# بصص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B5%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بصص

بص الشيء يبص بصيصا وبصا: برق ولمع، وتلألأ. وبص لي بيسير: أعطاني، وهو مجاز. وبص الماء: رشح كأبص. وفي التكملة: كبض. والبصاصة: العين، في بعض اللغاتش، صفة غالبة، قيل: لأنها تبص، أي تبرق، ومنه قول العامة: هو يبص لي. والبصيص، كأمير: الرعدة والالتواء من الجهءد، ومنه قولهم: أفلت وله بصيص. وحصيصهم، وبصيصهم كذا، أي عددهم كذا، وسيأتي في الحاء. وقرب بصباص: جاد، أي شديد لا اضطراب فيه ولا فتور، وفي الصحاح: خمس بصباص، أي جاد ليس فيه فتور. وبعير بصباص، هكذا في سائر النسخ، وفي التكملة شعير بصباص، وهو غلط، أي دقيق ضامر. والبصباص: اللبن، لأنه يتبصبص في مجاريه إذا جرى إلى الضرع. والبصباص من الماء القليل، قال أبو النجم:
  ليس يسيل الجدول البصباص. والبصباص من الكلإ: ما يبقى على عود كأنه أذناب اليرابيع. والبصباص: الخبز، وبه فسر قول الأغلب العجلي:
  بالأبيضين الشحم والبصباص قال الصاغاني: ولو فسر باللبن لم يبعد. ويقال: كميت بصابص، بالضم، للذي تعلوه شقرة.
 ومن المجاز: بصبصت الأرض، إذا ظهر منها أول ما يظهر من نبتها، كبصصت، وأبصت، وأوبصت، قاله الأصمعي. ويقال: بصص الشجر، إذا تفتح للإيراق، وبصصت البراعيم، إذا تفتحت أكمة الرياض. وفي التهذيب: قرب بصباص، إذا كان السير متعبا، وقد بصبصت الإبل قربها، إذا سارت فأسرعت، قال الشاعر:
  وبصبصن بين أدانى الغضى                      وبين غدانة شأوا بطـينـا أي سرن سيرا سريعا. وبصبص الكلب: حرك ذنبه، وإنما يقعل ذلك من طمع أو خوف، ومنه حديث دانيال، عليه السلام، حين ألقى في الجب وألقى عليه السباع، فجعلن يلحسنه ويبصبصن إليه. وقال ابن سيده: بصبص الكلب بذنبه: ضرب به، وقيل: حركه، وقول الشاعر:
  ويدل ضيفي في الظلام على القرى                      إشراق ناري وارتـياح كـلابـي
  حتى إذا أبصرنـه وعـلـمـنـه                      حيينه بـبـصـابـص الأذنـاب

  قال: هو جمع بصبصة، كأن كل كلب منها له بصبصة وبصبص الجرو: فتح عينيه، وقال ابن دريد: إذا نظر قبل أن تنفتح عينه، كبصص، هكذا رواه أبو عبيد عن أبى زيد، وحكى ابن بري عن أبى علي القالي قال: الذي يرويه البصريون عن أبي زيد: يصص، بالياء التحتية؛ لأنها قد تبدل جيما كثيرا، لقربها في المخرج، كإيل وإجل، ولا يمتنع أن يكون بصص من البصيص، وهو البريق؛ لأنه إذا فتح عينيه فعل ذلك، وهكذا في الروض الأنف. وتبصص الشيء: تبلق، هكذا في سائر النسخ، والصواب تبصبص، إذا تملق، وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: بصبص بسيفه، إذا لوح به. والبصيص: لمعان حب الرمانة. والبصبصة: التملق وتحريك الظباء أذنابها، وكذا الإبل إذا حدى بها، قال الأصمعي: من أمثالهم في فرار الجبان وخضوعه قولهم: بصبصن إذ حدين بالأذناب. وهذا كقولهم: دردب لما عضه الثقاف. ويوم بصباص: شديد الحر. وبصان، كرمان: اسم لربيع الآخر في الجاهلية، هكذا ضبطه صاحب الجمهرة، وأورده المصنف في بصن، وهذا محله؛ لأنه من البصيص. وبئر البصة، بالضم: إحدى الآبار السبعة بالمدينة، يقال: غسل رسول الله صلى الله عليه وسلم رأسه، وصب غسالة رأسه ومراقة شعره فيها.

