# بسم (ب-س-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Nebsim ön diş olarak kullanılmaktadır

- Harfler: ب - س - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَتَبَسَّمَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%8E.md) | فَتَفَعَّلَ | Gülümsedi | 1 | 1 | [27:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/ayet/27:19.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Vedia heybe demektir
2. [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir
3. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
4. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sütle dolu memedir
5. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Yavru” demektir
6. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dahl: Kuytu yer demektir
7. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
8. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
9. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ana kapının önündeki bekçidir
10. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
11. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
12. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
13. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بسم |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md), [كشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D8%B1.md), [بشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B4.md) |
| Zıt Kök | [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dudakların sessizce aralanıp ön dişlerin belirmesi; çiçeğin veya şimşeğin hafifçe yarılıp parıldaması |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel bir neşenin, kavrayışın ve hayretin taşkınlığa varmadan, edep ve sükûnet dairesinde dışa vurumu |
| Çekirdek Özet 3 | Bilinçli farkındalık ile duygusal tepki arasındaki itidalli denge ve vakar hâli |
| Kritik Hata Riski | Tebessümü salt kahkahasız gülüş sanıp arkasındaki ince kavrayış, hayret ve şükür bileşenini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بس | Sıkışmış bir şeyin dışarı sızması, hafifçe açılması, ufalanarak veya sessizce yayılması | م | Son harfteki dudak kapanması ve toparlayıcılık unsuru, açılmayı dağıtmayıp dudak kenarlarında kontrollü, sessiz ve estetik bir parıldama hâline dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış iç alan | Varlığın veya bedenin iç dünyasında, zihinsel ve kalbî alanda beliren durumu imler. |
| س | Diken, destek; tutunma, aradan sıyrılma, sivrilme | İçerideki hissin veya enerjinin yüzeye, sınır boyuna doğru hafifçe sızmasını ve dişlerin aralanmasını imler. |
| م | Su; akış, toplanma, dudakların birleşimi ve dinginlik | Taşan neşenin taşkınlığa ve sese dönüşmeden dudak sınırında toplanmasını, sükûnetle akmasını imler. |
| بسم | Çadırın içinden sıyrılıp sükûnetle beliren ışık | İç dünyada beliren kavrayış ve sevinç dalgasının, dudakların hafifçe aralanmasıyla yüz hattında dingin ve estetik bir aydınlık oluşturması. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dudakların ses çıkarmaksızın hafifçe aralanarak ön dişlerin beyazlığının görünmesi; şimşeğin buluttan hafifçe çakması veya goncanın taç yapraklarının yarılıp uç vermesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde sevgilinin ön dişlerinin parlaklığı ve tebessüm anındaki beyazlığı şimşek pırıltısına ve ıslak papatyaya benzetilerek tasvir edilir. Şairler dudakların aralanmasını ve dişlerin parıldamasını tebessüm kavramıyla aktarırlar. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik hadis rivayetlerinde peygamberî gülüşün niteliği tanımlanırken tebessüm kelimesi öne çıkar: كَانَ جُلُّ ضَحِكِهِ التَّبَسُّمَ (Onun gülüşünün ekserisi tebessüm idi). Ayrıca şimşeğin bulut arasından çakması da Arapçada اِبْتَسَمَ السَّحَابُ عَنِ الْبَرْقِ şeklinde ifade edilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça بسم kökü, merkezi Sami dil sahasında daha çok fiziki dudak hareketi ve sessiz sevinç ifadesi üzerinden özelleşmiş bir köktür. Diğer Sami dillerinde (örneğin İbranice ve Süryanicede) gülme ve sevinç genellikle [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) kökünün soydaşlarıyla (İbranice *ṣāḥaq* / *śāḥaq*) veya sevinç bildiren genel köklerle karşılanırken, Arapçada بسم kökü sesli gülmeden (*ḍaḥik*) ayrışan, dudakların uç vermesi, ön dişlerin belirmesi ve sükûnetle yarılma anlamını üstlenerek fonosemantik bir özelleşmeye uğramıştır. Kökün biliteral katmanındaki بس unsuru, baskının hafifletilmesi ve sızma fikrini taşırken, labial olan م harfi ağzın sınırlarını belirleyerek eylemin fısıltısız ve sessiz bir aydınlanma hâli olarak kalmasını sağlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بسم kökünden türeyen tebessüm, ibtisam, mübtesim | Dudakların açılması, şimşeğin parlaması ve goncanın uç vermesi bağlamında içsel sevinç ve letafetin dışa vurumu. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek بس ile ses ve dudak hareketini niteleyen kökler | Sami zemininde gülme fiilinin genel sesli köklerinden ayrılarak dudak sınırında sessizleşen özgün Arapça leksikal açılım. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda bağımsız ve güvenilir bir morfolojik soydaşlık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بسم | Anlamlı | Sessizce gülümsemek | Dudakların aralanıp dişlerin parıldaması, çiçeğin açılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بمس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| سبم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| سمب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| مبس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| مسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بسم | Merkez | Tebessüm, sessiz tefekkürî sevinç | Ses çıkarmadan dudakların aralanması ve tefekkür kaynaklı aydınlanma | Gülümsemenin en mutedil, edepli ve sessiz hâlidir |
| [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) | Komşu | Gülmek, açığa çıkmak | Sese ve dışa vuruma açık, neşenin veya şaşkınlığın belirgin tezahürü | Tebessümden daha ileri ve sesli olabilen gülme derecesi |
| [كشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Dişleri göstermek | Dudakları çekerek dişleri belirgin kılmak; bazen tehdit bazen yalın sırıtma | Tebessümdeki letafet ve iç neşe unsuru olmaksızın salt diş açılması |
| [بشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B4.md) | Komşu | Güler yüz göstermek | Muhataba karşı yüz aydınlığı, ferahlık ve sıcak karşılama | Tebessümün kişiler arası ilişkideki sıcaklık ve ünsiyet boyutu |
| [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) | Zıt | Yüz ekşitmek, kaş çatmak | Yüz kaslarının sıkışması, hoşnutsuzluk ve kapanma | Tebessümün tam karşıtı olarak yüzün kararması ve sertleşmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بسم | Dudak aralayarak sessizce gülümsemek | Ses çıkarmaksızın içsel sevinç veya hayretin yüzde parıldaması | Kesin |
| Latince | subridere | Hafifçe gülümsemek | *ridere* (gülmek) eyleminin hafifletilmiş (*sub-*) ve sessizleşmiş hâli; tebessümün itidalini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | smile | Gülümsemek | Sesli kahkaha (*laugh*) olmaksızın yüzün aydınlanması; içsel tefekkür boyutunu her zaman taşımaz | Kesin |
| Almanca | lächeln | Gülümsemek | *lachen* (gülmek) fiilinin küçültme ve yumuşatma eki almış biçimi; sessiz tebessüm | Güçlü |
| Fransızca | sourire | Gülümsemek | *rire* (gülmek) kökünden türetilmiş hafif ve sessiz gülme eylemi | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتَبَسَّمَ ضَاحِكاً | Hayret, idrak ve şükürle harmanlanmış sessiz aydınlanma | Süleyman peygamberin karıncanın sözünü işitip durumun mucizeviliğini kavraması ve ardından şükre yönelmesi; Neml [27:19](https://lisan.digital/tr/ayet/27:19.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismeti ve vakarı | Peygamberlerin kahkaha atıp atmayacağı; ciddiyet, vakar ve tebessüm dengesi | Peygamberî tebessümün gafletten değil, ilahî hikmeti temaşadan doğan bir vakar olması |
| Fıkıh | Namazı bozan hâller | Namazda tebessümün namazı ve abdesti bozup bozmadığı | Sesli gülmenin (kahkaha) namazı bozması, tebessümün ise namaza zarar vermemesi |
| Tefsir | Neml Suresi 19. ayetin tahlili | فَتَبَسَّمَ ile ضَاحِكاً kelimelerinin bir arada gelmesinin belagat boyutu | Tebessümün başlangıç, gülümsemenin nihayet olması; kahkaha olmaksızın iç sevincin yüze tam vurması |
| Hadis | Şemâil ve sünnet | Hz. Peygamber’in günlük hayattaki siması ve beşerî ilişkileri | Sadaka niteliğindeki mütebessim çehre ve tebessümün en faziletli gülüş biçimi sayılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vakar ve huşû ahlakı | İtidal | Duygusal taşkınlığı sükûnete dönüştürme | Müminin sevinç anında bile taşkın kahkahadan uzak durarak şükür tebessümünü kuşanması | Kesin |
| İlmi | İdrak ve kavrayış anı | Sezgi kıvılcımı | Karmaşık bir meselenin çözüldüğü anki zihinsel aydınlanma | Hakikatin keşfi karşısında alimin yüzünde beliren sessiz kavrayış sevinci | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve adalet | Mutedil güç | Güç sarhoşluğunu engelleyen vakar ve merhamet | Karıncanın sözünü duyan hükümdarın kibre değil, tebessüm ederek merhamet ve adalete yönelmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ticari ve sosyal muamele | Güven ve hüsn-i muamele | Sosyal sürtünmeyi azaltan tebessüm sermayesi | Tebessümün karşılıklı güveni artırıcı ve iletişimi kolaylaştırıcı manevi bir değer olması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük genlikli rezonans / Eşik altı ışıma | Sisteme yüklenen enerjinin gürültüye veya kırılmaya yol açmadan, sadece sınır yüzeyinde hafif bir ışıma ve frekans değişimi üretmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Duygusal denetim ve mikro jestler | Bireyin yoğun bilişsel kavrayış ve duygu durumunu taşkın eylemlere dönüştürmeksizin yüz kaslarıyla kontrollü ve barışçıl biçimde yansıtması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Tebessümü salt fiziksel, mekanik bir nezaket veya içi boş bir dudak kıvrımı olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da tebessüm, derin bir algılayışın, ince bir kavrayışın, şükrün ve hayretin yüzdeki vakar dolu parıltısıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki tebessüm alelade bir neşelenme sanıldığında, Süleyman aleyhisselamın varlık hiyerarşisindeki en küçük canlıyı idrak edişindeki derin tefekkür ve tevazu fark edilemez. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nübüvvet ahlakındaki neşe, hayret ve vakar dengesini tek bir fiil üzerinden nasıl kusursuzca kurduğunu gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Neml Suresi 19. ayette peygamberî idrak, hükümdarlık şuuru ve yaratılmışlara şefkatle yaklaşım sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın somurtkanlık, güç sahibi olmanın ise kibir ve sertlik gerektirdiği yönündeki algıyı yıkar; vakar ile tebessümün bir arada olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dudakların sessizce aralanıp ön dişlerin beyazlığının uç vermesi; goncanın yaprak ucunu göstermesi veya şimşeğin hafifçe parıldaması.
- Soyut anlam: İçsel idrak, sevinç ve hayretin hiçbir gürültü ve taşkınlığa meydan vermeksizin dingin bir vakarla dışa yansıması.
- Sistematik karşılık: Güç, bilgi ve duygunun birleştiği kavşakta kontrolsüz taşmayı engelleyen estetik ve ahlaki sınır sigortası.
- LaTeX modeli: $$E \xrightarrow{\;C\;} S \quad \text{burada} \quad A(S) \ll A_{\max}, \quad \omega(S) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $E$ içsel sevinç, hayret veya bilişsel uyarımı; $C$ bilinçli farkındalık ve vakar denetimini; $S$ ise yüzeydeki tebessüm tepkisini temsil eder. Model, oluşan tepkinin genliğinin $A(S)$ maksimum patlama eşiği olan $A_{\max}$ seviyesinden çok küçük olduğunu ($A(S) \ll A_{\max}$) ve ses frekansının $\omega(S)$ sıfıra eşit olduğunu ($\omega(S) = 0$) ifade ederek sessiz ve kontrollü aydınlanmayı gösterir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/ayet/27:19.md) — فَتَبَسَّمَ

فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): Onun bu sözü üzerine gülerek tebessüm etti ve dedi ki: Rabbım; bana ve ana babama verdiğin nimete şükürde ve hoşnud olacağın şeyi yapmakta beni muvaffak kıl ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Nebsim ön diş olarak kullanılmaktadır. Besme ön diş olarak baştan kullanılmış olabilir. Tebessüm etmek ön dişleri göstermek, gülümsemek anlamındadır.
Çiçeği açılmadığı halde taç yaprağı açılmış tomurcuk. Buradan ses çıkarmadan gülümsemek anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والباء والميم معهما
ب س م مستعمل فقط
بسم:
بَسَمَ يَبْسِمُ بَسْماً: فتح شفتيه كالمكاشر. ورجل بسّامٌ، وامرأة بسّامةٌ، وبسم وابتسم وتبسّم بمعنى واحد، وفي صفة النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم: أن كل جُلُّ ضَحِكِة التَّبَسُّم.

##### Türkçe

باب **السين** و**الباء** و**الميم** معهما
**ب س م** yalnızca kullanılmıştır.

**بسم**:
**بَسَمَ يَبْسِمُ بَسْماً**: Dudaklarını, dişlerini gösteren gibi açtı. Ve (bu kökten) bir erkek **بسّامٌ**, bir kadın **بسّامةٌ** (denir). Ve **بسم** ve **ابتسم** ve **تبسّم** tek bir mânâdadır. Ve Peygamber’in sıfatında -Allah ona salât ve selâm etsin-: “Onun gülmesinin bütünü, **التَّبَسُّم** idi.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَبَسُّمُ: دون الضحك. يقال: بَسَمَ بالفتح يبسِمُ بَسْماً فهو باسمٌ، وابْتَسَمَ وتَبَسَّمَ. والمَبْسِمُ: الثغر. ورجلٌ مِبسامٌ وبَسَّامٌ: كثير التبسُّم.

