# بصع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B5%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: بصع

باب العين والصاد والباء معهما
ع ص ب، ص ع ب، ب ع ص، ص ب ع، ب ص ع، مستعملات ع ب ص مهملة عصب: العَصَبُ: أطناب المفاصل الّذي يلائم بينها، وليس بالعقب.
ولحم عِصبٌ: صُلْب كثيرُ العَصَب.
والعَصَب: الطّيّ الشديد.
ورجل معصوصب الخلق كأنّما لوي لّياً. قال:
ذروا التخاجؤ وامشوا مِشْيِةً سُجُحاً		إنّ الرجال ذوو عَصْب وتشمير

التَّخاجؤ: مشية فيها نفج. وسَجُحاً: مستوية. وروى عرّام: سُرُحاً.
والمعصوب: الجائع، في لغة هذيل، الذي كادت أمعاؤه تيبس وهو يَعْصِبُ عُصُوباً فهو عاصب أيضاً، يقال: لأنه عَصَبَ بطنه بحجر من الجوع.
وعصَّبتهم تعصيباً، أي: جوّعتهم، قال:
لقد عَصَّبْت أهل العرج منهم		بأهل صوالق إذ عصّبونـي
والعَصْبُ من البرود: ما يُعْصَبُ غزلهُ ثم يُصْبَغُ ثم يُحاكُ، ليس من برود الرَّقْم.
وتقول: بُرْدُ عَصْبٍ: مضاف إليه لا يجمع، وربما اكتفوا فقالوا: عليه العَصْب، لأن البُرْد عرف بذلك الاسم.
وسمّي العصيب من أمعاء الشاة، لأنه مطوي.
ويقال في سنة المحل إذا احمرّ الأُفْقُ، واغبرّ العُمْقُ: عَصَبَ الأُفْق يعصب فهو عاصب، أي: محمر.
قال أبو ليلى: عصبت أفواه القوم عصوباً، إذا لصق على أَسْنانهم غبار مع الريق وجفت أرياقهم. ويقال: عَصَبَ القوم يعصب عصوباً، إذا اجتمع الوسخ على أسنانهم من غبار أو شدّة عطش، فإذا غُسِل أو مُسِحَ ذهب.
والعَصَبَةُ: وَرَثَةُ الرّجل عن كلالة من غير وَلَد ولا والد.
فأمّا في الفرائض فكلّ من لم يكن له فريضة مسماة فهو عَصَبَة، يأخذ ما بقي من الفرائض، ومنه اشتقت العصبيّة.
والعُصبة من الرجال: عشرة، لا يُقال لأقلّ منه. وإخوة يوسف عليه السَّلام عشرة، قالوا " ونحن عصبة "، ويقال هو ما بين العَشَرة إلى الأربعين من الرجال.
وقوله تبارك وتعالى: "لتنوء بالعصبة "، يقال أربعون، ويقال: عشرة.
وأما في الكلام العرب فكل رجال أو خيل بفرسانها إذا صاروا قطعة فهم عصبة، وكذلك العصابة من الناس والطير. قال النابغة:
إذا ما التقي الجمعان حلّق فوقهم		عصائب طير تهتدي بعصـائب
واعصوصب القوم: صاروا عصابة. قال:
يعصوصب الحشر إذا اقتدى بها
أي: يجتمع.
واعصوصب القوم إذا جدّوا في السّير، واشتقاقه من اليوم العصيب، أي: الشديد. وأمر عصيب، أي: شديد. قال العجاج:
ومبرك الجائل حيث اعصوصبا
أي: تفرقت عُصَباً. وقال:
يعصوصب السّفر إذا علاها
رهبتهم أو ينزلوا ذراها
يعصوصب السَّفْر، أي: يجدّون في السير حين رهبوا تلك المفازة. واعصوصب السفر، أي: اشتدّ.
