# بسل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بسل

البسل: الحرام قال الأعشى:
  أجارتكم بسل علينا محرم                      وجارتنا حل لكم وحليلها أيضا الحلال قال عبد الله بن همام السلولي:
  أينفذ ما زدتم لم وتمحى زيادتي                      دمي إن أجيزت هذه لكم بسل أي حلال: ولا يكون الحرام هنا، وهو ضد عن أبي عمرو، والمفضل بن سلمة. وقال ابن الأعرابي: البسل في هذا البيت: المخلى. للواحد والجمع والمذكر والمؤنث سواء في ذلك. قال ثعلب: البسل: اللحي واللوم. قال الأزهري: سمعت أعرابيا يقول لابن له، عزم عليه فقال له: عسلا وبسلا: أراد بذلك لحيه ولومه.و قال غيره: البسل ثمانية أشهر حرم كانت لقوم لهم صيت، وذكر أنهم من غطفان وقيس يقال لهم: الهباءات. كذا في سيرة محمد بن إسحاق. البسل: الإعجال يقال: بسلني عن حاجتي: أي أعجلني. أو قال ابن الأعرابي: البسل: الشدة. أيضا: النخل: أي نخل الشيء بالمنخل. قال أبو عمرو: البسل: أخذ الشيء قليلا قليلا. أيضا: عصارة العصفر والحناء. قال ابن الأعرابي: البسل: الرجل الكريه المنظر ونص ابن الأعرابي: الكريه الوجه كالبسيل كأمير. البسل: الحبس عن أبي عمرو. البسل: لقب بني عامر بن لؤي هكذا يدعون. وكانوا يدين، واليد الأخرى: اليسل، بالمثناة تحت قاله الزبير بن بكار، عن محمد بن الحسن، هكذا هو في العباب، ونقله الحافظ في التبصير، ولكنه عكس القضية. قال الليث: إذا دعا الرجل على صاحبه، يقول: قطع الله مطاك، فيقول الآخر: بسلا بسلا: أي آمين آمين. وقال ابن دريد: قال يونس: يقال: بسل في معنى آمين، يحلف الرجل، ثم يقول: بسل، وأنشد الليث:
  لا خاب من نفعك من رجاكا
  بسلا وعادى الله من عاداكا

  وكان عمر رضي الله تعالى عنه، يقول في دعائه: آمين وبسلا قيل: معناه: إيجابا وتحقيقا. وبسلا له: أي ويلا له عن أبي طالب. ويقال: بسلا وأسلا: دعاء عليه. ويقال: بسل: بمعنى أجل وزنا ومعنى، وهو أن يتكلم الرجل فيقول الآخر: بسل أي هو كما تقول. والإبسال: التحريم وبسل الرجل بسولا بالضم فهو باسل وبسل ككتف، كذا في النسخ، والصواب بالفتح. وبسيل كأمير. وتبسل كلاهما: عبس غضبا أو شجاعة، أو تبسل فلان: إذا كرهت مرآته وفظعت يقال: تبسل لي فلان: إذا رأيته كريه المنظر، قال أبو ذؤيب، يصف قبرا:
  فكنت ذنوب البئر لما تبسـلـت                      وسربلت أكفاني ووسدت ساعدي أي كرهت، وقال كعب:
  إذا غلبته الكأس لا متعبـس                      حصور ولا من دونها يتبسل والباسل: الأسد لكراهة منظره وقبحه، قال أبو زبيد الطائي، يرثي غلامه:
  صادفت لما خرجت منطلقا                      جهم المحيا كباسل شرس وقال امرؤ القيس:
  قولا لدودان عبيد العصا                      ما غركم بالأسد الباسل كالمتبسل، الباسل الشجاع، ج: بسلاء ككاتب وكتباء. وبسل بالضم، كبازل وبزل. وقد بسل، ككرم، بسالة وبسالا يقال: ما أبين بسالته: أي شجاعته، قال الفرزدق:
  وفيهن عن أبوالهـن بـسـالة                      وبسطة أيد يمنع الضيم طولها الباسل من القول: الكريه الشديد قال أبو بثينة الهذلي:
  نفاثة أعني لا أحاول غيرهم                      وباسل قولي لا ينال بني عبد من المجاز: الباسل من اللبن: الكريه الطعم الحامض. من النبيذ: الشديد الحامض. وقد بسل بسولا. وبسله تبسيلا: كرهه. البسيلة كسفينة: علقمة وفي بعض النسخ: عليقمة في طعم الشيء. البسلة كغرفة: أجرة الراقي خاصة، عن اللحياني. وابتسل الرجل: أخذها. قال أبو عمرو: حنظل مبسل، كمعظم: أكل وحده فتكره طعمه وهو يحرق الكبد، وأنشد:
