# بس (ب-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب السّين والبَاء
سب ، بس : ( مستعملان ) .
سب : الحرّاني عن ابن السكّيت قال : السَّبُّ : مصدَرُ سَبَبْتُه سَبّاً . والسِّبُّ : الخِمارُ . قال : وسِبُّك : الّذي يُسابُّك وأَنشَد :
لا تَسُبَّنَّنِي فَلسْتَ بسبِّي
إنّ سِبِّي من الرّجال الكَرِيمُ
أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : السِّبُّ : الطِّبِّيجات .
قلت : جعل السّبُ جمع السّبّة وهي الدُّبر .
وقال الفراء : السَّبّ القَطَع وأَنشَد :
وما كان ذنبُ بني مالكٍ
بأنْ سُبّ منهمْ غُلامٌ فسَبْ
عرَاقيبَ كُومٍ طِوالِ الذُّرَى
تخرُّ بَوائكُها للرُّكَبْ
قال : أراد بقوله : ( سُبَّ ) ، أي : عُيِّر بالبُخْل فسَبَّ عَراقبَ إبلِه أَنَفةً ممّا عُيِّر به . والسَّيفُ يسمَّى سَبّابَ العَراقيبِ لأنّه يقطعُها .
شمر عن أبي عُبَيدة : السِّبُّ : الحَبْل ، وكذلك السَّبُّ ، وقال أبو ذُؤيب يصف مُشْتار العسل :
تَدَلَّى عليها بين سَبَ وخَيْطةٍ
بحَرْداء مِثِل الوَكْف يَكْبو غُرابها
أراد : أنه تَدَلّى من رأس جَبَل على خَلِيّة عَسَل ليشَتَارَها بحَبْل شده في وَتد أثبتَه في رأس الجبل ، وهي الخَيْطة ، وجمعُ السِّبّ سُبُوب ، وأَنشَد :
سَبَّ اللَّهِيفُ لها السُّبوبَ بطَغْيةٍ
تُنْبِي العُقابَ كما يُلَطّ المِجْنَبُ
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : السُّبوبُ : الثِّياب الرِّقاق واحدُها سِبٌ ، وهي السَّبائب ، واحدها سَبِيبة .
وأَنشَد :
ونَسَجتْ لوامعُ الحَرور
سَبائباً كسَرِق الحَرِير
وقال شمر : السَّبائب : مَتاعُ كَتّانٍ يُجاءُ بها من ناحية النيلِ ، وهي مشهورة بالكَرْخ عند التّجار ، ومنها ما يُعمَل بمصرَ فطُولُها ثمان في سِتَ . والسِّبُّ : العِمامة ؛ ومنه قولُ المخبَّل السَّعدِي :
وأَشهَد من عَوْفٍ حُلُولاً كَثيرةً
يَحجّونَ سِبَّ الزَّبْرِقانِ المُزْعَفرا
وأخبَرَني المُنذرِيّ عن الرِّياشي : السَّبيبُ : شَعَرُ الذَّنَب ، وقال أبو عبيدة هو شعر الناصية وأنشد :
بِوافِي السَّبِيب طويلِ الذَّنَبَ
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَسْبَابُ ) ( البقرة : 166 ) ، قال ابن عبّاس : المَودّة . وقال مجاهد : تَواصُلُهم في الدّنيا .
وقال أبو زَيد فيما أخبَرَ المنذريّ عن ابن اليزيدي عنه الأسبابُ : المَنازِل . وقيل : المودّة . وأَنشَد :
وتَقطّعتْ أَسبابُها ورِمَامُها
فيه الوجهان مَعاً : المودّة والمنازل . قال : وقوله تعالى : ( صَرْحاً لَّعَلِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَبْلُغُ ( ) الاَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَاهِ مُوسَى وَإِنِّى لاََظُنُّهُ كَاذِباً ) ( غافر : 36 ، 37 ) ، قال : هي أبوابها ، واحدها سبَبٌ ، وأما قولُه : ( فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ ) ( الحج : 15 ) ، فالسَبَب الحَبْل في هذا الموضع . وقال شمر : قال أبو عُبَيدة : السَّبَب : كل حَبْل حَدَرْته من فَوْق .
وقال خالد بن جَنْبة : السَّبَب من الحِبال : القويُّ الطويل قال : ولا يُدعَى الحبلُ سَبَباً حتى يُصعَد به ويُنحَدَرَ به .
وقول الشمّاخ :
مُسبَّبة قُبَّ البطُونِ كأنها
رِماحٌ نَحاها وجْهَة الرِّيحِ راكزُ
يصِف حميرَ الوَحْش وسِمَنَها وجَوْدَتها ، فمن نَظَر إليها سَبَّها وقال لها : قاتَلَها الله : ما أجْوَدَها .
أبو عُبَيْدة عن الكسائيّ : عِشْنا بها سَبةً من الدهر ، وسَنْبة من الدهر ؛ كقولك : بُرهةً وحِقبةً .
وقال ابن شميل : الدّهر سَبّاتٌ ، أي : أحوال : حال كذا وحالٌ كذا ؛ يقال : أصابتْنا سَبّةٌ من بَرْدٍ في الشتاء ، وسَبّةٌ من صَحْو ، وسَبّةٌ من حَرّ ، وسَبّةٌ مِن رَوْح : إذا دام ذلك أيّاماً .