##### Türkçe

**التَبَسُّمُ**: gülmeden aşağıdır. Denilir ki: **بَسَمَ** (fetha ile) **يبسِمُ** **بَسْماً**; o hâlde o **باسمٌ**dur; ve **ابْتَسَمَ** ve **تَبَسَّمَ**. Ve **المَبْسِمُ**: ağız. Ve bir adam **مِبسامٌ** ve **بَسَّامٌ**: çok **التبسُّم** eden.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب السين والباء والميم معهما
بسم
استُعمل من وجوهه : بسم .
بسم : قال الليث : بَسَمَ يَبْسِم بَسماً : إذا فتح شَفَتَيْه كالمُكاشِر . ورجل بَسَّام وامرأةٌ بَسّامة . وفي صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان جُلُّ ضَحِكه التبسُّم ، يقال : بَسَمَ وابتَسم وتبسَّم بمعنًى واحد .

##### Türkçe

باب **السين** و**الباء** و**الميم** معهما
**بسم**
Kullanıldı, vecihlerinden: **بسم**.

**بسم**: **الليث** dedi: **بَسَمَ يَبْسِم بَسماً**: dudaklarını, dişlerini gösteren kimse gibi açtığı zaman. Ve **رجل بَسَّام** ve **امرأةٌ بَسّامة**. Ve Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: onun gülmesinin çoğu **التبسُّم** idi; denilir: **بَسَمَ** ve **ابتَسم** ve **تبسَّم** tek bir mânâ ile.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والسين وما يثلثهما)
(بسط) الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتِدادُ الشَّيء، في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط. والبَسَاط الأرض، وهي البسيطة. يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط. قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني  *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقا، والبَسْطة في كلّ شيء السَّعَة وهو بسيط الجسْم والباعِ والعِلْم. قال الله تعالى: ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي العِلْمِ والجِسْم﴾ [البقرة 247]. ومن هذا الأصل وإليه يرجع، قولُهم للنّاقة التي خُلِّيت هي ووَلَدَها لا تُمنَع منه: بُِسْط.
(بسق) الباء والسين والقاف أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء وعُلُوُّه. قال الخليل: يقال بَسَقَتِ النّخلةُ بُسُوقاً إذا طالَتْ وكَمُلَتْ. وفي القرآن: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ [ق 10]، أي طويلات.
قال يعقوب: نخلةٌ باسقة ونَخيلٌ بواسِقُ، المَصْدر البُسُوق. قال: ويقال بَسَق الرّجل طَالَ، وبَسَق في عِلْمه عَلا.
أبو زَيْدٍ عن المنْتَجِع بن نَبْهان: غَمَامَةٌ باسِقَةٌ أي بيضاءُ عالية. وبواسِق السَّحاب أعالِيه.
فإن قال قائل: فقد جاء بَسق، وليس من هذا القياس. قيل لـه: هذا ليس أصلاً: لأنّه من باب الإبدال، وذلك أنّ السين فيه مَقام الصّاد والأصل بَصَق ثمّ حُمِل على هذا شيءٌ آخر، وهو قولهم أبْسَقَت الشّاةُ فهي مُبْسِقٌ إذا أنْزلَتْ لبناً مِنْ قَبْلِ الولادةِ بشَهْرٍ وأكثرَ من ذلك فيُحْلَب. وهذا إذا صَحَّ فكأنّها جاءت ببُساقٍ، تشبيهاً لـه ببُساق الإنسان. والدّليل على ذلك أنهم يقولون: الجارية وهي بِكْرٌ، يصير في ثدْيها لبَنٌ، فهل ذلك إلاّ كالبُساق.
قال أبو عُبيدة: المِبْساق التي تَدِرُّ قبل نِتاجها. وأنشَدَ- وأكثَرُ ظَنِّي أنّ هذا شعرٌ صنَعَه أبو عبيدة- :
ومُبْسِق تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ *** تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ
(بسل) الباء والسين واللام أصلٌ واحد تتقارب فُروعُه، وهو المنْع والحبس، وذلك قولُ العرب للحرام: بَسْلٌ. وكلُّ شيءٍ امتَنَع. فهو بَسْلٌ. قال زُهير:
* فإن تُقْوِيا مِنْهُمْ فإنهُمُ بَسْلُ([2]) *
والبَسالة الشّجاعة من هذا؛ لأنّها الامتناع على القِرْن. ومن هذا الباب قولهم: أَبْسَلْتُ الشّيءَ أسلمتُهُ للهَلَكَةِ. ومنه أَبْسَلْتُ وَلَدِي رهنْتُه. قال الله تعالى: ﴿أُولئِكَ الّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا﴾ [الأنعام 70]. ثُمّ قالَ عوفُ بنُ الأحوص([3]):
وإبسالي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَوْنَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([4])وأما البُسْلَةُ فأُجرة الرّاقِي، وقد يُرَدُّ بدقيقٍ من النّظر إلى هذا([5]). والأحسنُ عندي أن يقال هو شاذٌ عن معظم الباب. وكان ابنُ الأعرابي يقول: البَسَل الكرِيه الوَجْه([6])؛ وهو قياسٌ صَحيحٌ مطّرِدٌ على ما أصَّلْناه.
(بسم) الباء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو إبداء مُقَدَّم الفَم لمسَرّة؛ وهو دون الضَّحِك يقال بَسَم يَبْسِم وتَبَسَّم وابْتَسَم.
(بسأ) الباء والسين* والهمزة أصلٌ واحدٌ، وهو الأُنْس بالشّيء، يقال بَسَأْتُ به وبَسِئْتُ أيضاً. وناقة بَسُوءٌ لا تَمْنَع الحالِب.
(بسر) الباء والسين والراء أصلان: أحدُهما الطَّراءة وأن يكون الشّيءُ قَبْل إناه. والأصل الآخر وُقوف الشّيءِ وقِلَّةُ حَرَكته.
فالأوّل قولهم لِكلِّ شيءٍ غَضٍّ بُسْرٌ؛ ونباتٌ بُسْرٌ إذا كان طَرِيّاً. وماءٌ بُسْرٌ قريبُ عَهْدٍ بالسَّحاب. وابتَسَرَ الفَحْلُ النّاقةَ إذا ضَرَبَها على غيرِ ضَبَعَة. ويقال للشّمس في أوّل طُلوعِها بُسْرة. ومن هذا قولُهمْ بَسَر الرّجُل الحاجةَ إذا طَلَبها مِن غير مَوْضِع الطَّلَب. وقياسُه صحيح، لأنّه كأنّه طلبَها قبل إناها([7]). والبَسْر ظَلْمُ السِّقَاء، وذلك شُرْبُه قبل رَوْبه.
 --------------ـــــ
([1]) البيت للعديل بن الفرخ كما في حماسة ابن الشجري 199 واللسان (بسط).
([2]) صدره كما في ديوانه 101:
* بلاد بها نادمتهم وعرفتهم *
([3]) وكذا وردت العبارة في المجمل (بل).
([4]) أنشده في اللسان (13: 57) برواية: "بدم قراض". ثم قال: "وفي الصحاح: بدم مراق". وأنشده في اللسان (18: 80) برواية: "بغير بعو - جرمناه ولا بدم مراق" وفي الجمهرة (1: 317): "يصف أنه رهن بنيه في حرب كانت بينه وبين قوم آخرين". يقال بعى الذنب يبعاه ويبعوه بعواً اجترمه واكتسبه. وقال ابن بري: "البيت لعبد الرحمن بن الأحوس". وسيأتي البيت في مادة (بعو).
([5]) في الأصل: "وقد يرد بدقيق من النظر أن يرد إلى هذا".
([6]) البسل، بالتحريك، كما ضبط في الأصل، وكما نبه عليه في تاج العروس. ويقال أيضاً في معناه باسل وبسيل.
([7]) في الأصل: "إناه".
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **السين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**بسط**) **الباء** ve **السين** ve **الطاء** tek bir asıldır; o da şeyin uzanmasıdır; enine yahut en olmayanda. Şu hâlde **البِساط** yayılan şeydir. Ve **البَسَاط** yer(=toprak)tır; o da **البسيطة**dır. “**بَسِيطٌ** ve **بَساط** yer” denir. Dedi ki:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني  *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])
Ve “falânın eli **بِسْطٌ**” (denir), eğer çok veren ise; ve her şeyde **البَسْطة** genişliktir; ve o, beden, kol açıklığı ve ilimde **بسيط**tir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي العِلْمِ والجِسْم﴾ [البقرة 247]. Ve bu asıldan ve ona döner olarak, onların, kendisi ve yavrusu serbest bırakılan, ondan men edilmeyen deveye söyledikleri: **بُِسْط**.