ويوم عصبصب بوزن فَعَلْعَلْ بناء مردف بحرفين، قال:
.............		أذقتهم يوما عبوسا عصبصبا
والعَصْب: أن يُشَدَّ أُنثيا الدّابة حتى تسقطا. عصبتهُ وهو معصوب.
والعِصابة: ما يُشَدُّ به الرَّأس من الصُّداع. وما شددت به غير الرأس فهو عِصاب، بغير الهاء فرقاً بينهما ليُعْرفا. قال:
فإن صعُبت عليكم فاعصِبوها		عصابا، تُسْتَدرُّ بـه شـديدا
واعتصب فلان بالتّاج، أي: شدَّ، ويقال: عَصَبَ وعَصَّبَ، يُخَفّف ويُشَدّد. قال:
يعتصبُ التّاج فوق مَفْرِقِه		على جبين كأنّه الذّهـب
والبيت لقيس بن الرقيات.
صعب: الصَّعْبُ: نقيض الذّلول من الدّوابّ، والأنثي: صَعْبة، وجمعه صِعاب. وأَصْعَبَ الجملُ الفحل فهو مُصْعَب، وإصْعابه أنه يُرْكَبْ ولم يَمْسَهْ حبل وبه سمي المسّود مُصْعَبا.
وصَعُبَ الشيء صُعُوبة، أي: أشتدّ. وكلّ شيء لم يُطَقْ فهو مُصْعَب .
وأمرٌ صَعْبٌ ، وعقبة صَعْبَة . والفعل من كلٍ: صَعُبَ يَصْعُب صعوبة.
بعص: البُعْصُوصَة: دُوَيْبَّة صغيرة لها بريق من بياضها. يقال للصَّبيّ: يا بُعْصوصة لصغره وضعفه. لم يعرفه أبو ليلى، وعرفه عرام.
صبع: الصَّبْعُ : أن تأخذ إناء فتقابل بين إبهامَيْك وسبّابتيك، ثم تسيل ما فيه، أوتجعل شيئاً في شيء ضيّق الرأس، فهو يَصْبَعُهُ صبعاً.
والإصْبَعُ يؤنث، وبعض يُذَكِّرها. من ذكّرة قال: ليس فيه علامة التأنيث، ومن أنث قال: هي مثل العينين واليدين وما كان أزواجا فأنّثناه.
قال اللّيث: قلت لخليل: ما علامة اسم التأنيث? قال: ثلاثة أشياء: الهاء في قولك: قائمة.
والمدّة في: حمراء. والياء في: حَلْقَى وعَقْرَى.
وإنما أنّث الإصْبَعَ، لأنّها منفرجة، فكلّ ما كان مثل هذا مما فيه الفرْج فهو مؤنث، مثل المنخرين، وهما منفرج ما بينهما.
وكذلك الفكّان والسّاعدان والزندان مذكران. وهذا جنس أخر. وصَبَعت فلان إذا أشرتَ نحوه بإصْبَعِكَ واغتبته.
والإصْبَعِ: الأثر الحسن. قال:
أغرُّ كلونِ البَدْرِ في كلِّ منكـبٍ		من الناس نُعمَى يحتذيها وإصْبَعُ
وقال الرّاعي: يذكر راعياً أحسن رِعْيَة إبِله حتى سَمِنَت فأشير إليها بالأصابع لسِمَنها:
يُسَوِّقُها بادي العُروق ترى لـه		عليها إذا ما أجدبَ الناسُ إصْبَعا
وتقول: ما صَبَعَك علينا ?، أي: ما دَلَّكَ علينا ? بصع: البَصْعُ: خرق لا يكاد ينفذ منه الماء لضيقه .
بَصُع بَصاعة، وتَبَصَّع العَرَقُ من الجسد نبع من أصول الشَّعَر قليلاً قليلاً.
قال عرَّام: الخَرقُ هو البضْعُ، بالضاد. بَضَعْتَ الثوب بضعاً، أي: مزَّقته تمزيقا يسيرا.
وتبصَّع العَرَق من الجسد، أي: خرج. قال أبو ذؤيب:
تَأبى بدِرّتها إذا ما اسْتُعْضِبْت		إلاّ الحميَم فإنّه يتـبـصَّـع

### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد** ve **الباء** onlarla birlikte
**ع ص ب**، **ص ع ب**، **ب ع ص**، **ص ب ع**، **ب ص ع**; kullanılanlar; **ع ب ص** terk edilmiş. **عصب**: **العَصَبُ**: eklemlerin ipleri; onların arasında uygunluk sağlayan; topuk değildir.
Ve **عِصبٌ** et: sert, **العَصَب**ı çok.
Ve **العَصَب**: şiddetli bükme.
Ve yaratılışı **معصوصب** adam: sanki bükülmüş bir bükmeyle. Dedi ki:
Bırakın **التَّخاجؤ**’u ve yürüyün **سُجُحاً** bir yürüyüşle; gerçekten erkekler **عَصْب** ve sıvama sahiplerdir

**التَّخاجؤ**: içinde kabarma bulunan bir yürüyüş. Ve **سَجُحاً**: düz. Ve Arrâm rivayet etti: **سُرُحاً**.
Ve **المعصوب**: aç; Hüzeyl dilinde; bağırsakları neredeyse kuruyan; ve o **يَعْصِبُ عُصُوباً**; o hâlde o ayrıca **عاصب**tir; denir: çünkü açlıktan karnını bir taşla bağladı.
Ve onları **عصَّبتهم تعصيباً**, yani: onları aç bıraktım; dedi ki:
Andolsun, onlardan **العرج** ehline **عَصَّبْت**;
**صوالق** ehliyle, beni **عصّبونـي** ettikleri vakit

Ve **العَصْبُ** (çizgili) örtülerden: ipliği bağlanan, sonra boyanan, sonra dokunan şey; **الرَّقْم** örtülerinden değildir.
Ve dersin: **بُرْدُ عَصْبٍ**: kendisine izafe edilendir; çoğul yapılmaz; ve belki yetindiler de dediler: onun üzerinde **العَصْب** vardır; çünkü **البُرْد** o adla bilindi.
Ve koyunun bağırsaklarından **العصيب** adlandırıldı; çünkü o katlanmıştır.
Ve kıtlık yılında, ufuk kızardığında ve derinlik tozlandığında denir: **عَصَبَ الأُفْق**; **يعصب**; o hâlde o **عاصب**tir; yani: kızarmış.
Ebû Leylâ dedi: **عصبت أفواه القوم عصوباً**; dişlerinin üzerine tükürükle birlikte toz yapıştığında ve tükürükleri kuruduğunda. Ve denir: **عَصَبَ القوم يعصب عصوباً**; dişlerinin üzerinde tozdan veya şiddetli susuzluktan kir toplandığında; sonra yıkandığında veya silindiğinde gider.
Ve **العَصَبَةُ**: erkek kişinin, çocuk ve baba olmaksızın, **كلالة** yoluyla mirasçıları.
Ama ferâizde ise, kendisi için adlandırılmış bir farzı olmayan herkes **عَصَبَة**dir; farzlardan artanı alır; ve ondan **العصبيّة** türetildi.
Ve erkeklerden **العُصبة**: on (kişidir); ondan daha aza denmez. Ve Yûsuf’un kardeşleri—aleyhi’s-selâm—on kişidir; “ve biz **عصبة**yiz” dediler; ve denir: erkeklerden on ile kırk arasıdır.
Ve O’nun—tebâreke ve teâlâ—sözü: “**لتنوء بالعصبة**”; kırk denir, ve on denir.
Ama Arapların sözünde, her erkekler veya süvarileriyle atlar, bir parça olduklarında, onlar **عصبة**dir; ve aynı şekilde insanlardan ve kuşlardan **العصابة**. Nâbiga dedi:
İki topluluk karşılaştığında, onların üstünde döner
Kuş **عصائب**leri; **عصـائب**lerle yol bulur

Ve **اعصوصب القوم**: bir **عصابة** oldular. Dedi ki:
**يعصوصب الحشر إذا اقتدى بها**
Yani: toplanır.
Ve **اعصوصب القوم**: yürüyüşte ciddileştiklerinde; ve onun اشتقاقı **اليوم العصيب**dendir; yani: şiddetli. Ve **أمر عصيب**: yani: şiddetli. ‘Accâc dedi:
Ve dolaşanın çöktüğü yer; orada **اعصوصبا** oldu
Yani: **عُصَباً** olarak dağıldı. Ve dedi ki:
**يعصوصب السّفر إذا علاها**
**رهبتهم أو ينزلوا ذراها**
**يعصوصب السَّفْر**: yani, o ıssızlığı korktukları vakit yürüyüşte ciddileşirler. Ve **اعصوصب السفر**: yani: şiddetlendi.
Ve **يوم عصبصب**; **فَعَلْعَلْ** vezninde; iki harfle ard arda gelen bir bina; dedi ki:
.............		Onlara, asık suratlı **عصبصبا** bir gün tattırdım

Ve **العَصْب**: binek hayvanının iki dişisini bağlamak; ta ki ikisi düşsün. Onu **عصبتهُ**; ve o **معصوب**tur.
Ve **العِصابة**: başı, baş ağrısından dolayı, onunla bağlanan şey. Ve baştan başka bir şeyi onunla bağladığın şey ise **عِصاب**tır; ikisi arasında ayırt için **الهاء**sız; bilinsin diye. Dedi ki:
Eğer size zor gelirse, onu bağlayın
**عصابا** olarak; onunla şiddetli (süt) sağdırılır

Ve falan kişi taçla **اعتصب** etti; yani: bağladı; ve denir: **عَصَبَ** ve **عَصَّبَ**; hafifletilir ve şeddelenir. Dedi ki:
Tac, onun başının ayrımının üstünde **يعتصبُ** eder
Altın gibi bir alın üzerinde

Ve beyit, Kays b. er-Rukayyât’ındır.