الليث : السَّبّابة : الإصبَع الّتي تلي الإبهام ، وهي المُسَبِّحة عند المُصَلِّين . والسُّبّة : العارُ . وكلّ شيء يُتوصّل به إلى شيء فهو سَبَب . وجعلتُ فلاناً سَبَباً إلى فلان في حاجتي وَوَدَجاً ، أي : وُصْلَةً وذَرِيعةً .
قلتُ : وتسبِيبُ مالِ الفَيْء أُخذ من هذا لأنَّ المسبَّب عليه المالُ جُعِل سبباً لوصُول الماء إلى مَن وَجَب له من أهل الفَيْء .
شمر عن ابن شميل : السَّبْسَب : الأرض القَفْرُ البعيدة ، مستويةً وغيرَ مستوِية ، وغليظةً وغيرَ غليظة ، لا ماء بها ولا أنيس .
وقال أبو عُبيد : السَّباسِبُ والبَسابِسُ : القِفار ، واحدها سَبْسَب وبَسْبَس ، ومنه قيل للأباطيل التُّرّهاتُ : البَسابسُ .
وقال أبو خَيْرة : السَّبْسَب : الأرضُ الشأسبة الجَدْبة .
عَمْرو عن أبيه : سَبْسَب : إذا سار سَيْراً
ليّناً . وسَبْسب : إذا قَطَع رحِمَه . وسَبْسَب : إذا شَتَم شَتْماً قبيحاً .
بس : رُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يَخرج قومٌ من المدينة إلى اليَمَنِ والشام والعراق يَبِسّون ، والمدينةُ خيرٌ لهم لو كانوا يعلمون ) .
قال أبو عُبَيد قوله : ( يَبِسون ) هو أَنْ يقال في زَجْر الدابة إذا سُقْتَ حِماراً أو غيره : بَسْ بَسْ ، وبِسْ بِسْ ، وأكثرُ ما يقال بالفتح ، وهو صوتُ الزَّجْر للسَّوْق ، وهو من كلام أهل اليَمَن ، وفيه لغتان : بَسَّسْتُ وأَبْسَسْتُ ، فيقال على هذا يَبُسُّون ويُبِسُّون .
وقال أبو زيد : أَبسَّ بالغنم : إذا أشْلاها إلى الماء . وأَبَسّ بالإبل عند الحَلب : إذا دَعَا الفصيلَ إلى أمِّه ، أو أَبَسَ بأُمِّه له .
وقال أبو سعيد يَبِسُّون ، أي : يَسبحون في الأرض . وانْبَسَّ الرجل : إذا ذهب . وبُسُّهُمْ عنك ، أي : اطردهم . ابن السكّيت : أبسَسْتُ بالغَنِم إبْساساً ، وهو إشْلاؤُك إيّاها إلى الماء . وأبسَسْتُ بالإبل عند الحلب ، وهو صَوتُ الرّاعي يسكِّن به الناقَة عند الحلب . وناقةٌ بَسُوسٌ : تَدِرّ عند الإبساس . وبسبس بالناقة ، وأنشد :
لِعاشِرةٍ وهوَ قد خافَها
فظَلَّ يُبَسْبِسُ أو يَنْقُرُ
العاشرة : بعدما سارت عشرَ ليال يُبَسْبِس ، أي : يُبسُّ بها يسكِّنها . ومن أمثالهم : لا أفعَلُ كذا ما أَبَسَّ عبدٌ بناقةٍ . وقال اللّحياني : هو طوَفانُه حَولها ليحلبها . قال : ويقال : أبَسَّ بالنعجة : إذا دعاها للحلب . قال : وقال الأصمعيّ : لم أسمَع الإبساسَ إلا في الإبل . وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( ( رَجّاً وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسّاً ) ( الواقعة : 5 ) ، صارت كالدقيق ، وذلك قوله : ( للهأَبْوَاباً وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَاباً ) ( النبأ : 20 ) ، قال : وسمعتُ العرب تُنشِد :
لا تَخبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسَّاً
قال : والبَسِيسَةُ عندهم : الدقيق أو السويق يُلتّ ويتخذ زاداً .
وقال ابن السكيت : بَسْبَستُ السَّويق والدقيقَ أبُسُّه بَسّاً : إذا بَلَلْتُهُ بشيء من الماء ، وهو أشدُّ من اللَّتّ . قال : وبَسَّ الرجلُ عقارِبَه : إذا أرسَلَ تَمائمه .
ويقال : بَسستُ الإبِلَ أبُسُّها بَسّاً : إذا سُقْتَها سَوْقاً لطيفاً . وقيل في قوله :
لا تَخْبِزا خَبْزاً وبَسَّابَسَّا
البَسُّ : السَّوْق اللّطيف . والخَبْز : السَّوْق الشَّديد بالضّرْب . وقيل : البَسُّ : بَلّ الدقيق ، ثم يأكله . والخَبْز : أن يخبز المَلِيل ، والإبْساس بالشفتين دون اللسان والنقر باللسان دون الشّفتين . والجمَل لا يُبسّ إذا استصعب ، ولكن يُشْلَى باسمه
واسم أمّه فيسكن . وقيل : الإِبْساس : أن يَمسح ضرع الناقة يُسكِّنها لتَدِرّ ، وكذلك يَبُسُّ الرِّيح بالسحابة .
