# بطح (ب-ط-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B7%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ط - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والطاء والباء معهما
ح ط ب، ح ب ط، ب ط ح مستعملات
حطب:
الحَطَب معروف، حَطَبَ يَحطِب حَطْباً وحَطَباً. والمخفَّف مصدر، والمثَّقَل اسم.
وحطَبْتُ القوم إذا احتَطَبتَ لهم، قال:
وهل أحطِبَنَّ القوم وهي عَرِيَّةٌ
ويقال للمُخلِّط في كلامه وأمره: حاطبُ لَيْلٍ، مَثَلاً له لأنّه لا يَتَفَقّد كلامَه كحاطب اللَّيل لا يُبصر ما يجمع في حَبْله من رديء وجيّد.
وحَطَب فلان بفُلان إذا سَعَى به. والحَطَب في القرآن النَّميمة، ويقال: هو الشَّوك كانت تَحمله فتلقيه على طريق رسول الله - صلى الله عليه وآله وسلم-.
ويقال للشديد الهزال حَطِبٌ.
حبط:
الحَبَط: وَجَع يأخُذُ البعيرَ في بَطْنه من كَلأَ يَسْتَوْبِلُه، يقال: حَبِطَتِ الإبِل تحبَط حَبَطاً. وحَبِطَ عَمَلُه: فَسَدَ، وأحبَطَه صاحبُه، واللهُ مُحْبِطٌ عَمَلَ من أشرَكَ.
والحَبِطات: حيٌّ من تميم.
بطح:
بَطَحْتُه فانبَطَحَ. والبَطْحاء: مَسيل فيه دُقاق الحَصَى، فإنْ عَرُضَ واتَّسَعَ سُمِّيَ أبطَح.
والبَطيحة: ماء مستنقِع بينَ واسِطٍ والبصرة، لا يُرَى طَرَفاه من سَعَته، وهو مَغيض دجلةَ والفُرات، وكذلك مَغايض ما بين البصرة والأهواز، والطَّفُ: ساحل البَطيحة.
وتَبَطَّحَ السَّيْل أي: سالَ سَيْلاً عريضاً، قال ذو الرمة:
ولا زالَ من نَوْء السِّماكِ عليكُما		ونَوْءِ الثُرَيّا، وابِلٌ مُتَـبَـطِّـحُ
وقال الراجز:
إذا تَبَطَّحْنَ على المحامِلِ		تَبَطُّحَ البَطِّ بشَطِّ الساحِلِ
والبَطْحاءُ والأبْطَحُ ومنِىً من الأبْطح. ويقال: بين قَرْية كذا وقَرْية كذا بطحة بعيدة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الطاء** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح ط ب**، **ح ب ط**، **ب ط ح** kullanımdadırlar.

**حطب**:
**الحَطَب** bilinir; **حَطَبَ** **يَحطِب** **حَطْباً** ve **حَطَباً**. Hafifletilmiş olan masdardır; ağırlaştırılmış olan isimdir.
**وحطَبْتُ** kavmi, onlar için odun topladığın zaman (denir); dedi ki:
وهل أحطِبَنَّ القوم وهي عَرِيَّةٌ
Sözünde ve işinde karıştıran kimseye: **حاطبُ لَيْلٍ** (gece odun toplayanı) denir; ona bir mesel olarak; çünkü o, sözünü teftiş etmez; gece odun toplayanın, ipinde topladığı şeyde kötü ve iyiyi görmemesi gibi.
Falan, falan ile ilgili **حَطَب** etti, yani onunla (aleyhine) koştu (gammazladı). Kur’ân’daki **الحَطَب** nemîmedir; ve denilir ki: o, diken idi; onu taşırdı da Resûlullah’ın - صلى الله عليه وآله وسلم- yolunun üzerine atardı.
Şiddetli zayıflığa **حَطِبٌ** denilir.

**حبط**:
**الحَبَط**: bir ağrıdır; deveye, karnında, kendisine dokunan bir ottan isabet eder; denilir ki: **حَبِطَتِ الإبِل** **تحبَط** **حَبَطاً**. Ve **حَبِطَ عَمَلُه**: bozuldu; ve sahibi onu **أحبَطَه**; ve Allah, şirk koşanın amelini **مُحْبِطٌ**dur.
**والحَبِطات**: Temîm’den bir kabiledir.

**بطح**:
Onu **بَطَحْتُ**; böylece **فانبَطَحَ**. Ve **البَطْحاء**: içinde küçük çakıl bulunan bir akıntı yatağıdır; eğer genişler ve yayılırsa **أبطَح** diye adlandırılır.
Ve **البَطيحة**: Vâsıt ile Basra arasında birikmiş sudur; genişliğinden iki ucu görülmez; o, Dicle ve Fırat’ın çekildiği yerdir; aynı şekilde Basra ile Ahvaz arasındaki çekilme yerleri; ve **الطَّفُ**: **البَطيحة**’nin kıyısıdır.
Ve **تَبَطَّحَ السَّيْل** yani: geniş bir akışla aktı; Zû’r-Rumme dedi ki:
ولا زالَ من نَوْء السِّماكِ عليكُما		ونَوْءِ الثُرَيّا، وابِلٌ مُتَـبَـطِّـحُ
Ve recez söyleyen dedi ki:
إذا تَبَطَّحْنَ على المحامِلِ		تَبَطُّحَ البَطِّ بشَطِّ الساحِلِ
Ve **البَطْحاءُ** ve **الأبْطَحُ**; ve Minâ, **الأبْطح**’tandır. Ve denilir: filan köy ile filan köy arasında uzak bir **بطحة** vardır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَطَحَهُ، أي ألقاه على وجْهِهِ، فانْبَطَحَ. والأَبْطَحُ: مَسِيلٌ واسِعٌ فيه دِقاقُ الحَصى. والجمع الأَباطِحُ والبِطاحُ أيضاً على غير القياس. قال الأصمعيّ: يقال بِطاحٌ بُطَّحٌ. والبَطيحَةُ والبَطْحاءُ مثل الأَبْطَح؛ ومنه بَطْحاءُ مَكّة. وبَطائحُ النّبَط بين العراقيْن. وتَبَطَّحَ السيلُ، أي اتَّسَع في البَطْحاء.

##### Türkçe

**بَطَحَهُ**: yani onu yüzü üzerine attı; böylece **فانْبَطَحَ** (yüzüstü uzandı).

**الأَبْطَحُ**: içinde küçük çakıl taşları bulunan geniş bir sel yatağıdır. Çoğulu **الأَباطِحُ** ve ayrıca القياس dışı olarak **البِطاحُ**tır. الأصمعيّ dedi: **بِطاحٌ بُطَّحٌ** denir.

**البَطيحَةُ** ve **البَطْحاءُ**, **الأَبْطَح** gibidir; ondan da **بَطْحاءُ مَكّة** (Mekke’nin **بَطْحاء**’sı). Ve **بَطائحُ النّبَط** iki Irak arasında.