(**بسق**) **الباء** ve **السين** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin yükselmesi ve yücelmesidir. Halîl dedi ki: “Hurma ağacı **بَسَقَت** **بُسُوقاً**” denir; uzadığı ve tamamlandığı zaman. Ve Kur’ân’da: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ [ق 10], yani uzunlar.
Ya‘kūb dedi ki: **نخلةٌ باسقة** ve **نَخيلٌ بواسِقُ**; mastar **البُسُوق**tur. Dedi ki: “Adam **بَسَق**” denir; uzadı. Ve “ilminde **بَسَق**” (denir); yüceldi.
Ebû Zeyd, el-Munteci‘ b. Nebhân’dan: “**غَمَامَةٌ باسِقَةٌ**” yani yüksek beyaz. Ve bulutun **بواسِق**i onun üstleridir.
Eğer bir söyleyen derse: “**بَسق** gelmiştir; bu kıyastan değildir.” Ona denir ki: Bu bir asl değildir; çünkü o, ibdâl babındandır; zira ondaki **السين**, **الصّاد**ın makamındadır; asl **بَصَق**tır. Sonra bunun üzerine başka bir şey taşınmıştır; o da onların “Koyun **أبْسَقَت**; o hâlde o **مُبْسِقٌ**tur” sözleridir; doğumdan bir ay önce ve bundan daha fazla, süt indirdiği zaman; böylece sağılır. Bu sahih olursa, sanki o **بُساقٍ** getirmiş gibidir; onu insanın **بُساق**ına benzetme olarak. Bunun delili şudur: Onlar derler ki: câriye, o **بِكْرٌ** iken, memesine süt olur; bu, **البُساق** gibi değil de nedir?
Ebû ‘Ubeyde dedi ki: **المِبْساق** doğumundan önce sütü akan (dişi)dir. Ve inşâd etti —ve zannımın çoğu şudur ki bu, Ebû ‘Ubeyde’nin yaptığı bir şiirdir—:
ومُبْسِق تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ *** تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ

(**بسل**) **الباء** ve **السين** ve **اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yaklaşır; o da men etme ve hapsetmedir. Bu, Arapların harama söyledikleri sözdür: **بَسْلٌ**. Ve her men olunan şey; o **بَسْلٌ**dür. Züheyr dedi ki:
* فإن تُقْوِيا مِنْهُمْ فإنهُمُ بَسْلُ([2]) *
Ve **البَسالة** (yiğitlik) bunun­dandır; çünkü o, rakibe karşı men olunmadır. Ve bu babdandır onların “**أَبْسَلْتُ** şeyi” sözleri: onu helâke teslim ettim. Ve ondan “**أَبْسَلْتُ** çocuğumu” (yani) onu rehin verdim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿أُولئِكَ الّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا﴾ [الأنعام 70]. Sonra ‘Avf b. el-Ahvas([3]) dedi:
وإبسالي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَوْنَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([4])
أما **البُسْلَةُ** ise, o, rukyeci’nin ücretidir; ve ince bir nazarla bunun­dan (bu asla) döndürülebilir([5]). Bana göre daha güzeli, onun, babın çoğunluğundan şâz denmesidir. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: **البَسَل** çirkin yüzlüdür([6]); ve o, bizim asılladığımız şeye göre sahih, düzenli bir kıyastır.

(**بسم**) **الباء** ve **السين** ve **الميم** tek bir asıldır; o da, sevinç için ağzın ön kısmını ortaya koymaktır; ve o, gülmenin altındadır. “**بَسَم** **يَبْسِم** ve **تَبَسَّم** ve **ابْتَسَم**” denir.

(**بسأ**) **الباء** ve **السين** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da şeyle ünsiyettir. “Onunla **بَسَأْتُ**” ve “**بَسِئْتُ**” de denir. Ve **ناقة بَسُوءٌ**: sağanı men etmez.

