردت العبارة في المجمل (بل).
([4]) أنشده في اللسان (13: 57) برواية: "بدم قراض". ثم قال: "وفي الصحاح: بدم مراق". وأنشده في اللسان (18: 80) برواية: "بغير بعو - جرمناه ولا بدم مراق" وفي الجمهرة (1: 317): "يصف أنه رهن بنيه في حرب كانت بينه وبين قوم آخرين". يقال بعى الذنب يبعاه ويبعوه بعواً اجترمه واكتسبه. وقال ابن بري: "البيت لعبد الرحمن بن الأحوس". وسيأتي البيت في مادة (بعو).
([5]) في الأصل: "وقد يرد بدقيق من النظر أن يرد إلى هذا".
([6]) البسل، بالتحريك، كما ضبط في الأصل، وكما نبه عليه في تاج العروس. ويقال أيضاً في معناه باسل وبسيل.
([7]) في الأصل: "إناه".
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve**السين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**بسط**) **الباء** ve**السين** ve**الطاء** tek bir asıldır; o da şeyin, eninde veya en olmayanda, uzanmasıdır. O hâlde **البِساط** yayılan şeydir. **البَسَاط** yer(=toprak)tır; o da **البسيطة**dır. “**بَسِيطٌ** ve **بَساط** yer” denir. Dedi ki:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني  *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])
Ve falanın eli **بِسْطٌ**dur; eğer çok veren ise. Ve her şeyde **البَسْطة** genişliktir; o, beden, kol açıklığı ve ilimde **بسيط**tir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي العِلْمِ والجِسْم﴾ [البقرة 247]. Ve bu asıldan ve ona döner olarak, onların, kendisi ve yavrusu serbest bırakılan, ondan (yavrusu) men edilmeyen deveye söyledikleri: **بُِسْط**.

(**بسق**) **الباء** ve**السين** ve**القاف** tek bir asıldır; o da şeyin yükselmesi ve yücelmesidir. Halîl dedi ki: Hurma ağacı uzayıp olgunlaştığında “**بَسَقَتِ النّخلةُ بُسُوقاً**” denir. Kur’ân’da: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ [ق 10], yani uzunlar.
Ya‘kūb dedi ki: **نخلةٌ باسقة** ve **نَخيلٌ بواسِقُ**; mastar **البُسُوق**tur. Dedi ki: “Adam uzadı” için **بَسَق الرّجل** denir; “ilminde yükseldi” için **بَسَق في عِلْمه**.
Ebû Zeyd, **المنْتَجِع بن نَبْهان**’dan: **غَمَامَةٌ باسِقَةٌ** yani yüksek beyaz. Ve **بواسِق السَّحاب** bulutun en üstleridir.
Eğer bir söyleyen derse: **بَسق** gelmiştir; bu kıyastan değildir. Ona denir ki: Bu bir asıl değildir; çünkü o, ibdâl babındandır; zira ondaki **السين**, **الصّاد** makamındadır; asıl **بَصَق** idi. Sonra bunun üzerine başka bir şey taşındı; o da onların “koyun **أَبْسَقَت**; o hâlde o **مُبْسِقٌ**tur” sözleridir; doğumdan bir ay önce ve daha fazla, süt indirdiğinde, böylece sağılır. Bu sahih olursa, sanki o **بُساقٍ** getirmiş gibidir; onu insanın **بُساق**ına benzetme olarak. Bunun delili: onlar derler ki, cariye bakire iken, memesine süt gelir; bu, **البُساق** gibi değil de nedir?
Ebû ‘Ubeyde dedi ki: **المِبْساق** doğumundan önce sütü akan (hayvan)dır. Ve inşâd etti—ve zannımın çoğu, bunun Ebû ‘Ubeyde’nin yaptığı bir şiir olduğudur—:
ومُبْسِق تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ *** تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ

(**بسل**) **الباء** ve**السين** ve**اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yaklaşır; o da men ve hapsetmedir. Bu, Arapların harama **بَسْلٌ** demesidir. Ve her şey ki imtina etti; o **بَسْلٌ**dür. Züheyr dedi ki:
* فإن تُقْوِيا مِنْهُمْ فإنهُمُ بَسْلُ([2]) *
Ve **البَسالة** (yiğitlik) bunun içindendir; çünkü o, rakibe karşı imtinadır. Ve bu babdandır onların “**أَبْسَلْتُ الشّيءَ**” sözleri: onu helâke teslim ettim. Ve ondan “**أَبْسَلْتُ وَلَدِي**”: onu rehin verdim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿أُولئِكَ الّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا﴾ [الأنعام 70]. Sonra ‘Avf b. el-Ahvas([3]) dedi:
وإبسالي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَوْنَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([4])
أما **البُسْلَةُ** ise, okuyucunun (rukye yapanın) ücretidir; ve buna, ince bir nazarla, döndürülebilir([5]). Bana göre daha iyi olan: onun, babın çoğunluğundan şâz denmesidir. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: **البَسَل** çirkin yüzlüdür([6]); ve bu, bizim asılladığımız şeye göre sahih, düzenli bir kıyastır.

(**بسم**) **الباء** ve**السين** ve**الميم** tek bir asıldır; o da, sevinç için ağzın ön kısmını ortaya koymaktır; o, gülmenin altındadır. “**بَسَم يَبْسِم** ve **تَبَسَّم** ve **ابْتَسَم**” denir.

(**بسأ**) **الباء** ve**السين** ve**الهمزة** tek bir asıldır; o da şeyle ünsiyettir. “Onunla ünsiyet ettim” için **بَسَأْتُ به** ve ayrıca **بَسِئْتُ** denir. Ve **ناقة بَسُوءٌ**: sağanı engellemez.

(**بسر**) **الباء** ve**السين** ve**الراء** iki asıldır: birincisi tazelik ve şeyin vaktinden önce olmasıdır. İkinci asıl, şeyin durması ve hareketinin azlığıdır.
Birincisi: her taze şeye onların **بُسْرٌ** demeleridir; ve **نباتٌ بُسْرٌ**: taze olduğunda. Ve **ماءٌ بُسْرٌ**: bulutla yakın zamanlı. Ve aygırın, deveye, kızgınlık olmaksızın vurması: **ابتَسَرَ الفَحْلُ النّاقةَ**. Ve güneşin ilk doğuşunda ona **بُسْرة** denir. Ve bundan onların “adam ihtiyacı **بَسَر** etti” sözleri: onu, talep yerinden başka bir yerden istedi. Ve kıyası sahihtir; çünkü sanki onu vaktinden önce istemiştir([7]). Ve **البَسْر** kırbanın zulmüdür; o da, ekşimesinden önce içmektir.

 --------------ـــــ
([1]) Beyit, Hamâse İbn eş-Şecerî 199 ve Lisân (**بسط**)’ta olduğu üzere, el-‘Adîl b. el-Ferah’ındır.
([2]) İlk mısraı, divanında 101’de olduğu üzere:
* بلاد بها نادمتهم وعرفتهم *
([3]) İfade, el-Mücmel (**بل**)’de de böyle vârid olmuştur.
([4]) Lisân (13: 57)’da “بدم قراض” rivayetiyle inşâd etti. Sonra dedi ki: “Sıhâh’ta: بدم مراق.” Ve Lisân (18: 80)’da “بغير بعو - جرمناه ولا بدم مراق” rivayetiyle; ve Cemhere (1: 317)’de: “kendisinin, kendisiyle başka bir kavim arasında olan bir savaşta oğullarını rehin verdiğini vasfeder.” Denir: **بعى** günahı **يبعاه** ve**يبعوه** **بعواً**: onu işledi ve kazandı. İbn Berrî dedi ki: “Beyit, ‘Abdurrahmân b. el-Ahvas’ındır.” Beyit, (**بعو**) maddesinde gelecektir.
([5]) Asılda: “وقد يرد بدقيق من النظر أن يرد إلى هذا”.
([6]) **البسل** harekeli olarak; asılda ضبط edildiği gibi ve Tâcü’l-‘Arûs’ta buna dikkat çekildiği gibi. Ve ayrıca manasında **باسل** ve**بسيل** de denir.
([7]) Asılda: “إناه”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب س ق
بسقت النخلة ونخلة باسقة ولفلان البواسق‏.‏
ومـن المجاز‏:‏ بسق على أصحابه‏:‏ طالهم وفضلهم‏.‏
ويقولون‏:‏ لا تبسق علينا أي لا تطول‏.‏
وفلان سوابق وعلي بواسق‏.‏