**وتَبَطَّحَ السيلُ**: yani sel, **البَطْحاء** içinde genişledi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ط ب
حطب ، حبط ، بطح : مستعملة .
حطب : أبو عُبَيد عن الأصمعي : من أمثالهم في الأمر يُبرم ولم يشهده صاحبه قولهم : ( صَفْقَةٌ لم يشهدها حاطب ) . قال : وكان أصله أن بعض آل حاطب باع بيعة غُبِن فيها فقيل ذلك .
قال أبو عُبَيد : وقال أكثم بن صَيْفي : المِكْثَارُ كحاطب ليل .
قال أبو عُبَيد : وإنما شبهه بحاطب الليل : لأنه ربما نهشته الحية ، كذلك المِكثارُ ربما أصابه في إكثاره بعضُ ما يكره ) .
قال الليث : الحَطَب : معروف ، والفعل منه حَطَب يَحْطِب حَطْباً وحَطَباً . المُخفَّفُ مصدر ، وإذا ثُقِّلَ فهو اسم .
واحْتَطَب احْتِطَاباً ، وحَطَبْتُ فُلاَناً إذا احْتَطَبْتَ لَهُ .
وقال ذو الرُّمَّة :
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ وهي عَرِيَّةٌ
أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ
ويقال للمُخَلِّط في كلامه أو أَمْرِه حاطِب ليل ، معناه أنه لا يَتَفَقَّد كلامَه كالحاطب بالليل الذي يحطِبُ كُلَّ رَديء وجَيّد لأنه لا يُبْصِر ما يَجْمَع في حَبْله .
وقال غَيْرُه : شُبِّه الجانِي على نفسه بلسانه بحاطب الليل لأنه إذا حطب لَيْلاً ربما وقَعتْ يَدُه على أَفْعَى فَنَهَشَتْه ، وكذلك الذي لا يَزُمُّ لِسانَه ويَهْجُو الناسَ ويذُمُّهم رُبَّما كان ذلك سَبَباً لِحَتْفه .
وقال الليث : يقال : حَطَبَ فُلاَنٌ بفُلاَن إذا سَعَى به .
وأما قول الله تعالى : ( لَهَبٍ وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ ) ( المَسَد : 4 ) فإنه جاء في التفسير أنها أُمّ جَمِيل امرأةُ أبي لَهَب ، وكانتْ تمْشي بالنَّمِيمَةِ ، ومن ذلك قَوْل الشَّاعِر :
من البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ
ولَمْ تَمْشِ بَيْنَ الحَيِّ بالحَطَبِ الرَّطْبِ
أي بالنميمة ، وقيل إنها كانت تحمل شَوْك العِضاه فتطرحه في طريق رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وطريق أصحابه .
وقال ابن شُمَيْل : العِنَبُ كل عام يُقْطَع من أعاليه شَيْءٌ ويُسَمَّى ما يُقْطَع منه الحِطَابُ ، يقال : قد اسْتَحْطَبَ عِنَبُكم فاحْطِبُوه حَطْباً أي اقْطَعوا حَطَبَه .
ويقال للذي يَحْتَطِب الحَطَبَ فيبِيعُه حَطَّاب ، ويقال : جاءَتِ الحَطَّابة .
وقال أبو تراب : سَمِعتُ بعضَهم يقول : احْتَطَبَ عليه في الأمر واحْتَقَبَ بمعنى واحد .
حبط : قال الليث : الحَبَطُ : وَجَعٌ يأخذ البَعِيرَ في بَطْنِه من كلأ يَسْتَوْبِلُه ، يقال : حَبِطَت الإبلُ تَحْبَط حَبَطاً ، قال : وإذا عَمِل الرجلُ عملاً ثم أفسده قيل : حَبِطَ عَمَلُه ، وأَحْبَطه صاحِبُه ، وأَحْبطَ الله أعْمَالَ مَنْ يُشْرِك به .
وقال ابن السكيت : يقال : حَبَطَ عَمَلُه يَحْبُط حَبْطاً وحُبُوطاً بسكون الباء ، وحَبِطَ بطنُه إذا انْتَفَخَ يَحْبَطُ حَبَطاً فهو حَبِطٌ ، ورأيت بخط الأقْرَع في كتاب ابن هانىء : حَبَطَ عَمَلُه يَحْبُط حُبُوطاً وحَبْطاً وهو أصَحّ .
وأمَّا قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( وإنَّ مِمَّا يُنبِتُ الربيع ما يقتل حَبَطاً أو يُلِمّ ) فإن أَبَا عُبَيد فَسَّرَ الحَبَط ، وترك من تفسير هذا الحديث أشياء لا يستغني أهل العلم عن معرفتها ، فذكرتُ الحديثَ على وجهه لأفَسِّر منه كلَّ ما يُحتَاج إليه من تفسيره .
حَدّثنا عبد الله بن محمد بن هاجَك قال :
حدثنا علي بن حُجْر ، قال : حدثنا إسماعيل بن إبراهيم عن هشام عن يحيى بن أبي كثير عن هلال بن أبي مَيْمُونةَ عن عَطاءِ بن يَسَار عن أبي سَعِيد الخُدْرِي أنه قال : جلس رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) على المِنْبَر وجَلَسْنا حَوْلَه فقال : ( إني أخاف عليكم بعدي ما يُفْتَح عليكم من زهرة الدنيا وزينتها ) . قال : فقال رجُلٌ : أو يَأْتي الخَيْرُ بالشرِّ يا رسول الله ؟ قال : فسكت عنه رسول الله وَرَأَيْنا أَنّه يُنْزَلُ عليه فأَفَاقَ يمْسَح عنه الرُّحَضاء ، وقال : أَيْنَ هذا السائل وكأنّه حَمِده فقال : إنه لا يأْتي الْخَيْرُ بالشَّرِّ وإن مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقتُل حَبطاً أو يُلِمّ إلا آكِلةَ الْخَضِر ، فإنها أكلت حتى إذا امتلأت خاصِرَتاها استقبلت عَيْنَ الشمس فَثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رَتَعَتْ ، وإنَّ هذا المال خَضِرَةٌ حُلْوَة ، ونِعْمَ صاحِبُ المُسْلِم هو لمن أعطى المسكين واليَتِيم وابنَ السبيل أو كما قال رسول الله : ( وإنّه مَنْ يأْخُذْه بغير حَقِّه فهو كالآكل الذي لا يَشبَع ويكون عليه شهيداً يوم القيامة .
قلت : وإنما تَقَصَّيْتُ رِواية هذا الخبر لأنه إذا بُتِر اسْتَغْلَقَ معناه ، وفيه مَثَلان : ضَرَبَ أحدَهما للمُفْرِط في جمع الدنيا ومَنْع ما جَمَع من حَقّه ، والمثل الآخر ضربه للمُقْتَصِد في جمع المال وبذله في حَقّه .
وأما قوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( وإنّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقْتُل حَبَطاً فهو مَثَلُ الحرِيص المُفْرِط في الجمع والمَنْع وذلك أن الرَّبيع يُنبِت أَحْرارَ العُشْب التي تحْلَوْلِيها الماشِيَة فَتَسْتَكْثِر منها حتى تَنْتَفِخَ بطونها وتَهْلِكُ ، كذلك الذي يجمع الدنيا ويحرص عليها ويَشحُّ على ما جَمَعَ حتى يمنَع ذا الحقِّ حَقّه منها ، يَهلِكُ في الآخرة بدخول النار واستِيجابِ العذاب ) . وأمَّا مَثَلُ المُقْتَصِد المحمود ، فقوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إلا آكِلَة الخَضِر فإنها أكلَتْ حتى إذا امتلأت خواصِرُها استَقْبَلَتْ عينَ الشَّمْس فَثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رتَعَت ، وذلك أن الخَضِر ليس من أَحْرار البقول التي تستكثر منها الماشية فتُهْلكُه أكْلاً ولكنه من الجَنْبَة التي ترْعاها بَعدَ هَيْج العُشبِ ويُبْسِه . وأكثرُ ما رأيت العرب يَجعَلون الخضِرَ ما اخضَرَّ من الحَلِيّ الذي لم يَصْفَرّ ، والماشِيَةُ ترتَع منه شَيئاً شَيئاً ولا تستكثر منه فلا تحبَطُ بطونُها عنه ، وقد ذكره طرفَةُ فَبيَّن أنه من نبات الصيف في قوله :