### Türkçe

**بص** şey’i **يبص** **بصيصا** ve **بصا**: parladı ve ışıldadı; ve pırıldadı. Ve bana az bir şeyle **بص** etti: bana verdi; ve o mecazdır. Ve suyu **بص** etti: **أبص** gibi sızdı. Ve **التكملة**’de: **كبض**. Ve **البصاصة**: göz; bazı dillerde; galip bir sıfat; denildi ki: çünkü o **تبص** eder, yani parlar; ve ondan avamın sözü: “o bana **يبص** eder.” Ve **البصيص**, **كأمير**: şiddetli çabadan titreme ve bükülme; ve ondan onların sözü: “kurtuldu ve onun için **بصيص** vardır.” Ve “**حصيصهم** ve **بصيصهم** şöyledir”, yani sayıları şöyledir; ve **الحاء**’da gelecektir. Ve **قرب بصباص**: ciddi, yani şiddetli; onda ne bir çalkantı vardır ne de bir gevşeklik; ve **الصحاح**’ta: “**خمس بصباص**”, yani ciddi; onda gevşeklik yoktur. Ve “**بعير بصباص**”, işte böyle bütün nüshalarda; ve **التكملة**’de “**شعير بصباص**”; ve o yanlıştır; yani ince, zayıf. Ve **البصباص**: süt; çünkü o, memeye aktığında, yollarında **يتبصبص** eder. Ve **البصباص** sudan az olandır; Ebû’n-Necm dedi ki:
  “**ليس يسيل الجدول البصباص**.”
Ve **البصباص** ottan: kök üzerinde kalan, sanki yerboğalarının kuyrukları gibi olan şey. Ve **البصباص**: ekmek; ve onunla Aglab el-‘Aclî’nin sözü tefsir edildi:
  “**بالأبيضين الشحم والبصباص**”
Sâgânî dedi ki: eğer süt ile tefsir edilseydi uzak olmazdı. Ve denilir: “**كميت بصابص**”, zamme ile; üzerinde sarılık yükselen kimse için.

Ve mecazdan: “yeri **بصبصت** ettim”, ondan bitkisinin görünen ilk şeyinin ortaya çıkması hâlinde; **كبصصت** ve **أبصت** ve **أوبصت** gibi; bunu Asma‘î söyledi. Ve denilir: “ağacı **بصص** etti”, yapraklanmak için açıldığı zaman. Ve “tomurcukları **بصصت** ettim”, çayırların tümseği açıldığı zaman. Ve **التهذيب**’de: “**قرب بصباص**”, yürüyüş yorucu olduğu zaman; ve “develer yakınını **بصبصت** etti”, yürüdükleri ve hızlandıkları zaman; şair dedi ki:
  “**وبصبصن بين أدانى الغضى                      وبين غدانة شأوا بطـينـا**”
yani hızlı bir yürüyüşle yürüdüler. Ve köpek **بصبص** etti: kuyruğunu oynattı; bunu ancak bir tamah yahut bir korkudan yapar. Ve ondan Dâniyâl hadisi, عليه السلام: kuyuya atıldığı ve üzerine yırtıcılar atıldığı zaman; derken onu yalamaya ve ona doğru **يبصبصن** etmeye başladılar. İbn Sîde dedi ki: köpek kuyruğuyla **بصبص** etti: onunla vurdu; ve denildi ki: onu oynattı. Ve şairin sözü:
  “**ويدل ضيفي في الظلام على القرى                      إشراق ناري وارتـياح كـلابـي**
  **حتى إذا أبصرنـه وعـلـمـنـه                      حيينه بـبـصـابـص الأذنـاب**”

Dedi ki: o, **بصبصة**’nin cem‘idir; sanki onlardan her köpeğin bir **بصبصة**’si vardır. Ve yavru köpek **بصبص** etti: gözlerini açtı. İbn Düreyd dedi ki: gözü açılmadan önce baktığı zaman; **كبصص** gibi. İşte böyle Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den rivayet etti. İbn Berrî, Ebû ‘Alî el-Kâlî’den nakletti; dedi ki: Basralıların Ebû Zeyd’den rivayet ettiği: “**يصص**”, alttaki **الياء** ile; çünkü o, mahreç yakınlığından dolayı, çoğu kez **جيما**’ya bedel olur; **كإيل وإجل** gibi. Ve **بصص**’un **البصيص**’ten olması uzak değildir; ve o parıltıdır; çünkü gözlerini açtığı zaman bunu yapar. Ve işte böyle **الروض الأنف**’te. Ve şey **تبصص** etti: parladı; işte böyle diğer bütün nüshalarda; ve doğrusu **تبصبص**’tur: yaltaklandığı zaman; ve o mecazdır. Ve ondan üzerine istidrâk edilenlerdendir: kılıcıyla **بصبص** etti: onunla işaret etti (salladı) zaman. Ve **البصيص**: nar tanesinin parıltısı. Ve **البصبصة**: yaltaklanma ve ceylanların kuyruklarını oynatması; ve aynı şekilde develer, onlara türkü söylenip sürüldüğü zaman. Asma‘î dedi ki: onların korkağın kaçışı ve boyun eğişi hakkında darbımesellerinden sözleri: “kuyruklarla sürüldükleri zaman **بصبصن** ettiler.” Ve bu, onların “**دردب** etti, **لما عضه الثقاف**” sözleri gibidir. Ve “**يوم بصباص**”: şiddetli sıcak. Ve **بصان**, **كرمان** gibi: cahiliyyede Rebî‘u’l-Âhir’in adı; işte böyle **الجمهرة** sahibinin ضبط ettiği; ve musannif onu **بصن**’da zikretti; hâlbuki burası onun yeridir; çünkü o **البصيص**’tendir. Ve “**بئر البصة**”, zamme ile: Medine’deki yedi kuyudan biri; denilir ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم başını yıkadı ve başının yıkantısını ve saçının döküntüsünü onun içine döktü.