  بئس الطعام الحنظل المبسل
  تيجع منه كبدي وأكسل وقال أبو حنيفة: المبسل: الذي تركوا فيه مرارة، لم يعمل كما عمل ذلك الجيد. وأبسله لكذا إبسالا: إذا عرضه ورهنه وفي بعض النسخ: ورهقه. أو أبسله: أسلمه للهلكة ومنه قوله تعالى:  أن تبسل نفس بما كسبت  أي تسلم للهلكة. وقال الأزهري: أي لأن لا، تسلم إلى العذاب بعملها. وقيل: تسلم: ترتهن، يقال: أبسل فلان بجريرته: أي أسلم بجنايته للهلاك. ومنه قوله تعالى:  أبسلوا بما كسبوا  قال الحسن: أي أسلموا بجرائرهم، وقيل: ارتهنوا، وقيل: أهلكوا، وقال مجاهد: فضحوا، وقال قتادة: حبسوا. وقال عوف بن الأحوص:
  وإبسالي بني بغير جرم                      بعوناه ولا بدم مراق وكان حمل عن غني لبني قشمير دم ابني السجفية، فقالوا: لا نرضى بك، فرهنهم بنيه، طلبا للصلح. وقال النابغة الجعدي، رضي الله عنه:
  ونحن رهنا بالأفـاقة عـامـرا                      بما كان في الدرداء رهنا فأبسلا

  والدرداء: كتيبة كانت لهم. أبسله لعمله، وبه: وكله إليه. أبسل نفسه للموت: وطنها عليه، واستيقن، وكذلك للضرب كاستبسل. أبسل البسر: إذا طبخه وجففه لغة لقوم من أهل نجد، نقله ابن دريد. واستبسل الرجل: طرح نفسه في الحرب، يريد أن يقتل أو يقتل لا محالة، وهو المستقل لنفسه. وقيل: المستبسل: الذي يقع في مكروه ولا مخلص له منه. بسيل كأمير: ة وقال نصر: هو واد بالطائف، أعلاه لفهم، وأسفله لنصر بن معاوية. بسيل: والد خلف القريشي الأديب، من أهل الأندلس مات سنة 327. البسيل: بقية النبيذ وهو ما يبقى في الآنية من شراب القوم يبيت فيها. قال ابن الأعرابي: ضاف أعرابي قوما، فقال: أتوني بكسع جبيزات، وببسيل من قطامي ناقس، وبعاف منشم، ودهنوني، فأكلتني الطوامر، ثم أصبحت فطلوا جلدي بشيء كأنه خزء بقاع مبقط، ثم دغرقوا على طني السخيم، فخرجت كأنني طوبالة مشصوبة. الكسع: الكسر، والجبيزات: اليابسات، والقطامي: النبيذ، والناقس: الحامض، والعافي: ما يبقى في القدر، والمنشم: المتغير، والطوامر: البراغيث، والمبقط: المنقط، والطن: الجسم، والسخيم: لا حار ولا بارد، والطوبالة: النعجة، والمشصوبة: المسموطة. البسيلة بهاء: الفضلة من النبيذ، تبقى في الإناء، عن ابن الأعرا بي.
 ومما يستدرك عليه: البسل: المخلى، عن ابن الأعرابي، وقد تقدم شاهده. وقال أبو طالب: البسل أيضا: في الكفاية، كما أنه في الدعاء. وبسلة، بالفتح: رباط يرابط فيه المسلمون. والبسول: الأسد. والمباسلة: المصاولة في الحرب. ورفاعة بن بسيل، كأمير، ذكره ابن يونس. وتبسل الرجل: تشجع وأسد. وما أبسله: ما أشجعه. وله وجه باسر باسل: شديد العبوس. وابتسل للموت: استسلم. ويوم باسل: شديد، قال الأخطل:
  نفسي فداء أمير المؤمنين إذا                      أبدى النواجذ يوم باسل ذكر والبسيلة: الترمس، حكاه أبو حنيفة، قال: وأحسبها سميت بذلك، للعليقمة التي فيها. وقال الأزهري، في ترجمة حذق: خل باسل، وقد بسل بسولا: إذا طال تركه، فأخلف طعمه وتغير، وخل مبسل وبسل اللحم: مثل خم. والبسيل: قرية بحوران، قال كثير:
  فبيد المنقى فالمـشـارف دونـه                      فروضة بصرى أعرضت فبسيلها والبسلى، بكسرتين، مشددة اللام: حب كالترمس، أو أقل منه، لغة مصرية.