##### Türkçe

ب س ق
**بسقت النخلة**: hurma ağacı uzadı; **ونخلة باسقة**: uzun bir hurma ağacı; **ولفلان البواسق**: falanın uzun (şeyleri) vardır.
Ve mecazdan: **بسق على أصحابه**: onlara uzun geldi ve onları geçti.
Ve derler ki: **لا تبسق علينا** yani: uzama.
Ve falan **سوابق**tir ve benim üzerimde **بواسق** vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بسَقَ الشيء يَبْسُق بُسوقاً: تمّ طوله. وفي التنزيل: والنخلَ باسِقاتٍ لها طَلْع نَضِيد؛ الفرّاء: باسقاتٍ طولاً؛ يقال: بَسَق طولاً فهنّ طِوال النخلِ. وبَسق النخلُ بُسوقاً أي طال. وفي حديث قُطْبةَ ابن مالك: صلّى بنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، حتى قرأَ والنخلَ باسِقاتٍ؛ الباسِقُ: المرتفع في عُلُوّه. وفي الحديث في صفة السحابة: كيف تَرَوْن بواسِقَها؟ أي ما استطال من فُروعها؛ ومنه حديث قُسٍّ: من بواسِقِ أُقْحُوان، وحديث ابن الزُّبير: وارْجَحَنّ بعد تبَسُّق أي ثَقُل ومالَ بعدما ارتفع ذكره دونهم. وبسق على قومه: عَلاهم في الفضل؛ وأنشد ابن بري لأَبي نوفل:يا ابن الذين بفَضْلِهم
بسَقَت على قَيْسٍ فَزاره
وفي حديث ابن الحَنَفِيّةِ: كيف بسَق أبو بكر أصحابَ رسول الله، صلى الله عليه وسلم؛ أي كيف ارتفع ذكره دونهم. والبُسوقُ: عُلوُّ ذِكر الرجل في الفَضل. وبَسق بَسْقاً: لغة في بصَق.
وبُساقة القمر: حجر أبيض صاف يتلأْلأ، وهو مذكور في الصاد أيضاً. التهذيب: بصَق وبسَق وبزَق واحد. الجوهري: البُساق البُصاق. وفي حديث الحُديْبِية: فقعد رسول الله، صلى الله عليه وسلم، على جَبا الرَّكِيّة فإما دَعا وإما بَسق فيها؛ لغة في بَصَق. وبَواسِقُ السحاب: أوائله؛ عن أبي حنيفة.
وأبْسقت الناقةُ والشاةُ، وهي مُبْسِق ومِبْساق وبَسُوق؛ الأَخيرة على طرح الزائد: وقَع اللِّبَأُ في ضرعها قبل النِّتاج، ونُوق مَباسِيق، وكذلك الجارية البِكر إذا جرى اللبن في ثديها. وفي التهذيب: أبْسَقت الناقة إذا أنزلت اللبن قبل الولادة بشهر أو أكثر فتُحلَب، قال: وربما أبسقت وليست بحامل فأَنزلت اللبن، قال: وسمعت أن الجارية تُبْسِق وهي بكر، يصير في ثديها لبن. اليزيدي: أَبْسقت الناقة وأَبْرقت إذا أَنزلت اللبن. الأَصمعي: إذا أشرق ضَرْع الناقة ووقع فيه اللبن فهي مُضْرع، فإذا وقع فيه اللبأُ قبل النتاج فهي مُبسِق.
والبَسْقةُ: الحَرّةُ، وجمعها بِساقٌ؛ قال كُثيّر عَزّةَ: قَضَيْتُ لُبانَتي وصَرَمْتُ أَمْرِي،
وعَدَّيْتُ المَطِيّةَ في بِساقِ
وبُساق: بَلد. وقال الليث: بساق جبل بالحجاز مما يَلي الغَوْر.

##### Türkçe

**بسَقَ** şey **يَبْسُق** **بُسوقاً**: boyu tamam oldu (tamamlandı). Tenzîlde: “ve hurma ağaçları **باسِقاتٍ**; onun için **طَلْع** **نَضِيد** vardır”; el-Ferrâ: **باسقاتٍ** (yani) boyca; denir: boyca **بَسَق**; artık onlar hurma ağaçlarının uzunlarıdır. Ve hurma ağacı **بُسوقاً** **بَسق** etti, yani uzadı. Kutbe b. Mâlik hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, bize namaz kıldırdı; ta ki “ve hurma ağaçları **باسِقاتٍ**”i okudu; **الباسِقُ**: yükselişinde yüksek olan. Bulutun vasfı hakkında hadîste: “Onun **بواسِقَها**sını nasıl görüyorsunuz?” yani dallarından uzayan şey. Ondandır Kuss hadîsi: “**بواسِقِ أُقْحُوان**dan”; ve İbn ez-Zübeyr hadîsi: “ve **تبَسُّق**tan sonra mutlaka ağırlaşacak ve meyledecek”; yani onların altında zikri yükseldikten sonra ağırlaştı ve meyletti. Ve kavmi üzerine **بسق** etti: fazilette onların üstüne çıktı; İbn Berrî Ebû Nevfel için inşâd etti:
يا ابن الذين بفَضْلِهم
**بسَقَت** على قَيْسٍ فَزاره

İbn el-Hanefiyye hadîsinde: “Ebû Bekir, Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabına nasıl **بسَق** etti?” yani onların altında zikri nasıl yükseldi. Ve **البُسوقُ**: erkeğin fazilette zikrinin yüceliği. Ve **بَسق** **بَسْقاً**: **بصَق**ta bir dildir.

Ve **بُساقة القمر**: beyaz, saf, parıldayan bir taş; o, **الصاد**da da zikredilmiştir. **التهذيب**: **بصَق** ve **بسَق** ve **بزَق** birdir. el-Cevherî: **البُساق** **البُصاق**tır. Hudeybiye hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **جَبا الرَّكِيّة** üzerine oturdu; ya dua etti ya da ona **بَسق** etti; **بَصَق**ta bir dildir. Ve **بَواسِقُ السحاب**: onun evvelleri (ilkleri); Ebû Hanîfe’den.

Ve dişi deve ve koyun **أبْسقت**; o **مُبْسِق** ve **مِبْساق** ve **بَسُوق**tur; sonuncusu, ziyadeyi atma üzerinedir: doğumdan önce memesinde **اللِّبَأُ** düştü; ve **نُوق مَباسِيق**; aynı şekilde, süt göğsünde aktığı zaman bakire cariye. **التهذيب**’de: dişi deve, doğumdan bir ay veya daha fazla önce süt indirdiği zaman **أبْسَقت**; artık sağılır; dedi: ve bazen hamile olmadığı hâlde **أبسقت**; böylece süt indirdi; dedi: ve işittim ki cariye bakire iken **تُبْسِق** eder; göğsünde süt olur. el-Yezîdî: dişi deve, süt indirdiği zaman **أَبْسقت** ve **أَبْرقت**. el-Asma‘î: dişi devenin memesi parladığı ve içine süt düştüğü zaman o **مُضْرع**dır; içine doğumdan önce **اللبأُ** düştüğü zaman ise o **مُبسِق**tir.

Ve **البَسْقةُ**: **الحَرّةُ**; onun çoğulu **بِساقٌ**dur; Kuseyyir Azze dedi:
قَضَيْتُ لُبانَتي وصَرَمْتُ أَمْرِي،
وعَدَّيْتُ المَطِيّةَ في **بِساقِ**

Ve **بُساق**: bir belde. Leys dedi: **بساق** Hicaz’da, **الغَوْر**a bitişik olanlardandır; bir dağdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب س ق * * البُسَاقُ * البصاق وقد * بَسَقَ * من باب نصر وبسق النخل طال وبابه دخل ومنه قوله تعالى ﴿والنخل باسقات﴾