كنَباتِ المخْزِ يمأَدْنَ إذا
أنَبتَ الصَّيفُ عَسَالِيجَ الخَضِر
فالخَضِر من كلأ الصيف ، وليس من أحرار بقول الربيع ، والنَّعَم لا تَسْتَوْبله ولا تحبَط بُوطنها عنه ، وأمَّا الخُضارَة فهي من البقول الشتوية وليست من الْجَنبة فضرب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) آكلة الخَضِر مثلاً لمن يَقْتَصِد في أخذ الدنيا وجمعها ولا يسرف في قَمّها والحِرْص عَلَيْها وأنه ينجو من وَبَالِها كما نَجَت آكِلَة الخَضِر ، ألا تَرَاه قال : فإنها إذا أصابت من الخِضِر استقبلت عَيْنَ الشمس فَثَلَطَت وبالت ، وإذا ثَلَطَت فقد ذهب حَبَطُها ، وإنما تَحْبَطُ الماشِيَةُ إذا لم تَثْلِط ولَمْ تَبُلْ وأْتُطِمَت عليها بطونها . وأما قوله ج : ( إن هَذَا
المَالَ خَضِرَةٌ حُلوْة ) فالخَضِرَةُ هاهنا الناعمة الغَضَّةُ ، وحَثَّ على إعطاء المسكين واليتيم منه مع حَلاَوَتِه ورغبته ورغبة الناس فيه لِيَقِيَه الله وَبالَ نَعْمتها في دنياه وآخرته .
وقال الليث : الحَبِطَاتُ : حَيٌّ من تميم ، منهم المِسْوَر بن عَبّادٍ الحَبَطِيّ .
قال أبو عُبَيد : إنما سُمُّوا الحَبطات : لأن أحدهم الحارثَ بن مازن بن عمرو بن تميم الحَبِط كان في سفر فأَصابه مِثْلُ الحَبَط الذي يُصِيبُ المَاشِيَة فَنُسِبُوا إليه ، وقيل : فُلاَنٌ الحَبَطيّ ، قال وإذا نَسَبُوا إلى الحَبِط قالوا حَبَطِيٌّ ، وإلى سَلِمَة قالوا سَلَمِيّ ، وإلى شَقِرَة قالوا شَقَرِيّ ، وذلك أنهم كرهوا كَثْرةَ الكسرات فَفَتَحُوا .
قلت : ولا أرى حَبْطَ العَمَلَ وبُطْلاَنَه مأخوذاً إلا من حبَط البَطْن : لأن صاحب الحَبط يَهْلِك وكذلك عَمَل المُنافق والمُشْرِك يَحْبط غير أنَّهم سكنوا الباء من قولهم : حَبِطَ عملُه يَحْبَطَ حَبْطاً وحركوها من حَبِط بَطْنَه يَحْبَط حَبَطاً ، كذلك أُثْبِتَ لنا عن ابن السِّكِّيت وغَيْرِه .
ويقال : حَبِطَ دَمُ القتيل يَحْبَطُ حَبْطاً إذا هُدِرَ ، وحَبِط مَاءُ البئر حَبْطاً إذا ذَهَب .
وأخبرني أبو بكر بن عثمان عن أبي حاتم عن أبي زيد أنه حكى عن أَعْرَابي قرأ : ( فَقَدْ حَبَطَ عَمَلُه ) بفتح الباء ، وقال : يَحْبُط حُبُوطاً .
قلت : ولم أسمع هذا لغيره ، والقِرَاءةُ : ( فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ ) ( المائدة : 5 ) .
ويقال : فَرَسٌ حَبِطُ القُصَيْرَى إذا كان مُنْتَفِخَ الخَاصِرَتَيْن ، ومنه قول الجَعْدي :
فَلِيقُ النَّسَا حَبِطُ المَوْقِفَيْن يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأشْعَبِ
ولا يقولون حَبِط للفرس حتى يُضِيفُوه إلى القُصَيْرى أو إلى الخاصرة أو إلى الموقف ، لأنَّ حَبَطَه انْتِفاخُ خَوَاصِرِه .
( بطح ) : قال الليث : البَطْحُ من قولك : بَطَحَه على وجهه فانْبَطَح ، قال والبَطْحاءُ : مَسِيلٌ فيه دُقَاقُ الحَصَى ، فإذا اتَّسَع وعَرُض فهو أَبْطَحُ ، وبَطْحَاءُ مَكَّة وأَبْطَحُها .
قال : ومِنًى من الأبْطِح .
وقال ابن الأعرابي : قريش البِطَاح هم الذين ينزلون الشِّعْبَ بين أَخْشَبَيْ مكّة ، وقُريش الظواهر : الذين ينزلون خَارِجَ الشِّعْبِ ، وأكرمهما قُرَيْش البِطَاح .
وتَبَطَّح فلانٌ إذا اسْبَطَرَّ على وجهه مُمْتداً على وجه الأرض ، ومنه قول الراجز :
إذا تَبَطَّحْنَ عَلَى المَحَامِلِ
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ
وفي ( النوادر ) : البُطاحُ : مرض يأخذ من الحُمَّى .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : البُطَاحِيُّ مأخوذ من البُطَاح ، وهو المرض الشديد .
وبُطَاح : منزل لبني يَرْبُوع وقد ذكره لبيد
فقال :
تَرَبَّعَتِ الأشْرَافَ ثُمَّ تَصَيَّفَت
حِسَاءَ البُطَاحِ وانْتَجَعْنَ السَّلاَئلاَ
والبَطِيحَةُ ما بَيْنَ واسِط والبَصْرَة : ماءٌ مُسْتَنْقِعٌ لا يُرى طرفاه من سعته ، وهو مَغِيضُ مَاء دِجْلَة والفرات ، وكذلك مَغَايض ما بَيْنَ البصرة والأهْوَاز ، والطَّفُّ : ساحِلُ البَطِيحَة وهي البَطَائح .
وتَبَطَّحَ السَّيلُ إذا سَالَ سَيْلاً عريضاً ، وقال ذو الرُّمَّة :
ولا زَالَ من نَوْءِ السِّمَاكِ عَلَيْكُما
ونوءِ الثُّريَّا وَابِلٌ مُتَبَطِّح
وقال أبو سعيد : يقال : هو بَطْحَةُ رَجُل مثل قولك : قامةُ رَجُل .
وقال النضر : الأبْطَحُ : بَطْنُ المَيْثَاء والتَّلْعة والوادي وهو البَطْحَاء ، وهو التراب السهل في بطونها مِمَّا قد جَرَّتْه السيول ، يُقَالُ : أَتَيْنَا أَبْطَحَ الوَادِي فَنِمْنَا عَلَيْه ، وبَطْحَاؤُه مِثْلُه ، وهو تُرَابُه وحَصَاهُ السهل اللَّيِّنُ ، والجميع الأبَاطِحُ لا تنبت شيئاً إنما هي بَطْن المَسيل ، ويقال : قد انْبَطَح الوادي بهذا المكان أي اسْتَوْسَع فيه .
أبو عَمْرو : البَطِحُ : رمل في بطحاء وسُمِّي المكانُ أَبْطَح : لأن الماء يَنْبَطِح فيه أي يَذهبَ يَميناً وشمالاً ، والبَطِحُ بمعنى الأَبْطَح . وقال لبيد :
يَزَعُ الهَيَام عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عَلَى الكُثْبَانِ
حَدَّثَنا أبُو يَزِيد عن عبد الجَبّار عن سفيان عن هشام بن عروة عن أبيه قال : كان عُمَرُ أولَ مَنْ بَطَحَ المَسْجِدَ ، وقال : ابْطَحُوه من الوادي المُبَارك ، وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نائماً بالعَقِيقِ فقيل له : إنَّكَ بالوادي المُبَارَك . قوله : بَطَحَ المسجد أي ألْقَى فيه الحَصَى وَوَثَّرَه بِهِ .
قال ابن شُمَيْل : بَطْحَاءُ الوادي وأَبَطَحُه : حَصَاهُ السَّهْلُ اللَّيِّنُ في بَطْن المَسِيل .