وقال أبو عُبَيدة : بُست الجبالُ ، أي : إذا صارت تُراباً . والبَسيسةُ : خُبزٌ يجفَّف ويُدَقّ فيُشرب كالسَّوِيق . وقال الزَّجاج : بُست الجبال : لُتّت وخُلِطَت . وبُست أيضاً سِيقت ، وأنشد :
وانْبسّ حَيّاتُ الكَثيبِ الأهْيلِ
وقال اللّحياني : انبَسّت الحيّات انبساساً : إذا جَرت على الأرض . وانبسّ الرجُل : إذا ذَهَب . ويقال : بُسَّهم عَنْك ، أي : اطردهم . وقولُه : بُست الْجبال ، أي : سُوّيت . وقيل : فُتِّتَتْ .
عَمْرو عن أبيه : بَسَّ الشيء : إذا فَتَّتَه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : البُسبُس : الرُّعاةُ . والبسُسُ : النُّوق الإنسية . والبسس : الأسْوِقة المَلْتوية .
أبو عُبَيد عن الأصمعي وأبي زَيد : البسيسة : كلُّ شيء خلطتَه بغيره ، مِثلُ السويق بالأقِط ثم تَبُلُّه بالرُّبّ أو مثل السّعير بالنّوى للإبل ، يقال : بَسستُه أَبُسُّه بَسّاً .
ومن أمثال العرب السائرة : هو أَشْأَمُ من البسوس ، وهي ناقةٌ كانت تَدِرّ على البسيس بها . ولذلك سُمِّيت بَسوساً أصابها رجلٌ من العرب بسَهْم في ضَرْعها فقَتَلها ، فهاجت الحربُ بسببها بين حَيّي بكرٍ وتَغْلِبَ سنين كثيرة ؛ فصارت البسوسُ مَثَلاً في الشؤم .
وفي البسوس قولٌ آخَر : رُوِي عن ابن عبّاس وهو أشبَه بالحقِّ . حدّثنا محمد بن إسحاق عن المخزومي عن سُفْيانَ بن عُيَينة عن أبي سَعد الأعوَر ، عن عكرِمَة عن ابن عبّاس في قول الله جلَّ وعزَّ : ( الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءاتَيْنَاهُ ءَايَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا ) ( الأعراف : 175 ) الآية .
قال : هو رجُلٌ أُعْطِيَ ثلاثَ دَعَوَاتٍ يُستجاب له فيها ، وكانت له امرأةٌ يُقالُ لها البَسُوس ، وكان له منها ولد ، وكانت له محِبَّة ، فقالت : اجعلْ لي منها دعوةً واحدة قال : فلكِ واحدة ، فماذا تأمرين ؟ قالت : ادْعُ اللَّهَ أن يجعلني أجمل امرأة في بني إسرائيل ، فلما علمتْ أنَّهُ ليس فيهم مثلُها رَغِبَتْ عنه ، وأرادت شيئاً آخَر ، فدعا اللَّهَ عليها أن يَجْعَلَها كَلْبَة نبّاحة ، فذهب فيها دعوتان ، وجاء بَنُوها فقالوا : ليس لنا على هذا قرار ، قد صارت أُمُّنا كلبةً تُعَيِّرنا بها الناس ، فادعُ الله أن يردَّها إلى الحالة التي كانت عليها ، فدعا الله ، فعادت كما كانت ، فذهبت الدّعوات الثلاث في البَسُوس ، وبها يُضرَب المَثَلُ في الشؤم فيقال : أشأَمُ من البَسوس .
وقال الليث : البَسْبَاسةُ : بقلة . قلت : وهي
معدودَةٌ عند العرب . قال : والبَسيْس : شجرٌ يتخذ منه الرِّحال . اللّحياني : بَسَّ فلان في ماله بَسةً ، ووُزِم وَزْمةً : إذا ذهب شيءٌ من ماله .
قلت : الذي قاله الليث في البسْبَس إنّه شجر لا أعرفه ، وأَراه أَرادَ السيْسَب . وقد رَوَى سلَمة عن الفرّاء أنه قال : السَّيْسبان : اسمُ شجر وهو السيسبَى ، يذكَّر ويؤنَّث ، يؤتى به من بلاد الهند ، وربما قالوا السيْسبُ ، قال طلق بن عَديّ :
وعُنْق مِثل عمود السيْسبِ
وقال آخر فيمن أنّث :
كَهَزِّ نَشْوانِ قَضِيبَ السّيْسَبى
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : البابوس : ولدُ الناقة . قال : والبابوس : الصبيُّ الرَّضيع في مَهْده ، ومنه خبرُ جُريج الرّاهب حين استنطق الرضيعَ في مَهْده فقال له : يا بابوس ، من أبوك ؟ فقال : فلانٌ الراعي . وقد ذكر ابن أحمر الباسوس في شعرِه فقال :
حنّت قَلُوصي إلى بابوسها جَزَعا
فما حنينُكِ أم أنتِ والذِّكَرُ

##### Türkçe

باب **السّين** ve **البَاء**
**سب** , **بس** : (ikisi de kullanılır) .
**سب** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **السَّبُّ**: **سَبَبْتُه**’nun mastarıdır; **سَبّاً**. Ve **السِّبُّ**: başörtüsüdür. Dedi ki: ve **سِبُّك**: sana karşı söven kimsedir; ve inşâd etti:
لا تَسُبَّنَّنِي فَلسْتَ بسبِّي
إنّ سِبِّي من الرّجال الكَرِيمُ
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **السِّبُّ**: **الطِّبِّيجات**’tır.