##### Türkçe

* ب س ق * * **البُسَاقُ** * **البصاق** ve muhakkak **بَسَقَ**; **نصر** babındandır. Ve hurma ağacı **بسق**: uzadı; ve babı **دخل**’dir. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿ve hurma ağaçları **باسقات**﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البساق، كغراب: البصاق وقد بسق بسقا. والبساق: جبل بعرفات وربما قالوه بالصاد، كما سيأتي وقيل: د، بالحجاز مما يلي الغور، وفي العباب: عقبة بين التيه وأيلة. وبسق: مثل بصق والصاد أفصح، والزاي والسين لغتان ضعيفتان أو قليلتان. و بسق النخل بسوقا: طال نقله الجوهري، ومنه قوله تعالى:  والنخل باسقات لها طلع نضيد  أي: مرتفعة في علوها، والجمع البواسق، وقال الفراء: أي باسقات طولا. ومن المجاز: بسق عليهم بسوقا: إذا علاهم وطالهم في الفضل وأنشد ابن بري لأبي نوفل:
  يا ابن الذين بفضـلـهـم                      بصقت على قيس فزاره وفي حديث ابن الحنفية: كيف بسق أبو بكر أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم أي: كيف ارتفع ذكره دونهم.
 والبسقة الحرة، ج: بساق كقصاع قال كثير غزة:
  وقضيت لبانتي وصرمت أمري                      وعديت المطية في بـسـاق والبسوق كصبور ومصباح الطويلة الضرع من الشاء والأولى على طرح الزائد وقد أبسقت. والباسق كصاحب: تمرة طيبة صفراء نقله الصاغاني. وباسق : ة ببغداد من الجانب الغربي. والباسقة بهاء السحابة البيضاء الصافية اللون نقله الصاغاني. قلت: إن لم يكن مصحفا من البائقة. وأبسقت الناقة: إذا وقع في ضرعها اللبأ قبل النتاج، فهي مبسق، ج: مباسق نقله الجوهري، وكذلك الجارية البكر إذا جرى اللبن في ثديها، وأنشد أبو عبيدة:
  ومبسق تحلب نصف الحمل
  تدر من قبل نتاج السخـل

  قال ابن فارس: أكبر ظني أن هذا شعر صنعه أبو عبيدة، وفي التهذيب: أبسقت الناقة: إذا أنزلت اللبن قبل الولادة بشهر أو أكثر، فتحلب، قال: وربما أبسقت وليست بحامل فأنزلت اللبن، قال: وسمعت أن الجارية تبسق وهي بكر، يصير في ثديها لبن، وقال اليزيدي: أبسقت الناقة، وأبزقت: إذا أنزلت اللبن، وقال الأصمعي: إذا أشرف ضرع الناقة، ووقع فيه اللبن، فهي مضرع ، فإذا وقع فيه اللبأ قبل النتاج، فهي مبسق. ومن المجاز قولهم: لا تبسق علينا تبسيقا أي: لا تطول، وفي المحيط: لا تطول علينا.
 ومما يستدرك عليه: بسق الشيء بسوقا: تم طوله. وبواسق السحابة: ما استطال من فروعها، ومنه حديث قس: من بواسق أقحوان وقال أبو حنيفة: بواسق السحاب: أوائله. والتبسق: التطول والثقل، وبه فسر حديث ابن الزبير، وارجحن بعد تبسق. وبساقة القمر، بالضم: حجر أبيض صاف يتلألأ، والصاد لغة فيه. وناقة بسوق، ومبساق، كالشاة. وبسقت الشمس: بزقت، كذا في القول المأنوس.

##### Türkçe

**البساق**، **كغراب**: **البصاق**; ve **بسق** **بسقا** etti. Ve **البساق**: **بعرفات**’ta bir dağdır; bazen onu **بالصاد** ile söylemişlerdir, geleceği üzere. Ve denildi ki: **د** (vardır), **بالحجاز**’da, **الغور**’a bitişik taraftandır. Ve **في العباب**: **التيه** ile **أيلة** arasında bir **عقبة**(dir). Ve **بسق**: **بصق** gibidir; **الصاد** daha fasih(tir), **الزاي** ve **السين** iki lugattır; zayıf yahut azdır. Ve **بسق النخل بسوقا**: hurma ağacı uzadı; bunu **الجوهري** nakletti. Ondan (da) Yüce Allah’ın sözü: **والنخل باسقات لها طلع نضيد**; yani: yüksekliklerinde yükselmiş. Çoğulu **البواسق**’tir. **الفراء** dedi ki: yani **باسقات** boyca.

Ve mecazdan: **بسق عليهم بسوقا**: onlara üstün geldiğinde ve fazilette onları aştığında. **ابن بري** **أبي نوفل** için şu beyti rivayet etti:
  Ey o kimselerin oğlu ki faziletleriyle
  **بصقت** ile **قيس** üzerine; böylece onu ziyaret etti.

Ve **حديث ابن الحنفية**’de: “**كيف بسق أبو بكر أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم**” yani: onların aşağısında olarak onun zikri nasıl yükseldi.

Ve **البسقة**: **الحرة**(dir); çoğulu: **بساق** **كقصاع**. **كثير غزة** dedi ki:
  İhtiyacımı giderdim ve işimi kestim,
  ve biniti **بـسـاق** içinde koşturdum.

Ve **البسوق** **كصبور ومصباح**: koyundan uzun memeli (olan). Ve fazlalığı atmaya göre birincisi (tercih edilir). Ve **قد أبسقت**. Ve **الباسق** **كصاحب**: iyi, sarı bir hurma; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **باسق**: **ببغداد**’da batı yakasında bir yer. Ve **الباسقة**: **بهاء**; rengi berrak, saf beyaz bulut; bunu **الصاغاني** nakletti. Dedim ki: **البائقة**’den tashif edilmiş değilse. Ve **أبسقت الناقة**: doğumdan önce memesine **اللبأ** düştüğünde; o hâlde o **مبسق**tur; çoğulu: **مباسق**; bunu **الجوهري** nakletti. Aynı şekilde, bakire cariye de, memesinden süt aktığında. **أبو عبيدة** şu beyti okudu:
  Ve **مبسق**; yükün yarısını sağar,
  **السخـل**’in doğumundan önce akıtır.

**ابن فارس** dedi ki: en büyük zannım, bunun **أبو عبيدة**’nin yaptığı bir şiir olduğudur. Ve **في التهذيب**: **أبسقت الناقة**: doğumdan bir ay yahut daha fazla önce süt indirdiğinde; böylece sağılır. Dedi ki: bazen hamile olmadığı hâlde **أبسقت** eder de süt indirir. Dedi ki: bakire iken cariyenin **تبسق** ettiğini işittim; memesine süt olur. **اليزيدي** dedi ki: **أبسقت الناقة** ve **أبزقت**: süt indirdiğinde. **الأصمعي** dedi ki: deve memesinin kabarıp içinde süt bulunduğu zaman o **مضرع**dır; içinde doğumdan önce **اللبأ** bulunduğu zaman o **مبسق**tur. Ve mecazdan onların sözü: “**لا تبسق علينا تبسيقا**” yani: uzatma. Ve **في المحيط**: “bize karşı uzatma.”

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **بسق الشيء بسوقا**: uzunluğu tamam oldu. Ve **بواسق السحابة**: onun dallarından uzayan şey. Ondan **حديث قس**: “**من بواسق أقحوان**”. Ve **أبو حنيفة** dedi ki: **بواسق السحاب**: onun evvelleri. Ve **التبسق**: uzama ve ağırlık; bununla **حديث ابن الزبير** tefsir edildi: “**وارجحن بعد تبسق**”. Ve **بساقة القمر** (zammesiyle): parıldayan, saf beyaz bir taş; **الصاد** onda bir lugattır. Ve **ناقة بسوق** ve **مبساق**: koyun gibi. Ve **بسقت الشمس**: **بزقت**; **في القول المأنوس**’ta böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَسَقَ النَّخْلُ
1 بَسَقَ النَّخْلُ بسق النخل , (aor. بَسُقَ , Msb,) inf. n. بُسُوقٌ, The palm-trees were, or became, tall, (JK, S, Msb, K,) and full-grown: (JK:) or exceedingly tall. (Msb.) ― -b2- بَسَقَ عَلَيْهِمْ, (inf. n. as above, TA,) (tropical:) He overcame them, excelled them, or was superior to them; (JK, S, K;) namely, his companions: (S:) he surpassed them in excellence. (TA.) And بَسَقَهُمْ He became exalted above them in fame, or renown. (TA, from a trad.) ― -b3- بَسَقَ فِى عِلْمِهِ He was, or became, skilled in his science, knowing its abstrusities and niceties, or having learned the whole of it. (Msb.) -A2- بَسَقَ, (JK, S, &c.,) [aor. بَسُقَ ,] inf. n. بَسْقٌ, (S, TA,) or بُسَاقٌ, (Msb,) [but see the latter below,] i. q. بَصَقَ (JK, S, * Msb, K) and بَزَقَ (TA) [He spat]: but some, as on the authority of Kh, disallow it, saying that it has no other signification than that of excessive tallness, as in the case of a palm-tree: (Msb:) or the second of these verbs is the most chaste; the first and last being of weak authority, or rare. (TA.) -A3- بَسَقَتِ الشَّمْسُ i. q. بَزَقَت [and بَزَغَت, i. e. The sun rose]. (TA.)