(**بسر**) **الباء** ve **السين** ve **الراء** iki asıldır: birincisi tazelik ve şeyin vaktinden önce olmasıdır. İkinci asl ise şeyin durması ve hareketinin azlığıdır.
Birincisi: her taze şeye onların söyledikleri **بُسْرٌ**dür; ve bitki **بُسْرٌ**dür, eğer taze ise. Ve su **بُسْرٌ**dür; bulutla yakın zamanlıdır. Ve aygır, deveyi **ابتَسَرَ** (denir); **ضَبَعَة** olmaksızın üzerine atladığı zaman. Ve güneşe, doğuşunun başında **بُسْرة** denir. Ve bundan onların “Adam ihtiyacı **بَسَر**” sözleri: onu, isteme yerinden başka bir yerden istedi. Ve kıyası sahihdir; çünkü sanki onu vaktinden önce istemiştir([7]). Ve **البَسْر** kırbanın zulmüdür; bu da, ekşimesinden önce onu içmektir.
 --------------ـــــ
([1]) Beyit, Hamâse İbn eş-Şecerî 199 ve Lisân (**بسط**)’ta olduğu üzere, el-‘Adîl b. el-Ferah’ındır.
([2]) Sadrı, divanında 101’de olduğu üzere:
* بلاد بها نادمتهم وعرفتهم *
([3]) İfade, el-Mücmel (**بل**)’de de böyle vârid olmuştur.
([4]) Lisân (13: 57)’da “بدم قراض” rivayetiyle inşâd etti. Sonra dedi ki: “Sıhâh’ta: بدم مراق.” Ve Lisân (18: 80)’da “بغير بعو - جرمناه ولا بدم مراق” rivayetiyle; ve Cemhere (1: 317)’de: “Kendisiyle başka bir kavim arasında olan bir savaşta oğullarını rehin verdiğini vasfeder.” Denir: “**بعى** günahı **يبعاه** ve **يبعوه** **بعواً**”: onu işledi ve kazandı. İbn Berrî dedi ki: “Beyit, ‘Abdurrahmân b. el-Ahvas’ındır.” Ve beyit, (**بعو**) maddesinde gelecektir.
([5]) Asılda: “وقد يرد بدقيق من النظر أن يرد إلى هذا”.
([6]) **البسل**, harekeli olarak; asılda ضبط edildiği gibi ve Tâcü’l-‘Arûs’ta buna dikkat çekildiği gibi. Ve ayrıca mânâsında **باسل** ve **بسيل** de denir.
([7]) Asılda: “إناه”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿فتبسم ضاحكا من قولها﴾ [النمل/19].

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Onun sözünden dolayı gülerek **فتبسم** etti﴾ [**النمل**/19].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب س م
هو أغر بسام‏.‏
وأول مراتب الضحك التبسم ومتى جئته فهو متبسم‏.‏
وكان ابتسامتها ومضة برق‏.‏
وهن غر المباسم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تبسم البرق وتبسم الطلح‏:‏ تفلقت أطرافه‏.‏
ويقال‏:‏ والله ما بسمت فيه أي ما ذقته‏.‏

##### Türkçe

ب س م
O, **أغر بسام**’dır.
Gülmenin mertebelerinin ilki **التبسم**’dür; ne zaman ona gelsen, o **متبسم**’dir.
Onun gülümsemesi bir şimşek parıltısı idi.
Ve onlar **غر المباسم**’dir.
Mecazdan: **تبسم البرق** ve **تبسم الطلح**: uçları yarıldı.
Ve denilir: Vallahi onda **بسمت** etmedim; yani onu tatmadım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَسَمَ يَبْسِم بَسْماً وابْتَسَمَ وتَبَسَّم: وهو أَقلُّ الضَّحِك وأَحَسنُه. وفي التنزيل: فَتَبَسَّم ضاحِكاً من قولها؛ قال الزجاج: التَّبَسُّم أكثرُ ضَحِك الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام. وقال الليث: بَسَمَ يَبْسم بَسْماً إذا فَتَح شَفَتَيه كالمُكاشِر، وامرأَة بَسَّامةٌ ورجل بَسَّامٌ. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان جلُّ ضَحِكهِ التَّبَسُّم. وابْتَسَمَ السحابُ عن البَرْق: انْكَلَّ عنه.

##### Türkçe

**بَسَمَ** **يَبْسِم** **بَسْماً** ve **ابْتَسَمَ** ve **تَبَسَّم**: o, gülmenin en azı ve en güzelidir. Tenzîlde: “**فَتَبَسَّم ضاحِكاً من قولها**”; ez-Zeccâc dedi: **التَّبَسُّم**, peygamberlerin—onlara salât ve selâm olsun—gülmesinin daha çoğudur. el-Leys dedi: **بَسَمَ** **يَبْسم** **بَسْماً**; **المُكاشِر** gibi iki dudağını açtığı zaman (denir); ve bir kadın **بَسَّامةٌ**, bir erkek **بَسَّامٌ**. Onun sıfatında—Allah’ın salâtı onun üzerine olsun—: onun gülmesinin çoğu **التَّبَسُّم** idi. Ve bulut, şimşekten **ابْتَسَمَ**: ondan sıyrıldı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب س م * * التَّبَسُّمَ * دون الضحك وقد * بَسَمَ * من باب ضرب فهو * باسِمٌ * و * ابْتَسَمَ * و * تبسَّمَ * و * المَبْسِمُ * بوزن المجلس الثغر ورجل * مِبْسامٌ * و * بَسّامٌ * كثير التبسم

##### Türkçe

* **ب س م** * **التَّبَسُّمَ**: gülmenin altında (ondan aşağı) olan; ve **بَسَمَ** “ضرب” bâbından (gelir); o hâlde o **باسِمٌ**’dir. Ve **ابْتَسَمَ** ve **تبسَّمَ**. Ve **المَبْسِمُ**, “المجلس” vezninde, ağız (dudaklar arası açıklık). Ve **مِبْسامٌ** bir adam; ve **بَسّامٌ**: tebessümü çok olan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَسَمَ
1 بَسَمَ بسم بٱسم سم : see 5, with which it is syn. ― -b2- [Hence,] مَا بَسَمْتُ فِى الشَّىْءِ (tropical:) I did not taste the thing. (K, TA.)

تبسّم
5 تبسّم بسم تبسم ; and ↓ ابتسم; and ↓ بَسَمَ, aor. بَسِمَ inf. n. بَسْمٌ (S, M, Msb, K) and مَبْسَمٌ; (K, * TA;) [He smiled;] these verbs signify less than ضَحِكَ [so that they are properly explained by the Latin subrisit]: (S, Msb:) or he opened his lips like him who displays to another his teeth: (Lth, TA:) or he laughed in the least degree and in the most beautiful manner: (M, K:) or he laughed a little without any sound: (Msb:) or تَبَسُّمٌ is the beginning of ضَحِكٌ [or laughter]: (Towsheeh, and Neseem er-Riyلd, in TA art. ضحك, q. v.:) accord. to Zj, it is the utmost degree of laughing of the prophets. (M.) ― -b2- [Hence,] السَّحَابُ ↓ ابتسم عَنِ البَرْقِ (M,) or تبسّم عَنْهُ (TA,) i. q. اِنْكَلَّ عنه [i. e. (tropical:) The clouds displayed a faint flashing of lightning]. (M, TA.) ― -b3- And تبسّم الطَّلْعُ (tropical:) The extremities of the طلع [i. e. the spadix, or the spathe, of the palm-tree,] burst asunder. (TA.)