Dedim: **السّبُ**’ü, **السّبّة**’nin çoğulu kıldı; o da **الدُّبر**’dir.
Ve el-Ferrâ dedi: **السَّبّ** kesmedir; ve inşâd etti:
وما كان ذنبُ بني مالكٍ
بأنْ سُبّ منهمْ غُلامٌ فسَبْ
عرَاقيبَ كُومٍ طِوالِ الذُّرَى
تخرُّ بَوائكُها للرُّكَبْ
Dedi ki: ( **سُبَّ** ) sözüyle muradı, yani: cimrilikle ayıplandı; bununla ayıplandığı şeye karşı hamiyetle develerinin **عَراقب**’lerini kesti. Ve kılıca **سَبّابَ العَراقيبِ** denir; çünkü onları keser.
Şemmer, Ebû ‘Ubeyde’den: **السِّبُّ**: iptir; aynı şekilde **السَّبُّ** de. Ebû Züeyb, bal sağanı vasfederek dedi:
تَدَلَّى عليها بين سَبَ وخَيْطةٍ
بحَرْداء مِثِل الوَكْف يَكْبو غُرابها
Muradı: bir dağın başından bir bal peteğine, onu sağmak için, dağın başında sağlamlaştırdığı bir kazığa bağladığı bir iple sarktı; o da **الخَيْطة**’dır. **السِّبّ**’in çoğulu **سُبُوب**’dur; ve inşâd etti:
سَبَّ اللَّهِيفُ لها السُّبوبَ بطَغْيةٍ
تُنْبِي العُقابَ كما يُلَطّ المِجْنَبُ
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **السُّبوبُ**: ince elbiselerdir; tekili **سِبٌ**’dir; bunlar **السَّبائب**’dir; tekili **سَبِيبة**.
Ve inşâd etti:
ونَسَجتْ لوامعُ الحَرور
سَبائباً كسَرِق الحَرِير
Şemmer dedi: **السَّبائب**: keten eşyasıdır; Nil taraflarından onunla gelinir; tüccarlar yanında Kerh’te meşhurdur; ondan Mısır’da yapılanı da vardır; boyu sekize altıdır. Ve **السِّبُّ**: sarıktır; ondan el-Muhabbel es-Sa‘dî’nin sözü:
وأَشهَد من عَوْفٍ حُلُولاً كَثيرةً
يَحجّونَ سِبَّ الزَّبْرِقانِ المُزْعَفرا
Ve el-Münzirî bana er-Riyâşî’den haber verdi: **السَّبيبُ**: kuyruğun kılıdır. Ebû ‘Ubeyde dedi: o, perçemin kılıdır; ve inşâd etti:
بِوافِي السَّبِيب طويلِ الذَّنَبَ
Ve Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَسْبَابُ** ) (el-Bakara: 166). İbn ‘Abbâs dedi: sevgi. Mücâhid dedi: dünyada birbirleriyle bağları.
Ve Ebû Zeyd, el-Münzirî’nin İbnü’l-Yezîdî’den ondan haber verdiği üzere: **الأسبابُ**: menzillerdir. Ve denildi: sevgi. Ve inşâd etti:
وتَقطّعتْ أَسبابُها ورِمَامُها
Onda iki vecih birlikte vardır: sevgi ve menziller. Dedi ki: ve O’nun, yüce, sözü: ( **صَرْحاً لَّعَلِّى أَبْلُغُ الاَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَاهِ مُوسَى وَإِنِّى لاََظُنُّهُ كَاذِباً** ) (Ğâfir: 36, 37). Dedi ki: onlar onun kapılarıdır; tekili **سبَبٌ**’dir. Ama O’nun sözü: ( **فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ** ) (el-Hacc: 15); bu yerde **السَبَب** iptir. Şemmer dedi: Ebû ‘Ubeyde dedi: **السَّبَب**: yukarıdan saldığın her ip.
Hâlid b. Cenbe dedi: iplerden **السَّبَب**: kuvvetli uzun olandır. Dedi ki: ip, onunla yukarı çıkılıncaya ve onunla aşağı ininceye kadar **سَبَباً** diye adlandırılmaz.
Ve eş-Şemmâh’ın sözü:
مُسبَّبة قُبَّ البطُونِ كأنها
رِماحٌ نَحاها وجْهَة الرِّيحِ راكزُ
Vahşi eşekleri, semizliklerini ve iyiliklerini vasfeder; ona bakan, onları **سَبَّ** eder ve onlara der: Allah onları kahretsin; ne kadar iyiler.
Ebû ‘Ubeyde, el-Kisâî’den: onunla, zamandan bir **سَبةً** yaşadık; ve zamandan bir **سَنْبة**; senin “bir **بُرهةً** ve bir **حِقبةً**” demen gibi.