##### Türkçe

ح ط ب
**حطب** , **حبط** , **بطح** : kullanımdadır.

**حطب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Sahibi hazır bulunmadığı hâlde bağlanıp bitirilen iş hakkında onların darbımesellerinden, sözleri: ( **صَفْقَةٌ لم يشهدها حاطب** ). Dedi: Bunun aslı, **حاطب** ailesinden bazılarının, içinde aldatıldığı bir satış yapması idi; bunun üzerine bu söylendi.

Ebû Ubeyd dedi: Aksem b. Sayfî dedi: **المِكْثَارُ** gece **حاطب**’ı gibidir.

Ebû Ubeyd dedi: Onu gece **حاطب**’ına benzetti; çünkü belki yılan onu ısırır; aynı şekilde **المِكثارُ** da çok konuşmasında belki hoşlanmadığı şeylerden bir kısmı ona isabet eder.

Leys dedi: **الحَطَب**: bilinen (şey)dir; fiil ondan **حَطَب** **يَحْطِب** **حَطْباً** ve **حَطَباً**. Hafifletilmiş olan masdardır; ağırlaştırılırsa isimdir.

Ve **احْتَطَب** **احْتِطَاباً**; ve “**حَطَبْتُ** falancayı” (denir) “ona **احْتَطَبْتَ** ettiğinde”.

Zü’r-Rumme dedi:
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ وهي عَرِيَّةٌ
أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ

Sözünde veya işinde karıştıran kimseye “gece **حاطِب**” denir; manası: sözünü teftiş etmez; gece odun toplayan gibi ki, ipinde ne topladığını görmediği için her kötü ve iyiyi odun yapar.

Başkası dedi: Kendi aleyhine diliyle cinayet işleyen, gece **حاطب**’ına benzetildi; çünkü gece odun topladığında belki eli bir engereğe düşer de onu ısırır; aynı şekilde dilini zapt etmeyen, insanlara söven ve onları yeren kimse için bu, belki helâkinin sebebi olur.

Leys dedi: “Falanca, falancaya karşı **حَطَبَ** etti” denir; onunla (aleyhine) koştuğunda (gammazladığında).

Yüce Allah’ın sözüne gelince: ( **لَهَبٍ وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ** ) ( **المَسَد** : 4 ) — tefsirde geldiğine göre o, Ebû Leheb’in karısı Ümmü Cemîl’dir; **النَّمِيمَة** ile yürürdü. Bundan da şairin sözü:
من البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ
ولَمْ تَمْشِ بَيْنَ الحَيِّ بالحَطَبِ الرَّطْبِ
yani **النميمة** ile. Ve denildi ki: **العِضاه** dikenini taşırdı; onu Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) yoluna ve ashabının yoluna atardı.

İbn Şümeyl dedi: Üzüm her yıl üstlerinden bir şey kesilir; kesilene **الحِطَابُ** denir. “Üzümünüz **اسْتَحْطَبَ** etti; onu **احْطِبُوه** **حَطْباً**” denir; yani onun **حَطَب**’ını kesin.

Odunu **يَحْتَطِب** edip sonra satan kimseye **حَطَّاب** denir; ve “**الحَطَّابة** geldi” denir.

Ebû Turâb dedi: Bazılarını “işte onun aleyhine **احْتَطَبَ** etti ve **احْتَقَبَ**” derken işittim; tek bir mana ile.

**حبط** : Leys dedi: **الحَبَطُ**: deveye karnında, kendisine ağır gelen otlaktan isabet eden ağrıdır; “develer **حَبِطَت**; **تَحْبَط** **حَبَطاً**” denir. Dedi: Adam bir iş yapıp sonra onu bozarsa “**حَبِطَ** ameli” denir; sahibi onu **أَحْبَطَ** etti; Allah da kendisine ortak koşanın amellerini **أَحْبطَ** eder.

İbnü’s-Sikkît dedi: “Ameli **حَبَطَ** eder; **يَحْبُط** **حَبْطاً** ve **حُبُوطاً** (bâ harfi sâkin)” denir. Ve “karnı **حَبِطَ** etti” (denir) şiştiğinde; **يَحْبَطُ** **حَبَطاً**; o da **حَبِطٌ**’tir. Ve İbn Hânî’nin kitabında el-Akra‘ın hattıyla gördüm: “Ameli **حَبَطَ** eder; **يَحْبُط** **حُبُوطاً** ve **حَبْطاً**”; bu daha sahih olandır.

Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) sözüne gelince: ( **وإنَّ مِمَّا يُنبِتُ الربيع ما يقتل حَبَطاً أو يُلِمّ** ) — Ebû Ubeyd **الحَبَط**’ı tefsir etti; bu hadisin tefsirinden, ilim ehlinin bilmekten müstağni kalamayacağı şeyler bıraktı. Ben hadisi, ondan tefsirine ihtiyaç duyulan her şeyi tefsir edeyim diye, vechi üzere zikrettim.