### Türkçe

البسل: haramdır. el-A‘şâ dedi ki:
  “Komşuluğunuz bize **بسل**dır; haram kılınmıştır;                      komşumuz ise size helâldir; onun kocası da yine helâldir.”
‘Abdullâh b. Hemmâm es-Selûlî dedi ki:
  “Sizin artırdığınız şey yürür de benim artırımım silinmez mi?                      Kanım (boynuma) olsun; eğer bu size **بسل** olarak câiz kılınırsa.”
Yani helâl: burada haram olmaz; o, zıddıdır; Ebû ‘Amr’dan ve el-Mufaddal b. Seleme’den (naklen). İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bu beyitte **البسل**: salıverilmiş olandır. Tekil, çoğul, müzekker ve müennes için bunda eşittir. Sa‘leb dedi ki: **البسل**: azarlama ve kınamadır. el-Ezherî dedi ki: bir bedevînin, kendisine azmettiği (yemin ettirdiği) bir oğluna şöyle dediğini işittim; ona dedi ki: **عسلا وبسلا**: bununla onun azarlamasını ve kınamasını kastetti. Başkası dedi ki: **البسل** sekiz ay haram idi; şöhretleri olan bir kavim içindi; onların Gatafân ve Kays’tan oldukları zikredildi; onlara **الهباءات** denirdi. Muhammed b. İshâk’ın siyerinde böyledir. **البسل**: acele ettirmedir; denir ki: **بسلني عن حاجتي**: yani beni acele ettirdi. Yahut İbnü’l-A‘râbî dedi: **البسل**: şiddettir. Yine: eleme; yani bir şeyi elekle elemek. Ebû ‘Amr dedi: **البسل**: bir şeyi azar azar almaktır. Yine: aspir ve kına posası (suyu). İbnü’l-A‘râbî dedi: **البسل**: görünüşü çirkin adamdır. İbnü’l-A‘râbî’nin nassı: çirkin yüzlü; **كالبسيل** (vezni) **كأمير**. **البسل**: hapsetmedir; Ebû ‘Amr’dan. **البسل**: Benî ‘Âmir b. Lüey’in lakabıdır; böyle çağrılırlar. Ve onlar **يدين** idiler; öteki el: **اليسل** (altında iki noktalı ile) dedi; ez-Zübeyr b. Bekkâr, Muhammed b. el-Hasen’den (naklen) söyledi; **العباب**’da böyledir; hâfız da **التبصير**’de nakletti; fakat meseleyi ters çevirdi. el-Leys dedi: adam, arkadaşına beddua edince “Allah binitini kessin” der; öteki de “**بسلا بسلا**” der: yani “âmîn âmîn.” İbn Düreyd dedi: Yûnus dedi ki: **بسل** “âmîn” mânasındadır; adam yemin eder, sonra “**بسل**” der. el-Leys şu beyti okudu:
  “Sana faydası uman kimse ziyana uğramadı;
  **بسلا**; ve sana düşmanlık edene Allah düşman olsun.”

  ‘Umer (Allah Teâlâ ondan razı olsun) duasında “**آمين وبسلا**” derdi. Denildi ki: mânası: icap ve tahkiktir. Ve “**وبسلا له**”: yani “vay ona”; Ebû Tâlib’den. Ve denir ki: “**بسلا وأسلا**”: ona bedduadır. Ve denir ki: **بسل** “evet” mânasındadır; vezin ve mânaca; o da şudur: adam konuşur da öteki “**بسل**” der; yani “dediğin gibidir.” **الإبسال**: haram kılmadır. Adam **بسل** (damme ile) **بسولا** (damme ile) olur; o **باسل**dir. Ve **بسل** (vezni) **ككتف**; nüshalarda böyledir; doğrusu fetha iledir. Ve **بسيل** (vezni) **كأمير**. Ve **تبسل**—ikisi de—öfkeyle yahut yiğitlikle kaşlarını çattı. Yahut “**تبسل** فلان”: görünüşü çirkin geldiğinde ve ürkütücü olduğunda; denir ki: “**تبسل لي فلان**”: onu çirkin görünüşlü gördüğümde. Ebû Züeyb, bir kabri vasfederken dedi ki:
  “Kuyu kovası idim; ne vakit ki **تبسلت**                      kefenlerimi giydirdin ve kolumu yastık yaptın.”
