# بطأ (ب-ط-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B7%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bettetu ördek demektir

- Harfler: ب - ط - أ
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بطء · بطؤ

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [لَيُبَطِّئَنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/siga/%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%B7%D9%90%D9%91%D8%A6%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | لَيُفَعِّلَنَّ | Kesinlikle ağırdan alacaktır | 1 | 1 | [4:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/ayet/4:72.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sağanak yağmur demektir
2. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Petekteki baldır
3. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
4. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beraber
5. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
6. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
7. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بطأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md), [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md), [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) |
| Zıt Kök | [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Harekette, yürüyüşte veya işte yavaşlık, ağırlık ve geride kalma |
| Çekirdek Özet 2 | Seferberlik ve toplumsal görev anında isteksizce ağırdan alma ve başkalarını gevşetme |
| Çekirdek Özet 3 | Nifak veya gevşeklik sebebiyle kolektif ivmeyi kıran pasif direnç ve iç sabotaj |
| Kritik Hata Riski | Eylemin salt fiziksel bir yavaşlık sanılarak nifaktan kaynaklanan bilinçli oyalanma ve başkalarını alıkoyma boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بط | Düzleşme, yere yapışma, yayılma ve ağırlıkla serilme; [بطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD.md) (yere serilme), [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md) (şımarıp dengesini yitirme), [بطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B4.md) (ağırlıkla ve şiddetle yakalama), [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) (boşa çıkıp yere düşme), [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) (içe çekilip yere yakın olma) köklerinde bu taban hissedilir. | أ | Hemzenin getirdiği ani duraklama, tutukluk ve içsel kesinti nüansıyla birleşerek ağırlığın bir eylem sürecini yavaşlatması, duraksatması ve geciktirmesi yönünde anlam özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Eylemin dışa açılmak yerine kendi içine çekilmesi, içsel ağırlık ve kapalılık |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Hareketi çevreleyen, adımları dolayan ve ilerlemeyi kısıtlayan kuşatma |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemin yöneldiği başlangıç iradesi ve itici güç |
| بطأ | Başlangıç iradesinin içsel bir direnç ve çevreleyen bir ağırlıkla duraksatılması, adımların ağırlaştırılarak akışın yavaşlatılması |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının yürüyüşünde, binitin koşusunda veya bir nesnenin hareketinde meydana gelen ağırlık, adımların yavaş atılması ve süratin zıddı olan fiziksel yavaşlık |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ mısrasında soylu ve hızlı koşan atların yavaş ve hantal atlara üstünlüğünü anlatırken bu kökü kullanır: فَضْلَ الجِيادِ على الخَيل البِطاءِ، فلا / يُــعْطِي بذلـك مَمْنُونـاً ولا نَزِقـــا |
| Erken Arapça kullanım | Ömer b. Ebî Rebîa şiirinde sarhoşun ayaklarını sürüyerek yavaş yürümesini tasvir eder: فقمت أمشي وقامت وهي فاترة / كشارب الراح بطا مشيه السكر; ayrıca hadis-i şerifte amelin insanı geride bırakması anlamında مَنْ بَطَّأَ به عملُه لم يَنْفَعْه نَسَبُه şeklinde yer alır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça بطأ kökü, Sami dillerinde genel olarak ağırlık, yavaşlık, gecikme ve tereddüt dairesinde kök bulan bir semantik alana aittir. Kökün biliteral çekirdeği olan بط tabanı, yere yakınlık, hantallık ve yayılma bildirirken, son harf olan hemze ile birleşerek Klasik Arapçada hareketteki ivme kaybını ve adımların ağırlaşmasını kesin bir biçimde imler. Kuzeybatı Sami dillerinde ve özellikle Aramice ile Süryanicede gecikme, duraksama veya tereddüt halleri benzer fonetik tabanlarla veya ikame köklerle temsil edilirken, Arapçada kök hem geçişsiz olarak kişinin kendisini ağırdan almasını hem de tef'il kalıbında başkasını yavaşlatıp geride tutmasını ifade eden çift yönlü bir anlamsal olgunluğa ulaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بطأ kökü ve türevleri | Yürüyüşte ve işte yavaşlık; tef'il formunda başkalarını gevşetip tereddüde düşürerek seferberlikten alıkoyma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve komşu arkaik lehçeler | Ağırlaşma, gecikme ve fiziki hız kaybı bildiren ortak semantik yönelim | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş kök tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بطأ | Anlamlı | Yavaşlamak, ağırdan almak | Harekette ve işte süratin zıddı olarak geride kalmak, başkasını alıkoymak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [بأط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B7.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| [طبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%A3.md) | Anlamlı | Âdet edinmek, yönelmek | Bir şeye tabi olmak, huy edinmek ve doğuştan temayül göstermek | Anlam ilişkisi zayıftır; Kur'an'da geçmez |
| طأب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |
| [أبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B7.md) | Anlamlı | Koltuk altı, gizlemek | Bir şeyi koltuğunun altına almak, sarıp saklamak veya korumak | Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir; Kur'an'da geçmez |
| أطب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بطأ | Merkez | Harekette ve eylemde yavaşlama | Fiziksel ve iradî olarak hızı düşürmek, adımları ağırlaştırıp geride kalmak ve başkasını alıkoymak | Sürecin tabiatında veya kasıtlı olarak akış hızının düşmesi |
| [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) | Komşu | Eylemden alıkoyma ve vazgeçirme | Bir kimsenin azmini ve iradesini kırarak eylemi bütünüyle felce uğratmak | Hızı yavaşlatmaktan ziyade hareketi bütünüyle durdurup engelleme vurgusu |
| [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) | Komşu | Zaman bakımından erteleme | Bir işi veya süreci kronolojik olarak daha sonraki bir zamana bırakmak | Hızın düşmesinden ziyade zamansal öncelik-sonralık ilişkisi |
| [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) | Komşu | Bir yerde durma ve bekleme | Hareketi kesip mekânsal veya zamansal olarak belirli bir noktada ikamet etmek | Hareketteki yavaşlıktan ziyade durma ve kalıcılık boyutu |
| [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) | Zıt | Hız, çabukluk ve ivedilik | Bir eylemi zaman kaybetmeksizin çeviklikle ve atiklikle yerine getirmek | Eylemin en kısa sürede ve yüksek ivmeyle tamamlanması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بطأ | Yavaşlamak, ağırdan almak, geciktirmek | Hem fiziksel yavaşlığı hem de iradî oyalanmayı ve başkasını alıkoymayı kapsar | Kesin |
| Latince | tardare, cunctari | Yavaşlatmak, tereddüt edip gecikmek | Tardare hızın düşmesini, cunctari ise kasıtlı ağırdan almayı ve tereddüdü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to slow down, to tarry, to linger | Yavaşlamak, ağırdan almak, oyalanmak | Tarry ve linger tereddütlü oyalanmayı, to slow down ise fiziki ivme kaybını ifade eder | Güçlü |
| Almanca | verlangsamen, zögern | Yavaşlatmak, tereddüt etmek | Zögern psikolojik ağırdan almayı, verlangsamen ise doğrudan hızın düşürülmesini içerir | Güçlü |
| Fransızca | ralentir, temporiser | Yavaşlamak, vakit kazanmaya çalışmak | Temporiser özellikle taktiksel oyalanmayı ve ertelemeyi çok iyi yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لَيُبَطِّئَنَّ | İradî ağırdan alma ve başkalarını seferberlikten alıkoyma | Münafıkların cihat çağrısı karşısında hem bizzat geri durması hem de çevrelerindekileri gevşetip tereddüde düşürerek fitne çıkarması bağlamında (Nisâ [4:72](https://lisan.digital/tr/ayet/4:72.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nifak psikolojisi ve amel-iman ilişkisi | Münafıkların kalbi samimiyetsizliklerinin kolektif eylemlere ve cihada karşı takındıkları eylemsizlik ve ağırdan alma tavrıyla dışa vurulması | İtikadî çözülmenin pratik direnç ve sabotaj şeklinde belirmesi |
| Fıkıh | Seferberlik ve cihat mükellefiyeti | Genel seferberlik emri verildiğinde mazeretsiz ağırdan almanın ve askeri birliği zaafa uğratmanın hükmü | Mükellefiyetin kasıtlı geciktirilmesi ve emre itaatsizliğin getirdiği sorumluluk |
| Tefsir | Nisâ [4:72](https://lisan.digital/tr/ayet/4:72.md) ayetinin lafzî ve belâgî tahlili | Fiilin geçişsiz olarak kişinin kendisini ağırdan alması mı yoksa geçişli olarak başkalarını alıkoyması mı olduğu meselesi | Çoğu müfessire göre fiilin her iki boyutu da içerecek biçimde çok katmanlı kullanılması |
| Hadis | Amel ve nesep dengesi | Ameli insanı geri bıraktığında soy üstünlüğünün fayda vermeyeceği ilkesi | Kurtuluşun soy bağıyla değil, salih ameldeki çeviklik ve süreklilikle elde edileceği gerçeği |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve seferberlik şuuru | İtaatte gevşeklik ve nifak alameti | Toplumsal ritmi ve cihat azmini düşürme | Emirlere icabette sürat imanın, ağırdan alma ise nifak veya kalbi zaafın göstergesidir | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve araştırma | Zihinsel atalet ve tereddüt | Tahkik sürecini yavaşlatma | Doğru bilgiye ulaşmada veya bilgiyi amele dönüştürmede ortaya çıkan tembellik | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve askeri intizam | Pasif direniş ve iç sabotaj | Toplumsal motivasyonu kırma | Savaşa veya krize müdahalede bilerek yavaş davranıp kitleyi demoralize etme | Kesin |
| İktisadi | Ticari akış ve taahhütler | Piyasada durgunluk ve temerrüt | Sermaye ve mal dolaşımını tıkama | Borç ödemede veya ticari taahhütte savsaklama yaparak iktisadi akışı yavaşlatma | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Negatif ivme ve sönümleme kuvveti | Fizikte hareket halindeki bir cismin hızını kademeli olarak düşüren ve sisteme karşı direnç üreterek kinetik enerjiyi tüketen sönümleme süreciyle örtüşür | Kesin |
| Beşeri bilimler | Pasif direniş ve bürokratik atalet | Sosyoloji ve yönetim biliminde açıkça karşı çıkmak yerine işi yavaşlatma ve kolektif kararların uygulanmasını geciktirerek sabote etme refleksi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca bireysel bir yürüme yavaşlığı veya masum bir mizaç ağırlığı olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün özellikle tef'il vezninde taşıdığı toplumsal boyuttur; yani yalnızca kendisi geri kalmayıp çevresindekileri de psikolojik ve söylemsel olarak tereddüde düşürerek genel seferberliği akamete uğratmasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki nifak stratejisinin masum bir fiziksel gecikme veya tembellik gibi algılanıp organize fitne ve pasif sabotaj mahiyetinin gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Münafıkların psikolojik harp ve toplumsal çözülme taktiklerini tek bir kelimede özetlemesi bakımından sosyolojik ve ahlaki bir anahtardır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Medine döneminde inen, toplumsal dayanışma, cihat, ordu düzeni ve münafıkların iç cephedeki tutumlarını ele alan ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Savaştan veya görevden geri kalmanın salt fiziki güçsüzlük veya meşru mazeret sanılmasını engeller; bunun arkasındaki psikolojik hesapçılığı ve diğer insanları da pasifleştirme kastını deşifre eder |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yürüyüşte, koşuda veya akışta hızın kesilmesi, adımların ağırlaşması, geride kalma.
- Soyut anlam: Bir hedefe doğru yönelmiş iradede ortaya çıkan gevşeklik, oyalanma, isteksizlik ve başkalarını da bu ağırlığa ortak etme eylemi.
- Sistematik karşılık: Sosyal veya kurumsal bir sistemde kolektif ivmeyi düşüren iç sürtünme, atalet ve pasif direniş dinamiği.
- LaTeX modeli: $$ \frac{dv}{dt} = - \gamma v - \beta $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $v$ kolektif hareketin veya eylemin anlık hızını ve ilerleme ivmesini, $t$ zamanı, $\frac{dv}{dt}$ hareketin zamana bağlı ivme değişimini temsil eder. $-\gamma v$ terimi, bireyin kendi içsel gevşekliğinden kaynaklanan ve hızla orantılı olarak sistemi yavaşlatan doğal sönümlemeyi simgeler. $-\beta$ parametresi ise dışarıdan veya içeriden kasıtlı olarak eklenen, başkalarını da tereddüde düşürüp alıkoyan iradî frenleme ve sabotaj kuvvetini gösterir. Böylece formül, kökün hem kendi yavaşlamasını hem de başkalarını yavaşlatma fonksiyonunu matematiksel bir sönümleme dinamiği olarak özetler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/ayet/4:72.md) — لَيُبَطِّئَنَّ

وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا

Meal (IK): Aranızda pek ağır davranacak olanlar da var. Size bir musibet geldiği takdirde: Allah bana gerçekten lütfetti de onlarla beraber bulunmadım der.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bettetu ördek demektir. Betee ta’nın hemzeye dönüşmesiyle paytak paytak yürümek, ağır almak, yavaş olmak anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والباء و و ا ي ء معهما
و ط ب، و ب ط، ط ب ي، ط ي ب، ب ط أ، أ ب ط، ب و ط مستعملات
وطب:
الوَطْبَ: سِقاءُ الَّلَبن، وجَمْعُهُ: وِطابٌ وأوطابٌ. وقيل: وَطبَة ووُطُوب.
وبط:
وَبَطَ رأيُ فُلانٍ في هذا الأَمر وُبُوطاً، إذا ضَعُف، ولم يكنْ ذا أَصالةٍ واسْتحكامٍ، قال الكميت:
ولا وابطينَ انتظاراً
أي: بطئتين ويُقالُ: مالَكَ تُوَبِّطُ القَوْمَ، أي تُثَبِّطُهُم عما يريدون، أو تُكْرِههم عنه، والأسمُ: الوُبُوط.
طبي:
كلُّ شيءٍ صَرَفَ شيئاً عن شيء فقد طباه يَطْيبهِ عن رأيه وأمره. قالَ العجّاج:
لا يَطَّبيني العَمَلُ المَقذِيُّ
ولا من الأَخْلاقِ دَغْمَرِيُّ
المَقْذِيُّ: الذي يركبه القَذَى، والدَّغْمَرِيُّ: الذي تُريدُ أن تُدَغْمِرَهُ، أي: تخفيه.
والطَّبيُ: من أطباء: من أطباء الضَّرْع، وكلّ شيء لا ضَرْعَ له نحو الكلبة فلها أطباء.
ورجلٌ طَباةٌ: أي: أَحمَقُ ذو شَرٍّ. ويقال: فلان يَطْبَى بالشَّرِّ الناسَ، أي: يفعله بهم ومالك تَطْباني بشرّك!!، أي: نرميني به وما أنا لك بطبيٍّ، أي: بتابعٍ والطُبَاةُ: الذي يَطبَى غيره بشَرّ نَفْسِهِ، أي: يرميه به.
طيب:
طابَ يَطيبُ طِيباً فهو طَيِّبٌ والطِّيبُ على بناء فِعل، والطَّيِّبُ. نعت. والطَّيِّبُ: الحلال. وطابةُ: مدينة الرَّسول صلّى الله عليه وآله وسلّم.
والطّابة: الخَمْرُ، لم يعرفوه.
وطُوبَى: اسْمُ شَجَرة في الجنّة أصلها في دار النّبيّ صلّى الله عليه وآله وسلّم، وفي كلّ دارٍ من دُور أُمَّتِهِ غصنٌ منها.
ويقال: ما أَطْيَبَ هذا، وأَيطَبَهُ، وأَطْيِبٌ به وأَيطِبْ.
ومَطايِبُ اللَّحْمِ وكلِّ شيءٍ، لا يكاد يُفْرَدُ، فإنْ أُفرِد فواحِدُةُ: مَطابٌ ومَطابةٌ، وهو أَطْيَبُهُ.
والطَّيِّباتُ من الكلام: أَفْضَلُهُ وأَحْسَنُهُ.
وطاب القِتالُ، أي: حلّ. وفي الحديث: "يُكْرَهُ أن يَستطيبَ الرَّجلُ بيَمِينِهِ"، أي: يَسْتَنْجي، والطّهور من الطِّيب.
وذهب منه الأَطيَبانِ: الطّعام والنِّكاح.
بطأ:
البُطْءُ: الإبطاء بَطُؤَ في مَشْيِهِ يَبْطُؤُ بُطْءاً وبَطاءً فهو بَطِيءٌ.
ويقال: ما أَبْطَأَ بك عنّا، وقَوْمٌ بِطاءٌ، وفلانٌ بَطُوءٌ مثل: بَطُوع.
وباطية اسم مجهول أَصْلُه.
أبط:
تَأَبَّطَ فلانٌ سَيفاً أو شيئاً، إذا أخذه تحت إبْطِهِ، ومنه سُمِّي: تَأَبَّطَ شرّاً.
بوط:
البُوطةُ: التّي يُذِيبُ فيها الصّاغةُ ونحوهم من الصُّنّاع.