Bize Abdullah b. Muhammed b. Hâcak haber verdi; dedi ki:
Bize Ali b. Hucr haber verdi; dedi ki: Bize İsmâîl b. İbrâhîm, Hişâm’dan, Yahyâ b. Ebî Kesîr’den, Hilâl b. Ebî Meymûne’den, Atâ b. Yesâr’dan, Ebû Saîd el-Hudrî’den haber verdi; o dedi ki: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) minber üzerine oturdu, biz de etrafında oturduk; dedi ki: ( Ben, benden sonra size açılacak dünya çiçeğinden ve ziynetinden sizin üzerinize korkarım ). Dedi: Bir adam dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü, hayır şer ile gelir mi? Dedi: Resûlullah ona karşı sustu; biz de ona vahyedildiğini gördük. Sonra kendine geldi; üzerinden teri siliyordu; dedi ki: Bu soran nerede? Sanki onu övdü; dedi ki: Hayır şer ile gelmez. Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren veya (ölüme) yaklaştıran vardır; ancak **آكِلةَ الْخَضِر** müstesna: o yedi; nihayet iki böğrü dolunca güneşin gözüne yöneldi; dışkıladı ve idrar yaptı; sonra otladı. Ve şüphesiz bu mal, **خَضِرَةٌ حُلْوَة**’dir; müslümanın arkadaşı ne güzeldir: miskine, yetime ve yol oğluna verene; yahut Resûlullah’ın dediği gibi. ( Ve şüphesiz onu hakkı olmaksızın alan, doymayan yiyen gibidir; kıyamet günü onun aleyhine şahit olur. )

Dedim: Bu haberin rivayetini ancak, kesilip kısaltıldığında manası kapalılaştığı için, sonuna kadar takip ettim. İçinde iki misal vardır: Birini, dünyayı toplamaya aşırı giden ve topladığından hakkı olanı men eden için vurdu; diğer misali de, mal toplamaya iktisat eden ve onu hakkına sarf eden için vurdu.

Ve onun ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( Baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren vardır ) — bu, toplamaya ve men etmeye aşırı düşkün olan hırslının misalidir. Bu, baharın, hayvanın tatlı bulduğu serbest otları bitirmesi sebebiyledir; hayvan ondan çokça alır; nihayet karınları şişer ve helâk olurlar. Aynı şekilde dünyayı toplayan, ona hırs eden ve topladığına cimrilik edip ondan hak sahibine hakkını vermeyi men eden, âhirette ateşe girmek ve azabı hak etmekle helâk olur.

Övülen iktisat edenin misaline gelince: onun ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( ancak **آكِلَة الخَضِر**; çünkü o yedi; nihayet böğürleri dolunca güneşin gözüne yöneldi; dışkıladı ve idrar yaptı; sonra otladı ). Bu, **الخَضِر**’in, hayvanın çokça alıp yiyerek helâk olduğu baharın serbest baklagillerinden olmaması sebebiyledir; bilakis o, otun kabarıp sonra kurumasından sonra otlanan **الجَنْبَة**’dendir. Arapların çoğunu, **الخضِر**’i, sararmamış süsten yeşermiş olan şey diye yaptıklarını gördüm; hayvan ondan azar azar otlar; ondan çokça almaz; böylece karınları ondan **تحبَط** etmez. Tarafe onu zikretti; yaz bitkisinden olduğunu şu sözünde beyan etti:
كنَباتِ المخْزِ يمأَدْنَ إذا
أنَبتَ الصَّيفُ عَسَالِيجَ الخَضِر

Böylece **الخَضِر** yaz otlağındandır; baharın serbest baklagillerinden değildir. Davar onu ağır bulmaz ve karınları ondan **تحبَط** etmez. **الخُضارَة** ise kış baklagillerindendir; **الْجَنبة**’den değildir. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) **آكلة الخَضِر**’i, dünyayı alma ve toplamada iktisat eden, onu yığmada ve ona hırs göstermede israf etmeyen kimseye misal vurdu; onun, **آكِلَة الخَضِر**’in kurtulduğu gibi onun vebalinden kurtulacağını (beyan etti). Görmüyor musun, dedi: O, **الخِضِر**’den isabet edince güneşin gözüne yönelir; dışkılar ve idrar yapar. Dışkıladığında **حَبَطُها** gitmiş olur. Hayvan ancak dışkılamaz, idrar yapmaz ve karınları üzerine bağlanıp tutulursa **تَحْبَط** eder.

Ve onun sözü: ( **إن هَذَا المَالَ خَضِرَةٌ حُلوْة** ) — buradaki **الخَضِرَةُ** yumuşak, taze (olan)dır. Onun tatlılığına, ona rağbetine ve insanların ona rağbetine rağmen, Allah’ın onu dünyasında ve âhiretinde nimetinin vebalinden koruması için, ondan miskine ve yetime vermeye teşvik etti.

Leys dedi: **الحَبِطَاتُ**: Temîm’den bir kabiledir; onlardan el-Misver b. Abbâd el-**الحَبَطِيّ**.

Ebû Ubeyd dedi: Onlara ancak **الحَبطات** denildi; çünkü onlardan biri olan el-Hâris b. Mâzin b. Amr b. Temîm el-**الحَبِط** bir seferde idi; ona, davara isabet eden **الحَبَط** benzeri isabet etti; ona nisbet edildiler. Ve “falanca el-**الحَبَطيّ**” denir. Dedi: **الحَبِط**’a nisbet ettiklerinde **حَبَطِيٌّ** derler; **سَلِمَة**’ye nisbet ettiklerinde **سَلَمِيّ** derler; **شَقِرَة**’ye nisbet ettiklerinde **شَقَرِيّ** derler. Bu, çok kesreleri kerih gördükleri için; açtılar.

Dedim: Amelin **حَبْط**’ı ve bâtıl oluşunun, ancak karın **حبَط**’ından alınmış olduğunu görürüm; çünkü **الحَبط** sahibi helâk olur; aynı şekilde münafığın ve müşrikin ameli **يَحْبط** olur. Ancak onlar, “ameli **حَبِطَ**; **يَحْبَطَ** **حَبْطاً**” sözünden bâ’yı sâkin kıldılar; “karnı **حَبِط**; **يَحْبَط** **حَبَطاً**”dan onu harekeli yaptılar. Bu, İbnü’s-Sikkît’ten ve başkasından bize sabit kılındığı gibidir.

“Öldürülenin kanı **حَبِطَ** eder; **يَحْبَطُ** **حَبْطاً**” denir; heder edildiğinde. Ve “kuyunun suyu **حَبِط** **حَبْطاً**” denir; gittiğinde.

Ebû Bekir b. Osman bana haber verdi; Ebû Hâtim’den, Ebû Zeyd’den: Bir bedevîden, “( **فَقَدْ حَبَطَ عَمَلُه** )”yi bâ’yı fetha ile okuduğunu nakletti; ve “**يَحْبُط** **حُبُوطاً**” dedi.

Dedim: Bunu ondan başkasından işitmedim. Kıraat: ( **فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ** ) ( **المائدة** : 5 ).

“**فَرَسٌ حَبِطُ القُصَيْرَى**” denir; iki böğrü şişkin olduğunda. Ondan Câ‘dî’nin sözü:
فَلِيقُ النَّسَا حَبِطُ المَوْقِفَيْن يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأشْعَبِ

Ata “**حَبِط**” demezler; ta ki onu **القُصَيْرى**’ya yahut **الخاصرة**’ye yahut **الموقف**’e izafe edinceye kadar; çünkü onun **حَبَط**’ı, böğürlerinin şişmesidir.

( **بطح** ) : Leys dedi: **البَطْحُ** “onu yüzüstü **بَطَحَه** ettin de o **انْبَطَح** etti” sözündendir. Dedi: **البَطْحاءُ**: içinde küçük çakıl bulunan bir sel yatağıdır; genişleyip enine olursa o **أَبْطَحُ**’tır; Mekke’nin **بَطْحَاء**’sı ve onun **أَبْطَحُ**’ı.

