# بضض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B6%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B6%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B6%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بضض

البض  من الرجال:  الرخص الجسد  ، عن الأصمعي، قال: وليس من البياض خاصة، ولكنه من الرخوصة. وقال غيره: هو  الرقيق الجلد الممتلئ  ، كما في الصحاح،  وهي بهاء  . قيل: امرأة بضة: رقيقة الجلد ناعمة، إن كانت بيضاء أو أدماء. وقال أبو عمرو: هي اللحيمة البيضاء. وقال اللحياني: هي الرقيقة الجلد الظاهرة الدم. وقال الليث: امرأة بضة: ناعمة مكتنزة اللحم، في نصاعة لون. البض:  اللبن الحامض، كالبضة  . قال ابن شميل: البضة: اللبنة الحارة الحامضة، وهي الصقرة. وقال ابن الأعرابي: سقاني بضة وبضا، أي لبنا حامضا.  وجارية بضيضة، وباضة، وبضباضة  ، أي  بضة  ، أي كنزة تارة، في نصاعة. وقيل: بيضاء.  وبئر بضوض  ، كصبور:  يخرج ماؤها قليلا قليلا  ، فهي قليلة الماء،  ج بضاض  ، بالكسر، وفي بعض النسخ: بضائض.  وما في البئر باضوض  ، أي  بللة  ، عن ابن عباد. قال أبو سعيد:  ما في السقاء بضاضة من ماء، بالضم  ، أي شيء يسير. قال غيره: ما في السقاء  بضيضة  ، كسفينة، أي  يسير ماء   والبضيضة: المطر القليل  ، نقله الصاغاني. البضيضة، أيضا:  ملك اليد  ، يقال: أخرجت له بضيضتي، أي ملك يدي.  وبض الماء يبض بضا وبضوضا وبضيضا: سال قليلا قليلا  ، وقيل: رشح من صخر أو أرض. وفي حديث تبوك  والعين تبض بشيء من ماء  . وفي الصحاح: ولا يقال بض السقاء ولا القربة، أي إنما ذلك الرشح أو النتح، فإن كان دهنا أو سمنا فهو النث. قال: وبعضهم يقوله وينشد لرؤبة:
  فقلت قولا عربيا غضا
  لو كان خرزا في الكلى ما بضا وفي الحديث:  أنه سقط من الفرس فإذا هو جالس وعرض وجهه يبض ماء أصفر  بض  له  يبض، بالضم:  أعطاه  شيئا  قليلا، كأبض  له إبضاضا، وأنشد شمر للكميت:
  ولم تبضض النكد للجاشرين                      وأنفدت النمل ما تنـقـل

  قال: هكذا أنشدنيه ابن أنس بضم التاء، ورواه القاسم بفتحها، وهما لغتان. وقال الأصمعي: نض له بشيء، وبض له بشيء، وهو المعروف، القليل.  والبضض، محركة: الماء القليل  ، نقله الجوهري. بض الحجر ونحوه يبض: نشغ منه الماء شبه العرق، ومنه قولهم: فلان  ما يبض حجره  ، أي لا ينال منه خير، وهو  مثل  يضرب  للبخيل  . وقال الجوهري: أي ما تندى صفاته.  وبض أوتاره: حركها ليهيئها للضرب  ، هكذا نقله الجوهري. ونقل ابن بري عن ابن خالويه: بظ أوتاره، وبضها، بالظاء والضاد. والظاء أكثر وأحسن. يقال:  ما علمك أهلك إلا مضا وبضا، وميضا وبيضا، بكسرهن، وهو أن يسأل عن الحاجة فيتمطق بشفتيه  ، نقله الصاغاني عن الفراء: وسيأتي مفسرا بأكثر من ذلك في  م ض ض  .  والبضباض: الكمأة  ، هكذا قالوه، وليست بمحضة.  ورجل بضابض، بالضم: قوي  ، وكذلك ضباضب، وربما استعمل في البعير أيضا. عن ابن الأعرابي:  بضض تبضيضا  ، إذا  تنعم: وابتضضت نفسي له  ابتضاضا:  استزدتها له  ، كائتضضتها، نقله الصاغاني عن ابن عباد. ابتضضت  القوم: استأصلتهم  ، نقله الصغاني عن ابن عباد.  وتبضضته: أخذت كل شيء له  ، عن ابن عباد. تبضضت  حقي منه: استنظفته قليلا قليلا  ، نقله الجوهري هكذا. ومما يستدرك عليه: بضت العين تبض بضا وبضيضا: دمعت. ويقال للرجل إذا نعت بالصبر على المصيبة: ما تبض عينه. وفي حديث طهفة:  ما تبض ببلال  ، أي ما يقطر منها لبن. وبضت الحلمة، أي درت باللبن. وبضت الركية تبض: قل ماؤها. قال أبو زبيد:
  يا عثم أدركني فإن ركـيتـي                      صلدت فأعيت أن تبض بمائها وفي حديث النخعي:  الشيطان يجري في الإحليل ويبض في الدبر  أي يدب فيه فيخيل أنه بلل أو ريح. وامرأة بضاض، كسحاب: بضة. والبضاضة، والبضوضة: نصوع البياض في سمن، وقد بضضت يا رجل وبضضت، بالفتح والكسر. وقيل: البضاضة: رقة اللون وصفاؤه الذي يؤثر فيه أدنى شيء. وهو أبض الناس، أي أرقهم لونا، وأحسنهم بشرة. وبضض عليه بالسيف: حمل، عن ابن الأعرابي. وبضض الجرو، مثل جصص، ويضض، ويصص، كلها لغات.