Yani: çirkin geldi. Ka‘b dedi ki:
  “Kadeh onu yendiğinde, kınanmış bir **متعبس** değil;                      ne de ondan aşağısında **يتبسل** eden.”
**الباسل**: görünüşünün çirkinliği ve kabalığı sebebiyle aslandır. Ebû Zübeyd et-Tâî, oğluna mersiye söylerken dedi ki:
  “Çıktığımda yürüyüp giden (birini) buldun;                      yüzü asık, görünüşü **كباسل**; hırçın.”
İmruü’l-Kays dedi ki:
  “Dûdân’a—asa kulları—deyin:                      sizi **الأسد الباسل** ile ne aldattı?”
**كالمتبسل**. **الباسل**: yiğittir. Çoğulu: **بسلاء** (vezni) **كاتب** ve **كتباء**. Ve **بسل** (damme ile), **كبازل** ve **بزل**. Ve o **بسل** etti, **ككرم**; **بسالة** ve **بسالا**. Denir ki: “Onun **بسالته**si ne kadar da açık!” yani yiğitliği. el-Ferazdak dedi ki:
  “Onlarda, sidiklerinden (dolayı) bir **بسالة**                      ve el genişliği vardır; ellerin uzanışı zulmü meneder.”
Sözden **الباسل**: çirkin, şiddetli olandır. Ebû Büseyne el-Hüzelî dedi ki:
  “Üfleyici (kadın) demek isterim; onlardan başkasını aramam;                      sözüm **باسل**dir; Benî ‘Abd’e erişmez.”
Mecazdan: sütten **الباسل**: tadı çirkin, ekşi olandır. Nebîzden: şiddetli ekşi olandır. Ve o **بسل** etti **بسولا**. Ve onu **تبسيلا** ile **بسله**: onu çirkin gördü. **البسيلة** (vezni) **كسفينة**: ‘Alkame; bazı nüshalarda: ‘Alîkame; bir şeyin tadında. **البسلة** (vezni) **كغرفة**: özellikle rukyeci ücreti; el-Lihyânî’den. Adam onu **ابتسل** etti: onu aldı. Ebû ‘Amr dedi: **حنظل مبسل** (vezni) **كمعظم**: tek başına yenir de tadı çirkin gelir; o karaciğeri yakar. Şu beyti okudu:
  “Ne kötü yemektir **الحنظل المبسل**;
  ondan karaciğerim ağrır ve gevşerim.”
Ebû Hanîfe dedi: **المبسل**: içinde acılık bıraktıklarıdır; o iyi olan gibi yapılmamıştır. Ve onu şu şeye **إبسالا** ile **أبسله**: onu arz etti ve rehin verdi; bazı nüshalarda: ve onu bunaltıp sıkıştırdı. Yahut **أبسله**: onu helâke teslim etti. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **أن تبسل نفس بما كسبت**: yani kazandığıyla helâke teslim edilir. el-Ezherî dedi: yani “hayır, (şöyle ki) ameliyle azaba teslim edilmesin diye.” Ve denildi ki: teslim edilir: rehin bırakılır; denir ki: “**أبسل** فلان **بجريرته**”: yani cinayetiyle helâke teslim edildi. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **أبسلوا بما كسبوا**. el-Hasen dedi: yani suçlarıyla teslim edildiler. Ve denildi ki: rehin bırakıldılar. Ve denildi ki: helâk edildiler. Mücâhid dedi: rezil edildiler. Katâde dedi: hapsedildiler. ‘Avf b. el-Ahvas dedi ki:
  “Ve benim oğullarımı, suçsuz yere **إبسالي**                      ‘Avnâh ile; ne de akıtılmış bir kan ile.”
Ve Hamel, Benî Kuşmîr’e, es-Secfiyye’nin iki oğlunun kanını, Ganî’den taşıdı; dediler ki: senden razı olmayız; sulh istemek için oğullarını rehin verdi. en-Nâbiga el-Ca‘dî (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
  “Ve biz, el-Efâka’da ‘Âmir’i rehiniz;                      ed-Derdâ’da rehin olan şey sebebiyle; derken **فأبسلا**.”