لَا تُبَسِّقْ عَلَيْنَا
2 لَا تُبَسِّقْ عَلَيْنَا لا تبسق علينا , (JK, K,) inf. n. تَبْسِيقٌ, (K,) (tropical:) Be not thou proliو, or tedious, to us; syn. لَا تُطَوَّلْ, (JK, K, TA,) or لَا تَتَطَوَّلْ, (TA,) both of which signify the same. (TK.) [بَسَّقَ and ↓تبسّق are syn.; or] تَبَسُّقٌ signifies (assumed tropical:) The being proliو, or tedious, (تَطَوَّلٌ,) and heavy, or sluggish. (TA.)

ابسقت
4 ابسقت ابسقت She (a camel) excerned the first milk, or biestings, into her udder, before bringing forth: (As, S, K:) or she (a ewe, JK, or a camel, Yz, T) excerned the milk (Yz, JK, T) a month before bringing forth, (JK, T,) so that it oozed, or flowed;; or, as is sometimes the case, when she was not pregnant. (T.) Also She (a girl being a بِكْر [which means a virgin, and also one that has not yet brought forth, and one that has brought forth but once,]) had milk in her breast: so, says Az, I have heard. (TA.) ― -b2- She (a ewe) had a long udder. (TA.) ― -b3- And She (a ewe ) was, or became, pregnant. (Bd in l. 10.)

5 تَبَسَّقَ see 2.

بَسْقَةٌ
بَسْقَةٌ بسقه بسقة A [ stony tract such as is termed] حَرَّة: [or one that is somewhat elevated; as also بَصْقَةٌ:] pl. بِسَاقٌ. (K.)

بُسَاقٌ
بُسَاقٌ بساق ساق ساقي i. q. بُصَاقٌ[Spittle, or saliva, when it has gone forth from the mouth: or saliva that flows; see بُزَاقٌ: see also 1]. (S, K.) [بُسَاقَةٌ is app. its n. un. And hence,] ― -b2- بُسَاقَةٌ القَمَرِ Stone of a clear white colour, that glistens;  as also with ص. (TA.)

بَسُوقٌ
بَسُوقٌ بسوق سوق and ↓مِبْسَاقٌ, both applied to a ewe, (JK, K,) and to a she-camel, (TA,) Having a long udder: (JK, K:) or i. q. ↓, applied to a ewe. (JK.)

بَاسِقٌ
بَاسِقٌ باسق [act. part. n. of 1]. نَخْلَةٌ بَاسِقَةٌ A tall palm-tree: [or an exceedingly tall palm-tree; see 1:] pl. بَاسِقَاتٌ and بَوَاسِقُ. (Msb.) The former of these pls. occurs in the Kur l. 10, meaning tall: (S, Bd, TA:) or bearing fruit; from أَبْسَقَتْ said of a ewe, as signifying “she was, or became, pregnant;” so that it is an instance of a part. n. of the measure فَاعِلٌ from a verb of the measure أَفْعَلَ: accord. to one reading, it is بَاصِقَات, because of the ق. (Bd.) The latter of the pls. also signifies The first portions of clouds: (AHn, TA:) [app. the portions that first appear above the horizon:] or what are elongated of the heads, or summits, (فُرُوع,) of a cloud: and hence, of [the plant called] أُقْحُوَان [or chamomile]. (TA.) And بَاسِقَةٌ signifies A cloud of a clear white colour [as being always very high in the sky]. (Sgh, K. *) ― -b2- بَاسِقُ الأَخْلَاقِ (assumed tropical:) Endowed with elevated, or noble, natural dispositions or mental qualities. (Ham p. 369.) -A2- A sweet yellow fruit. (Sgh, K.) [Golius appears to have found تَمْرَةٌ in the place of ثَمَرَةٌ.]

مُبْسِقٌ
مُبْسِقٌ مبسق A she-camel excerning the first milk, or biestings, into her udder before bringing forth: (As, S, K: [see 4:] and see also بَسُوقٌ:) pl. مَبَاسِيقُ. (S, K.) And A girl that is a بِكْر [see 4] having milk flowing into her breast. (TA.)

مِبْسَاقٌ
مِبْسَاقٌ مبساق : see بَسُوقٌ.

##### Türkçe

**بَسَقَ النَّخْلُ**
1 **بَسَقَ النَّخْلُ** **بسق النخل**, (muzâri‘ **بَسُقَ**, Msb,) mastar ismi **بُسُوقٌ**, Hurma ağaçları uzun oldu veya uzunlaştı, (JK, S, Msb, K,) ve tam büyümüş: (JK:) yahut pek ziyade uzun. (Msb.) ― -b2- **بَسَقَ عَلَيْهِمْ**, (mastar ismi yukarıdaki gibi, TA,) (mecaz:) Onlara galip geldi, onları geçti, yahut onlardan üstün oldu; (JK, S, K;) yani, arkadaşlarına: (S:) fazilette onları geçti. (TA.) Ve **بَسَقَهُمْ** Şöhrette yahut ün’de onların üstüne yükseldi. (TA, bir rivayetten.) ― -b3- **بَسَقَ فِى عِلْمِهِ** Kendi ilminde mahir oldu veya mahirleşti; onun müşkilâtını ve inceliklerini bilen, yahut onun tamamını öğrenmiş olarak. (Msb.) -A2- **بَسَقَ**, (JK, S, vb.,) [muzâri‘ **بَسُقَ** ,] mastar ismi **بَسْقٌ**, (S, TA,) yahut **بُسَاقٌ**, (Msb,) [lâkin aşağıda olanına bak,] **بَصَقَ** (JK, S, * Msb, K) ve **بَزَقَ** (TA) ile aynı mânâdadır [Tükürdü]: fakat bazıları, Kh’nin rivayetine dayanarak, bunu caiz görmez; “hurma ağacı hakkında olduğu gibi, aşırı uzunluk mânâsından başka bir mânâsı yoktur” der. (Msb:) yahut bu iki fiilden ikincisi en fasih olandır; birinci ve sonuncu zayıf rivayetli yahut nadirdir. (TA.) -A3- **بَسَقَتِ الشَّمْسُ** **بَزَقَت** ile aynı mânâdadır [ve **بَزَغَت**, yani Güneş doğdu]. (TA.)

**لَا تُبَسِّقْ عَلَيْنَا**
2 **لَا تُبَسِّقْ عَلَيْنَا** **لا تبسق علينا**, (JK, K,) mastar ismi **تَبْسِيقٌ**, (K,) (mecaz:) Bize karşı geveze yahut usandırıcı olma; müradifi **لَا تُطَوَّلْ**, (JK, K, TA,) yahut **لَا تَتَطَوَّلْ**, (TA,) ikisi de aynı mânâyı ifade eder. (TK.) [**بَسَّقَ** ve ↓**تبسّق** müradiftir; yahut] **تَبَسُّقٌ** (farz olunan mecaz:) geveze yahut usandırıcı olmayı, (**تَطَوَّلٌ,**) ve ağır yahut uyuşuk olmayı ifade eder. (TA.)

**ابسقت**
4 **ابسقت** **ابسقت** O (dişi deve) doğurmadan önce ilk sütü yahut ağız sütünü memesine saldı: (As, S, K:) yahut o (bir koyun, JK, yahut bir dişi deve, Yz, T) doğurmadan bir ay önce sütü (Yz, JK, T) saldı, (JK, T,) öyle ki sızdı yahut aktı;; yahut bazen olduğu üzere, gebe değilken. (T.) Keza O (bir kız, **بِكْر** olduğu hâlde [ki bu, bakire demektir; ayrıca henüz doğurmamış olanı ve bir defa doğurmuş olanı da ifade eder,]) göğsünde süt vardı: Az der ki, işittim. (TA.) ― -b2- O (bir koyun) uzun memeli idi. (TA.) ― -b3- Ve O (bir koyun) gebe oldu yahut gebe kaldı. (Bd in l. 10.)

5 **تَبَسَّقَ** 2’ye bak.

**بَسْقَةٌ**
**بَسْقَةٌ** **بسقه بسقة** [**حَرَّة** denilen türden] taşlık bir arazi: [yahut biraz yükselmiş olan; bunun gibi **بَصْقَةٌ** da:] çoğulu **بِسَاقٌ**. (K.)

**بُسَاقٌ**
**بُسَاقٌ** **بساق ساق ساقي** **بُصَاقٌ** ile aynı mânâdadır [Ağızdan çıkmış tükürük yahut salya: yahut akan salya; **بُزَاقٌ**’a bak: ayrıca 1’e de bak]. (S, K.) [**بُسَاقَةٌ** görünüşe göre bunun isim-i vahdesidir. Ve buradan,] ― -b2- **بُسَاقَةٌ القَمَرِ** Parıldayan, berrak beyaz renkte taş; ص ile de böyledir. (TA.)