##### Türkçe

باب **الطاء** و**الباء** و **و** ا ي ء معهما
و **ط ب**، و **ب ط**، **ط ب ي**، **ط ي ب**، **ب ط أ**، **أ ب ط**، **ب و ط** kullanımdadır.

**وطب**:
**الوَطْبَ**: sütün tulumu; çoğulu: **وِطابٌ** ve **أوطابٌ**. Ve denildi: **وَطبَة** ve **وُطُوب**.

**وبط**:
Falanın bu işteki görüşü **وَبَطَ** eder, **وُبُوطاً** (yani) zayıfladığı, aslîlik ve sağlamlık sahibi olmadığı zaman. Kümeyt dedi ki:
ولا وابطينَ انتظاراً
Yani: yavaşlayanlar. Ve denilir: “Sana ne oluyor da kavmi **تُوَبِّطُ** ediyorsun?”, yani onları istediklerinden **تُثَبِّطُ** ediyorsun; yahut onları ondan tiksindiriyorsun. İsim: **الوُبُوط**.

**طبي**:
Her şey ki bir şeyi bir şeyden çevirdi; muhakkak onu, görüşünden ve işinden **طباه يَطْيبهِ** etmiştir. A‘câc dedi ki:
لا يَطَّبيني العَمَلُ المَقذِيُّ
ولا من الأَخْلاقِ دَغْمَرِيُّ
**المَقْذِيُّ**: içine **القَذَى** binen (şey). **الدَّغْمَرِيُّ**: onu **تُدَغْمِرَهُ** istemen (şey), yani: onu gizlemen.
Ve **الطَّبيُ**: **أطباء**’dan; **الضَّرْع**’ın **أطباء**’sındandır. Ve **ضَرْع**’ı olmayan her şey için, köpek gibi, onun da **أطباء**’sı vardır.
Ve bir adam **طَباةٌ**: yani ahmak, şer sahibi. Ve denilir: Falan, insanlara şer ile **يَطْبَى** eder; yani onu onlara yapar. “Sana ne oluyor da şerrinle beni **تَطْباني** ediyorsun!!”, yani beni onunla atıyorsun; hâlbuki ben sana **بطبيٍّ** değilim, yani tâbi değilim. Ve **الطُبَاةُ**: kendi nefsinin şerriyle başkasını **يَطبَى** eden (kimsedir); yani onu onunla atar.

**طيب**:
**طابَ** **يَطيبُ** **طِيباً**; o hâlde o **طَيِّبٌ**’dir. Ve **الطِّيبُ** “**فِعل**” binası üzerinedir. Ve **الطَّيِّبُ**: sıfat. Ve **الطَّيِّبُ**: helâl. Ve **طابةُ**: Resûl’ün şehri (Allah’ın salâtı ve âli ve selâmı onun üzerine olsun).
Ve **الطّابة**: şarap; onu bilmediler.
Ve **طُوبَى**: cennette bir ağacın adıdır; kökü Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve âli ve selâmı onun üzerine olsun) evindedir; ümmetinin evlerinden her evde ondan bir dal vardır.
Ve denilir: “Bu ne kadar **أَطْيَبَ**”, ve “onu **أَيطَبَهُ**”; ve “onunla **أَطْيِبٌ**” ve “**أَيطِبْ**”.
Ve etin ve her şeyin **مَطايِبُ**’i; neredeyse tekil yapılmaz; eğer tekil yapılırsa bir tanesi: **مَطابٌ** ve **مَطابةٌ**; ve o, onun **أَطْيَبُهُ**’dur.
Ve sözün **الطَّيِّباتُ**’ı: onun en faziletlisi ve en güzeli.
Ve **طاب** savaş; yani helâl oldu. Hadiste: “Erkeğin sağ eliyle **يَستطيبَ** etmesi mekruh görülür”; yani istincâ eder; ve temizlik **الطِّيب**’dendir.
Ve ondan iki **الأَطيَبانِ** gitti: yemek ve nikâh.

**بطأ**:
**البُطْءُ**: gecikme; yürüyüşünde **بَطُؤَ** eder, **يَبْطُؤُ**; **بُطْءاً** ve **بَطاءً**; o hâlde o **بَطِيءٌ**’dir.
Ve denilir: “Bize karşı ne kadar **أَبْطَأَ** ettin”; ve bir kavim **بِطاءٌ**; ve falan **بَطُوءٌ**, **بَطُوع** gibi.
Ve **باطية**: aslı meçhul bir isimdir.

**أبط**:
Falan bir kılıcı veya bir şeyi **تَأَبَّطَ** eder; onu koltuğunun altına aldığı zaman. Ondan dolayı adlandırıldı: **تَأَبَّطَ شرّاً**.

**بوط**:
**البُوطةُ**: kuyumcuların ve onlara benzer sanatkârların içinde erittikleri (şey).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البُطْءُ: نقيض السرعة. تقول منه: بطُؤَ مجيئك، وأبطأت فأنت بطيء، ولا تقل: أبطيت. وقد استبطأتك، ويقال: ما أبطأ بك، وما بطَّأ بك، بمعنى. وتباطأ الرجل في مسيره. ويقال: بُطْآن ذا خروجاً، وبَطآن ذا خروجاً، أي بَطُؤَ ذا خروجاً. أبو زيد: أبطأ القوم، إذا كانت دوابهمِ بطاءً.

##### Türkçe

**البُطْءُ**: süratin zıddı. Ondan şöyle dersin: gelişin yavaşladı; ve yavaşladım, artık sen **بطيء**’sin; ve “yavaşladın” demezsin: **أبطيت**. Ve seni yavaş buldum; ve denilir: “Seni ne yavaşlattı?”, “Seni ne yavaşlattı?”, aynı mânâda. Ve adam yürüyüşünde ağırdan aldı. Ve denilir: “Çıkışça yavaş”, “Çıkışça yavaş”; yani “çıkışça yavaşladı”. Ebû Zeyd: Kavim **أبطأ** etti; binekleri yavaş olduğunda.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ب ( وايء )
طيب ، طوب ، طاب ، طبي ، وطب ، وبط ، أبط ، بوط ، بطأ .
وبط : أبو عبيد عن أبي زيد : الوابِطُ الضَّعيفُ ، وقد وَبَطَ يَبِط وَبْطاً .
وقال الليث : وَبَط رأيُ فلانٍ في هذا الأمر وُبُوطاً ، إذا ضَعُف .
أبط : أبو عمرو الشيْباني : وَبَطه الله : وأَبَطَه الله وهَبَطَه بمعنًى واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أبَطَه الله وهَبَطه بمعنًى واحد .
وأنشد أبو عمرو :
أَذاكَ خيرٌ أيُّها العَضارِطُ
أم مُسْبَلاتٌ شبينُهُنَّ وابِطُ
أي واضِعُ الشرَف . والإبْطُ إبْطُ الرجُل والدّواب ، وجمعُه الآباطِ .
وقال ابن شميل : الإبْط أسفَلُ حَبْلِ الرَّمْل ومَسْقَطُه .
ورُوِي عن أبي هُريرة : أنّه كانت رِدْيَتُه التأبُّط .
وقال الأصمعيّ : هو أن يُدخِلَ الثوبَ تحتَ يدهِ اليُمْنَى ، فيلقِيَه على منكبِه الأيسَر ، حكاه أبو عبيد عنه .
وقال الليث : تَأَبَّطَ فُلانٌ سَيْفاً أو شيئاً ، إذا أخذَه تحتَ إبْطِه ، ولذلك قيل لثابت بن العَمَيثل الشاعر تأبَّط شَرّاً .
بوط : قال الليث : البُوطة الّتي يُذِيب فيها الصَّاغةُ ونحوهم من الصُّنَّاع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : باطَ الرجلُ يَبُوط إذا افتَقَر بعد غِنًى وذَلّ بعد عِزّ .
( بطأ ) : وقال أبو زيد : تَبَأَّط الرجلُ تَبَؤُّطاً إذا أَمْسَى رَخِيَّ البال غير مهموم صالحاً .
قال الليث : البُطْؤُ : الإبطاء ، يقال : بَطُؤَ في مَشيه يَبْطُؤُ بُطْءاً ، فهو بَطِيءٌ ، ومنه الإبْطاء والتَّباطُؤُ .
ويقال : ما أبْطأَ بك يا فلان عنّا ، وبطَّأَ فلانٌ بفُلان إذا ثَبَّطه عن أمرٍ عَزَم عليه .
قال الليث : بَاطيَةُ : اسمٌ مجهولٌ أصلُه .
قلت : الباطيَة النَّاجودُ الذي يُجعَل فيه الشراب وجمعه البَواطِي ، وقد جاء في أشعارِهم .
وطب : الوَطْبُ : سِقاءُ اللّبن ، وجمعُه وِطاب وأَوْطاب ، وامرأَة وَطْباء إذا كانت ضخمَة الثَّدْيَين ، كأنّها تَحمِل وَطْباً من اللّبن ، ويقال للرّجل إذا ماتَ أو قُتِل : صَفِرَتْ وِطابه ، أي فَرغَتْ وخَلَتْ .
وقيل : إنهم يَعْنون بذلك خُروجَ دَمِه من جَسَدِه ، قال امرؤ القيس :
وأَفْلَتَهنَّ عِلْباءٌ جَريضاً
ولو أدْرَكْتَه صَفِرَ الوِطابُ
ويقال ذلك للرّجل يُغار على نَعَمِه ومالِه .
طيب طوب : قال الليث : الطِّيْبُ على بِناءِ فِعْل : والطيب نَعْت ، والفِعلُ طابَ يَطيب طِيباً .
قال : والطابّة : الخَمْر .
قلتُ : كأنَّها بِمَعْنى طَيّبة ، والأصْل طَيْبة ، وكذلك اسمُ مدينةِ الرَّسول ( صلى الله عليه وسلم ) طابَه وطَيْبة ، ومنه قوله :
فأَصْبَحَ مَيْموناً بطَيْبَةَ راضِياً
ويقال : ما أطيَبَه وأَيطَبَه وأَطيبْ به وأيْطِبْ به كلَّه جائز .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَئَابٍ ) ( الرعد : 29 ) .
قال أبو إسحاق : طُوبَى فُعْلَى من الطِّيبِ . قال : والمعنَى العيشُ الطيّب لهم ، قال : وقيل : إن طُوبَى اسمُ شجرةٍ في الجنَّة ، وقيل : ( طُوبَى لَهُمْ ) ( الرعد : 29 ) حُسنَى لهم ، وقيل : ( طُوبَى لَهُمْ ( خَيْرٌ لهُمْ ، وقيل : طوبَى اسمْ الجَنَّة بالهِنْدِيَّة . وقيل : طوبَى لهم خِيرَةٌ لهم . قال : وهذا التفسير كلّه يُسَدِّد قول النحويِّين أنها فُعلى من الطِّيب .
وقال غيرُه العَرَب : تقول طوبى لك ، ولا تقول طوبَاك . وهذا قولُ أكثر النحويِّين إلا الأخفش فإنه قال : من العرب من يُضيفُها فيقول طوبَاك .
ورُوِي عن سعيد بن جُبَير أنه قال : طوبى اسمُ الجنّة بالحبشية .
قلت : وطُوبَى كانت في الأصل طُيْبَى فقُلِبت الياء واواً لانضمام الطاء .
أبو حاتم عن الأصمعيّ : سَبْيٌ طِيَبة ، أي سَبْيٌ طَيّبٌ يَحِلّ سَبْيُه ، ولم يُسْبَوْا ولهم عَهدٌ وذِمّةٌ ، وهو بوَزْن خِيرَة وتِوَلَة .
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهَى أن يَستَطِيبَ الرجلُ بِيمِينه . قال أبو عبيدة : الاستطابةُ الاستنجاء . سُمِّي استطابةً لأنّه يُطيّبُ جَسَده ممّا عليه من الخَبَث بالاستنجاء فيقال منه : استطابَ الرجلُ فهو مُستطِيب ، وأطَاب نفسَه فهو مُطِيب . قال الأعشى :
يا رَخَماً قَاظَ على مطلوبِ
يُعجِلُ كفَّ الخارِىء المُطِيبِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أطابَ الرجلُ واستطابَ إذا استَنْجى وأَزال الأذَى ، وأَطابَ إذا تَكلّم بكلامٍ طيّب ، وأطابَ قَدَّم طَعاماً طَيِّباً ، وأطابَ : وَلَدَ بنينَ طيّبين ، وأطابَ : تَزوَّج حَلالاً ، وأنشدَ :
لَما ضُمِّنَ الأحشاءُ مِنكَ عَلاقةٌ
ولا زُرتَنا إلاَّ وأنتَ مُطِيبُ
أي متزوّج ، وهذا قالتْه امرأةٌ لِخدْنها . قال : والحرَام عند العشَّاق أطيَب ولذلك قالت :
ولا زرتنا إلا وأنت مطيب
قال الليث : مَطايِبُ اللَّحْم ، وكلّ شيء لا يُفْرد فإنْ أُفرِد فواحدُه مَطابٌ ومَطَابة . وهو أطيبه .
ورَوَى اللّحياني عن الأصمعيّ قال : يقال : أَطعِمْنان مَطايبها وأطايِبها واذكر مَنَاتِنَها وأَناتِنَها ، وامرأةٌ حَسنة المَعارِي ، والخيلُ تَجرِي على مَساويها ، والمَحاسنُ ، والمقاليدُ لا يُعرف لهذه واحدة .
قال : وقال الكسائي : واحد المطَايِب مَطْيَبٌ ، وواحد المعارِي مَعْرًى وواحد المَساوِي مَسْوًى .
وقال الليث : الطيِّبَاتُ من الكلامِ أفضَلُه وأحسَنُه ، ويقال : طابَ القتالُ أي حَلّ ، وفي حديث أبي هُرَيْرَة : طابَ المضرب والقتل ، يريد طابَ الضَّرْبُ والقتلُ أي حَلّ ، وقال الله جلّ وعزّ : ( وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلْطَّيِّبَاتِ أُوْلَائِكَ مُبَرَّءُونَ ) ( النور : 26 ) .
قال الفرّاء : أي الطيّبات من الكلام للطيِّبِين من الرجال .
وقال غيره : الطيبات من النساء للطيبين من الرجال .
وأمّا قولُه جلّ وعز : ( يَسْأَلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ) ( المائدة : 4 ) .
الخطاب للنَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) والمراد به العَرَب ، وكانت العربُ تستقذِر أشياءَ كثيرةً فلا تأْكُلها ، وتستطيب أشياء تأكلها فأحَلَّ اللَّهُ جلَّ وعزّ لهم ما استطابوه ، ممَّا لم يَنزِل بتحريمه تِلاوةٌ مِثل لُحومِ الأنعام وألبانِها ، ومثل الدَّوابّ الّتي كانوا يأكلونها من الضِّباب واليرابيع والأرانب والظباء وغيرها .
أبو عبيد عن أبي عبيدة قال : الأطيَبان الفَمُ والفَرْج .
ثعلب عن ابن الإعرابيّ : ذهب أطيَبَاه أكلهُ ونِكاحُه .
وقال ابن السكّيت : هما النَّوْم والنِّكاح ، والطُّوبة : الآجُرَّةُ ذَكَرَها الشافعيّ ، قال : والطوبُ الآجُرُّ .
ورَوَى شمر عن ابن شميل قال : فلان لا آجُرَّة له ولا طُوبَة . قال : الطُّوب الآجرُّ .
ويقال : فلان طيّب الإزار ، إن كانَ عَفيفاً . وقال النابغة :
رِقاقُ النِّعال طَيِّبٌ حُجُزاتُهُمْ
يُحيَّون بالريحان يوم السَّبَاسِبِ
أراد أنَّهم أعفّاء الفروج عن المحارِم ، وماء طيّبٌ وطُيّابٌ . قال الراجز :
إنا وَجَدنا ماءَها طُيَّابا
إذا كان عَذباً ، وطعام طَيّب إذا كان سائغاً في الحَلْق ، وفلانٌ طيِّب الأخْلاق إذا كان سَهْلَ المعاشرة . وبَلد طيبٌ لا سِباخَ فيه ، والكلمة الطيّبة : شهادة أن لا إلاه إلا الله وأن محمداً رسول الله ؛ وماء طيب : أي طاهر ؛ ويقال : طيَّبَ فلانٌ فلاناً بالطِّيب ، وطيَّب صَبيَّهُ إذا قارَبَه وناغَاه بكلام يوافقه . وماءٌ طيَّاب ؛ أي طيّب ، وقال :
إنا وَجدْنا ماءَهَا طُيّاباً
طبي : أبو عبيد عن الأصمعيّ ، يقال للسِّباع كلِّها : طُبْيٌ وأَطْباء ، وذواتُ الحافر كلُّها مِثلُها ، وللخُفّ والظِّلْف خِلْف وأَخْلاف .
أبو عبيد عن الفرّاء : طَبَاني الشيء يَطْبيني ويَطبُوني إذا دَعاك ، وقال الليث : طَبى فلانٌ فلاناً يَطْبِيه عن رأيه وأَمرِه . وكل شيء صَرَف شيئاً عن شيء ، فقد طَبَاه عنه ، وأنشدَ :
لا يَطَّبيني العَمَلُ المُقَذِّي
أي لا يستميلُني . قال : والطُبيْ : الواحدُ من أَطْباء الضَّرْع وكل شيء لا ضرع له مثل الكلبة فَلها أَطْباء .
وقال شَمِر : طَبَاهُ وأَطْباهُ واستئعاه دعاءً لطيفاً .