İbn Şümeyl dedi: zaman **سَبّاتٌ**’tır; yani: hâller: şu hâl ve şu hâl. Denir: kışta bize bir **سَبّةٌ** soğuk isabet etti; ve bir **سَبّةٌ** açık hava; ve bir **سَبّةٌ** sıcak; ve bir **سَبّةٌ** **رَوْح**’tan: bu, günlerce sürdüğü zaman.
el-Leys: **السَّبّابة**: başparmağın yanındaki parmaktır; namaz kılanlar yanında **المُسَبِّحة**’dır. Ve **السُّبّة**: ayıptır. Ve her şey ki onunla bir şeye ulaşılır, o **سَبَب**’dır. Ve ihtiyacımda falanı falana bir **سَبَباً** ve bir **وَدَجاً** kıldım; yani: bir bağ ve bir vesile.
Dedim: **تسبِيبُ** fey malı bundan alınmıştır; çünkü malın üzerine **المسبَّب** olunan kimse, fey ehlinden kendisine vacip olana suyun ulaşması için bir sebep kılındı.
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **السَّبْسَب**: uzak, suyu ve ünsü olmayan, düz ve düz olmayan, sert ve sert olmayan çorak arazidir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **السَّباسِبُ** ve **البَسابِسُ**: çorak yerlerdir; tekili **سَبْسَب** ve **بَسْبَس**. Ondan, bâtıllara, saçmalıklara: **البَسابسُ** denildi.
Ebû Hayra dedi: **السَّبْسَب**: sert, kıraç arazidir.
‘Amr, babasından: **سَبْسَب**: yumuşak bir yürüyüşle yürüdüğü zaman. Ve **سَبْسب**: rahmini kestiği zaman. Ve **سَبْسَب**: çirkin bir sövüşle sövdüğü zaman.
**بس** : Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu ki dedi: (Medine’den Yemen’e, Şam’a ve Irak’a bir kavim çıkar; **يَبِسّون**; Medine onlar için daha hayırlıdır, bilselerdi).
Ebû ‘Ubeyd dedi: onun sözü ( **يَبِسون** ) şudur: binek hayvanını sürerken, bir eşeği veya başkasını sevk ettiğinde hayvanı azarlamada denilir: **بَسْ بَسْ** ve **بِسْ بِسْ**; en çok fetha ile söylenir. O, sevk için azarlama sesidir; Yemen ehlinin sözündendir. Onda iki lugat vardır: **بَسَّسْتُ** ve **أَبْسَسْتُ**; buna göre **يَبُسُّون** ve **يُبِسُّون** denir.
Ebû Zeyd dedi: **أَبسَّ** koyunla: onu suya doğru sürdüğü zaman. Ve sağım sırasında develerle **أَبَسّ**: yavruyu anasına çağırdığı zaman; yahut onun için anasına **أَبَسَ** ettiğinde.
Ebû Sa‘îd dedi: **يَبِسُّون**; yani: yeryüzünde dolaşırlar. Ve **انْبَسَّ** adam: gittiği zaman. Ve **بُسُّهُمْ عنك**: yani: onları senden kov. İbnü’s-Sikkît: koyunla **أبسَسْتُ** **إبْساساً**: onu suya doğru sürmendir. Ve sağım sırasında develerle **أبسَسْتُ**: çobanın, sağımda deveyi sakinleştirdiği sestir. Ve **ناقةٌ بَسُوسٌ**: **الإبساس** sırasında süt verir. Ve deveyle **بسبس** etti; ve inşâd etti:
لِعاشِرةٍ وهوَ قد خافَها
فظَلَّ يُبَسْبِسُ أو يَنْقُرُ
**العاشرة**: on gece yürüdükten sonra; **يُبَسْبِس**: yani: onunla **يُبسُّ** eder, onu sakinleştirir. Ve darb-ı mesellerindendir: “Bir köle bir deveyle **أَبَسَّ** ettikçe ben şunu yapmam.” el-Lihyânî dedi: o, onu sağmak için etrafında dönmesidir. Dedi ki: ve denir: koyunla **أبَسَّ**: onu sağmaya çağırdığı zaman. Dedi ki: ve el-Asma‘î dedi: **الإبساس**’ı yalnız develerde işittim. Ve el-Ferrâ, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında dedi: ( **رَجّاً وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسّاً** ) (el-Vâkı‘a: 5): un gibi oldu; bu da O’nun sözü: ( **وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَاباً** ) (en-Nebe’: 20). Dedi ki: ve Arapları işittim, inşâd ederler:
لا تَخبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسَّاً
Dedi ki: ve onların yanında **البَسِيسَةُ**: un veya kavrulmuş un; yoğrulur ve azık yapılır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **بَسْبَستُ** kavrulmuş unu ve unu; onu **بَسّاً** **أبُسُّه**: onu bir şeyle, sudan bir şeyle ıslattığım zaman; bu, yoğurmadan daha şiddetlidir. Dedi ki: ve adam **بَسَّ** akreplerini: muskalarını saldığı zaman.