**بَسُوقٌ**
**بَسُوقٌ** **بسوق سوق** ve ↓**مِبْسَاقٌ**, ikisi de bir koyuna, (JK, K,) ve bir dişi deveye, (TA,) söylenir, Uzun memeli: (JK, K:) yahut ↓ ile aynı mânâdadır, bir koyuna söylenir. (JK.)

**بَاسِقٌ**
**بَاسِقٌ** **باسق** [1’in ism-i fâili]. **نَخْلَةٌ بَاسِقَةٌ** Uzun bir hurma ağacı: [yahut pek ziyade uzun bir hurma ağacı; 1’e bak:] çoğulu **بَاسِقَاتٌ** ve **بَوَاسِقُ**. (Msb.) Bu iki çoğuldan birincisi Kur’ân’da l. 10’da “uzun” mânâsıyla vârid olmuştur: (S, Bd, TA:) yahut “meyve veren”; **أَبْسَقَتْ** denilen, bir koyun hakkında “gebe oldu yahut gebe kaldı” mânâsına gelmesinden; böylece bu, أَفْعَلَ veznindeki bir fiilden فَاعِلٌ vezninde bir ism-i fâil örneğidir: bir kıraate göre, ق sebebiyle **بَاصِقَات**’tır. (Bd.) İkinci çoğul da Bulutların ilk kısımları mânâsına gelir: (AHn, TA:) [görünüşe göre ufkun üstünde ilk görünen kısımlar:] yahut bir bulutun başlarının yahut tepelerinin (**فُرُوع,**) uzamış olanları: ve buradan, [**أُقْحُوَان** denilen bitkinin] (papatya) için. (TA.) Ve **بَاسِقَةٌ** berrak beyaz renkte bir bulut mânâsına gelir [gökte daima çok yüksek olmak itibarıyla]. (Sgh, K. *) ― -b2- **بَاسِقُ الأَخْلَاقِ** (farz olunan mecaz:) yüce yahut asil tabii huylar veya zihnî vasıflarla donatılmış. (Ham p. 369.) -A2- Tatlı sarı bir meyve. (Sgh, K.) [Golius, **ثَمَرَةٌ** yerine **تَمْرَةٌ** bulmuş görünmektedir.]

**مُبْسِقٌ**
**مُبْسِقٌ** **مبسق** Doğurmadan önce ilk sütü yahut ağız sütünü memesine salan bir dişi deve: (As, S, K: [4’e bak:] ve ayrıca **بَسُوقٌ**’a da bak:) çoğulu **مَبَاسِيقُ**. (S, K.) Ve **بِكْر** olan [4’e bak] göğsüne süt akan bir kız. (TA.)

**مِبْسَاقٌ**
**مِبْسَاقٌ** **مبساق**: **بَسُوقٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَسَقَ
بَسَقَ U ( n. ac. بَسْق 1 ),
a.  Spat, expectorated.

b.  ( n. ac. بُسُوْق 27 ), Was high, lofty.

c.  [ 'Ala ], Excelled, surpassed.

بَاْسِق
بَاْسِق 21 ,
a.  High, lofty, tall ( tree ).

بُسَاْق
بُسَاْق 24 ,
a.  Spittle, saliva.

##### Türkçe

بَسَقَ
بَسَقَ U (mastarı **بَسْق** 1),
a. Tükürdü, balgam çıkardı.

b. (mastarı **بُسُوْق** 27), Yüksek oldu, yüce oldu.

c. [ 'Ala ], Üstün geldi, geçti.

بَاْسِق
بَاْسِق 21,
a. Yüksek, yüce, uzun (ağaç).

بُسَاْق
بُسَاْق 24,
a. Tükürük, salya.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بسق
بَسَقَ - يَبْسُقُ - بَاسِق - بَاسِقَة - بَاسِقات