##### Türkçe

ط ب ( **وايء** )
**طيب** ، **طوب** ، **طاب** ، **طبي** ، **وطب** ، **وبط** ، **أبط** ، **بوط** ، **بطأ** .
**وبط** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الوابِطُ** zayıf olandır; ve (kişi) **وَبَطَ** eder, **يَبِط** eder, **وَبْطاً** (olarak).
Leys dedi: Falanın bu işteki görüşü **وَبَطَ** etti, **وُبُوطاً**; zayıfladığı zaman.
**أبط** : Ebû Amr eş-Şeybânî: Allah onu **وَبَطَه** etti; ve Allah onu **أَبَطَه** etti ve onu **هَبَطَه** etti; tek bir mânâ ile.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Allah onu **أبَطَه** etti ve onu **هَبَطَه** etti; tek bir mânâ ile.
Ebû Amr inşâd etti:
أَذاكَ خيرٌ أيُّها العَضارِطُ
أم مُسْبَلاتٌ شبينُهُنَّ وابِطُ
Yani: şerefi koyan (alçaltan). Ve **الإبْطُ** erkeğin ve binek hayvanlarının koltuk altıdır; çoğulu **الآباطِ**tır.
İbn Şümeyl dedi: **الإبْط** kum ipinin alt tarafıdır ve onun düştüğü yerdir.
Ebû Hureyre’den rivayet olundu: onun **رِدْيَتُه** (örtüsü) **التأبُّط** idi.
Asma‘î dedi: O, elbiseyi sağ elinin altına sokmasıdır; sonra onu sol omzunun üzerine atar; Ebû Ubeyd bunu ondan hikâye etti.
Leys dedi: Falan bir kılıcı yahut bir şeyi **تَأَبَّطَ** etti; onu koltuk altına aldığı zaman; bundan dolayı şair Sâbit b. el-‘Ameysil’e **تأبَّط شَرّاً** denildi.
**بوط** : Leys dedi: **البُوطة** kuyumcuların ve onlara benzer zanaatkârların içinde erittikleri (kap)tır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **باطَ** eder, **يَبُوط** eder; zenginlikten sonra fakirleştiği ve izzetten sonra zelil olduğu zaman.
( **بطأ** ) : Ebû Zeyd dedi: Adam **تَبَأَّط** eder, **تَبَؤُّطاً**; akşamladığında gönlü rahat, kaygısız, düzgün (hâlde) olduğu zaman.
Leys dedi: **البُطْؤُ**: yavaşlama; denir ki: yürüyüşünde **بَطُؤَ** etti, **يَبْطُؤُ** eder, **بُطْءاً**; o hâlde o **بَطِيءٌ**dir; bundan **الإبْطاء** ve **التَّباطُؤُ** (vardır).
Ve denir ki: Ey falan, bizden yana seni ne **أبْطأَ** etti; ve falan, falanı **بطَّأَ** etti; azmettiği bir işten onu gevşettiği zaman.
Leys dedi: **بَاطيَةُ**: aslı meçhul bir isimdir.
Dedim: **الباطيَة** içine içki konulan **النَّاجودُ**dur; çoğulu **البَواطِي**dir; onların şiirlerinde gelmiştir.
**وطب** : **الوَطْبُ**: süt tulumudur; çoğulu **وِطاب** ve **أَوْطاب**tır. Ve iki memesi iri olan kadına **وَطْباء** (denir); sanki sütten bir **وَطْباً** taşır. Ve erkek için, öldüğü yahut öldürüldüğü zaman: **صَفِرَتْ وِطابه** denir; yani boşaldı ve ıssız kaldı.
Ve denildi ki: bununla, bedeninden kanının çıkışını kastediyorlar. İmru’ul-Kays dedi:
وأَفْلَتَهنَّ عِلْباءٌ جَريضاً
ولو أدْرَكْتَه صَفِرَ الوِطابُ
Ve bu, malına ve sürüsüne baskın yapılan erkek için de söylenir.
**طيب طوب** : Leys dedi: **الطِّيْبُ** **فِعْل** vezni üzerinedir; ve **الطيب** bir sıfattır; fiil **طابَ**dır, **يَطيب** eder, **طِيباً** (olarak).
Dedi: ve **الطابّة**: şaraptır.
Dedim: sanki **طَيّبة** mânâsınadır; asıl **طَيْبة**dir. Ve Resûl’ün şehrinin adı (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **طابَه** ve **طَيْبة**dir; ondan (şu) sözü:
فأَصْبَحَ مَيْموناً بطَيْبَةَ راضِياً
Ve denir: **ما أطيَبَه** ve **أَيطَبَه** ve **أَطيبْ به** ve **أيْطِبْ به**; hepsi câizdir.
Ve Allah azze ve celle dedi: ( **طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَئَابٍ** ) (er-Ra‘d: 29).
Ebû İshâk dedi: **طُوبَى** **الطِّيبِ**den **فُعْلَى**dır. Dedi: mânâ, onlar için hoş yaşayıştır. Dedi: ve denildi ki: **طُوبَى** cennette bir ağacın adıdır. Ve denildi ki: ( **طُوبَى لَهُمْ** ) (er-Ra‘d: 29) onlar için **حُسنَى**dır. Ve denildi ki: ( **طُوبَى لَهُمْ** ) onlar için hayırdır. Ve denildi ki: **طوبَى** Hintçe cennetin adıdır. Ve denildi ki: **طوبَى** onlar için bir hayırlı seçimdir. Dedi: bu tefsirin hepsi, nahivcilerin onun **الطِّيبِ**den **فُعلى** olduğu sözünü doğrultur.
Başkası dedi: Arap, “**طوبى لك**” der; “**طوبَاك**” demez. Bu, nahivcilerin çoğunun sözüdür; ancak Ahfeş müstesna; çünkü o dedi ki: Arap’tan onu izâfet eden vardır; “**طوبَاك**” der.
Sa‘îd b. Cübeyr’den rivayet olundu: o dedi ki: **طوبى** Habeşçe cennetin adıdır.
Dedim: ve **طُوبَى** aslında **طُيْبَى** idi; **الطاء**ın dammeli oluşundan dolayı **الياء** **واواً**ya çevrildi.
Ebû Hâtim, Asma‘î’den: **سَبْيٌ طِيَبة**; yani helâl olan, esir edilmesi helâl olan iyi bir esir; ve onlar, ahit ve zimmetleri varken esir edilmediler. Ve o, **خِيرَة** ve **تِوَلَة** veznindedir.
Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu: erkeğin sağ eliyle **يَستَطِيبَ** etmesini yasakladı. Ebû Ubeyde dedi: **الاستطابةُ** istincâdır. Ona **استطابةً** adı verildi; çünkü istincâ ile üzerindeki pislikten bedenini temizleyip hoş kılar; bundan denir: adam **استطابَ** etti; o hâlde o **مُستطِيب**tir. Ve nefsini **أطَاب** etti; o hâlde o **مُطِيب**tir. A‘şâ dedi:
يا رَخَماً قَاظَ على مطلوبِ
يُعجِلُ كفَّ الخارِىء المُطِيبِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أطابَ** etti ve **استطابَ** etti; istincâ ettiği ve eziyeti giderdiği zaman. Ve **أَطابَ** etti; güzel sözle konuştuğu zaman. Ve **أطابَ** etti; güzel bir yemek sunduğu zaman. Ve **أطابَ**: iyi oğullar doğurdu. Ve **أطابَ**: helâl (bir kadınla) evlendi. Ve inşâd etti:
لَما ضُمِّنَ الأحشاءُ مِنكَ عَلاقةٌ
ولا زُرتَنا إلاَّ وأنتَ مُطِيبُ
Yani: evli. Ve bunu, bir kadın, gizli dostuna söylemiştir. Dedi: ve âşıklarda haram daha hoştur; bundan dolayı dedi:
ولا زرتنا إلا وأنت مطيب
Leys dedi: **مَطايِبُ اللَّحْم**; ve tekil yapılmayan her şey; eğer tekil yapılırsa onun teki **مَطابٌ** ve **مَطَابة**dır. Ve o, onun en hoşudur.
Lihyânî, Asma‘î’den rivayet etti; dedi: denir: “Bize onun **مَطايبها**sını ve **أطايِبها**sını yedir; ve onun **مَنَاتِنَها**sını ve **أَناتِنَها**sını an.” Ve kadın: **حَسنة المَعارِي**. Ve atlar **مَساويها**sı üzerinde koşar. Ve **المَحاسنُ** ve **المقاليدُ** için bir tekil bilinmez.
Dedi: ve Kisâî dedi: **المطَايِب**in teki **مَطْيَبٌ**; ve **المعارِي**nin teki **مَعْرًى**; ve **المَساوِي**nin teki **مَسْوًى**dır.
Leys dedi: sözden **الطيِّبَاتُ** onun en faziletlisi ve en güzeli olandır. Ve denir: **طابَ القتالُ**; yani helâl oldu. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: **طابَ المضرب والقتل**; yani **طابَ الضَّرْبُ والقتلُ**; yani helâl oldu. Ve Allah azze ve celle dedi: ( **وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلْطَّيِّبَاتِ أُوْلَائِكَ مُبَرَّءُونَ** ) (en-Nûr: 26).
Ferrâ dedi: yani sözden **الطيّبات** erkeklerden **الطيِّبِين** içindir.
Başkası dedi: kadınlardan **الطيبات** erkeklerden **الطيبين** içindir.
Ama O’nun azze ve celle sözü: ( **يَسْأَلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ** ) (el-Mâide: 4).
Hitap Nebî’ye (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun)dir; murad ise Arap’tır. Arap, birçok şeyi iğrenç sayar da yemezdi; ve bazı şeyleri hoş sayar, yerdi; Allah azze ve celle, kendilerine hoş gördüklerini helâl kıldı; haram kılınmasına dair tilâvet inmemiş olanlardan; meselâ davarların etleri ve sütleri gibi; ve onların yedikleri hayvanlardan, kelerler, yerbozanlar, tavşanlar, ceylanlar ve başkaları gibi.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den dedi: **الأطيَبان** ağız ve fercdir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: onun iki **أطيَبَاه**ı gitti: yemesi ve cinsel ilişkisi.
İbnü’s-Sikkît dedi: ikisi uyku ve cinsel ilişkidir. Ve **الطُّوبة**: tuğladır; Şâfiî onu zikretti. Dedi: ve **الطوبُ** tuğladır.
Şemr, İbn Şümeyl’den rivayet etti; dedi: falanın ne bir tuğlası vardır ne bir **طُوبَة**si. Dedi: **الطُّوب** tuğladır.
Ve denir: falan **طيّب الإزار**dır; eğer iffetli ise. Nâbiga dedi:
رِقاقُ النِّعال طَيِّبٌ حُجُزاتُهُمْ
يُحيَّون بالريحان يوم السَّبَاسِبِ
Onların, mahremlere karşı ferclerinin daha iffetli olduğunu kastetti. Ve su: **طيّبٌ** ve **طُيّابٌ**. Recez söyleyen dedi:
إنا وَجَدنا ماءَها طُيَّابا
Eğer tatlı ise. Ve yemek **طَيّب**tir; eğer boğazda kolay geçer ise. Ve falan **طيِّب الأخْلاق**tır; eğer geçimi kolay ise. Ve ülke **طيبٌ**dür; içinde çorak tuzlu yerler yoksa. Ve **الكلمة الطيّبة**: “Allah’tan başka ilâh yoktur ve Muhammed Allah’ın resûlüdür” şehâdetidir. Ve su **طيب**: yani temiz. Ve denir: falan, falanı **بالطِّيب** ile **طيَّبَ** etti. Ve falan, çocuğunu **طيَّبَ** etti; ona yaklaştığı ve ona, ona uygun sözle şakalaştığı zaman. Ve su: **طيَّاب**; yani **طيّب**. Ve dedi:
إنا وَجدْنا ماءَهَا طُيّاباً
**طبي** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: bütün yırtıcı hayvanlara **طُبْيٌ** ve **أَطْباء** denir. Ve toynaklıların hepsi de böyledir. Ve **الخُفّ** ve **الظِّلْف** için **خِلْف** ve **أَخْلاف** (vardır).
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: şey, seni çağırdığı zaman, “şey beni **طَبَاني** etti; **يَطْبيني** ve **يَطبُوني**” denir. Leys dedi: falan, falanı, görüşünden ve işinden **طَبى** eder; **يَطْبِيه**. Ve her şey, bir şeyi bir şeyden çevirdiyse, onu ondan **طَبَاه** etmiştir. Ve inşâd etti:
لا يَطَّبيني العَمَلُ المُقَذِّي
Yani: beni meylettirmez. Dedi: ve **الطُبيْ**: memenin **أَطْباء**ından bir tanesidir. Ve memesi olmayan her şey, meselâ köpek; onun da **أَطْباء**ı vardır.
Şemr dedi: Onu **طَبَاهُ** etti ve onu **أَطْباهُ** etti ve onu **استئعاه** etti; latif bir çağırma (ile).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والطاء وما يثلثهما)
(بطغ) الباء والطاء والغين ([1]) أصلٌ واحد، وهو التلطُّخ بالشيء. قال الراجز([2]):
* لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ *
(بطل) الباء والطاء واللام أصلٌ واحد، وهو ذَهاب الشيء وقِلَّة مُكثه ولُبْثه. يقال بَطَلَ الشيءُ يَبطُل بُطْلاً وبُطُولاً. وسُمِّي الشيطانُ الباطلَ لأنه لا حقيقةَ لأفعاله، وكلُّ شيءٍ منه فلا مَرْجُوعَ لـه ولا مُعَوَّلَ عليه. والبَطَل الشُّجاع. قال اصحب هذا القياس ([3]) سُمّي بذلك لأنه يُعرِّض نَفْسَه للمتالف. وهو صحيحٌ، يقال: *بَطَلٌ بيِّنُ البُطولة والبَطالة. وقد قالوا: امرأةٌ بَطَلَةٌ. فأمّا قولهم في المَثَل: "مُكرَهٌ أخوكَ لا بَطَل" فقد اختُلِفَ فيه. قال قوم: المثل لجَرْول ابن نَهْشلِ بن دارم، وكان جباناً ذا خَلْقٍ كامل، وأنَّ حَيّاً من العرب غَزَا بني دارم فاقتَتَلُوا هم وبنُو دارمٍ قتالاً شديداً، حتى كثُرتِ القَتْلى، وجاء جَرْوَلٌ فرأى رجلاً يَسُوقُ ظعِينةً فلما رآه الرّجل خَشِيهُ لكمالِ خَلْقِه، وهو لا يعرفه، فقال جَرول: "أنا جَرْوَل بنُ نَهشَل، في الحَسَب المُرَفَّل([4])"، فعطَفَ عليه الرّجلُ وأخذَهُ وكَتفَه وهو يقول:
إذا ما رأيت امرأً في الوغى  *** فذكِّرْ بنفسك يا جرولُ
حتى انتهى به إلى قائِد الجيش، وقد كان عَرفَ جُبْنَ جرول، فقال: يا جَرْولُ، ما عَهدْناك تُقاتل الأبطال، وتُحبُّ النِّزال! فقال جرول: "مُكرَهٌ أخُوكَ لا بَطَلٌ".
وقال قوم: بل المَثل لِبَيْهَس، وقد ذكر حديثُه في غير هذا الباب بطُوله.
ويقال رجل بطَّالٌ بيِّن البَطالة.وذَهَبَ دمُه بُطْلاً، أي هَدَرا.
(بطن) الباء والطاء والنون أصلٌ واحدٌ لا يكاد يُخْلِف، وهو إنْسِيُّ الشيءِ والمقُبْلِ مِنه. فالبطن خِلافُ الظهر. تقول بَطَنْتُ الرّجلَ إذا ضربْتَ بَطنَه. قال بعضهم:
* إذا ضَرَبْتَ مُوقَراً فابْطُنْ لَهُ([5]) *
وباطِنُ الأمْرِ دَُِخْلَته، خلافُ ظاهِرِه. والله تعالى هو الباطنُ؛ لأنه بَطَن الأشياءَ خُبْراً. تقول: بطَنْتُ هذا الأمْرَ، إذا عرفْتَ باطنَه. والبَطِين: الرّجُل العظيم البَطْن. والمَبْطُون العَليل البَطْن. والمِبْطان: الكثيرُ الأكْل. والمُبْطِن الخَميصُ البَطْن. والبُطْنانُ بُطْنانُ القُذَذ. والبَطنُ من العرب دونَ القَبيلة. والبُطَيْنُ نجْمٌ، يقال إنه بطْنُ الحَمَل([6]).والبِطان بِطان الرَّحْل، وهو حِزامهُ، وذلك أنه يلي البَطنَ.
ومن هذا الباب قولُهم لِدُخَلاء الرّجُل الذين يَبْطُنُون أمْرَه: هم بِطانَتُه. قال الله تعالى: ﴿لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ﴾ [آل عمران 118]. ويقال تبطَّنْتُ الكَلأَ، إذا جَوَّلْتَ فيه. قال:
قَدْ تَبَطَّنْتُ وتَحْتي جَسْرَةٌ *** حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ([7])(بطأ) الباء والطاء والهمزة أصلٌ واحد وهو البُطْء في الأمر. أبطأ إبطاءً وبُطْأً([8])، ورجلٌ بَطِيءٌ وقومٌ بِطَاءٌ. قال:
ومبثوثةٍ بَثَّ الدّبا مُسَبْطرة  *** رددت على بِطَائها من سِراعِها
(بطح) الباء والطاء والحاء أصلٌ واحد، وهو تبسُّطُ الشيءِ وامتدادُه. قال الخليل: البَطْحُ من قولك بَطَحَه على وَجْهه بَطْحاً. والبطحاء: مَسِيلٌ فيه دُقاق الحَصَى، فإذا اتَّسع وعَرُض سُمّي أبطَح. قال ذو الرُّمَّة:
كأنَّ البُرَى والعَاجَ عِيجَتْ مُتُونها *** على عُشَرٍ نَهَّى به السَّيْلَ أَبطَحُ([9])وقال في التبطح:
إذا تَبَطَّحْنَ على المَحامِلِ  *** تَبَطُّحَ البَطِّ بجَنْبِ السَّاحلِ([10])وتبطَّح السَّيْلُ إذا سالَ سَيْلاً عريضاً. قال ذو الرُّمّة:
ولا زَالَ مِنْ نَوْءِ السِّماكِ عليكُما *** ونوء الزُّبانَى وابِلٌ متبطِّحُ([11])قال ابنُ الأعرابي: الأبطح أَثرُ السَّيل واسعاً كان أو ضيِّقاً، والجمع أباطح.
قال أهلُ العربيّة: [جُمِعَ] جَمْعَ الأسماء التي جاءت على أفعل، نحو الأحامد والأساود، وذلك لغلبته على المعنى، حتى صار كالاسم. قال الخليل: البَطيحة ما بين واسط والبَصْرة ماءٌ مستَنْقِعٌ لا يُرى طَرَفاه من سَعَتِه، وهو مَغِيض دِجلَة والفُرات([12]). وبَطْحاءُ مَكَّة مِنْ هذا. قال الدّرَيديّ: قُريش البِطاح الذين يَنزِلُون بَطحاءَ مكَّة، وقُريشُ الظَّواهِرِ الذين يَنْزِلون ما حَوْلَ مَكَّة. قال:
فلو شَهِدَتْني مِن قُريشٍ عِصابةٌ *** قُريشِ البِطاحِ لا قُريشِ الظَّواهِرِ([13])قال: فيُسمَّى التُّراب البَطْحاء، يُقال دَعَا ببَطحا قشرها([14]). وأنشدَ:
شَرَّابَة لِلَبَنِ اللِّقاحِ *** حَلاَّلة بجَرَعِ البِطاحِ
قال الفرّاء: ما بيني وبينَه إلاّ بَطْحَة، يريد قامة الرّجُل، فما كان بينَك وبينَه في الأرض قيل بَطْحة، وما كان بينَك وبينه في شيءٍ مرتفع فهو قامة. والبُطاح مَرَضٌ شَبيهٌ([15]) بالبِرْسام وليس* به؛ يقال هو مَبْطُوحٌ.
(بطخ) الباء والطاء والخاء كلمةٌ واحدة، وهو البِطِّيخ وما أُرَاها أصلاً، لأنّها مقلوبة من الطِّـبِّيخ([16])، وهذا أَقْيَس وأحْسَن اطراداً. وقد كتب في بابه.
(بطر) الباء والطاء والراء أصلٌ واحد وهو الشَّقُّ. وسُمّي البيطار لذلك. ويقال له أيضاً المُبَيْطِر. قال النَّابغة:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها  *** شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ([17])فالعضَدُ داءٌ يأخُذُ في العَضُد.
ويُحمَل عليها البَطَر، وهو تجاوُزُ الحَدِّ في المَرَح.
وأما قولهم: ذهب دَمُه بَِطْراً، فقد يجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل، ويمكن أن يقال إنّه شقَّ مَجْراه شقّاً فذهب، وذلك إذا أُهْدِر.
(بطش) الباء والطاء والشين أصلٌ واحد، وهو أخذ الشيء بقَهْر وغَلبةٍ وقُوّة. قال الله تعالى: ﴿إنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ﴾ [البروج 12]. ويَدٌ باطشة.
---------------------
([1]) في الأصل: "بطع، الباء والطاء والعين"، صوابهما بالغين.
([2]) هو رؤبة بن العجاج. انظر ديوانه 98 واللسان (بطغ، دبق). وروايته في الديوان واللسان (بدغ): "لم يبدغ".
([3]) كذا وردت هذه العبارة.
([4]) الترفيل: التسويد والتعظيم. وفي الأصل: "المرقل" بالقاف، تحريف.
([5]) بعده كما في اللسان (16: 199):
تحت قصيراه ودون الجله  *** فإن أن تبطنه خير لـه
          يقول: إذا ضربت بعيرا موقرا بحمله فاضربه في موضع لا يضره، مثل بطنه.
([6]) الحمل: نجوم على صورة الحمل. وفي الأصل: "الجمل"، تحريف.
([7]) البيت للبيد في ديوانه 11 طبع فينا سنة 1881. وعجزه في اللسان (فتل). والكلمة الأولى من البيت ساقطة في الأصل.
([8]) في الجمهرة: "أبطأ يبطئ إبطاء، والاسم البطء يا هذا".
([9]) البيت في ديوان ذي الرمة 81.
([10]) البيتان في اللسان (بطح).
([11]) البيت في الديوان 77 واللسان (بطح). والزبانى: واحد زبانيا العقرب، وهما كوكبان مفترقان يسقطان في زمان الصيف. وفي اللسان والديوان "ونوء الثريا". وانظر الأزمنة والأمكنة
(1: 193-311). وقبل البيت وهو مطلع القصيدة:
أمنزلتي مي سلام عليكما  *** على النأي والنائي يود وينصح
([12]) مثله في اللسان. وزاد "وكذلك مغايض ما بين بصرة والأهواز".
([13]) البيت في اللسان (بطح) والجمهرة (1: 225)، وقد نسب في معجم البلدان (2: 213) إلى ذكوان مولى مالك الدار.
([14]) كذا وردت هذه العبارة.
([15]) في الأصل: "تنبيه".
([16]) في اللسان: "والطبيخ بلغة أهل الحجاز البطيخ، وقيده أبو بكر بفتح الطاء".
([17]) في الأصل: "الفريسة"، صوابه في الديوان 20 واللسان (عضد، بطر) وما سيأتي في (عضد).
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الطاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**بطغ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الغين** ([1]) tek bir asıldır; o da bir şeyle bulaşmaktır. **الراجز**([2]) dedi ki:
* **لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ** *

(**بطل**) **الباء** ve **الطاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da şeyin gitmesi ve kalışının ve duruşunun azlığıdır. Denir: **بَطَلَ** şey **يَبطُل** **بُطْلاً** ve **بُطُولاً**. Ve şeytana **الباطل** adı verildi; çünkü fiillerinin hakikati yoktur; ondan olan her şey için de ona dönüş yoktur ve ona dayanılmaz. Ve **البَطَل** yiğittir. Dedi: bu kıyası sahiplen([3]); bununla adlandırıldı, çünkü nefsini helâklere arz eder. Ve o sahihtir; denir: * **بَطَلٌ** açık **البُطولة** ve **البَطالة** sahibidir. Ve demişlerdir: **امرأةٌ بَطَلَةٌ**. Amma meseldeki sözleri: “**مُكرَهٌ أخوكَ لا بَطَل**” hakkında ihtilaf edilmiştir. Bir kavim dedi: mesel **جَرْول ابن نَهْشلِ بن دارم**’ındır; korkaktı, tam bir yaratılış sahibiydi; ve Araplardan bir hay, **بني دارم**’e gazâ etti; onlar ve **بنُو دارمٍ** şiddetli bir savaşla çarpıştılar; nihayet öldürülenler çoğaldı; **جَرْوَلٌ** geldi, bir adamın bir **ظعِينةً** sürdüğünü gördü; adam onu görünce, yaratılışının tamlığından dolayı ondan korktu; hâlbuki onu tanımıyordu; **جَرول** dedi ki: “Ben **جَرْوَل بنُ نَهشَل**’im, nesepte **المُرَفَّل**([4])”; adam ona acıdı, onu aldı ve bağladı, şöyle derken:
إذا ما رأيت امرأً في الوغى  *** فذكِّرْ بنفسك يا جرولُ
Nihayet onu ordu kumandanına götürdü; o, **جرول**’ün korkaklığını bilmişti; dedi: ey **جَرْولُ**! Seni yiğitlerle savaşır ve dövüşmeyi sever olarak bilmezdik! **جرول** dedi: “**مُكرَهٌ أخُوكَ لا بَطَلٌ**”.
Bir kavim dedi: bilakis mesel **بَيْهَس**’indir; onun haberi bu babın dışında uzun uzadıya zikredilmiştir.
Ve denir: **رجل بطَّالٌ** açık **البَطالة** sahibidir. Ve kanı **بُطْلاً** gitti; yani heder.