Ve denir: develeri **بَسستُ**; onları **بَسّاً** **أبُسُّها**: onları yumuşak bir sevkle sürdüğün zaman. Ve şu sözde denildi:
لا تَخْبِزا خَبْزاً وبَسَّابَسَّا
**البَسُّ**: yumuşak sevktir. Ve **الخَبْز**: vurmakla şiddetli sevktir. Ve denildi: **البَسُّ**: unu ıslatmak, sonra onu yemektir. Ve **الخَبْز**: **المَلِيل**’i pişirmektir. Ve **الإبْساس** dudaklarla, dil olmaksızın; ve **النقر** dille, dudaklar olmaksızın. Ve deve, azgınlaştığında **يُبسّ** edilmez; fakat adıyla ve anasının adıyla **يُشْلَى** edilir de sakinleşir. Ve denildi: **الإِبْساس**: deveyi süt versin diye sakinleştirmek için memesini sıvazlamandır; aynı şekilde rüzgâr bulutla **يَبُسُّ** eder.
Ebû ‘Ubeyde dedi: **بُست الجبالُ**: yani: toprak olduğu zaman. Ve **البَسيسةُ**: kurutulup dövülen, kavrulmuş un gibi içilen bir ekmektir. Ve ez-Zeccâc dedi: **بُست الجبال**: yoğruldu ve karıştırıldı. Ve **بُست** ayrıca sürüldü; ve inşâd etti:
وانْبسّ حَيّاتُ الكَثيبِ الأهْيلِ
el-Lihyânî dedi: yılanlar **انبَسّت** **انبساساً**: yerde aktıkları zaman. Ve adam **انبسّ**: gittiği zaman. Ve denir: **بُسَّهم عَنْك**: yani: kov onları. Ve O’nun sözü: **بُست الْجبال**: yani: düzleştirildi. Ve denildi: ufalandı.
‘Amr, babasından: **بَسَّ** şeyi: onu ufaladığı zaman. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُسبُس**: çobanlardır. Ve **البسُسُ**: evcil dişi develerdir. Ve **البسس**: kıvrımlı çarşılardır.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î ve Ebû Zeyd’den: **البسيسة**: başka bir şeyle karıştırdığın her şeydir; mesela kavrulmuş unu kurutla, sonra onu pekmezle ıslatman gibi; yahut develer için arpayı hurma çekirdeğiyle (karıştırman) gibi. Denir: onu **بَسستُ**; onu **بَسّاً** **أَبُسُّه**.
Arapların dolaşan darb-ı mesellerindendir: o, **البسوس**’tan daha uğursuzdur. O, bir dişi devedir; onunla **البسيس** üzerine süt verirdi. Bu yüzden **بَسوساً** diye adlandırıldı. Araplardan bir adam, memesine bir okla onu vurdu da öldürdü; bunun sebebiyle Bekr ve Tağlib’in iki kolu arasında uzun yıllar savaş alevlendi; böylece **البسوسُ** uğursuzlukta mesel oldu.
Ve **البسوس** hakkında başka bir söz vardır: İbn ‘Abbâs’tan rivayet olundu; o, hakka daha benzer. Bize Muhammed b. İshâk, el-Mahzûmî’den; o da Süfyân b. ‘Uyeyne’den; o da Ebû Sa‘d el-A‘ver’den; o da ‘İkrime’den; o da İbn ‘Abbâs’tan, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında: ( **الَّذِى ءاتَيْنَاهُ ءَايَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا** ) (el-A‘râf: 175) âyeti.
Dedi ki: o, kendisine, içinde duası kabul olunan üç dua verilmiş bir adamdır. Ve onun, **البَسُوس** denilen bir karısı vardı; ondan bir çocuğu vardı; ve ona bir sevgi vardı. Dedi ki: “Bana ondan bir dua kıl.” Dedi: “Senin için bir tane var; ne emredersin?” Dedi: “Allah’a dua et de beni Benî İsrâîl’deki en güzel kadın kılsın.” Onların içinde onun gibisi olmadığını bilince, ondan yüz çevirdi ve başka bir şey istedi. Bunun üzerine Allah’a ona karşı dua etti: onu havlayan bir dişi köpek kılsın. Böylece iki dua gitti. Oğulları geldi ve dediler: “Bunun üzerinde bize durmak yok; annemiz bir dişi köpek oldu; insanlar bununla bizi ayıplıyor. Allah’a dua et de onu, üzerinde olduğu hâle geri döndürsün.” Allah’a dua etti; o da olduğu gibi geri döndü. Böylece üç dua **البَسُوس**’ta gitti; onunla uğursuzlukta mesel vurulur; denir: **البَسوس**’tan daha uğursuz.
el-Leys dedi: **البَسْبَاسةُ**: bir ottur. Dedim: o, Araplar yanında sayılıdır. Dedi ki: ve **البَسيْس**: ondan semerler yapılan bir ağaçtır. el-Lihyânî: falan, malında **بَسةً** ile **بَسَّ** etti; ve **وُزِم** **وَزْمةً**: malından bir şey gittiği zaman.