  Ve **الدرداء**: onların bir taburudur. Onu ameline ve onunla **أبسله**: onu ona havale etti. Kendisini ölüme **أبسل** etti: onu ona alıştırdı ve kesin kanaat getirdi; dövüş için de böyledir; **كاستبسل**. **البسر**’i **أبسل** etti: onu pişirip kuruttu; Necd ehlinin bir kavminin lügatidir; İbn Düreyd nakletti. Adam **استبسل** etti: savaşta kendini attı; mutlaka öldürmek yahut öldürülmek ister; o, kendisi için bağımsız olandır. Ve denildi ki: **المستبسل**: hoşlanılmayan bir şeye düşen ve ondan kurtuluşu olmayan kimsedir. **بسيل** (vezni) **كأمير**: ة. Nasr dedi: o, Tâif’te bir vadidir; üst tarafı Fehm’indir; alt tarafı Nasr b. Muâviye’nindir. **بسيل**: Endülüs ehlinden, edîb el-Kureşî Halef’in babasıdır; 327 yılında öldü. **البسيل**: nebîzin artığıdır; o, kavmin içkisinden kapta kalan ve içinde geceleyen şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi: bir bedevî bir kavme misafir oldu; dedi ki: bana **كسع** **جبيزات** ile, ve eksik **قطامي ناقس**’tan **وببسيل** ile, ve değişmiş **منشم**’dan **وبعاف** ile getirin; ve beni yağlayın. Derken beni **الطوامر** yedi. Sonra sabahladım da derimi, sanki benekli bir düzlükteki pislik gibi bir şeyle sıvadılar; sonra ılık **السخيم**’i bedenim **طني** üzerine döktüler; derken ben, tüysüzleştirilmiş bir koyun gibi, sanki **طوبالة مشصوبة** olarak çıktım. **الكسع**: kırmadır. **الجبيزات**: kurumuşlardır. **القطامي**: nebîzdir. **الناقس**: ekşidir. **العافي**: tencerede kalandır. **المنشم**: değişmiş olandır. **الطوامر**: pirelerdir. **المبقط**: benekli olandır. **الطن**: bedendir. **السخيم**: ne sıcak ne soğuktur. **الطوبالة**: dişi koyundur. **المشصوبة**: tüysüzleştirilmiş olandır. **البسيلة** (هاء ile): nebîzden artıktır; kapta kalır; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **البسل**: salıverilmiş olan; İbnü’l-A‘râbî’den; şahidi geçti. Ebû Tâlib dedi: **البسل** ayrıca: kifâyette (de)dir; dua’da olduğu gibi. Ve **بسلة**, fetha ile: Müslümanların nöbet tuttuğu bir ribattır. Ve **البسول**: aslandır. Ve **المباسلة**: savaşta çarpışmadır. Ve Rufâ‘a b. **بسيل** (vezni) **كأمير**; İbn Yûnus onu zikretti. Ve “**تبسل** الرجل”: yiğitleşti ve aslanlaştı. “Onu ne **أبسله**!”: onu ne kadar yiğit yaptı. Ve onun şiddetli kaş çatması olan bir yüzü vardır: **باسر باسل**. Ve ölüme **ابتسل** etti: teslim oldu. Ve **يوم باسل**: şiddetli (gün). el-Ahtal dedi ki:
  “Müminlerin emîrine canım feda olsun; ne vakit ki                      azı dişlerini gösterir; **يوم باسل** (olan) bir günde.”
Ve **البسيلة**: acı bakladır (termos); Ebû Hanîfe onu hikâye etti. Dedi ki: sanırım ona bu ad verildi; içindeki **العليقمة** sebebiyle. el-Ezherî, **حذق** maddesinde dedi ki: **خل باسل**; ve o **بسل** etti **بسولا**: bırakılması uzadığında; tadı bozulur ve değişir. Ve **خل مبسل**. Ve eti **بسل** etti: **خم** gibi. Ve **البسيل**: Havrân’da bir köydür. Kesîr dedi ki:
  “El-Munkâ’nın elinde; el-Meşârif onun aşağısındadır;                      Busra’nın ravzası yüz çevirdi; derken onun **بسيل**’i (vardır).”
Ve **البسلى**, iki kesre ile, lâmı şeddeli: termos gibi bir hab; yahut ondan daha küçüğü; Mısır lügatidir.
