# بصع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B5%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بصع

البَصْعُ: الخَرْق الضيِّق لا يكاد يَنفُذ منه الماء. وبَصَعَ الماءُ يَبْصَعُ بَصاعة: رَشَحَ قليلاً. وبَصع العَرَقُ من الجسد يَبصَع بَصاعة وتَبَصَّع: نَبَعَ من أُصول الشعر قليلاً قليلاً. والبَصِيع: العرَق إِذا رشح؛ وروى ابن دريد بيت أبي ذؤيب:
تأْبى بدِرَّتِها، إِذا ما اسْتُغْضِبَتْ،
إِلا الحَميمَ، فإِنَّه يَتَبَصَّعُ
بالصاد أَي يَسيل قليلاً قليلاً. قال الأَزهري: وروى الثقات هذا الحرف بالضاد المعجمة من تَبَضَّع الشيءُ أَي سال، وهكذا رواه الرُّواة في شعر أَبي ذؤَيب، وابن دريد أَخذ هذا من كتاب ابن المظفر. فمرَّ على التصحيف الذي صحفه، والظاهر ان الشيخ ابن بري ثلَّثهما في التصحيف، فإِنه ذكره في كتابه الذي صنفه على الصحاح في ترجمة بصع يتبصع بالصاد المهملة، ولم يذكره الجوهري في صحاحه في هذه الترجمة، وذكره ابن بري أَيضاً موافقاً للجوهري في ذكره في ترجمة بضع، بالضاد المعجمة. والبَصْع: ما بينَ السّبَّابة والوُسْطَى. والبَصْعُ: الجمع. قال الجوهري: سمعته من بعض النحويين ولا أَدري ما صحته. ويقال: مَضَى بِصْع من الليل، بالكسر، أَي جَوْشٌ منه. وأَبْصَعُ: كلمة يؤكَّد بها، وبعضهم يقوله بالضاد المعجمة وليس بالعالي؛ تقول: أَخذت حقي أَجْمَعَ أَبْصَعَ، والأُنثى جَمْعاء بَصْعاء، وجاء القوم أَجمعون أَبْصَعون، ورأَيت النِّسوة جُمَعَ بُصَعَ، وهو توكيد مُرَتَّب لا يُقدَّم على أَجمع؛ قال ابن سيده: وأَبْصَعُ نعت تابع لأَكْتَعَ وإِنما جاؤُوا بأَبْصَعَ وأَكْتَعَ وأَبْتَعَ إِتباعاً لأَجْمَع لأَنهم عدلوا عن إِعادة جميع حروف أَجمع إِلى إِعادة بعضها، وهو العين، تحَامِياً من الإِطالة بتكرير الحروف كلها. قال الأَزهري: ولا يقال أَبْصعون حتى يتقدَّمه أَكتعون، فإِن قيل: فلمَ اقتصروا على إِعادة العين وحدها دون سائر حروف الكلمة؟ قيل: لأَنها أَقوى في السجعة من الحرفين اللذين قبلها وذلك لأَنها لام الكلمة وهي قافية لأَنها آخر حروف الأَصل ، فجيء بها لأَنها مَقْطَع الأُصول ، والعمل في المُبالغة والتكرير إِنما هو على المَقطع لا على المَبدإِ ولا على المَحْشَإِ، أَلا ترى أَن العناية في الشعر إِنما هي بالقَوافي لأَنها المَقاطِعُ وفي السجع كمثل ذلك؟ وآخر السجعة والقافية عندهم أَشرف من أَوَّلها، والعِنايةُ به أَمَسُّ، ولذلك كلما تَطَرَّفَ الحرف في القافية ازدادوا عِناية به ومُحافظة على حكْمه. وقال أَبو الهيثم: الكلمة تُوكَّد بثلاثة تَواكِيدَ؛ يقال: جاء القوم أَكتعون أَبتعون أَبصعون، بالصاد، وقال جماعة من النحويين: أَخذته أَجمعَ أَبتعَ وأَجمعَ أَبصع، بالتاء والصاد، قال البُشْتِيُّ: مررت بالقوم أَجمعين أَبْضَعِين، بالضاد، قال أَبو منصور: هذا تصحيف وروي عن أَبي الهيثم الرازي أَنه قال: العرب توكِّد الكلمة بأَربعةِ تَواكِيد فتقول: مررت بالقوم أَجمعين أَكتعين أَبصعين أَبتعين، كذا رواه بالصاد، وهو مأْخوذ من البَصْع وهو الجمع. والبُصَيعُ: مكان في البحر على قولٍ في شعر حسان ابن ثابت: بَيْنَ الخَوابي فالبُصَيْعِ فَحَوْمَلِ
وسيُذكر مُسْتوفىً في ترجمة بضع. وكذلك أَبْصَعةُ مَلِك من كِنْدةَ بوزن أَرْنبة، وقيل: هو بالضاد المعجمة. وبئر بُضاعةَ: حكيت بالصاد المهملة، وسنذكرها.