Dedi: Ve Minâ, **الأبْطِح**’dendir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **قريش البِطَاح**: Mekke’nin iki **أَخْشَب**’i arasındaki **الشِّعْب**’e inenlerdir. **قُريش الظواهر**: **الشِّعْب**’in dışına inenlerdir. İkisinin en kerîmi **قُرَيْش البِطَاح**’tır.

“Falanca **تَبَطَّح** etti” (denir); yüzü üzerine, yer yüzü üzerinde uzanmış olarak **اسْبَطَرَّ** ettiğinde. Ondan râcizin sözü:
إذا تَبَطَّحْنَ عَلَى المَحَامِلِ
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ

( **النوادر** )’de: **البُطاحُ**: hummadan alınan bir hastalıktır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; o dedi: **البُطَاحِيُّ** **البُطَاح**’tan alınmıştır; o, şiddetli hastalıktır.

Ve **بُطَاح**: Benî Yerbû‘ için bir menzildir; Lebîd onu zikretti; dedi ki:
تَرَبَّعَتِ الأشْرَافَ ثُمَّ تَصَيَّفَت
حِسَاءَ البُطَاحِ وانْتَجَعْنَ السَّلاَئلاَ

Ve **البَطِيحَةُ**: Vâsıt ile Basra arasındaki (yer)dir: genişliğinden iki ucu görülmeyen, birikmiş sudur; Dicle ve Fırat suyunun çekildiği yerdir. Basra ile Ahvâz arasındaki çekilme yerleri de böyledir. Ve **الطَّفُّ**: **البَطِيحَة**’nin sahilidir; o da **البَطَائح**’tir.

“Sel **تَبَطَّحَ** etti” (denir); geniş bir akışla aktığında. Zü’r-Rumme dedi:
ولا زَالَ من نَوْءِ السِّمَاكِ عَلَيْكُما
ونوءِ الثُّريَّا وَابِلٌ مُتَبَطِّح

Ebû Saîd dedi: “O, bir adamın **بَطْحَة**’sıdır” denir; “bir adamın **قامة**’sı” sözün gibi.

Nadr dedi: **الأبْطَحُ**: **المَيْثَاء**’nın, **التَّلْعة**’nın ve vadinin karnıdır; o **البَطْحَاء**’dır. O, içlerinde sellerin sürüklediği şeylerden, onların karınlarındaki kolay (düz) topraktır. “Vâdinin **أَبْطَح**’ına geldik; onun üzerinde uyuduk” denir. Ve onun **بَطْحَاؤُه** da onun gibidir; o, onun toprağı ve yumuşak, kolay çakılıdır. Çoğulu **الأبَاطِحُ**’tır; hiçbir şey bitirmez; ancak sel yatağının karnıdır. “Vadi bu yerde **انْبَطَح** etti” denir; yani orada genişledi.

Ebû Amr: **البَطِحُ**: **بطحاء** içinde kumdur. Mekâna **أَبْطَح** adı verildi; çünkü su onda **يَنْبَطِح** eder; yani sağa ve sola gider. Ve **البَطِحُ** **الأَبْطَح** manasındadır. Lebîd dedi:
يَزَعُ الهَيَام عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عَلَى الكُثْبَانِ

Bize Ebû Yezîd, Abdülcebbâr’dan, Süfyân’dan, Hişâm b. Urve’den, babasından rivayet etti; dedi: Ömer, mescidi ilk **بَطَحَ** eden idi; dedi ki: Onu mübârek vadiden **ابْطَحُوه** edin. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) **العَقِيق**’te uyuyordu; ona denildi ki: Sen mübârek vadidesin. Onun sözü: “mescidi **بَطَحَ** etti” yani içine çakıl attı ve onu onunla sağlamlaştırdı.