بَسَق - يَبْسُقُ + الكائن: ينمو طولاً وارتفاعاً إلى أقصى قدر نسبة لأشباهه
باسِق: اسم فاعل صفة مشبهة من " بَسَق - يَبْسُقُ ": الطويل المرتفع في نموه إلى أقصى طول وارتفاع ممكن عند أشباهه
بَاسِقة: مؤنث " بَاسِق"
بَاسِقات: جمع " بَاسِقة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التشييد والبناء نحو العالي" ، وهي:
نَصَبَ - يَنْصِبُ، عَرَشَ - يَعْرِشُ، شَادَ - يَشيْدُ، بَنا - يَبْنِي، بَرَجَ - يَبْرُجُ، بَسَق - يَبْسُقُ
باسقات
 	﴿والنخل باسقات لها طلع نضيد(10)﴾ ق
مختار الصحاح
● [بسق] ب س ق: البُسَاقُ البصاق وقد بَسَقَ من باب نصر وبسق النخل طال وبابه دخل ومنه قوله تعالى ﴿والنخل باسقات﴾
معجم الفرائد القرآنية
ب  س  ق
" بَاسِقَاتٍ " في قوله تعالى:" وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيـدٌ " (10) ق .
البُسوق : الطول،"والنخل باسقات" أي طويلات، ولا يقال للطويل باسق إلا إذا كان طوله في علو وارتفاع .
الراغب
بصق
قال الله عز وجل: }والنخل باسقات لها طلع نضيد{ [ق/10] أي: طويلات، والباسق هو الذاهب طولا من جهة الارتفاع، ومنه: بسق فلان على أصحابه: علاهم، وبسق وبصق أصله: بزق، وبسقت الناقة وقع في ضرعها لبأ (انظر: اللسان (بسق) ) قليل كالبساق، وليس من الأول.
ملخص اللسان
1.     بسَقَ الشيء يَبْسُق بُسوقاً: تمّ طوله.
2.     بَسَق طولاً فهنّ   طِوال النخلِ.
3.      وبَسق النخلُ بُسوقاً أي طال.
4.     الباسِقُ: المرتفع في عُلُوّه.
5.     بواسِقَها؟ أي ما استطال من فُروعها؛
6.     وارْجَحَنّ بعد تبَسُّق أي ثَقُل ومالَ بعدما   ارتفع ذكره دونهم.
7.     وبسق على قومه: عَلاهم في الفضل؛
8.     والبُسوقُ: عُلوُّ ذِكر الرجل في   الفَضل.
9.      وبَسق بَسْقاً: لغة في بصَق.
10.                        وبُساقة القمر: حجر أبيض صاف يتلأْلأ،
11.                        البُساق البُصاق.
12.                        وبَواسِقُ السحاب: أوائله
13.                        وأبْسقت الناقةُ والشاةُ، وهي مُبْسِق ومِبْساق وبَسُوق؛ وقَع اللِّبَأُ في ضرعها قبل النِّتاج،
14.                        أبْسَقت الناقة   إذا أنزلت اللبن قبل الولادة بشهر أو أكثر فتُحلَب،
15.                        الجارية تُبْسِق وهي بكر، يصير في   ثديها لبن.
16.                         والبَسْقةُ: الحَرّةُ،
17.                        وبُساق: بَلد.
18.                        بساق جبل بالحجاز مما يَلي الغَوْر.
لسان العرب
● - بسق: بسَقَ الشيء يَبْسُق بُسوقاً: تمّ طوله. وفي التنزيل: والنخلَ   باسِقاتٍ لها طَلْع نَضِيد؛ الفرّاء: باسقاتٍ طولاً؛ يقال: بَسَق طولاً فهنّ   طِوال النخلِ. وبَسق النخلُ بُسوقاً أي طال. وفي حديث قُطْبةَ ابن مالك:   صلّى بنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، حتى قرأَ والنخلَ باسِقاتٍ؛   الباسِقُ: المرتفع في عُلُوّه. وفي الحديث في صفة السحابة: كيف تَرَوْن   بواسِقَها؟ أي ما استطال من فُروعها؛ ومنه حديث قُسٍّ: من بواسِقِ   أُقْحُوان، وحديث ابن الزُّبير: وارْجَحَنّ بعد تبَسُّق أي ثَقُل ومالَ بعدما   ارتفع ذكره دونهم. وبسق على قومه: عَلاهم في الفضل؛ وأنشد ابن بري لأَبي   نوفل:يا ابن الذين بفَضْلِهم   بسَقَت على قَيْسٍ فَزاره   وفي حديث ابن الحَنَفِيّةِ: كيف بسَق أبو بكر أصحابَ رسول الله، صلى   الله عليه وسلم؛ أي كيف ارتفع ذكره دونهم. والبُسوقُ: عُلوُّ ذِكر الرجل في   الفَضل. وبَسق بَسْقاً: لغة في بصَق.   وبُساقة القمر: حجر أبيض صاف يتلأْلأ، وهو مذكور في الصاد أيضاً.   التهذيب: بصَق وبسَق وبزَق واحد. الجوهري: البُساق البُصاق. وفي حديث   الحُديْبِية: فقعد رسول الله، صلى الله عليه وسلم، على جَبا الرَّكِيّة   فإما دَعا وإما بَسق فيها؛ لغة في بَصَق. وبَواسِقُ السحاب: أوائله؛ عن أبي   حنيفة.   وأبْسقت الناقةُ والشاةُ، وهي مُبْسِق ومِبْساق وبَسُوق؛ الأَخيرة على   طرح الزائد: وقَع اللِّبَأُ في ضرعها قبل النِّتاج، ونُوق مَباسِيق، وكذلك   الجارية البِكر إذا جرى اللبن في ثديها. وفي التهذيب: أبْسَقت الناقة   إذا أنزلت اللبن قبل الولادة بشهر أو أكثر فتُحلَب، قال: وربما أبسقت وليست   بحامل فأَنزلت اللبن، قال: وسمعت أن الجارية تُبْسِق وهي بكر، يصير في   ثديها لبن. اليزيدي: أَبْسقت الناقة وأَبْرقت إذا أَنزلت اللبن. الأَصمعي:   إذا أشرق ضَرْع الناقة ووقع فيه اللبن فهي مُضْرع، فإذا وقع فيه اللبأُ   قبل النتاج فهي مُبسِق.   والبَسْقةُ: الحَرّةُ، وجمعها بِساقٌ؛ قال كُثيّر عَزّةَ:   قَضَيْتُ لُبانَتي وصَرَمْتُ أَمْرِي،   وعَدَّيْتُ المَطِيّةَ في بِساقِ   وبُساق: بَلد. وقال الليث: بساق جبل بالحجاز مما يَلي الغَوْر.
مقاييس اللغة:
بسق الباء والسين والقاف أصلٌ واحد، وهو ارتِفاع الشَّيء وعُلُوُّه. قال الخليل: يقال بَسَقَتِ النَّخلةُ بُسُوقاً إذا طالَتْ وَكَمُلَتْ، وفي القرآن: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ (قٹ10)، أي طويلات.
قال يعقوب: نخلةٌ باسقة ونَخِيلٌ بواسِقُ، المَصْدر البُسُوق؛ قال: ويقال بَسَق الرَّجل طَالَ، وَبَسَق في عِلْمه عَلاَ.
أبو زَيْدٍ عن المنْتَجِع بن نَبْهان: غَمامَةٌ باسِقَةٌ أي بيضاءُ عالية، وَبواسِقُ السَّحاب أعالِيه.
فإن قال قائل: فقد جاء بَسق، وليس من هذا القياس، قيل له: هذا ليس أصلاً، لأنّه من باب الإبدال، وذلك أنّ السين فيه مَقام الصّاد والأصل بَصَق.
ثمَّ حُمِل على هذا شيءٌ آخر، وهو قولهم أبْسَقَت الشّاةُ فهي مُبْسِقٌ، إذا أنْزَلَتْ لبناً مِن قَبْلِ الولادةِ بشَهْرٍ وأكْثَرَ من ذلك فيُحْلَب. وهذا إذا صَحَّ فكأنَّها جاءت ببُساقٍ، تشبيهاً له ببُساق الإنسان؛ والدَّليل على ذلك أنَّهم يقولون: الجارية وهي بِكْرٌ يصير في ثَدْيها لبَنٌ، فهل ذلك إلاّ كالبُساق.
قال أبو عُبيدة: المِبْساق التي تَدِرُّ قبل نِتاجها، وأنشَدَ ، وأكثَرُ ظَنِّي أنَّ هذا شعرٌ صنَعَه أبو عبيدة:
ومُبْسِق تُحْلَبٹ نِصْفَ الحَمْلِ
تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ
القاموس المحيط:
البُساقُ، كغُرابٍ البُصاقُ، وجبلٌ بِعَرَفاتٍ، و د بالحِجاز. وبَسَقَ بَصَقَ، و النَّخْلُ بُسوقاً طال، و عليهم عَلاهم. والبَسْقَةُ الحَرَّةُ، ج كقِصاعٍ. والبَسوقُ، كصَبورٍ ومِصْباحٍ الطويلةُ الضَّرْعِ من الشاءِ. والباسِقُ، كصاحِبٍ ثَمَرَةٌ طَيِّبَةٌ صَفْراءُ، و ة ببَغْدادَ، وبهاءٍ السحابةُ البَيْضاءُ الصافيةُ، والداهيةُ. وأبْسَقَتِ الناقَةُ وَقَعَ في ضَرْعِها اللّبَأْ قَبْلَ النِتاجِ، فهي مُبْسِقٌ، ج مَباسِقُ.
ولا تُبَسِّقْ علينا تَبْسيقاً: لا تُطَوِّلْ.
تاج العروس:
ب - س - ق
البُساقُ كغُراب : البُصاقُ وقد بسق بسقاً . والبُساقُ : جَبَلٌ بعرَفاتٍ ورُبَّما قالُوه بالصادِ كما سَيَأتِي وقيل : د بالحِجازِ مما يَلِي الغَوْرَ وفِي العُبابِ : عَقبَة بين التِّيهِ وأَيلَةَ . وبَسَقَ : مثل بصقَ والصاد أَفْصَحُ والزّاي والسينُ لُغتانِ ضَعيفَتانِ أو قَليلَتان . و بسقَ النَّخْلُ بسوقاً : طالَ نَقَلَهُ الجوهريُ ومنه قَوله تعالى : " والنخل باسِقات لَهَا طَلع نَضِيدٌ " أَي : مُرْتَفِعَةٌ في علوِّها والجَمْع البَواسِقُ وقالَ الفرّاء : أَي باسِقاتِ طُولاً . ومن المَجازِ : بَسقَ عليهم بُسوقاً : إِذا عَلاهم وطالهُمْ في الفْضَل وأَنشدَ ابنُ بِّري لأَبي نوْفل :
يا ابن الذين بفضلهم ... بصقت على قيس فزاره وفي حدِيثِ ابنِ الحنفية : كيف بسق أَبو بَكْرٍ أَصْحابَ رَسولِ اللّهِ صَلىّ اللّهُ عليه وسَلَّم أَي : كَيْفَ ارْتَفع ذِكْره دُونَهُم
والبسقة الحرة ج : بساق كقصاع قال كثير غزة :
وقضيت لبانتي وصرمت أمري ... وعديت المطية في بساق والبسوق كصبور ومصباح الطويلة الضرع من الشاء والأولى على طرح الزائد وقد أبسقت . والباسق كصاحب : تمرة طيبة صفراء نقله الصاغاني . وباسق : ة ببغداد من الجانب الغربي . والباسقة بهاء السحابة البيضاء الصافية اللون نقله الصاغاني . قُلتُ : إِن لم يَكُن مُصَحَّفاً من البائِقَة . وأَبْسَقَتِ الناّقَةُ : إِذا وَقَع في ضَرْعِها اللِّبَأ قبلَ النِّتاج فهي مبسِقٌ ج : مَباسِقُ نقَلَه الجَوْهَرِي وكذلك الجارِيَةُ البِكْرُ إِذا جَرَى اللَّبَنُ في ثَدْيِها وأَنْشَد أَبو عُبَيدَةَ :
" ومُبْسِقٍ تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ
" تَدُر مِن قَبْلِ نِتاج السَّخْلِ
قالَ ابنُ فارِسٍ : أَكْبَرُ ظَنِّي أَنَّ هذا شِعْرٌ صَنَعَه أبو عبيْدةَ وفي التَّهْذِيبِ : أبْسَقَت النَّاقَةُ : إِذا أَنْزَلَت اللَّبَن قَبْلَ الوِلادَةِ بشَهْرٍ أَو أَكْثَر فتُحْلَبُ قالَ : ورُبما أبْسَقَتْ وليسَتْ بحامِلٍ فأَنْزَلَت اللَّبَنَ قالَ : وسَمِعْت أَنَّ الجارِيَةَ تُبْسقُ وهي بِكْرٌ يَصيرُ في ثَدْيها لَبَنٌ وقال اليَزِيدِي : أَبسَقَتِ النَّاقَةُ وأبْزَقَت : إِذا أَنزَلَت اللَّبَنَ وقالَ الأصْمَعِيُّ : إِذا أشْرَفَ ضَرع الناّقَةِ ووَقَع فيه اللَّبَنُ فهي مُضْرِعٌ فإِذا وَقَع فيه اللِّبَأ قبلَ النًّتاجِ فهي مُبْسِق . ومن المَجازِ قولُهم : لا تُبَسِّق علَيْنا تَبْسِيقاً أَي : لا تُطَوِّلْ وفي المُحِيط : لا تُطَوِّلْ عَلَيْنا
ومما يسْتَدْرَكُ عليه : بَسَقَ الشَّيءُ بُسُوقاً : تَمَّ طوله . وبَواسِقُ السَّحابَةِ : ما اسْتَطالَ من فُروعِها ومنه حَدِيثُ قُس : من بواسِقِ أقْحُوَان وقال أبو حَنِيفَةَ : بواسِق السَّحابِ : أَوائِلُه . والتَبَسُّقُ : التَّطَوُّل والثِّقَلُ وبه فُسِّر حديثُ ابنِ الزُّبيرِ وارْجَحَنَّ بعدَ تَبَسقٍ . وبُساقَةُ القَمَرِ بالضمِّ : حَجَر أبيض صافٍ يتَلألأ والصِّادُ لُغةٌ فيه . وناقَةٌ بَسُوقٌ ومِبْساقٌ كالشّاةِ . وبَسَقَت الشَّمْسُ : بَزَقَتْ كذا في القوْلِ المأنوسِ