(**بطن**) **الباء** ve **الطاء** ve **النون** neredeyse hiç şaşmayan tek bir asıldır; o da şeyin içi ve ondan öne gelen kısımdır. O hâlde **البطن** sırtın zıddıdır. Dersin: **بَطَنْتُ** adamı; karnına vurduğun zaman. Bazıları dedi ki:
* **إذا ضَرَبْتَ مُوقَراً فابْطُنْ لَهُ**([5]) *
Ve işin **باطِنُ**’i onun iç kısmıdır; **ظاهِرِه**’nin zıddı. Ve yüce Allah **الباطن**’dir; çünkü şeyleri haberce içten kuşatmıştır. Dersin: **بطَنْتُ** bu işi; içini bildiğin zaman. Ve **البَطِين**: karnı büyük adam. Ve **المَبْطُون**: karnı hasta olan. Ve **المِبْطان**: çok yiyen. Ve **المُبْطِن**: karnı içe çekik olan. Ve **البُطْنانُ**: **القُذَذ**’in **بُطْنانُ**’ı. Ve **البَطنُ** Araplardan kabileden aşağı olan kısımdır. Ve **البُطَيْنُ** bir yıldızdır; denir ki o, **الحَمَل**’in karnıdır([6]). Ve **البِطان**: **الرَّحْل**’in **بِطان**’ı; o onun kuşağıdır; çünkü o, karna bitişik olur.
Ve bu babdandır: adamın işinin içine giren içtekilere söyledikleri: onlar onun **بِطانَتُه**’sidir. Allah تعالى dedi: ﴿**لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ**﴾ [آل عمران 118]. Ve denir: **تبطَّنْتُ** otu; içinde dolaştığın zaman. Dedi ki:
قَدْ تَبَطَّنْتُ وتَحْتي جَسْرَةٌ *** حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ([7])

(**بطأ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da işte yavaşlıktır. **أبطأ** **إبطاءً** ve **بُطْأً**([8]); ve **رجلٌ بَطِيءٌ** ve **قومٌ بِطَاءٌ**. Dedi ki:
ومبثوثةٍ بَثَّ الدّبا مُسَبْطرة  *** رددت على بِطَائها من سِراعِها

(**بطح**) **الباء** ve **الطاء** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin yayılıp uzanmasıdır. **الخليل** dedi: **البَطْحُ** senin “**بَطَحَه** onu yüzüstü **بَطْحاً**” sözündendir. Ve **البطحاء**: içinde küçük çakıl bulunan bir sel yatağıdır; genişleyip enine büyüdüğünde **أبطَح** diye adlandırılır. **ذو الرُّمَّة** dedi:
كأنَّ البُرَى والعَاجَ عِيجَتْ مُتُونها *** على عُشَرٍ نَهَّى به السَّيْلَ أَبطَحُ([9])
Ve **التبطح** hakkında dedi:
إذا تَبَطَّحْنَ على المَحامِلِ  *** تَبَطُّحَ البَطِّ بجَنْبِ السَّاحلِ([10])
Ve sel, geniş bir akışla aktığı zaman **تبطَّح** eder. **ذو الرُّمّة** dedi:
ولا زَالَ مِنْ نَوْءِ السِّماكِ عليكُما *** ونوء الزُّبانَى وابِلٌ متبطِّحُ([11])
**ابنُ الأعرابي** dedi: **الأبطح** selin izi; geniş de olsa dar da olsa; çoğulu **أباطح**’tır.
Arap dili ehli dedi: [toplandı] **أفعل** üzere gelen isimlerin cem‘i gibi; **الأحامد** ve **الأساود** gibi; bu, manaya galebesinden dolayıdır; nihayet isim gibi oldu. **الخليل** dedi: **البَطيحة** **واسط** ile **البَصْرة** arasında, genişliğinden iki ucu görülmeyen, birikmiş sudur; **دِجلَة** ve **الفُرات**’ın bataklığa çekildiği yerdir([12]). Ve **بَطْحاءُ مَكَّة** de bundandır. **الدّرَيديّ** dedi: **قُريش البِطاح**: **بَطحاءَ مكَّة**’ye inenlerdir; ve **قُريشُ الظَّواهِرِ**: Mekke’nin çevresine inenlerdir. Dedi ki:
فلو شَهِدَتْني مِن قُريشٍ عِصابةٌ *** قُريشِ البِطاحِ لا قُريشِ الظَّواهِرِ([13])
Dedi: toprağa **البَطْحاء** adı verilir; denir: **دَعَا ببَطحا قشرها**([14]). Ve inşad etti:
شَرَّابَة لِلَبَنِ اللِّقاحِ *** حَلاَّلة بجَرَعِ البِطاحِ
**الفرّاء** dedi: benimle onun arasında ancak bir **بَطْحَة** var; adamın boyunu kasteder; seninle onun arasında yerde olan şeye **بَطْحة** denir; seninle onun arasında yüksek bir şeyde olan ise **قامة**’dır. Ve **البُطاح** **البِرْسام**’a benzer bir hastalıktır([15]) ama o değildir; denir: o **مَبْطُوحٌ**’tur.

(**بطخ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الخاء** tek bir kelimedir; o da **البِطِّيخ**’tir; ve onu bir asıl olarak görmüyorum; çünkü o, **الطِّـبِّيخ**’ten çevrilmiştir([16]); ve bu daha kıyaslı ve daha güzel bir sürekliliktir. Ve onun babında yazılmıştır.

(**بطر**) **الباء** ve **الطاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da yarmaktır. Ve **البيطار** bu yüzden adlandırıldı. Ve ona ayrıca **المُبَيْطِر** de denir. **النَّابغة** dedi:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها  *** شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ([17])
Şu hâlde **العَضَدُ**: **العَضُد**’da olan bir hastalıktır.
Ve bunun üzerine **البَطَر** taşınır; o, sevinçte haddi aşmaktır.
Ve “kanı **بَِطْراً** gitti” sözlerine gelince; asıldan şâz olması caizdir; ve denilebilir ki: mecrasını yarma olarak yardı da gitti; bu, heder edildiği zamandır.

(**بطش**) **الباء** ve **الطاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da bir şeyi kahır ve galebe ve kuvvetle almaktır. Allah تعالى dedi: ﴿**إنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ**﴾ [البروج 12]. Ve **يَدٌ باطشة**.

---------------------
([1]) Asılda: “بطع، الباء والطاء والعين”; doğruları **بالغين** iledir.
([2]) O, **رؤبة بن العجاج**’dır. Divanına 98 ve **اللسان**’a (بطغ، دبق) bak. Divanda ve **اللسان**’da (بدغ) rivayeti: “**لم يبدغ**”.
([3]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([4]) **الترفيل**: karartma ve yüceltme. Asılda: “المرقل” **بالقاف** ile; tahriftir.
([5]) Ondan sonra, **اللسان**’da (16: 199) olduğu gibi:
تحت قصيراه ودون الجله  *** فإن أن تبطنه خير لـه
          Diyor ki: yüküyle ağırlaştırılmış bir deveye vurduğun zaman, ona zarar vermeyen bir yere vur; karnı gibi.
([6]) **الحمل**: koç suretinde yıldızlardır. Asılda: “الجمل”; tahriftir.
([7]) Beyit, divanında **للبيد**’indir; 11; 1881 yılında Viyana baskısı. Ve onun ikinci mısraı **اللسان**’da (فتل). Beytin ilk kelimesi asılda düşmüştür.
([8]) **الجمهرة**’de: “**أبطأ يبطئ إبطاء، والاسم البطء يا هذا**”.
([9]) Beyit, **ذو الرمة** divanında 81.
([10]) İki beyit, **اللسان**’da (بطح).
([11]) Beyit, divanda 77 ve **اللسان**’da (بطح). Ve **الزبانى**: akrebin **زبانيا**’sının biridir; ikisi, yaz zamanında batan, ayrık iki yıldızdır. Ve **اللسان** ve divanda “**ونوء الثريا**”. Ve **الأزمنة والأمكنة**’ye bak (1: 193-311). Ve beyitten önce, o kasidenin matlaı iken:
أمنزلتي مي سلام عليكما  *** على النأي والنائي يود وينصح
([12]) Onun benzeri **اللسان**’dadır. Ve “ve aynı şekilde Basra ile Ahvaz arasındaki bataklık yerleri” ziyade etti.
([13]) Beyit, **اللسان**’da (بطح) ve **الجمهرة**’de (1: 225); ve **معجم البلدان**’da (2: 213) **ذكوان مولى مالك الدار**’a nisbet edilmiştir.
([14]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([15]) Asılda: “تنبيه”.
([16]) **اللسان**’da: “**والطبيخ بلغة أهل الحجاز البطيخ، وقيده أبو بكر بفتح الطاء**”.
([17]) Asılda: “الفريسة”; doğrusu divanda 20 ve **اللسان**’da (عضد، بطر) ve (عضد)’da gelecek olandır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: بطؤ

- البطء: تأخر الانبعاث في السير، يقال: بطؤ وتباطأ واستبطأ وأبطأ، فبطؤ إذا تخصص بالبطء، وتباطأ تحرى وتكلف ذلك، واستبطأ: طلبه، وأبطأ (وهذا بمعنى الصيرورة، حيث إن صيغة أفعل تأتي للتصيير والصيرورة، والأول من الفعل المتعدي والثاني من اللازم وفي هذا قال شيخنا:
أفعل للتصيير جا كأكفلا *** صيرورة كذاك مثل أبقلا
فأول مثال ذي التعدي *** والثاني للزوم وفقا يبدي) :
صار ذا بطء ويقال: بطأه وأبطأه، وقوله تعالى: ﴿وإن منكم لمن ليبطئن﴾ [النساء/72] أي: يثبط غيره.
وقيل: يكثر هو التثبط في نفسه، والمقصد من ذلك أن منكم من يتأخر ويؤخر غيره.

##### Türkçe

- **البطء**: yürüyüşte harekete geçmenin gecikmesi; denir ki: **بطؤ** ve **تباطأ** ve **استبطأ** ve **أبطأ**; artık **بطؤ** (ancak) yavaşlığa tahsis olunduğu vakit (böyledir); **تباطأ** onu aradı ve onu külfetle yaptı; **استبطأ**: onu talep etti; ve **أبطأ** (bu ise “oluş” mânâsındadır; zira **أفعل** sigası tas yîr ve oluş için gelir; birincisi müteaddî fiildendir, ikincisi lâzımdandır; ve bu hususta şeyhimiz dedi ki:
أفعل للتصيير جا كأكفلا *** صيرورة كذاك مثل أبقلا
فأول مثال ذي التعدي *** والثاني للزوم وفقا يبدي) :
yavaşlık sahibi oldu; ve denir ki: **بطأه** ve **أبطأه**; ve Yüce Allah’ın sözü: **﴿وإن منكم لمن ليبطئن﴾** [النساء/72], yani: başkasını ağırlaştırır (yavaşlatır).
Ve denildi: kendisinde ağırlaşmayı çokça yapar; ve bunun maksadı şudur ki: sizden kimi gecikir ve başkasını da geciktirir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ط أ
أبطأ علي فلان وبطؤ في مشيته وتباطأ في أمره وتباطأ عني وفيه بطء وما كنت بطيئاً ولقد بطؤت وفرس بطيء من خيل بطاء وما أبطأ بك عنا وما بطأ بك وما بطأك‏.‏
قال عمر بن أبي ربيعة‏:‏ فقمت أمشي وقامت وهي فاترة كشارب الراح بطا مشيه السكر واستبطأته واستبطـأت عطـاءه وكتـب إلـيّ كتـاب استـزادة واستبطـاء وكتـب إلـيّ يستزيدنـي ويستبطئني‏.‏

##### Türkçe

ب ط أ
Falanca bana karşı **أبطأ** etti; yürüyüşünde **بطؤ** etti; işinde **تَباطَأ** etti; benden **تَباطَأ** etti; onda **بطء** vardır. Ben **بطيئاً** değildim; andolsun **بطؤت** ettim. Ve **فرس بطيء** (yavaş bir at), **خيل بطاء**dan (yavaş atlardan)dır. Sizi bize karşı **أبطأ** eden nedir? Ve seni bize karşı **بطأ** eden nedir? Ve seni **بطأك** eden nedir.‏
Ömer b. Ebî Rebîa dedi ki:
Derken kalktım, yürüyordum; o da kalktı, o ise gevşek idi; şarap içenin (hâli) gibi; sarhoşun yürüyüşü **بطا** (yavaşladı). Ve onu **استبطأته** ettim; ve onun bağışını **استبطـأت** ettim. Ve bana bir mektup yazdı: **استـزادة** ve **استبطـاء**. Ve bana yazdı: benden artırmamı ister ve beni **يستبطئني** eder.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البُطْءُ والإِبْطاءُ: نَقِيضُ الإِسْراع. تقول منه: بَطُؤَ مَجِيئُك وبَطُؤَ في مَشْيِه يَبْطُؤُ بُطْأً وبِطاءً، وأَبْطَأَ، وتَباطأَ، وهو بَطِيءٌ، ولا تقل: أَبْطَيْتُ، والجمع بِطاءٌ؛ قال زهير(1): (1 أي يمدح هرم بن سنان المرّي وقبله:
يطعنهم ما ارتموا حتى إِذا طعنوا *  ضارب حتى إِذا ما ضاربوا اعتنقا) فَضْلَ الجِيادِ على الخَيل البِطاءِ، فلا *  يُــعْطِي بذلـك مَمْنُونـاً ولا نَزِقـــا ومنه الإِبْطاءُ والتَّباطُؤُ. وقد اسْتَبْطَأَ وأَبْطَأَ الرجُلُ: إِذا كانت دَوابُّه بطاءً، وكذلك أَبْطأً القومُ: إِذا كانت دوابهم بِطاءً. وفي الحديث: مَنْ بَطَّأَ به عملُه لم يَنْفَعْه نَسَبُه أَي مَنْ أَخَّرَه عملُه السَّيِّءُ أَو تَفْريطُه في العمل الصالحِ لم يَنْفَعْه في الآخرةِ شَرَفُ النَّسبِ. وأَبْطأَ عليه الأَمْرُ: تَأَخَّرَ. وبَطَّأَ عليه بالأَمْرِ وأَبْطَأَ به، كِلاهما: أَخَّرَهُ. وبَطَّأَ فلان بفلان: إِذا ثَبَّطَه عن أَمرٍ عَزَمَ عليه. وما أَبْطَأَ بك وبَطَّأَ بك عنا، بمعنىً، أَي ما أَبْطَأَ(2) (2 كذا بياض بالنسخ وأصل العبارة
للصحاح بدون تفسير.) ... وتَباطأَ الرَّجُل في مَسِيرهِ. وقول لبيد: وهُمُ العشِيرةُ أَنْ يُبَطّئَ حاسِدٌ، *  أَوْ أَنْ يَلُومَ، مع العِدا، لُوّامها فسرهُ ابن الأَعرابي فقال: يعني أَن يَحُثّ العدوّ على مَساوِيهم، كأَنّ هذا الحاسِد لم يَقْنع بعيبه لهؤلاء حتى حث. وبُطْآنَ ما يكون ذلك وبَطْآنَ أَي بَطُؤَ، جعلوه اسماً للفعل كَسُرْعانَ. وبُطْآنَ ذا خُروجاً: أَي بَطُؤَ ذا خروجاً، جُعِلت الفتحةُ التي في بَطُؤَ على نون بُطْآنَ حين أَدَّتْ عنه ليكون عَلَمَاً لها، ونُقلت ضمة الطاء إِلى الباء. وإنما صح فيه النَّقْلُ لأَن معناه التعجب: أَي ما أَبْطَأَه. الليث: وباطِئةُ اسم مجهولٌ أَصلُه. قال أَبو منصور: الباطِئةُ: الناجود. قال: ولا أَدري أَمُعَرَّبٌ أَم عربي، وهو الذي يُجعل فيه الشرابُ، وجمعه البَواطِئ، وقد جاء ذلك في أَشعارِهم.