İbn Şümeyl dedi: Vâdinin **بَطْحَاء**’sı ve onun **أَبَطَح**’ı: sel yatağının karnındaki, onun yumuşak, kolay çakılıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والطاء وما يثلثهما)
(بطغ) الباء والطاء والغين ([1]) أصلٌ واحد، وهو التلطُّخ بالشيء. قال الراجز([2]):
* لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ *
(بطل) الباء والطاء واللام أصلٌ واحد، وهو ذَهاب الشيء وقِلَّة مُكثه ولُبْثه. يقال بَطَلَ الشيءُ يَبطُل بُطْلاً وبُطُولاً. وسُمِّي الشيطانُ الباطلَ لأنه لا حقيقةَ لأفعاله، وكلُّ شيءٍ منه فلا مَرْجُوعَ لـه ولا مُعَوَّلَ عليه. والبَطَل الشُّجاع. قال اصحب هذا القياس ([3]) سُمّي بذلك لأنه يُعرِّض نَفْسَه للمتالف. وهو صحيحٌ، يقال: *بَطَلٌ بيِّنُ البُطولة والبَطالة. وقد قالوا: امرأةٌ بَطَلَةٌ. فأمّا قولهم في المَثَل: "مُكرَهٌ أخوكَ لا بَطَل" فقد اختُلِفَ فيه. قال قوم: المثل لجَرْول ابن نَهْشلِ بن دارم، وكان جباناً ذا خَلْقٍ كامل، وأنَّ حَيّاً من العرب غَزَا بني دارم فاقتَتَلُوا هم وبنُو دارمٍ قتالاً شديداً، حتى كثُرتِ القَتْلى، وجاء جَرْوَلٌ فرأى رجلاً يَسُوقُ ظعِينةً فلما رآه الرّجل خَشِيهُ لكمالِ خَلْقِه، وهو لا يعرفه، فقال جَرول: "أنا جَرْوَل بنُ نَهشَل، في الحَسَب المُرَفَّل([4])"، فعطَفَ عليه الرّجلُ وأخذَهُ وكَتفَه وهو يقول:
إذا ما رأيت امرأً في الوغى  *** فذكِّرْ بنفسك يا جرولُ
حتى انتهى به إلى قائِد الجيش، وقد كان عَرفَ جُبْنَ جرول، فقال: يا جَرْولُ، ما عَهدْناك تُقاتل الأبطال، وتُحبُّ النِّزال! فقال جرول: "مُكرَهٌ أخُوكَ لا بَطَلٌ".
وقال قوم: بل المَثل لِبَيْهَس، وقد ذكر حديثُه في غير هذا الباب بطُوله.
ويقال رجل بطَّالٌ بيِّن البَطالة.وذَهَبَ دمُه بُطْلاً، أي هَدَرا.
(بطن) الباء والطاء والنون أصلٌ واحدٌ لا يكاد يُخْلِف، وهو إنْسِيُّ الشيءِ والمقُبْلِ مِنه. فالبطن خِلافُ الظهر. تقول بَطَنْتُ الرّجلَ إذا ضربْتَ بَطنَه. قال بعضهم:
* إذا ضَرَبْتَ مُوقَراً فابْطُنْ لَهُ([5]) *
وباطِنُ الأمْرِ دَُِخْلَته، خلافُ ظاهِرِه. والله تعالى هو الباطنُ؛ لأنه بَطَن الأشياءَ خُبْراً. تقول: بطَنْتُ هذا الأمْرَ، إذا عرفْتَ باطنَه. والبَطِين: الرّجُل العظيم البَطْن. والمَبْطُون العَليل البَطْن. والمِبْطان: الكثيرُ الأكْل. والمُبْطِن الخَميصُ البَطْن. والبُطْنانُ بُطْنانُ القُذَذ. والبَطنُ من العرب دونَ القَبيلة. والبُطَيْنُ نجْمٌ، يقال إنه بطْنُ الحَمَل([6]).والبِطان بِطان الرَّحْل، وهو حِزامهُ، وذلك أنه يلي البَطنَ.
ومن هذا الباب قولُهم لِدُخَلاء الرّجُل الذين يَبْطُنُون أمْرَه: هم بِطانَتُه. قال الله تعالى: ﴿لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ﴾ [آل عمران 118]. ويقال تبطَّنْتُ الكَلأَ، إذا جَوَّلْتَ فيه. قال:
قَدْ تَبَطَّنْتُ وتَحْتي جَسْرَةٌ *** حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ([7])(بطأ) الباء والطاء والهمزة أصلٌ واحد وهو البُطْء في الأمر. أبطأ إبطاءً وبُطْأً([8])، ورجلٌ بَطِيءٌ وقومٌ بِطَاءٌ. قال:
ومبثوثةٍ بَثَّ الدّبا مُسَبْطرة  *** رددت على بِطَائها من سِراعِها
(بطح) الباء والطاء والحاء أصلٌ واحد، وهو تبسُّطُ الشيءِ وامتدادُه. قال الخليل: البَطْحُ من قولك بَطَحَه على وَجْهه بَطْحاً. والبطحاء: مَسِيلٌ فيه دُقاق الحَصَى، فإذا اتَّسع وعَرُض سُمّي أبطَح. قال ذو الرُّمَّة:
كأنَّ البُرَى والعَاجَ عِيجَتْ مُتُونها *** على عُشَرٍ نَهَّى به السَّيْلَ أَبطَحُ([9])وقال في التبطح:
إذا تَبَطَّحْنَ على المَحامِلِ  *** تَبَطُّحَ البَطِّ بجَنْبِ السَّاحلِ([10])وتبطَّح السَّيْلُ إذا سالَ سَيْلاً عريضاً. قال ذو الرُّمّة:
ولا زَالَ مِنْ نَوْءِ السِّماكِ عليكُما *** ونوء الزُّبانَى وابِلٌ متبطِّحُ([11])قال ابنُ الأعرابي: الأبطح أَثرُ السَّيل واسعاً كان أو ضيِّقاً، والجمع أباطح.
قال أهلُ العربيّة: [جُمِعَ] جَمْعَ الأسماء التي جاءت على أفعل، نحو الأحامد والأساود، وذلك لغلبته على المعنى، حتى صار كالاسم. قال الخليل: البَطيحة ما بين واسط والبَصْرة ماءٌ مستَنْقِعٌ لا يُرى طَرَفاه من سَعَتِه، وهو مَغِيض دِجلَة والفُرات([12]). وبَطْحاءُ مَكَّة مِنْ هذا. قال الدّرَيديّ: قُريش البِطاح الذين يَنزِلُون بَطحاءَ مكَّة، وقُريشُ الظَّواهِرِ الذين يَنْزِلون ما حَوْلَ مَكَّة. قال:
فلو شَهِدَتْني مِن قُريشٍ عِصابةٌ *** قُريشِ البِطاحِ لا قُريشِ الظَّواهِرِ([13])قال: فيُسمَّى التُّراب البَطْحاء، يُقال دَعَا ببَطحا قشرها([14]). وأنشدَ:
شَرَّابَة لِلَبَنِ اللِّقاحِ *** حَلاَّلة بجَرَعِ البِطاحِ
قال الفرّاء: ما بيني وبينَه إلاّ بَطْحَة، يريد قامة الرّجُل، فما كان بينَك وبينَه في الأرض قيل بَطْحة، وما كان بينَك وبينه في شيءٍ مرتفع فهو قامة. والبُطاح مَرَضٌ شَبيهٌ([15]) بالبِرْسام وليس* به؛ يقال هو مَبْطُوحٌ.
(بطخ) الباء والطاء والخاء كلمةٌ واحدة، وهو البِطِّيخ وما أُرَاها أصلاً، لأنّها مقلوبة من الطِّـبِّيخ([16])، وهذا أَقْيَس وأحْسَن اطراداً. وقد كتب في بابه.
(بطر) الباء والطاء والراء أصلٌ واحد وهو الشَّقُّ. وسُمّي البيطار لذلك. ويقال له أيضاً المُبَيْطِر. قال النَّابغة:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها  *** شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ([17])فالعضَدُ داءٌ يأخُذُ في العَضُد.
ويُحمَل عليها البَطَر، وهو تجاوُزُ الحَدِّ في المَرَح.
وأما قولهم: ذهب دَمُه بَِطْراً، فقد يجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل، ويمكن أن يقال إنّه شقَّ مَجْراه شقّاً فذهب، وذلك إذا أُهْدِر.
(بطش) الباء والطاء والشين أصلٌ واحد، وهو أخذ الشيء بقَهْر وغَلبةٍ وقُوّة. قال الله تعالى: ﴿إنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ﴾ [البروج 12]. ويَدٌ باطشة.
---------------------
([1]) في الأصل: "بطع، الباء والطاء والعين"، صوابهما بالغين.
([2]) هو رؤبة بن العجاج. انظر ديوانه 98 واللسان (بطغ، دبق). وروايته في الديوان واللسان (بدغ): "لم يبدغ".
([3]) كذا وردت هذه العبارة.
([4]) الترفيل: التسويد والتعظيم. وفي الأصل: "المرقل" بالقاف، تحريف.
([5]) بعده كما في اللسان (16: 199):
تحت قصيراه ودون الجله  *** فإن أن تبطنه خير لـه
          يقول: إذا ضربت بعيرا موقرا بحمله فاضربه في موضع لا يضره، مثل بطنه.
([6]) الحمل: نجوم على صورة الحمل. وفي الأصل: "الجمل"، تحريف.
([7]) البيت للبيد في ديوانه 11 طبع فينا سنة 1881. وعجزه في اللسان (فتل). والكلمة الأولى من البيت ساقطة في الأصل.
([8]) في الجمهرة: "أبطأ يبطئ إبطاء، والاسم البطء يا هذا".
([9]) البيت في ديوان ذي الرمة 81.
([10]) البيتان في اللسان (بطح).
([11]) البيت في الديوان 77 واللسان (بطح). والزبانى: واحد زبانيا العقرب، وهما كوكبان مفترقان يسقطان في زمان الصيف. وفي اللسان والديوان "ونوء الثريا". وانظر الأزمنة والأمكنة
(1: 193-311). وقبل البيت وهو مطلع القصيدة:
أمنزلتي مي سلام عليكما  *** على النأي والنائي يود وينصح
([12]) مثله في اللسان. وزاد "وكذلك مغايض ما بين بصرة والأهواز".
([13]) البيت في اللسان (بطح) والجمهرة (1: 225)، وقد نسب في معجم البلدان (2: 213) إلى ذكوان مولى مالك الدار.
([14]) كذا وردت هذه العبارة.
([15]) في الأصل: "تنبيه".
([16]) في اللسان: "والطبيخ بلغة أهل الحجاز البطيخ، وقيده أبو بكر بفتح الطاء".
([17]) في الأصل: "الفريسة"، صوابه في الديوان 20 واللسان (عضد، بطر) وما سيأتي في (عضد).
ـ