**صعب**: **الصَّعْبُ**: binek hayvanlarında **الذّلول**un zıddı; dişisi: **صَعْبة**; çoğulu: **صِعاب**. Ve erkek deve **أَصْعَبَ** oldu; o hâlde o **مُصْعَب**tır; ve onun **إصْعابه**: üzerine binilir de ona ip dokunmamıştır; ve bununla **المسّود** **مُصْعَبا** diye adlandırıldı.
Ve şey **صَعُبَ**; **صُعُوبة** (ile); yani: şiddetlendi. Ve güç yetirilmeyen her şey **مُصْعَب**tır.
Ve **أمرٌ صَعْبٌ**, ve **عقبة صَعْبَة**. Ve her ikisinden fiil: **صَعُبَ يَصْعُب صعوبة**.

**بعص**: **البُعْصُوصَة**: beyazlığından bir parıltısı olan küçük bir böcekçik. Çocuğa denir: “ey **بُعْصوصة**”; küçüklüğü ve zayıflığı için. Ebû Leylâ onu bilmedi; Arrâm onu bildi.

**صبع**: **الصَّبْعُ**: bir kap alman; sonra iki başparmağın ve iki işaret parmağınla karşı karşıya getirmen; sonra içindekini akıtman; yahut dar ağızlı bir şeyin içine bir şey koyman; o hâlde onu **يَصْبَعُهُ صبعاً**.
Ve **الإصْبَعُ** müennestir; bazıları onu müzekker yapar. Onu müzekker yapan dedi ki: onda dişillik alâmeti yoktur; onu müennes yapan dedi ki: o iki göz ve iki el gibidir; ve çift olan şeyleri müennes yaptık.
Leys dedi: Halîl’e dedim: müennes ismin alâmeti nedir? Dedi: üç şey: senin “**قائمة**” sözündeki **الهاء**.
Ve “**حمراء**”daki uzatma. Ve “**حَلْقَى**” ve “**عَقْرَى**”daki **الياء**.
Ve **الإصْبَعَ**ı ancak müennes yaptı; çünkü o ayrılmıştır; bu türden, içinde yarık bulunan her şey müennestir; iki burun deliği gibi; ikisi, aralarında ayrıklık olan (şey)dir.
Ve aynı şekilde iki çene, iki önkol ve iki bilek müzekkerdir. Bu başka bir cinstir. Ve falanı **صَبَعت**: ona **إصْبَعِكَ** ile işaret ettiğinde ve onu gıybet ettiğinde.
Ve **الإصْبَعِ**: güzel iz. Dedi:
Her omuzda dolunay rengi gibi parlak;
İnsanlardan, ona uyulan bir nimet ve **إصْبَعُ**

Ve Râ‘î dedi: develerini en güzel otlatan bir çobanı zikreder; ta ki semirdiler; semizliklerinden dolayı parmaklarla onlara işaret edilir:
Onları, damarları belirgin olan sürer; onun için görürsün
İnsanlar kıtlığa düştüğünde, onların üzerinde **إصْبَعا**

Ve dersin: “Bize karşı seni ne **صَبَعَك**?”; yani: bize seni ne delâlet ettirdi?

**بصع**: **البَصْعُ**: darlığından suyun neredeyse geçmediği bir yırtık.
**بَصُع بَصاعة**; ve ter, bedenden **تَبَصَّع** etti: kılların köklerinden azar azar fışkırdı.
Arrâm dedi: yırtık, **البضْعُ**tur; **الضاد** ile. Elbiseyi **بَضَعْتَ**; **بضعاً**: yani: onu az bir yırtmayla yırttın.
Ve ter, bedenden **تبصَّع** etti: yani: çıktı. Ebû Züeyb dedi:
**تَأبى بدِرّتها إذا ما اسْتُعْضِبْت**
**إلاّ الحميَم فإنّه يتـبـصَّـع**