### Türkçe

**البض** erkeklerden: bedenin gevşekliği, el-Esmaʿî’den; dedi ki: Bu, yalnızca beyazlıktan değildir; fakat gevşekliktendir. Başkası dedi ki: O, dolgun, ince derilidir; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve o, **بهاء** iledir. Denildi: **امرأة بضة**: ince derili, yumuşak; beyaz da olsa esmer de olsa. Ebû ʿAmr dedi ki: O, etli beyazdır. el-Lihyânî dedi ki: O, ince derili, kanı görünen (kimsedir). el-Leys dedi ki: **امرأة بضة**: yumuşak, etçe dolgun; rengin parlaklığında.

**البض**: ekşi süt; **كالبضة**. İbn Şümeyl dedi ki: **البضة**: sıcak ekşi yoğurt; ve o, **الصقرة**’dır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: Bana **بضة** ve **بضا** içirdi; yani ekşi süt.

Ve **جارية بضيضة** ve **باضة** ve **بضباضة**; yani **بضة**; yani bazen dolgun; parlaklıkta. Ve denildi: beyaz.

Ve **بئر بضوض**, **كصبور**: suyu azar azar çıkar; o hâlde o, suyu azdır; çoğulu **بضاض**; kesre ile; ve bazı nüshalarda: **بضائض**.

Ve kuyuda **باضوض** yoktur; yani bir ıslaklık; İbn ʿAbbâd’dan. Ebû Saʿîd dedi ki: Kırbada **بضاضة** kadar su yoktur; damme ile; yani pek az bir şey. Başkası dedi ki: Kırbada **بضيضة** yoktur; **كسفينة**; yani az su. Ve **البضيضة**: az yağmur; es-Sâğânî onu nakletti.

**البضيضة**, ayrıca: el mülkiyeti; denilir: Ona **بضيضتي**’mi çıkardım; yani elimin mülkiyetini.

Ve su **بض** eder; **يبض**; **بضا** ve **بضوضا** ve **بضيضا**: azar azar aktı; ve denildi: kaya yahut yerden sızdı. Tebûk hadîsinde: “Ve göz(e) (pınar) biraz sudan **تبض** eder.”

Ve **الصحاح**’ta: Ne kırba **بض** denir ne de tulum; yani bu ancak sızma yahut damlamadır; eğer yağ yahut içyağı ise o, **النث**’tir. Dedi ki: Bazıları onu söyler ve Ruʾbe’den şu beyti okur:

  فقلت قولا عربيا غضا
  لو كان خرزا في الكلى ما بضا

Ve hadîste: “O, attan düştü; bir de baktı ki oturuyor; yüzünün eni sarı su **يبض** eder.”