### Türkçe

**البَصْعُ**: suyun neredeyse içinden geçemeyeceği dar yırtık. Ve **بَصَعَ** su **يَبْصَعُ** **بَصاعة**: azıcık sızdı. Ve ter bedenden **بَصع** eder, **يَبصَع** **بَصاعة** ve **تَبَصَّع**: saç köklerinden azıcık azıcık fışkırdı. Ve **البَصِيع**: ter, sızdığı zaman; ve İbn Düreyd, Ebû Züeyb’in beytini rivayet etti:

تأْبى بدِرَّتِها، إِذا ما اسْتُغْضِبَتْ،
إِلا الحَميمَ، فإِنَّه يَتَبَصَّعُ

**بالصاد** yani azıcık azıcık akar. Ezherî dedi: Sika kimseler bu harfi **بالضاد المعجمة** ile, **تَبَضَّع** şey yani aktı, diye rivayet etti; ve râvîler bunu Ebû Züeyb’in şiirinde böyle rivayet ettiler; İbn Düreyd bunu İbnü’l-Muzaffer’in kitabından aldı. Böylece onun tashif ettiği tashife uğradı; ve zâhir olan, şeyh İbn Berrî’nin tashifte ikisini üçlü kıldığıdır; çünkü onu, Sıhâh üzerine tasnif ettiği kitabında **بصع** maddesinde **يتبصع** **بالصاد المهملة** ile zikretti, Cevherî ise Sıhâh’ında bu maddede onu zikretmedi; İbn Berrî onu ayrıca Cevherî’ye muvafık olarak **بضع** maddesinde, **بالضاد المعجمة** ile zikretti. Ve **البَصْع**: işaret parmağı ile orta parmak arasındaki şey. Ve **البَصْعُ**: topluluk. Cevherî dedi: Onu bazı nahivcilerden işittim ve sıhhatini bilmiyorum. Ve denilir: geceden **بِصْع** geçti, kesre ile; yani ondan bir parça. Ve **أَبْصَعُ**: kendisiyle pekiştirme yapılan bir kelime; bazısı onu **بالضاد المعجمة** ile söyler, fakat bu yüksek (sahih) değildir; dersin ki: hakkımı aldım **أَجْمَعَ أَبْصَعَ**; dişisi **جَمْعاء بَصْعاء**; kavim geldi **أَجمعون أَبْصَعون**; kadınları **جُمَعَ بُصَعَ** gördüm; bu, **أَجمع** üzerine takdim edilmeyen tertipli bir pekiştirmedir; İbn Sîde dedi: **أَبْصَعُ**, **أَكْتَعَ**’a tâbi bir sıfattır; ve ancak **أَبْصَعَ** ve **أَكْتَعَ** ve **أَبْتَعَ**’ı, **أَجْمَع**’a ittibâen getirdiler; çünkü **أَجمع**’ın bütün harflerini iade etmekten, onun bazısını iade etmeye döndüler; o da **العين**’dir; bütün harfleri tekrar etmekle uzatmadan sakınmak için. Ezherî dedi: **أَبْصعون** denilmez, ta ki ondan önce **أَكتعون** gelsin; eğer denilirse: niçin kelimenin harflerinin geri kalanını değil de yalnız **العين**’i iade etmekle yetindiler? denilir: çünkü o, ondan önceki iki harften daha kuvvetlidir secide; bu da şundandır: çünkü o, kelimenin lâmıdır ve kafiye olur; çünkü asıl harflerin sonuncusudur; böylece onunla gelindi; çünkü o, asılların kesitidir; ve mübalağa ve tekrar hususunda amel ancak kesit üzerinedir, başlangıç üzerinde değil, iç üzerinde de değil; görmez misin ki şiirde itina ancak kafiyelere olur, çünkü onlar kesitlerdir; secide de bunun gibidir? Ve secinin ve kafiyenin sonu onların yanında evvelinden daha şereflidir; ve ona itina daha dokunaklıdır; bunun için harf kafiyede ne kadar uca gelirse ona itinalar ve hükmünü korumaları artar. Ebû’l-Heysem dedi: kelime üç pekiştirme ile pekiştirilir; denilir: kavim geldi **أَكتعون أَبتعون أَبصعون**، **بالصاد**. Ve nahivcilerden bir cemaat dedi: onu aldım **أَجمعَ أَبتعَ** ve **أَجمعَ أَبصع**، **بالتاء والصاد**. Büştiyy dedi: kavmin yanından geçtim **أَجمعين أَبْضَعِين**، **بالضاد**. Ebû Mansûr dedi: bu bir tashiftir; ve Ebû’l-Heysem er-Râzî’den rivayet edildi ki o dedi: Araplar kelimeyi dört pekiştirme ile pekiştirir; böylece dersin: kavmin yanından geçtim **أَجمعين أَكتعين أَبصعين أَبتعين**; böyle rivayet etti, **بالصاد**; ve bu **البَصْع**’dan alınmıştır, o da topluluktur. Ve **البُصَيعُ**: denizde bir yer, Hassân b. Sâbit’in şiirinde bir kavle göre:

بَيْنَ الخَوابي فالبُصَيْعِ فَحَوْمَلِ

Ve **بضع** maddesinde tam olarak zikredilecektir. Ve كذلك **أَبْصَعةُ**: Kindeli bir melikin adı, **أَرْنبة** vezninde; ve denildi ki o **بالضاد المعجمة** iledir. Ve **بئر بُضاعةَ**: **بالصاد المهملة** ile hikâye edildi; ve onu zikredeceğiz.