Dedim: el-Leys’in **البسْبَس** hakkında söylediği, onun bir ağaç olduğu; ben onu bilmem; ve ben, onun **السيْسَب**’i kastettiğini görüyorum. Ve Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti ki dedi: **السَّيْسبان**: bir ağacın adıdır; o **السيسبَى**’dır; müzekker ve müennes yapılır; Hind diyarından getirilir; bazen **السيْسبُ** dediler. Talak b. ‘Adiyy dedi:
وعُنْق مِثل عمود السيْسبِ
Ve müennes yapan kimse hakkında bir başkası dedi:
كَهَزِّ نَشْوانِ قَضِيبَ السّيْسَبى
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **البابوس**: dişi devenin yavrusudur. Dedi ki: ve **البابوس**: beşiğinde süt emen çocuktur. Ondan, Cüreyc râhibin haberi: beşiğindeki süt emeni konuşturduğu zaman ona dedi: “Ey **بابوس**; baban kim?” O da dedi: “Falan çoban.” İbn Ahmer, şiirinde **الباسوس**’u zikretti; dedi ki:
حنّت قَلُوصي إلى بابوسها جَزَعا
فما حنينُكِ أم أنتِ والذِّكَرُ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿وبست الجبال بسا﴾ [الواقعة/5]، أي: فتتت، من قولهم: بسست الحنطة والسويق بالماء: فتته به، وهي بسيسة، وقيل: معناه: سقت سوقا سريعا، من قولهم: انبست الحيات: انسابت انسيابا سريعا، فيكون كقوله عز وجل: ﴿ويوم نسير الجبال﴾ [الكهف/47]، وكقوله: ﴿وترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب﴾ [النمل/88].
وبسست الإبل: زجرتها عند السوق، وأبسست بها عند الحلب، أي: رققت لها كلاما تسكن إليه، وناقة بسوس: لا تدر إلى على الإبساس، وفي الحديث: (وجاء أهل اليمن يبسون عيالهم) (الحديث عن سفيان بن أبي زهير أنه قال: سمعت رسول الله يقول: (يفتح اليمن فيأتي قوم يبسون فيتحملون بأهليهم ومن أطاعهم، والمدينة خير لهم لو كانوا يعلمون). وهو صحيح أخرجه البخاري. انظر: الفتح 4/90؛ وتنوير الحوالك 3/85) أي: كانوا يسوقونهم.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi: ﴿وبست الجبال بسا﴾ [الواقعة/5], yani: ufaladı; onların “**بسست الحنطة والسويق بالماء**: onu onunla ufaladı” sözlerinden; ve o **بسيسة**’dir. Ve denildi ki: mânâsı: hızlı bir sevk ile sevk ettim; onların “**انبست الحيات**: hızlı bir akışla aktı” sözlerinden. Böylece, Aziz ve Celîl olanın şu sözü gibi olur: ﴿ويوم نسير الجبال﴾ [الكهف/47], ve şu sözü gibi: ﴿وترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب﴾ [النمل/88].
Ve “**بسست الإبل**”: sevk esnasında onları sürdüm; ve sağımda onlarla “**أبسست**”, yani: ona, onunla sükûn bulacağı yumuşak söz söyledim. Ve “**ناقة بسوس**”: **الإبساس** üzerine bana süt vermez. Ve hadiste: (وجاء أهل اليمن يبسون عيالهم) (Süfyân b. Ebî Zuheyr’den hadistir ki dedi: Resûlullah’ı şöyle derken işittim: (يفتح اليمن فيأتي قوم يبسون فيتحملون بأهليهم ومن أطاعهم، والمدينة خير لهم لو كانوا يعلمون). O sahihtir; Buhârî onu çıkarmıştır. Bak: الفتح 4/90؛ وتنوير الحوالك 3/85) yani: onları sevk ediyorlardı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَسٌّ
1 بَسٌّ بس signifies The act of breaking: or breaking in pieces: syn. حَطْمٌ. (TA.) ― -b2- [And The act of mixing: see بَسِيسَةٌ. This, or the former, is probably the primary signification.] ― -b3- [And hence, app.,] بَسَّهُ, aor. بَسُ٣َ , inf. n. بَسٌّ, (M, Msb,) He broke it, crumbled it, or bruised or brayed it; said of wheat, &c.; thus making it what is termed بَسِيسَة: (Msb:) or he mixed it, namely, سَويق [or meal of parched barley or wheat], and flour, &c., with clarified butter, or with olive-oil; thus making it what is termed بسِيسَة: (M:) or he moistened it, namely, سَوِيق, and flour, with a little water; (ISk, Msb;) but making it more moist than one does in the action termed لَتٌّ: (Yaakoob, cited in the S; and ISk, in the Msb:) or بَسٌّ signifies the making, or preparing, بسِيسَة, by stirring about, or moistening, سَوِيق, or flour, or ground أَقِط, with clarified butter, or with olive-oil; (S, K;) after which it is eaten, without being cooked. (S.) ― -b4- [And hence the saying in the Kur lvi. 5,] وَبُسَّتِ الجِبَالُ بَسًّا And the mountains shall be crumbled with a vehement crumbling, (Lh, M, A, K,) like flour, and سَوِيق, (A,) and become earth: (Fr, K:) or become dust cleaving to the earth: (AO, M, TA:) or be levelled: (M, TA:) or mixed with the dust: (Zj, M, TA:) or reduced to powder and scattered in the wind. (TA.)