**بض** ona; **يبض**; damme ile: ona az bir şey verdi; **كأبض** ona **إبضاضا**. Şemmer, el-Kumeyt’ten şu beyti okudu:

  ولم تبضض النكد للجاشرين                      وأنفدت النمل ما تنـقـل

Dedi ki: İbn Enes bana bunu **التاء**’nın dammesiyle böyle okuttu; el-Kâsım onu fethayla rivayet etti; ikisi de iki lehçedir. el-Esmaʿî dedi ki: Ona bir şeyle **نض** etti; ve ona bir şeyle **بض** etti; ve o, bilinen (şey)dir: az (şey).

Ve **البضض**, harekeli: az su; el-Cevherî onu nakletti.

Taş ve benzeri **بض** eder; **يبض**: ondan su, ter gibi fışkırdı; bundan onların sözü: Falanın taşı **ما يبض حجره**; yani ondan hayır elde edilmez; ve o, cimri için vurulan bir meseldir. el-Cevherî dedi ki: yani sıfatları ıslanmaz.

Ve onun tellerini **بض** etti: vurmak için hazırlasın diye onları hareket ettirdi; el-Cevherî bunu böyle nakletti. İbn Berî, İbn Hâlaveyh’ten nakletti: Tellerini **بظ** etti ve **بض** etti; **الظاء** ve **الضاد** ile. **الظاء** daha çok ve daha güzeldir.

Denilir: Ailen sana ancak **مضا** ve **بضا**’yı, ve **ميضا** ve **بيضا**’yı öğretti; bunların kesresiyle; ve o, ihtiyaç hakkında sorulunca dudaklarıyla ağız bükmesidir; es-Sâğânî, el-Ferrâ’dan nakletti: Ve bu, **م ض ض**’da bundan daha fazla olarak açıklanmış hâlde gelecektir.

Ve **البضباض**: domalan; onu böyle söylediler; ve o, sırf (halis) değildir.

Ve **رجل بضابض**, damme ile: güçlü; ve كذلك **ضباضب**; ve bazen deve hakkında da kullanılır.

İbnü’l-Aʿrâbî’den: **بضض** **تبضيضا**: eğer nimet içinde yaşarsa; ve kendimi onun için **ابتضضت**; **ابتضاضا**: onu onun için artırmasını istedim; **كائتضضتها**; es-Sâğânî, İbn ʿAbbâd’dan nakletti.

**ابتضضت القوم**: onları kökünden kazıdım; es-Sığânî, İbn ʿAbbâd’dan nakletti.

Ve onu **تبضضته**: ona ait her şeyi aldım; İbn ʿAbbâd’dan.

Ondan hakkımı **تبضضت**: onu azar azar tam olarak aldım; el-Cevherî bunu böyle nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: Göz **بضت** eder; **تبض**; **بضا** ve **بضيضا**: yaşardı. Ve musibete sabırla nitelenen adama denilir: Gözü **ما تبض عينه**.

Tuhfe hadîsinde: “**ما تبض ببلال**”; yani ondan süt damlamaz. Ve meme ucu **بضت**; yani sütle aktı. Ve kuyu **بضت** eder; **تبض**: suyu azaldı. Ebû Zübeyd dedi ki:

  يا عثم أدركني فإن ركـيتـي                      صلدت فأعيت أن تبض بمائها

Ve en-Nehaʿî hadîsinde: “Şeytan idrar yolunda dolaşır ve makatta **يبض** eder”; yani onun içinde yürür de onun bir ıslaklık yahut bir yel olduğunu hayal ettirir.

Ve **امرأة بضاض**, **كسحاب**: **بضة**.

Ve **البضاضة** ve **البضوضة**: semizlikte beyazlığın parlaklığı; ve ey adam, sen **بضضت** ve **بضضت**; fetha ve kesre ile.

Ve denildi: **البضاضة**: rengin inceliği ve saflığıdır; en küçük şeyin onda etkilediği. Ve o, insanların **أبض**’ıdır; yani renkçe en incesidir ve tençe en güzelleridir.

Ve kılıçla onun üzerine **بضض** etti: saldırdı; İbnü’l-Aʿrâbî’den.

Ve yavru köpek **بضض** etti; **مثل جصص**; ve **يضض** ve **يصص**; hepsi lehçelerdir.