##### Türkçe

**البُطْءُ** ve **الإِبْطاءُ**: **الإِسْراع**’ın zıddı. Ondan dersin ki: **بَطُؤَ**
gelişin; ve yürüyüşünde ağırlaştı, **يَبْطُؤُ** **بُطْأً** ve **بِطاءً** (olarak), ve **أَبْطَأَ**, ve **تَباطأَ**,
ve o **بَطِيءٌ**’dur; ve “**أَبْطَيْتُ**” deme; çoğulu **بِطاءٌ**’dır; Züheyr dedi ki(1):
(1 yani Hürm b. Sinân el-Murrî’yi över; ve ondan önce:
Onlara, atıştıkları sürece mızrak vurur; nihayet mızrakladıklarında * vuran (olur); nihayet vurduklarında kucaklaştı)
Hızlı atların, ağır atlara üstünlüğü; artık * bununla ne minnet edilen (bir şey) verir ne de taşkın
Bundan **الإِبْطاءُ** ve **التَّباطُؤُ** (da gelir). Ve gerçekten **اسْتَبْطَأَ** ve **أَبْطَأَ** adam: ne zaman
onun binekleri **بطاءً** olursa; ve yine kavim **أَبْطأً**: ne zaman binekleri **بِطاءً** olursa.
Ve hadiste: “Kimi **بَطَّأَ** onunla ameli, ona nesebi fayda vermez”; yani kimi
kötü ameli yahut salih ameldeki gevşekliği onu geri bırakırsa, ona
âhirette neseb şerefi fayda vermez. Ve iş ona **أَبْطأَ**: gecikti.
Ve ona işte **بَطَّأَ** ve onunla **أَبْطَأَ**; ikisi de: onu geciktirdi. Ve falan, falanı **بَطَّأَ**: ne zaman onu, azmettiği bir işten alıkoyup gevşetirse. Ve seni bizim hakkımızda ne **أَبْطَأَ** ne de **بَطَّأَ**, aynı mânâda; yani ne **أَبْطَأَ**(2)
(2 nüshalarda böyle boşluk; ibarenin aslı
Sıhâh’ta tefsirsizdir.) ... Ve adam yürüyüşünde **تَباطأَ** etti. Ve Lebîd’in sözü:
Onlar, bir hasetçinin ağırlaştırması, * yahut kınaması—düşmanlarla birlikte—kınayanları (için) (bile olsa), (onlara) aşirettir
Bunu İbnü’l-A‘râbî açıkladı ve dedi ki: yani düşmanı onların kötülüklerine sevk etmesi; sanki bu hasetçi, bunlara ayıp bulmakla yetinmedi de, hatta (düşmanı) teşvik etti.
Ve **بُطْآنَ**: bu şeyin olması; ve **بَطْآنَ** yani **بَطُؤَ**; onu fiil için isim kıldılar,
**كَسُرْعانَ** gibi. Ve “**بُطْآنَ** şu çıkışça”: yani “şu çıkışça **بَطُؤَ**”; **بَطُؤَ**’daki fetha, **بُطْآنَ**’ın nûn’u üzerine kılındı; onun yerine geçtiği vakit, ona bir alamet olsun diye; ve ط’nin dammesi ب’ye nakledildi. Ancak onda nakil sahih oldu; çünkü mânâsı taaccüptür: yani “onu ne kadar ağır yaptı”.
el-Leys: ve **باطِئةُ** aslının meçhul bir isimdir. Ebû Mansûr dedi ki: **الباطِئةُ**:
**الناجود**. Dedi ki: bilmiyorum, muarreb mi yoksa Arapça mı; o, içine içecek konulan şeydir; çoğulu **البَواطِئ**’dir; ve bu, onların şiirlerinde gelmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ط أ * * بَطُؤَ * بالضم * بُطْئَا * بضم الباء فهو * بَطِيء * بالمد و * أَبْطأ * فهو * مُبْطِئ * ولا تقل أبطيت وما * أَبْطأ * بك و * بَطَّأ * بك مشددا بمعنى و * تَبَاطَأ * في مسيره

##### Türkçe

* ب ط أ * **بَطُؤَ**; (bâ’nın) dammesiyle; **بُطْئَا** (bâ’nın dammesiyle); o hâlde o **بَطِيء** (med ile). Ve **أَبْطأ**; o hâlde o **مُبْطِئ**. Ve “أبطيت” deme. Ve “Seni ne **أَبْطأ** etti?” ve “Seni **بَطَّأ** etti” (şeddeli) “ne” mânâsınadır. Ve **تَبَاطَأ** yürüyüşünde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بطؤ ككرم يبطؤ بطأ، بالضم، قال المتنبي:
  ومن البر بطء سـيبـك عـنـي                      أسرع السحب في المسير الجهام وبطاء ككتاب وكذلك أبطأ ضد أسرع، تقول منه: بطؤ مجيئك وأبطأت فإنك بطيء، ولا تقل: أبطيت. والبطيء كأمير لقب أبي العباس أحمد بن الحسين، كذا في النسخ، وصوابه أحمد بن الحسن بن أبي البقاء العاقولي نسبة إلى دير العاقول مدينة النهروان الأوسط المحدث المشهور، روى عن ابن منصور القزاز وطبقته. وعن أبي زيد: أبطئوا إذا كانت دوابهم بطاء، ويقال فرس بطيء من خيل بطاء. ويقال: لم أفعله بطء يا هذا، وبطأى كبشرى، أي الدهر، في لغة بني يربوع. ويقال: بطآن ذا خروجا بالضم ويفتح، جعلوه اسما للفعل كسرعان أي بطؤ ذا خروجا، فجعلت الفتحة التي على بطؤ في نون بطآن حين أدت عنه، ليكون علما لها، ونقلت ضمة الطاء إلى الباء، وإنما صح فيه النقل لأن معناه التعجب، أي ما أبطأه. وبطأ عليه بالأمر تبطيئا وأبطأ به أي أخره، وفي الحديث:  من بطأ به عمله لم يسرع به نسبه  أي من أخره عمله السيئ لم ينفعه في الآخرة شرف نسبه. ومما يستدرك عليه. تبطأ الرجل في مسيره، وما أبطأ بك، وما بطأك، واستبطأته. وكتب إلي يستبطيني. وبيطاء: اسم سفينة جاء ذكرها في شعر عثمان بن مظعون، قاله الزبير ابن بكار، ونقله عنه السهيلي في الروض. وباطئة: اسم مجهول أصله، قاله الليث، وأورده صاحب اللسان هنا، وسيأتي في المعتل إن شاء الله تعالى.

##### Türkçe

**بطؤ** (كرم gibi) **يبطؤ** **بطأ**; zamme ile. el-Mütenebbî dedi ki:
  “İyilikten (olan) şudur: senin bağışının benden yavaşlığı;                      yürüyüşte en hızlısı, kara bulutlar (olduğu hâlde).”

Ve **بطاء** (كتاب gibi); ve كذلك **أبطأ**: **أسرع**’ın zıddı. Ondan dersin: **بطؤ مجيئك** ve **أبطأت**; çünkü sen **بطيء**’sün. Ve “**أبطيت**” deme.

Ve **البطيء** (أمير gibi): Ebü’l-Abbâs **أحمد بن الحسين**’in lakabıdır; nüshalarda böyle. Doğrusu ise **أحمد بن الحسن بن أبي البقاء العاقولي**’dir; **دير العاقول**’a nispetle; **مدينة النهروان الأوسط**’un meşhur muhaddisi. **ابن منصور القزاز**’dan ve onun tabakasından rivayet etti.

Ve Ebû Zeyd’den: “**أبطئوا**” (derler), binekleri **بطاء** olduğu zaman. Ve denir: **فرس بطيء**; **خيل بطاء**’dan.

Ve denir: “Onu yapmadım, **بطء** ey bu!” Ve **بطأى** (بشرى gibi): yani “dehr”; Benî Yerbû‘ lügatinde.

Ve denir: **بطآن ذا خروجا**; zamme ile, ve fetha ile de okunur. Onu fiil için isim kıldılar; **سرعان** gibi; yani: “**بطؤ ذا خروجا**.” Böylece, onun yerine geçtiği vakit, **بطؤ** üzerindeki fethayı **بطآن**’ın nûnuna koydular; ona alâmet olsun diye. Ve **الطاء**’ın zamməsini **الباء**’ya naklettiler. Nakil onda ancak sahih oldu; çünkü manası taaccübdür; yani: “**ما أبطأه**.”

Ve **بطأ عليه بالأمر**: **تبطيئا**; ve **أبطأ به**: yani onu geciktirdi. Hadiste: “**من بطأ به عمله لم يسرع به نسبه**”; yani kötü ameli onu geri bırakan kimseye, âhirette nesebinin şerefi fayda vermez.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **تبطأ الرجل في مسيره**; “**ما أبطأ بك**”; “**ما بطأك**”; ve **استبطأته**. Ve bana yazdı: “Beni **يستبطيني**.”

Ve **بيطاء**: bir geminin adıdır; Osman b. Maz‘ûn’un şiirinde zikri geldi. Bunu ez-Zübeyr b. Bekkâr söyledi; es-Süheylî de er-Ravd’da ondan nakletti.

Ve **باطئة**: aslı meçhul bir isimdir. Bunu el-Leys söyledi; Lisân sahibi onu burada zikretti. İnşâallah Teâlâ, mu‘tel’de gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَطُؤَ
1 بَطُؤَ ذ , aor. بَطُاَ , inf. n. بُطْءٌ (S, Msb, K) and بَطَآءَةٌ, with fet-h and medd, (Msb,) or بِطَآءٌ, like كِتَابٌ; (K;) and ↓ ابطأ; (S, Msb, K;) He was, or became, slow, tardy, dilatory, late, or backward; contr. of أَسْرَعَ; (K;) in his going or course, and in his gait [&c.]: (TA:) or the latter is said of a man; (S, Msb;) meaning [as above; or] his coming was late, or backward; (Msb;) [and is app. elliptical, for ابطأ مَشْيَهُ he made his pace, or going, slow, &c.; or the like; see اسرع:] and بَطُؤَ [denotes what is as it were an innate quality; see, again, أَسْرَعَ; or] is said of one's coming; [meaning it was, or became, slow, &c.;] (S, Msb;) بُطْءٌ being the contr. of سُرْعَةٌ. (S.) One should not say ↓ أَبْطَيْتَ for أَبْطَأْتَ. (S.) [See also 6.] ― -b2- بَطُءَ ذَا خُرُوجًا: see بُطْآنَ.

بطّأبِهِ
2 بطّأبِهِ ذ [and بطّأهُ, inf. n. as below, It made him slow, tardy, dilatory, late, or backward;] it kept him, or held him, back; or put him back, or backward. (TA.) It is said in a trad., مَنْ بَطَّأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ Him whom his evil deeds keep, or hold, back, or put back, or backward, his nobility of lineage will not profit, [or advance, or put forward,] in the life to come, or in the world to come. (TA.) بِكَ ↓ مَا أَبْطَأَ and مَا بَطَّأَ signify the same [What made thee, or hath made thee, slow? &c.]; (S, TA;) and so مَا بَطَّأَكَ. (TA.) And you say, بَطَّأَ عَلَيْهِ بِالأَمْرِ, inf. n. تَبْطِىْءٌ; and بِهِ ↓ ابطأ; He delayed to him [the doing of] the thing, or affair. (K.)

4 أَبْطَاَ see 1 and 2; each in two places. ― -b2- أَبْطَؤُوا Their beasts on which they rode were, or became, slow. (AZ, S, K.) ― -b3- مَا أَبْطَأَهُ How slow, or tardy, &c., is [he, or] it! (S.)

تباطأ
6 تباطأ ذ [accord. to general analogy, He feigned, or affected, to be slow, tardy, &c.: or] he was slow, or sluggish; or he made delay; in going, or pace: and he held back from work, or action. (KL.) You say of a man, تباطأ فِى مَسِيرِهِ [He feigned, or affected, to be slow, &c., in his going, course, or pace]. (S.)

استبطأهُ
10 استبطأهُ ذ (S, TA) He deemed him, or reckoned him, slow, tardy, &c. (KL.) You say, كَتَبَ اـِلَىَّ يَسْتَبْطِئُنِى [He wrote to me, deeming me, or reckoning me, slow, &c.]. (TA.)

بُطْءٌ
بُطْءٌ بطء inf. n. of 1. (S, Msb, K.) ― -b2- One says, in the dial. of Benoo-Yarbooa, (TA,) لَمْ أَفْعَلْهُ بُطْءًا يَاهٰذَا, and ↓ بُطْأَى, [I never did it, lit.] I did it not ever, O thou! i. e. الدَّهْرَ. (K, TA.)

بُطْأَى
بُطْأَى ذ : see بُطْءٌ.

بُطْآنَ ذَا خُرُوجًا
بُطْآنَ ذَا خُرُوجًا ذ , and بَطْآنَ, (S, K,) but the latter is extr., (TA,) i. q. ذَا خُرُوجًا ↓ بَطُؤَ [Slow, or very slow, or how slow, is this in coming forth!]; (S, K;) the fet-hah in [the last syllable of] بَطُؤَ is transferred to the ن of بُطْآن, and the dammeh of the ط [in the former] to the ب [in the latter]; the meaning being one of wonder; i. e. مَا أَبْطَأَهُ. (S, TA.) [بطآن is an enunciative placed before its inchoative: and, being originally بَطُؤَ, it may be a simple enunciative, or an enunciative having an intensive signification; as that verb signifies simply “ it was slow, ” &c., and may be used as co-ordinate to رَمُوَ, meaning “ excellent is he in his shooting! ” &c., and قَضُوَ “ excellent is he in his judging! ” &c.: or it may be equivalent to مَا أَبْطَأَ, as it is said to be in the S. See also سَرْعَانَ.]

بَطِىْءٌ
بَطِىْءٌ بطىء بطيء بطئ Slow, tardy, dilatory, late, or backward; applied to a man, (S, Msb, TA,) and to a horse or the like: (S, TA:) pl. بَطَآءٌ. (S, K, TA.) ― -b2- Also an imitative sequent to حَطِىْءٌ. (S in art. حطأ.)

أَبْطَأُ
أَبْطَأُ ذ More, and most, slow, &c. (Meyd, &c.)

المَبْطَأُ
المَبْطَأُ ذ for المَبْدَأُ is mentioned by AO. (TA on the letter ط.)