##### Türkçe

بسق
**بَسَقَ** - **يَبْسُقُ** - **بَاسِق** - **بَاسِقَة** - **بَاسِقات**

**بَسَق - يَبْسُقُ** + varlık: boyca ve yükseklikçe, benzerlerine nispetle en son dereceye kadar büyür
**باسِق**: “**بَسَق - يَبْسُقُ**”tan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: büyümesinde, benzerlerinde mümkün olan en son boy ve yükseklik derecesine kadar uzun ve yüksek olan
**بَاسِقة**: “**بَاسِق**”in müennesi
**بَاسِقات**: “**بَاسِقة**”nin çoğulu
Ve lafız, “yükseğe doğru tahkim ve bina” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**نَصَبَ - يَنْصِبُ**، **عَرَشَ - يَعْرِشُ**، **شَادَ - يَشيْدُ**، **بَنا - يَبْنِي**، **بَرَجَ - يَبْرُجُ**، **بَسَق - يَبْسُقُ**
باسقات
 	﴿Ve hurma ağaçları **باسقات**; onun için dizili salkım (10)﴾ ق
مختار الصحاح
● [**بسق**] ب س ق: **البُسَاقُ**: **البصاق**; ve “**بَسَقَ**” (nasara bâbından); ve “**بسق النخل**”: uzadı; ve bâbı “dakhala”dır; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve hurma ağaçları **باسقات**﴾

معجم الفرائد القرآنية
ب  س  ق
“**بَاسِقَاتٍ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيـدٌ**” (10) ق .
**البُسوق**: uzunluk; “**والنخل باسقات**” yani uzunlar; ve uzuna **باسق** denmez, ancak onun uzunluğu yükseklik ve yükselme yönünde olursa.

الراغب
بصق
Aziz ve Celil Allah dedi: }**والنخل باسقات لها طلع نضيد**{ [ق/10] yani: uzunlar; ve **الباسق**: yükseklik yönünden boyca giden (uzayan)dır; ve ondan: “**بسق فلان على أصحابه**”: onlara üstün geldi; ve **بسق** ile **بصق**’ın aslı: **بزق**’tır; ve “**وبسقت الناقة**”: memesine ağız sütü düştü (bkz.: **اللسان** (**بسق**) ); az, **البساق** gibi; ve birinciden değildir.

ملخص اللسان
1.     **بسَقَ** şey **يَبْسُق** **بُسوقاً**: boyu tamam oldu.
2.     **بَسَق** boyca; artık onlar hurma ağaçlarının uzunlarıdır.
3.      Ve “**بَسق النخلُ بُسوقاً**” yani uzadı.
4.     **الباسِقُ**: yükselişinde yüksek olan.
5.     **بواسِقَها؟** yani dallarından uzayan şey;
6.     Ve “**وارْجَحَنّ بعد تبَسُّق**” yani ağırlaştı ve meyletti; onlardan aşağıda iken zikri yükseldikten sonra.
7.     Ve “**وبسق على قومه**”: fazilette onlara üstün geldi;
8.     Ve **البُسوقُ**: fazilette adamın zikrinin yüceliği.
9.      Ve “**وبَسق بَسْقاً**”: **بصَق**’ta bir lehçe.
10.                        Ve **وبُساقة القمر**: parıldayan, saf beyaz bir taş,
11.                        **البُساق**: **البُصاق**.
12.                        Ve **وبَواسِقُ السحاب**: onun evvelleri
13.                        Ve “**وأبْسقت الناقةُ والشاةُ**”, ve o **مُبْسِق** ve **مِبْساق** ve **بَسُوق**tur; fazlalığı atma üzere olan sonuncu: doğumdan önce memesine ağız sütü düştü,
14.                        “**أبْسَقت الناقة**”: doğumdan bir ay veya daha fazla önce süt indirdiğinde; artık sağılır,
15.                        cariye **تُبْسِق** olur, o bakiredir; memesine süt olur.
16.                         Ve **البَسْقةُ**: taşlık-sıcak arazi,
17.                        Ve **بُساق**: bir belde.
18.                        **بساق**: Hicaz’da, Gawr’a bitişik olanlardan bir dağ.

لسان العرب
● - **بسق**: **بسَقَ** şey **يَبْسُق** **بُسوقاً**: boyu tamam oldu. Ve tenzilde: **والنخلَ باسِقاتٍ لها طَلْع نَضِيد**; el-Ferrâ: **باسقاتٍ** boyca; denir: **بَسَق** boyca; artık onlar hurma ağaçlarının uzunlarıdır. Ve “**وبَسق النخلُ بُسوقاً**” yani uzadı. Ve Kutbe b. Mâlik hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, bize namaz kıldırdı; ta ki **والنخلَ باسِقاتٍ**’ı okudu; **الباسِقُ**: yükselişinde yüksek olan. Ve bulutun vasfında hadîste: “**كيف تَرَوْن بواسِقَها؟**” yani dallarından uzayan şey; ve ondan Kuss hadîsi: “**من بواسِقِ أُقْحُوان**”, ve İbnü’z-Zübeyr hadîsi: “**وارْجَحَنّ بعد تبَسُّق**” yani ağırlaştı ve meyletti; onlardan aşağıda iken zikri yükseldikten sonra. Ve “**وبسق على قومه**”: fazilette onlara üstün geldi; ve İbn Berrî, Ebû Nevfel için inşâd etti:
يا ابن الذين بفَضْلِهم
بسَقَت على قَيْسٍ فَزاره
Ve İbnü’l-Hanefiyye hadîsinde: “**كيف بسَق أبو بكر أصحابَ رسول الله**، صلى الله عليه وسلم”; yani zikri onlardan aşağıda iken nasıl yükseldi. Ve **البُسوقُ**: fazilette adamın zikrinin yüceliği. Ve “**وبَسق بَسْقاً**”: **بصَق**’ta bir lehçe. Ve **وبُساقة القمر**: parıldayan, saf beyaz bir taş; ve o, **الصاد**’da da zikredilmiştir. **التهذيب**: **بصَق** ve **بسَق** ve **بزَق** birdir. el-Cevherî: **البُساق**: **البُصاق**. Ve Hudeybiye hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, kuyunun ağzına oturdu; ya dua etti ya da içine **بَسق** etti; **بَصَق**’ta bir lehçe. Ve **بَواسِقُ السحاب**: onun evvelleri; Ebû Hanîfe’den. Ve “**وأبْسقت الناقةُ والشاةُ**”, ve o **مُبْسِق** ve **مِبْساق** ve **بَسُوق**tur; sonuncu fazlalığı atma üzere: doğumdan önce memesine ağız sütü düştü; ve **نُوق مَباسِيق**; ve aynı şekilde, süt memesinden aktığında bakire cariye. **التهذيب**’de: “**أبْسَقت الناقة**”: doğumdan bir ay veya daha fazla önce süt indirdiğinde; artık sağılır; dedi: ve bazen hamile değilken de **أبسقت** olur da süt indirir; dedi: ve işittim ki cariye **تُبْسِق** olur, o bakiredir; memesine süt olur. el-Yezîdî: “**أَبْسقت الناقة وأَبْرقت**”: süt indirdiğinde. el-Asma‘î: devenin memesi yükselip içinde süt düştüğünde o **مُضْرع**dır; ağız sütü doğumdan önce düştüğünde ise o **مُبسِق**tir. Ve **البَسْقةُ**: taşlık-sıcak arazi; çoğulu **بِساق**tır; Kuseyyir Azze dedi:
قَضَيْتُ لُبانَتي وصَرَمْتُ أَمْرِي،
وعَدَّيْتُ المَطِيّةَ في بِساقِ
Ve **بُساق**: bir belde. Leys dedi: **بساق** Hicaz’da, Gawr’a bitişik olanlardan bir dağdır.