بَسِيسَةٌ
بَسِيسَةٌ بسيسه بسيسة Wheat, &c., broken, or crumbled, or bruised: (Msb:) or سَوِيق [or meal of parched barley or wheat], and flour, &c., mixed with clarified butter, or with olive-oil: (M:) or what is stirred about with olive-oil, or with clarified butter, and not wetted [with water]: (Lh, M:) or سويق, or flour, or ground أَقِط, stirred about, or moistened, with clarified butter, or with oliveoil; (S, K;) after which it is eaten, without being cooked: (S:) or سويق, and flour, moistened with a little water, (ISk, Msb,) but more moist than such as is prepared in the manner termed لَتٌّ; (Yaakoob, cited in the S; and ISk, in the Msb;) and used as travelling-provision: (TA:) and bread dried and pounded, and [mixed with water so that it is] drunk like as سويق is drunk: (M, K: *) IDrd thinks it to be what is termed فَتُوث: also barley mixed with date-stones, for camels: (M, TA:) or, accord. to As, anything that one mixes with another thing: such as سويق with اقط, which one then moistens with fresh butter: and such as barley with date-stones, which one then moistens, for camels: (Msb, * TA:) pl. بُسُسٌ, (IAar, TA,) which is explained in the K as signifying messes of سويق moistened, or stirred about with water, &c. (أَسْوِقَةٌ مَلْتُوتَةٌ). (TA.)

##### Türkçe

**بَسٌّ**
1 **بَسٌّ** **بس** kırma fiilini; yahut parça parça kırmayı ifade eder: eş anlamlısı **حَطْمٌ**. (TA.) ― -b2- [Ve karıştırma fiili: **بَسِيسَةٌ**’ye bak. Bu, yahut önceki, muhtemelen aslî anlamdır.] ― -b3- [Ve bundan dolayı, görünüşe göre,] **بَسَّهُ**, muzâri‘i **بَسُ٣َ**, mastarı **بَسٌّ**, (M, Msb,) onu kırdı, ufaladı, yahut ezdi veya dövdü; buğday vb. hakkında söylenir; böylece onu **بَسِيسَة** denilen şey yaparak: (Msb:) yahut onu karıştırdı; yani **سَويق** [yahut kavrulmuş arpa veya buğday unu], ve un vb.’yi, sade yağ ile yahut zeytinyağı ile; böylece onu **بسِيسَة** denilen şey yaparak: (M:) yahut onu ıslattı; yani **سَوِيق**’i ve unu, az bir su ile; (ISk, Msb;) fakat **لَتٌّ** denilen fiilde kişinin yaptığına göre daha ıslak yaparak: (S’de nakledilen Yaakoob; ve Msb’de ISk:) yahut **بَسٌّ**, **بسِيسَة** yapmayı yahut hazırlamayı ifade eder; **سَوِيق**’i, yahut unu, yahut öğütülmüş **أَقِط**’ı, sade yağ ile yahut zeytinyağı ile karıştırıp çevirmekle, yahut ıslatmakla; (S, K;) bundan sonra pişirilmeden yenir. (S.) ― -b4- [Ve bundan dolayı Kur’ân’daki söz (lvi. 5),] **وَبُسَّتِ الجِبَالُ بَسًّا** “Ve dağlar şiddetli bir ufalanışla ufalanacaktır,” (Lh, M, A, K,) un gibi ve **سَوِيق** gibi, (A,) ve toprak olacaktır: (Fr, K:) yahut yere yapışan toz olacaktır: (AO, M, TA:) yahut düzlenecektir: (M, TA:) yahut toz ile karıştırılacaktır: (Zj, M, TA:) yahut toz hâline indirilecek ve rüzgârda savrulacaktır. (TA.)

**بَسِيسَةٌ**
**بَسِيسَةٌ** **بسيسه** **بسيسة** buğday vb., kırılmış, yahut ufalanmış, yahut ezilmiş: (Msb:) yahut **سَوِيق** [yahut kavrulmuş arpa veya buğday unu], ve un vb., sade yağ ile yahut zeytinyağı ile karıştırılmış: (M:) yahut zeytinyağı ile yahut sade yağ ile karıştırılıp çevrilen ve [su ile] ıslatılmayan şey: (Lh, M:) yahut **سويق**, yahut un, yahut öğütülmüş **أَقِط**, sade yağ ile yahut zeytinyağı ile karıştırılıp çevrilmiş, yahut ıslatılmış; (S, K;) bundan sonra pişirilmeden yenir: (S:) yahut **سويق** ve un, az bir su ile ıslatılmış, (ISk, Msb,) fakat **لَتٌّ** denilen tarzda hazırlanana göre daha ıslak; (S’de nakledilen Yaakoob; ve Msb’de ISk;) ve yol azığı olarak kullanılır: (TA:) ve ekmek kurutulmuş ve dövülmüş, ve [su ile karıştırılıp] **سويق** içildiği gibi içilir: (M, K: *) IDrd bunun **فَتُوث** denilen şey olduğunu düşünür: ayrıca develer için, hurma çekirdekleriyle karıştırılmış arpa: (M, TA:) yahut As’a göre, kişinin bir şeyi başka bir şeyle karıştırdığı her şey: meselâ **سويق**’i **اقط** ile; sonra onu taze yağ ile ıslatır: ve meselâ arpayı hurma çekirdekleriyle; sonra onu develer için ıslatır: (Msb, * TA:) çoğulu **بُسُسٌ**, (IAar, TA,) ki K’da, su vb. ile ıslatılmış, yahut su vb. ile karıştırılıp çevrilmiş **سويق** karışımları anlamında açıklanmıştır (**أَسْوِقَةٌ مَلْتُوتَةٌ**). (TA.)