##### Türkçe

بَطُؤَ
1 **بَطُؤَ** ذ , muzâri‘ **بَطُاَ** , mastar ismi **بُطْءٌ** (S, Msb, K) ve **بَطَآءَةٌ**, fetḥ ve medd ile, (Msb,) yahut **بِطَآءٌ**, **كِتَابٌ** gibi; (K;) ve ↓ **ابطأ**; (S, Msb, K;) O, yavaş oldu, yahut yavaşlaştı, gecikici, ağırdan alıcı, geç, yahut geri kaldı; **أَسْرَعَ**’ın zıddı; (K;) gidişinde veya seyrinde, ve yürüyüşünde [&c.]: (TA:) yahut ikincisi bir adam hakkında söylenir; (S, Msb;) mânâsı [yukarıdaki gibi; yahut] gelişi geç oldu, yahut geri kaldı; (Msb;) [ve görünüşe göre hazfedilmiş (elliptik)tir, **ابطأ مَشْيَهُ** “yürüyüşünü, yahut gidişini, yavaş yaptı, &c.” için; yahut benzeri; bk. **اسرع**:] ve **بَطُؤَ** [sanki doğuştan bir nitelik olan şeyi gösterir; yine bk. **أَسْرَعَ**; yahut] kişinin gelişi hakkında söylenir; [mânâsı: o, yavaş oldu, yahut yavaşlaştı, &c.;] (S, Msb;) **بُطْءٌ**, **سُرْعَةٌ**’ın zıddı olmak üzere. (S.) **أَبْطَيْتَ** denilmemelidir, **أَبْطَأْتَ** yerine. (S.) [Bk. ayrıca 6.] ― -b2- **بَطُءَ ذَا خُرُوجًا**: bk. **بُطْآنَ**.

بطّأبِهِ
2 **بطّأبِهِ** ذ [ve **بطّأهُ**, mastar ismi aşağıdaki gibi, Onu yavaş, gecikici, ağırdan alıcı, geç, yahut geri kalır yaptı;] onu geri tuttu, yahut alıkoydu; yahut onu geri koydu, yahut geriye. (TA.) Bir rivayette şöyle denir: **مَنْ بَطَّأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ** Kötü amelleri kendisini geri tutan, yahut alıkoyan, yahut geri koyan, yahut geriye, onun nesebinin soyluluğu âhiret hayatında, yahut âhiret yurdunda, fayda vermeyecektir, [yahut ilerletmeyecek, yahut öne koymayacaktır]. (TA.) **بِكَ ↓ مَا أَبْطَأَ** ve **مَا بَطَّأَ** aynı mânâya delâlet eder [Seni ne yavaşlattı, yahut yavaşlatmış oldu? &c.]; (S, TA;) ve yine **مَا بَطَّأَكَ**. (TA.) Ve dersin ki: **بَطَّأَ عَلَيْهِ بِالأَمْرِ**, mastar ismi **تَبْطِىْءٌ**; ve **بِهِ ↓ ابطأ**; Ona şeyin, yahut işin [yapılmasını] geciktirdi. (K.)

4 **أَبْطَاَ** bk. 1 ve 2; her biri iki yerde. ― -b2- **أَبْطَؤُوا** Üzerlerine bindikleri hayvanları yavaş oldu, yahut yavaşlaştı. (AZ, S, K.) ― -b3- **مَا أَبْطَأَهُ** Ne kadar yavaş, yahut gecikici, &c., [o, yahut] o şeydir! (S.)

تباطأ
6 **تباطأ** ذ [genel kıyasa göre, yavaş, gecikici, &c. olmayı tasladı, yahut öyle görünmeye çalıştı: yahut] yavaş oldu, yahut ağır oldu; yahut geciktirdi; gidişte, yahut yürüyüşte: ve işten, yahut fiilden geri durdu. (KL.) Bir adam hakkında dersin: **تباطأ فِى مَسِيرِهِ** [Gidişinde, seyrinde, yahut yürüyüşünde yavaş, &c. olmayı tasladı, yahut öyle görünmeye çalıştı]. (S.)

استبطأهُ
10 **استبطأهُ** ذ (S, TA) Onu yavaş, gecikici, &c. saydı, yahut öyle hesap etti. (KL.) Dersin ki: **كَتَبَ اـِلَىَّ يَسْتَبْطِئُنِى** [Bana yazdı, beni yavaş, &c. sayarak, yahut öyle hesap ederek]. (TA.)

بُطْءٌ
**بُطْءٌ** بطء 1’in mastar ismidir. (S, Msb, K.) ― -b2- Benû-Yerbû‘ lehçesinde, (TA,) şöyle denir: **لَمْ أَفْعَلْهُ بُطْءًا يَاهٰذَا**, ve ↓ **بُطْأَى**, [Ben onu asla yapmadım, lafzen:] “Onu hiç yapmadım, ey sen!” yani **الدَّهْرَ**. (K, TA.)

بُطْأَى
**بُطْأَى** ذ : bk. **بُطْءٌ**.

بُطْآنَ ذَا خُرُوجًا
**بُطْآنَ ذَا خُرُوجًا** ذ , ve **بَطْآنَ**, (S, K,) fakat ikincisi nâdirdir, (TA,) i. q. ذَا خُرُوجًا ↓ **بَطُؤَ** [Bu, çıkıp gelmede yavaş, yahut pek yavaş, yahut ne kadar yavaştır!]; (S, K;) **بَطُؤَ**’daki [son hecedeki] fetḥa, **بُطْآن**’ın **ن**’sine aktarılmıştır; ve [öncekindeki] **ط**’ın ḍamme’si [sonrakindeki] **ب**’ye; mânâ, taaccüb mânâsıdır; yani **مَا أَبْطَأَهُ**. (S, TA.) [**بطآن**, mübtedâsından önce konulan bir haber cümlesidir: ve aslında **بَطُؤَ** olduğundan, basit bir haber olabilir, yahut şiddetlendirme mânâsı bulunan bir haber olabilir; zira o fiil basitçe “yavaş oldu” &c. mânâsına delâlet eder, ve **رَمُوَ** ile denk olarak kullanılabilir, “atışında ne mükemmeldir!” &c. mânâsında, ve **قَضُوَ** “hükmünde ne mükemmeldir!” &c.: yahut **مَا أَبْطَأَ**’a denk olabilir, S’de olduğu söylenildiği üzere. Bk. ayrıca **سَرْعَانَ**.]

بَطِىْءٌ
**بَطِىْءٌ** بطىء بطيء بطئ Yavaş, gecikici, ağırdan alıcı, geç, yahut geri kalan; bir adama uygulanır, (S, Msb, TA,) ve bir ata yahut benzerine: (S, TA:) çoğulu **بَطَآءٌ**. (S, K, TA.) ― -b2- Ayrıca **حَطِىْءٌ**’e tâbi‘ (taklidî) bir ardıl (sequent)tir. (S, حطأ maddesinde.)

أَبْطَأُ
**أَبْطَأُ** ذ Daha yavaş, ve en yavaş, &c. (Meyd, &c.)

المَبْطَأُ
**المَبْطَأُ** ذ **المَبْدَأُ** yerine, AO tarafından zikredilmiştir. (TA, ط harfi üzerine.)

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: بطء

بطء
بَطُؤَ - يَبْطُؤُ - بَطَّأَ - يُبَطِّئُ
بَطُؤَ - يَبْطُؤُ + الكائن + في أمر: تلكأ في الانطلاق: تأخر في السير: يكون المرء قد عزم السير والانطلاق إلى غايته ، ثم يتأخر في بدء تنفيذ ما عزم عليه
بَطَّأ -  يُبَطِّئُ: على وزن "فـَعـَّلَ" من " بَطُؤَ - يَبْطُؤُ ": يجعله" يَبْطُؤُ " على سبيل الشدة والتكرار فيكون التلكأ والتأخر أشد وأكبر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الصعوبة والبطء والثقل في سير الفعل وتقدمه بعد بدئه"، وهي:
كَدا - يَكْدُوْ، نَكِدَ - يَنْكَدُ، عَسِرَ- يَعْسَرُ (عَسُرَ- يَعْسُرُ)، ثَخُنَ - يَثْخُنُ، بَطُؤَ - يَبْطُؤُ، مَهَلَ - يَمْهُلُ
يبطئن
 	﴿وإن منكم لمن ليبطئن فإن أصابتكم مصيبة قال قد أنعم الله علي إذ لم أكن معهم شهيدا(72)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [بطأ] ب ط أ: بَطُؤَ بالضم بُطْئَا بضم الباء فهو بَطِيء بالمد و أَبْطأ فهو مُبْطِئ ولا تقل أبطيت وما أَبْطأ بك و بَطَّأ بك مشددا بمعنى و تَبَاطَأ في مسيره
معجم الفرائد القرآنية
"لَيُبَطِّئَنَّ" في قوله تعالى:"وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْـكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَـيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً " (72) النساء .
البُطءُ : هو التأخر في السير، وبَطّأ أي حمل غيره على البطء .
الراغب
بطؤ
- البطء: تأخر الانبعاث في السير، يقال: بطؤ وتباطأ واستبطأ وأبطأ، فبطؤ إذا تخصص بالبطء، وتباطأ تحرى وتكلف ذلك، واستبطأ: طلبه، وأبطأ (وهذا بمعنى الصيرورة، حيث إن صيغة أفعل تأتي للتصيير والصيرورة، والأول من الفعل المتعدي والثاني من اللازم وفي هذا قال شيخنا:
أفعل للتصيير جا كأكفلا *** صيرورة كذاك مثل أبقلا
فأول مثال ذي التعدي *** والثاني للزوم وفقا يبدي) :
صار ذا بطء ويقال: بطأه وأبطأه، وقوله تعالى: }وإن منكم لمن ليبطئن{ [النساء/72] أي: يثبط غيره.
وقيل: يكثر هو التثبط في نفسه، والمقصد من ذلك أن منكم من يتأخر ويؤخر غيره.
ملخص السان
1.    بَطُؤَ مَجِيئُك وبَطُؤَ في مَشْيِه يَبْطُؤُ بُطْأً وبِطاءً، وأَبْطَأَ، وتَباطأَ،  وهو بَطِيءٌ، البُطْءُ والإِبْطاءُ: نَقِيضُ الإِسْراع.
2.    وقد اسْتَبْطَأَ وأَبْطَأَ الرجُلُ: إِذا  كانت دَوابُّه بطاءً،
3.    مَنْ بَطَّأَ به عملُه لم يَنْفَعْه نَسَبُه أَي مَنْ  أَخَّرَه عملُه السَّيِّءُ لم يَنْفَعْه في  الآخرةِ شَرَفُ النَّسبِ.
4.    وأَبْطأَ عليه الأَمْرُ: تَأَخَّرَ.
5.     وبَطَّأَ عليه بالأَمْرِ وأَبْطَأَ به،: أَخَّرَهُ.
6.    وبَطَّأَ فلان بفلان: إِذا ثَبَّطَه عن أَمرٍ عَزَمَ عليه.
7.      الباطِئةُ:  الناجود.
لسان العرب
● - بطأ: البُطْءُ والإِبْطاءُ: نَقِيضُ الإِسْراع. تقول منه: بَطُؤَ  مَجِيئُك وبَطُؤَ في مَشْيِه يَبْطُؤُ بُطْأً وبِطاءً، وأَبْطَأَ، وتَباطأَ،  وهو بَطِيءٌ، ولا تقل: أَبْطَيْتُ، والجمع بِطاءٌ؛ قال زهير(1):  (1 أي يمدح هرم بن سنان المرّي وقبله:  يطعنهم ما ارتموا حتى إِذا طعنوا *  ضارب حتى إِذا ما ضاربوا اعتنقا)  فَضْلَ الجِيادِ على الخَيل البِطاءِ، فلا *  يُــعْطِي بذلـك مَمْنُونـاً ولا نَزِقـــا  ومنه الإِبْطاءُ والتَّباطُؤُ. وقد اسْتَبْطَأَ وأَبْطَأَ الرجُلُ: إِذا  كانت دَوابُّه بطاءً، وكذلك أَبْطأً القومُ: إِذا كانت دوابهم بِطاءً.  وفي الحديث: مَنْ بَطَّأَ به عملُه لم يَنْفَعْه نَسَبُه أَي مَنْ  أَخَّرَه عملُه السَّيِّءُ أَو تَفْريطُه في العمل الصالحِ لم يَنْفَعْه في  الآخرةِ شَرَفُ النَّسبِ. وأَبْطأَ عليه الأَمْرُ: تَأَخَّرَ.  وبَطَّأَ عليه بالأَمْرِ وأَبْطَأَ به، كِلاهما: أَخَّرَهُ. وبَطَّأَ فلان بفلان: إِذا ثَبَّطَه عن أَمرٍ عَزَمَ عليه. وما أَبْطَأَ بك وبَطَّأَ بك عنا، بمعنىً، أَي ما أَبْطَأَ(2)  (2 كذا بياض بالنسخ وأصل العبارة  للصحاح بدون تفسير.) ... وتَباطأَ الرَّجُل في مَسِيرهِ. وقول لبيد:  وهُمُ العشِيرةُ أَنْ يُبَطّئَ حاسِدٌ، *  أَوْ أَنْ يَلُومَ، مع العِدا، لُوّامها  فسرهُ ابن الأَعرابي فقال: يعني أَن يَحُثّ العدوّ على مَساوِيهم، كأَنّ هذا الحاسِد لم يَقْنع بعيبه لهؤلاء حتى حث.  وبُطْآنَ ما يكون ذلك وبَطْآنَ أَي بَطُؤَ، جعلوه اسماً للفعل  كَسُرْعانَ. وبُطْآنَ ذا خُروجاً: أَي بَطُؤَ ذا خروجاً، جُعِلت الفتحةُ التي في بَطُؤَ على نون بُطْآنَ حين أَدَّتْ عنه ليكون عَلَمَاً لها، ونُقلت ضمة الطاء إِلى الباء. وإنما صح فيه النَّقْلُ لأَن معناه التعجب: أَي ما أَبْطَأَه.  الليث: وباطِئةُ اسم مجهولٌ أَصلُه. قال أَبو منصور: الباطِئةُ:  الناجود. قال: ولا أَدري أَمُعَرَّبٌ أَم عربي، وهو الذي يُجعل فيه الشرابُ، وجمعه البَواطِئ، وقد جاء ذلك في أَشعارِهم.
مقاييس اللغة:
بطأ الباء والطاء والهمزة أصلٌ واحد وهو البُطْءُ في الأمْر: أبطأ إبطاءً وَبُطْأً، ورجلٌ بَطِىءٌ وقومٌ بِطَاءٌ، قال:
ومبثوثةٍ بَثَّ الدّبا مُسْبَطِرّةٍ
رددت على بِطَائها من سِراعِها
القاموس المحيط:
بَطُؤَ، كَكَرُمَ، بُطْئاً، بالضم، وبِطاءً، ككتابٍ، وأَبْطَأَ ضِدُّ أسْرَعَ. والبَطِيءُ، كَأَمِيرٍ لَقَبُ أحْمَدَ بنِ الحُسَيْن العَاقُولِيّ المُحَدِّثِ. وأَبْطَؤُوا إذا كانَتْ دَوابُّهُمْ بِطَاءً. ولم أفْعَلْهُ بُطْءَ يا هذا، وكَبُشْرى، أي الدَّهْرَ. وبُطآنَ ذَا خُرُوجاً، ويُفْتَحُ أي بَطُؤَ. وبَطَّأَ عليه بالأمْرِ تَبْطِيئاً، وأبْطَأَ به أخَّرَهُ.
تاج العروس:
ب ط أ
بَطُؤَ ككَرُمَ يَبْطُؤُ بُطْأً بالضم قال المتنبِّي :
ومنَ البِرِّ بُطْءُ سَيْبِكَ عنِّي ... أَسْرَعُ السُّحْبِ في المَسيرِ الجَهَامُ وبِطاءً ككِتابٍ وكذلك أَبْطَأَ ضدُّ أَسرَعَ تقول منه : بُطُؤ مَجيئُك وأَبْطَأْتَ فإنك بَطيءٌ ولا تقل : أَبْطَيْت . والبَطيءُ كأَميرٍ لَقَبُ أَبي العبَّاس أحمدَ بنِ الحُسَيْنِ كذا في النُّسخ وصوابه أَحمد بن الحسن بن أَبِي البَقاء العاقولِيِّ نِسبة إلى دَيْرِ العاقول مَدينة النَّهْرَوانِ الأَوسطِ المحدِّث المشهور روى عن ابن منصور القزَّاز وطَبقته . وعن أَبِي زيد : أَبَطَئوا إذا كانت دوابُّهم بِطاءً ويقال فرسٌ بَطيءٌ من خيلٍ بِطاءٍ . ويقال : لم أَفعَلْه بُطءَ يا هذا وبُطْأَى كبُشْرى أَي الدَّهْرَ في لغة بني يربوع . ويقال : بُطآنَ ذا خُروجاً بالضم ويُفْتَحُ جعلوه اسماً للفعل كسرْعانَ أَي بَطُؤَ ذا خروجاً فجُعِلت الفتحةُ التي على بَطُؤَ في نون بُطْآنَ حين أَدَّت عنه ليكون علَماً لها ونُقِلت ضمَّةُ الطاءِ إلى الباءِ وإنَّما صحَّ فيه النقْلُ لأنَّ معناهُ التعجُّبُ أَي ما أَبطأَه . وبَطَّأَ عليه بالأَمرِ تَبطيئاً وأَبْطَأَ به أَي أَخَّرَهُ وفي الحديث : " مَنْ بَطَّأَ به عَمَلُهُ لم يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُه " أَي من أَخَّره عمله السَّيئُ لم ينفَعْه في الآخِرة شَرَفُ نَسبهِ . وممَّا يستدرك عليه . تَبَطَّأَ الرجلُ في مَسيرهِ وما أَبْطَأَ بك وما بَطَّأَك واستبْطَأْته . وكتب إليَّ يَسْتَبْطيني . وبِيطاء : اسمُ سفينةٍ جاءَ ذِكرها في شعر عُثمانَ بن مَظعونٍ قاله الزبير ابن بكَّار ونقله عنه السُّهيلِيُّ في الرَّوض . وباطِئَةُ : اسمٌ مجهولٌ أصلُه قاله الليث وأَورده صاحب اللسان هنا وسيأْتي في المعتلِّ إن شاء الله تعالى