مقاييس اللغة:
**بسق**: **الباء** ve **السين** ve **القاف** bir tek asıldır; o da şeyin yükselmesi ve yücelmesidir. Halîl dedi: denir: “**بَسَقَتِ النَّخلةُ بُسُوقاً**” uzadığı ve kemale erdiği zaman; ve Kur’an’da: ﴿**والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ**﴾ (قٹ10), yani uzunlar.
Ya‘kūb dedi: **نخلةٌ باسقة** ve **نَخِيلٌ بواسِقُ**; masdar **البُسُوق**tur; dedi: ve denir: “**بَسَق الرَّجل**” uzadı; ve “**وَبَسَق في عِلْمه**” ilminde yükseldi.
Ebû Zeyd, el-Munteci‘ b. Nebhân’dan: “**غَمامَةٌ باسِقَةٌ**” yani beyaz, yüksek; ve **بواسِقُ السَّحاب**: onun yükseklikleri.
Eğer bir söyleyen derse: “**بَسق** geldi; ve bu kıyastan değildir”; ona denir ki: bu bir asıl değildir; çünkü o, ibdâl bâbındandır; zira ondaki **السين**, **الصّاد** makamındadır; asıl **بَصَق**tır.
Sonra bunun üzerine başka bir şey hamledildi; o da onların şu sözüdür: “**أبْسَقَت الشّاةُ**” artık o **مُبْسِقٌ**tur; doğumdan bir ay ve daha fazla önce süt indirdiğinde; artık sağılır. Bu sahih olursa, sanki o **بُساقٍ** ile gelmiştir; onu insanın **بُساق**’ına benzetme olarak; bunun delili şudur: onlar derler ki: cariye, o bakiredir; memesine süt olur; bu, **البُساق** gibi değil de nedir.
Ebû Ubeyde dedi: **المِبْساق**: doğumundan önce süt veren; ve inşâd etti; ve benim zannımın çoğu şudur ki bu, Ebû Ubeyde’nin yaptığı bir şiirdir:
ومُبْسِق تُحْلَبٹ نِصْفَ الحَمْلِ
تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ

القاموس المحيط:
**البُساقُ** ( **غُراب** vezninde): **البُصاقُ**; ve Arafat’ta bir dağ; ve Hicaz’da bir belde. Ve “**بَسَقَ**”: **بَصَقَ**; ve hurma ağaçları **بُسوقاً**: uzadı; ve onların üzerine: onlara üstün geldi. Ve **البَسْقَةُ**: taşlık-sıcak arazi; çoğulu, **قِصاع** gibi. Ve **البَسوقُ** ( **صَبور** ve **مِصْباح** gibi): koyundan, memesi uzun olan. Ve **الباسِقُ** ( **صاحِب** gibi): sarı, hoş bir hurma; ve Bağdat’ta bir yer; ve ( **بهاء** vezninde) bulut: saf, beyaz; ve musibet. Ve “**أبْسَقَتِ الناقَةُ**”: doğumdan önce memesine ağız sütü düştü; artık o **مُبْسِقٌ**tur; çoğulu **مَباسِقُ**.
Ve “**ولا تُبَسِّقْ علينا تَبْسيقاً**”: üzerimize uzatma; uzatma.

تاج العروس:
ب - س - ق
**البُساقُ** ( **غُراب** gibi): **البُصاقُ**; ve **بسق** etti, **بسقاً**. Ve **البُساقُ**: Arafat’ta bir dağ; ve bazen onu **الصاد** ile söylediler; ileride geleceği gibi; ve denildi ki: Gawr’a bitişik olanlardan Hicaz’da bir belde; ve **العُباب**’da: Tîh ile Eyle arasında bir geçit. Ve “**بَسَقَ**”: **بصق** gibi; ve **الصاد** daha fasîhtir; ve **الزّاي** ile **السين** iki zayıf yahut iki az lehçedir. Ve “**بسقَ النَّخْلُ بسوقاً**”: uzadı; el-Cevherî onu nakletti; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “**والنخل باسِقات لَهَا طَلع نَضِيدٌ**” yani: yükselişinde yüksek; ve çoğul **البَواسِقُ**tur. el-Ferrâ dedi: yani **باسِقاتِ** boyca. Ve mecazdan: “**بَسقَ عليهم بُسوقاً**”: onlara üstün geldiğinde ve fazilette onları aştığında; ve İbn Berrî, Ebû Nevfel için inşâd etti:
يا ابن الذين بفضلهم ... بصقت على قيس فزاره
Ve İbnü’l-Hanefiyye hadîsinde: “**كيف بسق أَبو بَكْرٍ أَصْحابَ رَسولِ اللّهِ** صَلىّ اللّهُ عليه وسَلَّم” yani: zikri onların aşağısında iken nasıl yükseldi.
Ve **والبسقة**: taşlık-sıcak arazi; çoğulu: **بساق** ( **قصاع** gibi); Kuseyyir Gazze dedi:
وقضيت لبانتي وصرمت أمري ... وعديت المطية في بساق
Ve **والبسوق** ( **صبور** ve **مصباح** gibi): koyundan memesi uzun olan; ve birincisi fazlalığı atma üzeredir; ve **قد أبسقت**. Ve **الباسق** ( **صاحب** gibi): sarı, hoş bir hurma; es-Sâğânî onu nakletti. Ve **باسق**: Bağdat’ta, batı yakasında bir yer. Ve **الباسقة** ( **بهاء** vezninde): rengi saf, beyaz bulut; es-Sâğânî onu nakletti. Dedim ki: eğer **البائِقَة**’den tashîf değilse. Ve “**أَبْسَقَتِ الناّقَةُ**”: doğumdan önce memesine ağız sütü düştüğünde; artık o **مبسِقٌ**tur; çoğulu: **مَباسِقُ**; el-Cevherî onu nakletti; ve aynı şekilde, süt memesinden aktığında bakire cariye. Ve Ebû Ubeyde inşâd etti:
" ومُبْسِقٍ تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ
" تَدُر مِن قَبْلِ نِتاج السَّخْلِ
İbn Fâris dedi: benim zannımın çoğu şudur ki bu, Ebû Ubeyde’nin yaptığı bir şiirdir. Ve **التَّهْذِيب**’de: “**أبْسَقَت النَّاقَةُ**”: doğumdan bir ay veya daha fazla önce süt indirdiğinde; artık sağılır; dedi: ve bazen hamile değilken de **أبْسَقَت** olur da süt indirir; dedi: ve işittim ki cariye **تُبْسقُ** olur, o bakiredir; memesine süt olur. Ve el-Yezîdî dedi: “**أَبسَقَتِ النَّاقَةُ وأبْزَقَت**”: süt indirdiğinde. Ve el-Asma‘î dedi: devenin memesi yükselip içinde süt düştüğünde o **مُضْرِعٌ**dır; ağız sütü doğumdan önce düştüğünde ise o **مُبْسِق**tir. Ve mecazdan onların sözü: “**لا تُبَسِّق علَيْنا تَبْسِيقاً**” yani: üzerimize uzatma. Ve **المُحِيط**’te: üzerimize uzatma.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: “**بَسَقَ الشَّيءُ بُسُوقاً**”: boyu tamam oldu. Ve **بَواسِقُ السَّحابَةِ**: dallarından uzayan şey; ve ondan Kuss hadîsi: “**من بواسِقِ أقْحُوَان**”. Ve Ebû Hanîfe dedi: **بواسِق السَّحابِ**: onun evvelleri. Ve **التَبَسُّقُ**: uzama ve ağırlık; ve bununla İbnü’z-Zübeyr hadîsi “**وارْجَحَنَّ بعدَ تَبَسقٍ**” tefsir edildi. Ve **بُساقَةُ القَمَرِ** (zamme ile): parıldayan, saf beyaz bir taş; ve **الصِّادُ** onda bir lehçedir. Ve **ناقَةٌ بَسُوقٌ** ve **مِبْساقٌ**: koyun gibi. Ve “**بَسَقَت الشَّمْسُ**”: “**بَزَقَتْ**”; **القوْلِ المأنوسِ**’ta böyle.