8 اـِبْتَسَمَ see 5, in two places.

بَسَّامٌ
بَسَّامٌ بسام سام سامي (S M, K) and ↓ مِبْسَامٌ (S, K) epithets from بَسَمَ, (M, K,) applied to a man, (S, M,) meaning كَثِيرُ التَّبَسُّمِ [That smiles much]. (S.)

بَاسِمٌ
بَاسِمٌ باسم بٱسم ٱسم part. n. of بَسَمَ [meaning Smiling]. (K, TA.)

مَبْسِمٌ
مَبْسِمٌ مبسم i. q. ثَغْرٌ (S, K,) meaning The front teeth: (TK:) [and sometimes, perhaps, the mouth:] so called as being the place of التَّبَسُّم [or smiling: pl. مَبَاسِمُ]. (TA.) One says, [of women or girls,] هُنَّ غُرُّ المَبَاسِمِ [They are white in the front teeth]. (TA.)

مِبْسَامٌ
مِبْسَامٌ مبسام : see بَسَّامٌ

##### Türkçe

بَسَمَ
1 **بَسَمَ** بسم بٱسم سم : 5’e bak, onunla eşanlamlıdır. ― -b2- [Bundan dolayı,] **مَا بَسَمْتُ فِى الشَّىْءِ** (mecaz:) Şeyi tatmadım. (K, TA.)

تبسّم
5 **تبسّم** بسم تبسم ; ve ↓ **ابتسم**; ve ↓ **بَسَمَ**, muzârîsi **بَسِمَ** mastarı **بَسْمٌ** (S, M, Msb, K) ve **مَبْسَمٌ**; (K, * TA;) [Gülümsedi;] bu fiiller **ضَحِكَ**’den daha azını ifade eder [öyle ki onlar Latince subrisit ile uygun biçimde açıklanır]: (S, Msb:) yahut o, dişlerini başkasına gösteren kimse gibi dudaklarını açtı: (Lth, TA:) yahut o, en az derecede ve en güzel tarzda güldü: (M, K:) yahut o, hiçbir ses olmaksızın biraz güldü: (Msb:) yahut **تَبَسُّمٌ**, **ضَحِكٌ**’in [yahut gülmenin] başlangıcıdır: (Towsheeh, ve Neseem er-Riyلd, TA’da **ضحك** maddesinde, ona bak:) Zj’ye göre, o, peygamberlerin gülmesinin en uç derecesidir. (M.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **السَّحَابُ** ↓ **ابتسم** **عَنِ البَرْقِ** (M,) yahut **تبسّم** **عَنْهُ** (TA,) **اِنْكَلَّ عنه** ile aynı (M, TA.) [yani (mecaz:) Bulutlar şimşeğin hafif bir parıltısını gösterdi]. (M, TA.) ― -b3- Ve **تبسّم الطَّلْعُ** (mecaz:) **الطَّلْعُ**’ın uçları [yani hurma ağacının spadiksi yahut spatası] yarılıp açıldı. (TA.)

8 **اـِبْتَسَمَ** 5’e bak, iki yerde.

بَسَّامٌ
**بَسَّامٌ** بسام سام سامي (S M, K) ve ↓ **مِبْسَامٌ** (S, K) **بَسَمَ**’dan türetilmiş sıfatlardır, (M, K,) bir erkeğe uygulanır, (S, M,) **كَثِيرُ التَّبَسُّمِ** [çok gülümseyen] anlamındadır. (S.)

بَاسِمٌ
**بَاسِمٌ** باسم بٱسم ٱسم **بَسَمَ**’ın ism-i fâilidir [gülümseyen anlamında]. (K, TA.)

مَبْسِمٌ
**مَبْسِمٌ** مبسم **ثَغْرٌ** ile aynı (S, K,) ön dişler anlamındadır: (TK:) [ve bazen, belki, ağız:] **التَّبَسُّم**’ün [yahut gülümsemenin: çoğulu **مَبَاسِمُ**] yeri olduğu için böyle adlandırılmıştır. (TA.) [Kadınlar yahut kızlar hakkında] şöyle denir: **هُنَّ غُرُّ المَبَاسِمِ** [Onlar ön dişlerde beyazdırlar]. (TA.)

مِبْسَامٌ
**مِبْسَامٌ** مبسام : **بَسَّامٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَسَمَ
بَسَمَ I ( n. ac. بَسْم 1 ),
a.  Smiled.

تَبَسَّمَ
تَبَسَّمَ V ,  اِبْتَسَمَ VIII ,
a.  see I .

مَبْسَم
مَبْسَم 17 ,
a.  Smile.

مَبْسِم
مَبْسِم 18 , ( pl. مَبَاْسِمُ 44 ),
a.  Front teeth, mouth; lips.

بَاْسِم
بَاْسِم 21 ,
a.  Smiling.

تَبَسَّمَ
N. Ac. تَبَسَّمَ V ,  N. Ac. اِبْتَسَمَ VIII ,
a.  see 17 .

##### Türkçe

بَسَمَ
بَسَمَ I (isim-fiil: **بَسْم** 1),
a. Gülümsedi.

تَبَسَّمَ
تَبَسَّمَ V, **اِبْتَسَمَ** VIII,
a. I’e bak.

مَبْسَم
مَبْسَم 17,
a. Gülümseme.

مَبْسِم
مَبْسِم 18, (çoğulu **مَبَاْسِمُ** 44),
a. Ön dişler, ağız; dudaklar.

بَاْسِم
بَاْسِم 21,
a. Gülümseyen.