##### Türkçe

بطء
**بَطُؤَ** - **يَبْطُؤُ** - **بَطَّأَ** - **يُبَطِّئُ**
**بَطُؤَ - يَبْطُؤُ** + varlık + bir işte: çıkışta ağır davrandı: yürüyüşte gecikti: kişi yürümeye ve hedefine doğru çıkmaya azmetmiş olur, sonra azmettiğini uygulamaya başlamada gecikir.
**بَطَّأَ - يُبَطِّئُ**: “**بَطُؤَ - يَبْطُؤُ**”dan “**فـَعـَّلَ**” vezninde: onu, şiddet ve tekrar yoluyla “**يَبْطُؤُ**” kılar; böylece ağır davranma ve gecikme daha şiddetli ve daha büyük olur.
Ve lafız, “fiilin yürüyüşünde ve başlamasından sonra ilerlemesinde zorluk, yavaşlık ve ağırlık” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَدا - يَكْدُوْ**، **نَكِدَ - يَنْكَدُ**، **عَسِرَ- يَعْسَرُ** (**عَسُرَ- يَعْسُرُ**)، **ثَخُنَ - يَثْخُنُ**، **بَطُؤَ - يَبْطُؤُ**، **مَهَلَ - يَمْهُلُ**

**يبطئن**
﴿Ve şüphesiz sizden, mutlaka ağırdan alacak olan vardır; eğer size bir musibet isabet ederse: “Allah bana nimet verdi; zira onlarla birlikte şahit olmadım” der (72)﴾ **النساء**

مختار الصحاح
● [**بطأ**] **ب ط أ**: **بَطُؤَ** (ötre ile) **بُطْئَا** (bâ’nın ötrelenmesiyle); o hâlde o, uzatma ile **بَطِيء**’dir. Ve **أَبْطأ**; o hâlde o, **مُبْطِئ**’dir. Ve “**أبطيت**” deme. Ve **ما أَبْطأ بك** ve şeddeli olarak **بَطَّأ بك** “mânâsıyla”; ve yürüyüşünde **تَبَاطَأ**.

معجم الفرائد القرآنية
“**لَيُبَطِّئَنَّ**”, Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “**وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْـكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَـيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً**” (72) **النساء**.
**البُطءُ**: yürüyüşte gecikmedir; ve **بَطّأ**: yani başkasını yavaşlığa sevk etti.

الراغب
**بطؤ**
- **البطء**: yürüyüşte harekete geçişin gecikmesi; denir ki: **بطؤ** ve **تَباطأ** ve **استبطأ** ve **أبطأ**. Artık **بطؤ**: yavaşlığa tahsis olunduğu zaman; ve **تَباطأ**: onu araştırdı ve kendini ona zorladı; ve **استبطأ**: onu istedi; ve **أبطأ** (bu, “oluş” mânâsındadır; zira **أفعل** sigası, tas’yîr ve oluş için gelir; birincisi müteaddî fiilden, ikincisi lâzımdandır; ve bunda şeyhimiz şöyle dedi:
**أفعل للتصيير جا كأكفلا \*\*\* صيرورة كذاك مثل أبقلا
فأول مثال ذي التعدي \*\*\* والثاني للزوم وفقا يبدي**):
yavaşlık sahibi oldu. Ve denir: **بطأه** ve **أبطأه**. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وإن منكم لمن ليبطئن**﴾ [**النساء/72**], yani: başkasını gevşetir.
Ve denildi: kendisinde gevşemeyi çokça yapar. Ve bunun maksadı: sizden, geciken ve başkasını geciktiren vardır.

ملخص السان
1. **بَطُؤَ مَجِيئُك** ve **بَطُؤَ في مَشْيِه**; **يَبْطُؤُ** **بُطْأً** ve **بِطاءً**; ve **أَبْطَأَ**; ve **تَباطأَ**; ve o, **بَطِيءٌ**’dür. **البُطْءُ** ve **الإِبْطاءُ**: hızlanmanın zıddıdır.
2. Ve **اسْتَبْطَأَ** ve **أَبْطَأَ** adam: binekleri yavaş olduğu zaman.
3. “**مَنْ بَطَّأَ به عملُه لم يَنْفَعْه نَسَبُه**”: yani kötü ameli onu geri bırakan kimseye, âhirette neseb şerefi fayda vermez.
4. **أَبْطأَ عليه الأَمْرُ**: gecikti.
5. **بَطَّأَ عليه بالأَمْرِ** ve **أَبْطَأَ به**: onu geciktirdi.
6. **بَطَّأَ** falan, falan ile: azmettiği bir işten onu gevşettiği zaman.
7. **الباطِئةُ**: **الناجود**.

لسان العرب
● - **بطأ**: **البُطْءُ** ve **الإِبْطاءُ**: hızlanmanın zıddıdır. Ondan dersin: **بَطُؤَ مَجِيئُك** ve **بَطُؤَ في مَشْيِه**; **يَبْطُؤُ** **بُطْأً** ve **بِطاءً**; ve **أَبْطَأَ**; ve **تَباطأَ**; ve o, **بَطِيءٌ**’dür. Ve “**أَبْطَيْتُ**” deme. Ve çoğulu **بِطاءٌ**’dır. Züheyr dedi(1):
**فَضْلَ الجِيادِ على الخَيل البِطاءِ، فلا \* يُــعْطِي بذلـك مَمْنُونـاً ولا نَزِقـــا**
Ve ondandır: **الإِبْطاءُ** ve **التَّباطُؤُ**. Ve **اسْتَبْطَأَ** ve **أَبْطَأَ** adam: binekleri yavaş olduğu zaman; ve yine **أَبْطأً** kavim: binekleri yavaş olduğu zaman. Ve hadiste: “**مَنْ بَطَّأَ به عملُه لم يَنْفَعْه نَسَبُه**”: yani kötü ameli yahut salih ameldeki ihmali onu geri bırakan kimseye, âhirette neseb şerefi fayda vermez. Ve **أَبْطأَ عليه الأَمْرُ**: gecikti. Ve **بَطَّأَ عليه بالأَمْرِ** ve **أَبْطَأَ به**; ikisi de: onu geciktirdi. Ve **بَطَّأَ** falan, falan ile: azmettiği bir işten onu gevşettiği zaman. Ve **ما أَبْطَأَ بك** ve **بَطَّأَ بك** bizden, bir mânâ ile: yani, seni ne geciktirdi(2) ... Ve **تَباطأَ** adam yürüyüşünde. Lebîd’in sözü:
**وهُمُ العشِيرةُ أَنْ يُبَطّئَ حاسِدٌ، \* أَوْ أَنْ يَلُومَ، مع العِدا، لُوّامها**
Bunu İbnü’l-A‘râbî tefsir etti ve dedi ki: yani düşmanı, onların kötülüklerine sevk etmesi; sanki bu hasetçi, bunlara ayıp bulmakla yetinmedi de teşvik etti. Ve **بُطْآنَ**: bu olur; ve **بَطْآنَ** yani **بَطُؤَ**; onu fiil için isim yaptılar, **كَسُرْعانَ** gibi. Ve **بُطْآنَ ذا خُروجاً**: yani **بَطُؤَ** ذا çıkışça; **بَطُؤَ**’daki fetha, onun yerine geçtiği vakit **بُطْآنَ**’ın nûnuna konuldu ki ona alamet olsun; ve ط’nin dammesi bâ’ya nakledildi. Nakil onda ancak sahih oldu; çünkü mânâsı taaccüptür: yani “onu ne kadar geciktirdi!”.
**الليث**: ve **باطِئةُ**: aslı meçhul bir isimdir. Ebû Mansûr dedi ki: **الباطِئةُ**: **الناجود**. Dedi: bilmiyorum, muarreb midir yoksa Arapça mıdır; o, içine içki konulan şeydir. Ve çoğulu **البَواطِئ**’dir. Bu, onların şiirlerinde gelmiştir.

مقاييس اللغة:
**بطأ**: **الباء** ve **الطاء** ve **الهمزة**: tek bir asıldır; o da işte yavaşlıktır: **أبطأ** **إبطاءً** ve **وَبُطْأً**. Ve bir adam **بَطِىءٌ**, bir kavim **بِطَاءٌ**. Dedi ki:
**ومبثوثةٍ بَثَّ الدّبا مُسْبَطِرّةٍ
رددت على بِطَائها من سِراعِها**

القاموس المحيط:
**بَطُؤَ**; **كَكَرُمَ**; **بُطْئاً**, ötre ile; ve **بِطاءً**, **ككتابٍ** gibi. Ve **أَبْطَأَ**: **أسْرَعَ**’ın zıddıdır. Ve **البَطِيءُ**, **كَأَمِيرٍ** gibi: muhaddis **أحْمَدَ بنِ الحُسَيْن العَاقُولِيّ**’nin lakabıdır. Ve **أَبْطَؤُوا**: binekleri **بِطَاءً** olduğu zaman. Ve “Ey bu, onu **بُطْءَ** yapmadım” ve **كَبُشْرى** gibi **بُطْءَ**: yani dehr. Ve **بُطآنَ ذَا خُرُوجاً**; ve fetha ile de okunur: yani **بَطُؤَ**. Ve **بَطَّأَ** ona işte **تَبْطِيئاً**; ve **أبْطَأَ** onunla: onu geciktirdi.

تاج العروس:
**ب ط أ**
**بَطُؤَ** **ككَرُمَ**; **يَبْطُؤُ**; **بُطْأً** ötre ile. Mütenebbî dedi ki:
**ومنَ البِرِّ بُطْءُ سَيْبِكَ عنِّي ... أَسْرَعُ السُّحْبِ في المَسيرِ الجَهَامُ**
Ve **بِطاءً** **ككِتابٍ** gibi. Ve yine **أَبْطَأَ**: **أَسرَعَ**’ın zıddıdır. Ondan dersin: **بُطُؤ مَجيئُك** ve **أَبْطَأْتَ**; artık sen **بَطيءٌ**’sün; ve “**أَبْطَيْت**” deme. Ve **البَطيءُ** **كأَميرٍ** gibi: Ebü’l-Abbâs **أحمدَ بنِ الحُسَيْنِ**’in lakabıdır; nüshalarda böyle, doğrusu: **أَحمد بن الحسن بن أَبِي البَقاء العاقولِيِّ**; **دَيْرِ العاقول**’a nispetle; **النَّهْرَوانِ الأَوسطِ** şehri; meşhur muhaddis; İbn Mansûr el-Kazzâz ve tabakasından rivayet etti. Ve Ebû Zeyd’den: **أَبَطَئوا**: binekleri **بِطاءً** olduğu zaman. Ve denir: **فرسٌ بَطيءٌ**: **خيلٍ بِطاءٍ**dan. Ve denir: “Ey bu, onu **بُطءَ** yapmadım” ve **بُطْأَى** **كبُشْرى** gibi: yani dehr; Benî Yerbû‘ lügatinde. Ve denir: **بُطآنَ ذا خُروجاً** ötre ile; ve fetha ile de okunur; onu fiil için isim yaptılar, **كسرْعانَ** gibi; yani **بَطُؤَ** ذا çıkışça. Artık **بَطُؤَ** üzerindeki fetha, onun yerine geçtiği vakit **بُطْآنَ**’ın nûnuna konuldu ki ona alamet olsun; ve ط’nin dammesi bâ’ya nakledildi. Nakil onda ancak sahih oldu; çünkü mânâsı taaccüptür: yani “onu ne kadar geciktirdi!”. Ve **بَطَّأَ** ona işte **تَبطيئاً**; ve **أَبْطَأَ** onunla: yani onu geciktirdi. Ve hadiste: “**مَنْ بَطَّأَ به عَمَلُهُ لم يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُه**”: yani kötü ameli onu geri bırakan kimseye, âhirette neseb şerefi fayda vermez. Ve “üzerine istidrâk olunanlardandır”: **تَبَطَّأَ** adam yürüyüşünde; ve **ما أَبْطَأَ بك** ve **ما بَطَّأَك**; ve **استبْطَأْته**. Ve bana yazdı: **يَسْتَبْطيني**. Ve **بِيطاء**: bir geminin adıdır; zikri, **عُثمانَ بن مَظعونٍ**’un şiirinde geldi; bunu Zübeyr b. Bekkâr söyledi ve Süheylî **الرَّوض**’da ondan nakletti. Ve **باطِئَةُ**: aslı meçhul bir isimdir; bunu Leys söyledi; ve Lisân sahibi onu burada zikretti; ve inşallah ta‘tilde gelecektir.