تَبَسَّمَ
İsim-fiil: تَبَسَّمَ V, isim-fiil: **اِبْتَسَمَ** VIII,
a. 17’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بسم
بَسَمَ - يَبْسِمُ - تَبَسَّمَ - يَتَبَسَّمُ
بَسَمَ - يَبْسِمُ + كائن + من كائن أو شيء أو أمر: يبدي بحركات فمه ووجهه وكشف أسنانه أنه راض ومسرور: يحرك عضلات الفم والوجه كاشفاً بشكل جزئي عن أسنانه ومبعداً زاويتي الفم نحو الطرفين البعيدين ليعبر بلغة حركة الوجوه أنه راض ومسرور من الكائن أو الأمر أو الشيء
تَبَسَّمَ - يَتَبَسَّمُ : على وزن " تفعـَّل"  من " بَسَمَ - يَبْسِمُ ": يجهد أن " يَبْسِمَ " بشدة وقوة وبشكل ذاتي: يجهد أن يبدي شكل الفم والأسنان بشكل يشير إلى رضاه وسروره الشديدين من كائن أو شيء أو أمر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الوجه التعبيرية بدرجات الانفعال المختلفة "، وهي:
ضَحِكَ - يَضْحَكُ، بَسَمَ - يَبْسِمُ، بَسَرَ - يَبْسُرُ، عَبَسَ - يَعْبِسُ، كَلَح - يَكْلَحُ، بَكى - يَبْكِي
تبسم
 	﴿فتبسم ضاحكا من قولها وقال رب أوزعني أن أشكر نعمتك التي أنعمت علي وعلى والدي وأن أعمل صالحا ترضاه وأدخلني برحمتك في عبادك الصالحين(19)﴾ النمل
مختار الصحاح
● [بسم] ب س م: التَّبَسُّمَ دون الضحك وقد بَسَمَ من باب ضرب فهو باسِمٌ و ابْتَسَمَ و تبسَّمَ و المَبْسِمُ بوزن المجلس الثغر ورجل مِبْسامٌ و بَسّامٌ كثير التبسم
معجم الفرائد القرآنية
ب  س  م
" فَتَبَسَّمَ" في قوله تعالى:" فَتَبَسَّمَ ضَاحِكاً مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ …"(19) النمل .
البسم : الضحك من غير قهقهة، وهو ابتداء الضحك.
الراغب
بسم
قال تعالى: }فتبسم ضاحكا من قولها{ [النمل/19].
ملخص اللسان
1.    بَسَمَ يَبْسِم بَسْماً وابْتَسَمَ وتَبَسَّم: وهو أَقلُّ الضَّحِك وأَحَسنُه.
2.    التَّبَسُّم أكثرُ ضَحِك الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام
3.    بَسَمَ يَبْسم بَسْماً إذا فَتَح شَفَتَيه كالمُكاشِر،
4.    وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان جلُّ ضَحِكهِ التَّبَسُّم.
5.     وابْتَسَمَ السحابُ عن البَرْق: انْكَلَّ عنه.
لسان العرب
● - بسم: بَسَمَ يَبْسِم بَسْماً وابْتَسَمَ وتَبَسَّم: وهو أَقلُّ الضَّحِك      وأَحَسنُه. وفي التنزيل: فَتَبَسَّم ضاحِكاً من قولها؛ قال الزجاج:      التَّبَسُّم أكثرُ ضَحِك الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام. وقال الليث:      بَسَمَ يَبْسم بَسْماً إذا فَتَح شَفَتَيه كالمُكاشِر، وامرأَة بَسَّامةٌ ورجل      بَسَّامٌ. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان جلُّ ضَحِكهِ      التَّبَسُّم. وابْتَسَمَ السحابُ عن البَرْق: انْكَلَّ عنه.
مقاييس اللغة:
بسم الباء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو إبداء مُقَدَّم الفَمِ لِمَسَرّة، وهو دون الضَّحِك، يقال بَسَمَ يَبْسِم وتَبَسَّمَ وابْتَسَمَ.
القاموس المحيط:
بَسَمَ يَبْسِمُ بَسْماً وابْتَسَمَ وتَبَسَّمَ وهو أقَلُّ الضَّحِكِ وأحْسَنُهُ، فهو باسِمٌ ومِبْسامٌ وبَسَّامٌ.
والمَبْسِمُ، كَمَنْزِلٍ: الثَّغْرُ، وكمَقْعَدٍ: التَّبَسُّمُ. وما بَسَمْتُ في الشيء: ما ذُقْتُه. وكشَدَّادٍ وشَدَّادةٍ: اسْمانِ. ومحمدُ بنُ أحْمَدَ الطَبَسِيُّ البَسَّامِيُّ: مُحدِّثٌ.
تاج العروس:
( بسم يبسم بسما ) إذا فتح شفتيه كالمكاشر قاله الليث ( وابتسم وتبسم وهو أقل الضحك وأحسنه ) وقوله تعالى فتبسم ضاحكا من قولها قال الزجاج التبسم أكثر ضحك الانبياء عليهم الصلاة والسلام وفي صفته صلى الله عليه وسلم انه كان جل ضحكه التبسم ( فهو باسم ومبسام وبسام ) ومعنى الاخيرين كثير التبسم ( والمبسم كمنزل الثغر ) لانه موضع التبسم ( و ) المبسم ( كمقعد التبسم ) أي مصدر ميمى ( و ) من المجاز ( ما بسمت في الشئ ) أي ( ما ذقته و ) بسام وبسامة ( كشداد وشدادة اسمان ومحمد بن أحمد ) هكذا في النسخ والصواب على ما في التبصير وغيره أبو محمد أحمد بن محمد بن الحسين ( الطبسى البسامى محدث ) روى عنه اسمعيل بن أبى صالح المؤذن وكأنه نسب إلى جده بسام * ومما يستدرك عليه هن غر المباسم ومن المجاز تبسم السحاب عن البرق إذا انكل عنه وتبسم الطلع تفلقت أطرافه وأبو الحسن على بن محمد ابن منصور بن نصر بن بسام البسامى الشاعر البغدادي كان في زمن المقتدر العباسي روى عنه محمد بن يحيى الصولى مات سنة ثلثمائة واثنين وأبو البسام موسى بن عبد الله بن يحيى بن جعفر المصدق الحسينى الكوفى دخل الاندلس مجاهدا كذا في تاريخ الذهبي واستشهد في بلاد بنى حماد سنة أربعمائة وست وثمانين وهو جد الحافظ أبى الخطاب بن دحية لامه وهى أمة عبد الرحمن ابنة محمد ابن موسى هذا ولذا كان يكتب في نسبه ذو النسبين وقد ذكرنا أبا البسام هذا في المشجر فراجعه

##### Türkçe

بسم
**بَسَمَ - يَبْسِمُ - تَبَسَّمَ - يَتَبَسَّمُ**
**بَسَمَ - يَبْسِمُ** + bir varlık + bir varlıktan yahut bir şeyden yahut bir işten: ağzının ve yüzünün hareketleriyle ve dişlerini göstermesiyle, razı ve sevinçli olduğunu ortaya koyar: ağzın ve yüzün kaslarını hareket ettirerek dişlerini kısmen açığa çıkaran ve ağzın iki köşesini iki uzak tarafa doğru uzaklaştıran; yüz hareketlerinin diliyle, varlıktan yahut işten yahut şeyden razı ve sevinçli olduğunu ifade etmek için.
**تَبَسَّمَ - يَتَبَسَّمُ**: “**تفعـَّل**” vezni üzere, “**بَسَمَ - يَبْسِمُ**”den: şiddetle ve kuvvetle ve öznel bir biçimde “**يَبْسِمَ**”e gayret eder: bir varlıktan yahut bir şeyden yahut bir işten çok şiddetli razı oluşunu ve sevincini gösteren bir biçimde ağzın ve dişlerin şeklini ortaya koymaya gayret eder.
Ve lafız, “farklı heyecan derecelerinde yüzün ifade edici hareketi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**ضَحِكَ - يَضْحَكُ**، **بَسَمَ - يَبْسِمُ**، **بَسَرَ - يَبْسُرُ**، **عَبَسَ - يَعْبِسُ**، **كَلَح - يَكْلَحُ**، **بَكى - يَبْكِي**

تبسم
﴿“Bunun sözüne gülerek tebessüm etti ve dedi ki: Rabbim! Bana, bana ve ana-babama nimet verdiğin nimetine şükretmemi ve razı olacağın salih bir iş yapmamı ilham et; beni rahmetinle salih kullarının arasına kat.” (19)﴾ **النمل**

مختار الصحاح
● [**بسم**] **ب س م**: **التَّبَسُّمَ** gülmenin altındadır; ve **بَسَمَ** “**ضرب**” babındandır; o hâlde o **باسِمٌ**dir; ve **ابْتَسَمَ** ve **تبسَّمَ**; ve **المَبْسِمُ** “**المجلس**” vezninde, ağızdır; ve **مِبْسامٌ** bir adam ve **بَسّامٌ**: çok tebessüm eden.

معجم الفرائد القرآنية
**ب  س  م**
“**فَتَبَسَّمَ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “**فَتَبَسَّمَ ضَاحِكاً مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ …**”(19) **النمل**.
**البسم**: kahkaha olmaksızın gülmektir; ve o, gülmenin başlangıcıdır.

الراغب
بسم
Yüce Allah dedi: ﴿**فتبسم ضاحكا من قولها**﴾ [**النمل/19**].

ملخص اللسان
1. **بَسَمَ يَبْسِم بَسْماً** ve **ابْتَسَمَ** ve **تَبَسَّم**: ve o, gülmenin daha azı ve daha güzelidir.
2. **التَّبَسُّم** peygamberlerin, عليهم الصلاة والسلام, gülmesinin daha çoğudur.
3. **بَسَمَ يَبْسم بَسْماً**: dişlerini gösteren gibi iki dudağını açtığı zaman.
4. Ve onun sıfatında, صلى الله عليه وسلم: onun gülmesinin çoğu **التَّبَسُّم** idi.
5. Ve **ابْتَسَمَ** bulut şimşekten: ondan sıyrıldı.

لسان العرب
● - **بسم**: **بَسَمَ يَبْسِم بَسْماً** ve **ابْتَسَمَ** ve **تَبَسَّم**: ve o, gülmenin daha azı ve daha güzelidir. Ve تنزيل’de: **فَتَبَسَّم ضاحِكاً من قولها**; **الزجاج** dedi ki: **التَّبَسُّم** peygamberlerin, عليهم الصلاة والسلام, gülmesinin daha çoğudur. Ve **الليث** dedi ki: **بَسَمَ يَبْسم بَسْماً**: dişlerini gösteren gibi iki dudağını açtığı zaman; ve **بَسَّامةٌ** bir kadın ve **بَسَّامٌ** bir adam. Ve onun sıfatında, صلى الله عليه وسلم: onun gülmesinin çoğu **التَّبَسُّم** idi. Ve **ابْتَسَمَ** bulut şimşekten: ondan sıyrıldı.

مقاييس اللغة:
**بسم**: **الباء** ve **السين** ve **الميم** tek bir asıldır; ve o, sevinç için ağzın ön kısmını ortaya koymaktır; ve o, gülmenin altındadır. Denir: **بَسَمَ يَبْسِم** ve **تَبَسَّمَ** ve **ابْتَسَمَ**.

القاموس المحيط:
**بَسَمَ يَبْسِمُ بَسْماً** ve **ابْتَسَمَ** ve **تَبَسَّمَ**: ve o, gülmenin daha azı ve daha güzelidir; o hâlde o **باسِمٌ** ve **مِبْسامٌ** ve **بَسَّامٌ**dur.
Ve **المَبْسِمُ**, “**مَنْزِلٍ**” gibi: ağız; ve “**مَقْعَدٍ**” gibi: **التَّبَسُّمُ**. Ve “**ما بَسَمْتُ في الشيء**”: onu tatmadım. Ve “**شَدَّادٍ**” ve “**شَدَّادةٍ**” gibi: iki isim. Ve **محمدُ بنُ أحْمَدَ الطَبَسِيُّ البَسَّامِيُّ**: bir muhaddistir.

تاج العروس:
(**بسم يبسم بسما**) dişlerini gösteren gibi iki dudağını açtığı zaman; **الليث** onu söyledi. (Ve **ابتسم** ve **تبسم**: ve o, gülmenin daha azı ve daha güzelidir.) Ve Yüce Allah’ın sözü: **فتبسم ضاحكا من قولها**; **الزجاج** dedi ki: **التبسم** peygamberlerin, عليهم الصلاة والسلام, gülmesinin daha çoğudur. Ve onun sıfatında, صلى الله عليه وسلم: onun gülmesinin çoğu **التبسم** idi. (O hâlde o **باسم** ve **مبسام** ve **بسام**dır.) Son ikisinin manası: çok tebessüm eden. (Ve **المبسم** “**منزل**” gibi: ağız) çünkü o, tebessümün yeridir. (Ve) **المبسم** (“**مقعد**” gibi: **التبسم**) yani mîmli masdar. (Ve) mecazdandır: (**ما بسمت في الشئ**) yani (onu tatmadım). Ve (**بسام** ve **بسامة**) (“**شداد**” ve “**شدادة**” gibi: iki isim). Ve (**محمد بن أحمد**) nüshalarda böyle; doğrusu, **التبصير** ve başkasında olduğu üzere: **أبو محمد أحمد بن محمد بن الحسين**. (**الطبسى البسامى**: bir muhaddis) **اسمعيل بن أبى صالح المؤذن** ondan rivayet etti; sanki dedesi **بسام**’a nispet edildi. * Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **هن غر المباسم**. Ve mecazdandır: bulutun şimşekten **تبسم** etmesi: ondan sıyrıldığı zaman. Ve **تبسم** eden **الطلع**: uçları yarıldı. Ve **أبو الحسن على بن محمد ابن منصور بن نصر بن بسام البسامى**: Bağdatlı şair; Abbâsî **المقتدر** zamanında idi; **محمد بن يحيى الصولى** ondan rivayet etti; üç yüz iki yılında öldü. Ve **أبو البسام موسى بن عبد الله بن يحيى بن جعفر المصدق الحسينى الكوفى**: Endülüs’e mücahid olarak girdi; **تاريخ الذهبي**’de böyle; **بلاد بنى حماد**’da dört yüz seksen altı yılında şehid edildi; ve o, **الحافظ أبى الخطاب بن دحية**’nin annesi tarafından dedesidir; ve o, **أمة عبد الرحمن**dır, **محمد ابن موسى**’nın kızıdır; bu sebeple nesebinde “iki neseb sahibi” diye yazardı. Ve biz bu **أبا البسام**’ı **المشجر**’de zikrettik; ona müracaat et.