##### Türkçe

(**باب الباء والطاء وما يثلثهما**)

(**بطغ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الغين** ([1]) tek bir asıldır; o da bir şeyle bulaşmaktır. **الراجز**([2]) dedi:
* **لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ** *

(**بطل**) **الباء** ve **الطاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da şeyin gitmesi ve kalışının ve duruşunun azlığıdır. Denir: **بَطَلَ** şey **يَبطُل** **بُطْلاً** ve **بُطُولاً**. Ve şeytana **الباطل** adı verildi; çünkü fiillerinin hakikati yoktur; ondan olan her şey için de ona dönülecek bir şey yoktur ve ona dayanılmaz. Ve **البَطَل** yiğittir. Dedi: bu kıyası sahiplen ([3]); bununla adlandırıldı, çünkü nefsini helâk yerlere arz eder. Ve o sahihtir; denir: * **بَطَلٌ** açık **البُطولة** ve **البَطالة** sahibidir. Ve demişlerdir: **امرأةٌ بَطَلَةٌ**. Amma meseldeki sözleri: “**مُكرَهٌ أخوكَ لا بَطَل**” hakkında ihtilaf edilmiştir. Bir kavim dedi: mesel **جَرْول ابن نَهْشلِ بن دارم**’ındır; ve o korkaktı, tam bir yaratılış sahibi idi; ve Araplardan bir hayy **بني دارم**’e gazâ etti de onlar ve **بنُو دارمٍ** şiddetli bir savaşla çarpıştılar; nihayet öldürülenler çoğaldı; ve **جَرْوَلٌ** geldi, bir adamın bir **ظعِينةً** sevk ettiğini gördü; adam onu görünce, yaratılışının tamlığından dolayı ondan korktu, hâlbuki onu tanımıyordu; **جَرول** dedi: “**أنا جَرْوَل بنُ نَهشَل، في الحَسَب المُرَفَّل**([4])”; bunun üzerine adam ona yöneldi, onu aldı ve onu bağladı, şöyle derken:
إذا ما رأيت امرأً في الوغى  *** فذكِّرْ بنفسك يا جرولُ
Nihayet onu ordu kumandanına götürdü; o, **جرول**’ün korkaklığını bilmişti; dedi: ey **جَرْولُ**! seni kahramanlarla çarpışır, ve dövüşmeyi sever olarak bilmezdik! **جرول** dedi: “**مُكرَهٌ أخُوكَ لا بَطَلٌ**”.
Bir kavim dedi: bilakis mesel **بَيْهَس**’indir; onun haberi bu babın dışında uzun uzadıya zikredilmiştir.
Ve denir: **رجل بطَّالٌ** açık **البَطالة** sahibidir. Ve kanı **بُطْلاً** gitti; yani heder.

(**بطن**) **الباء** ve **الطاء** ve **النون** tek bir asıldır; neredeyse hiç şaşmaz; o da şeyin içi ve ondan öne gelen kısımdır. Artık **البطن** **الظهر**’ün zıddıdır. Dersin: **بَطَنْتُ** adamı, karnına vurduğun zaman. Bazıları dedi:
* **إذا ضَرَبْتَ مُوقَراً فابْطُنْ لَهُ**([5]) *
Ve işin **باطِنُ**’i onun iç yüzüdür; **ظاهِرِه**’nin zıddı. Ve Allah Teâlâ **الباطنُ**’dur; çünkü şeyleri haberce içten kuşatmıştır. Dersin: **بطَنْتُ** bu işi; iç yüzünü bildiğin zaman. Ve **البَطِين**: büyük karınlı adam. Ve **المَبْطُون**: karın hastası. Ve **المِبْطان**: çok yiyen. Ve **المُبْطِن**: karnı içeri çekik olan. Ve **البُطْنانُ**: **القُذَذ**’in **بُطْنانُ**’ı. Ve Araplardan **البَطنُ**, kabileden aşağıdır. Ve **البُطَيْنُ** bir yıldızdır; denir ki o **الحَمَل**’in karnıdır([6]). Ve **البِطان**: **الرَّحْل**’in **بِطان**’ıdır; o onun kuşağıdır; çünkü o karna bitişir.
Ve bu babdandır: adamın işinin içine giren içli dışlı kimselerine onların **بِطانَتُه** demeleri. Allah Teâlâ dedi: ﴿**لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ**﴾ [Âl-i İmrân 118]. Ve denir: **تبطَّنْتُ الكَلأَ**, onun içinde dolaştığın zaman. Dedi:
قَدْ تَبَطَّنْتُ وتَحْتي جَسْرَةٌ *** حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ([7])

(**بطأ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da işte yavaşlıktır. **أبطأ** **إبطاءً** ve **بُطْأً**([8]); ve **رجلٌ بَطِيءٌ** ve **قومٌ بِطَاءٌ**. Dedi:
ومبثوثةٍ بَثَّ الدّبا مُسَبْطرة  *** رددت على بِطَائها من سِراعِها

(**بطح**) **الباء** ve **الطاء** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin yayılıp düzleşmesi ve uzanmasıdır. **الخليل** dedi: **البَطْحُ**, senin “**بَطَحَه** onu yüzü üzerine **بَطْحاً**” sözündendir. Ve **البطحاء**: içinde küçük çakıl bulunan bir akıntı yatağıdır; genişleyip enine yayıldığında ona **أبطَح** denir. **ذو الرُّمَّة** dedi:
كأنَّ البُرَى والعَاجَ عِيجَتْ مُتُونها *** على عُشَرٍ نَهَّى به السَّيْلَ أَبطَحُ([9])
Ve **التبطح** hakkında dedi:
إذا تَبَطَّحْنَ على المَحامِلِ  *** تَبَطُّحَ البَطِّ بجَنْبِ السَّاحلِ([10])
Ve sel **تبطَّح** eder; geniş bir akışla aktığı zaman. **ذو الرُّمّة** dedi:
ولا زَالَ مِنْ نَوْءِ السِّماكِ عليكُما *** ونوء الزُّبانَى وابِلٌ متبطِّحُ([11])
**ابنُ الأعرابي** dedi: **الأبطح**, selin izi; geniş de olsa dar da olsa; çoğulu **أباطح**’tır.
Arap dili ehli dedi: [toplandı] **أفعل** üzere gelen isimlerin cem‘i gibi; **الأحامد** ve **الأساود** gibi; bu, manaya galebesinden dolayıdır; nihayet isim gibi oldu. **الخليل** dedi: **البَطيحة**: **واسط** ile **البَصْرة** arasında, genişliğinden dolayı iki ucu görülmeyen, birikmiş sudur; o, **دِجلَة** ve **الفُرات**’ın çekildiği yerdir([12]). Ve **بَطْحاءُ مَكَّة** de bundandır. **الدّرَيديّ** dedi: **قُريش البِطاح**: **بَطحاءَ مكَّة**’ye inenlerdir; ve **قُريشُ الظَّواهِرِ**: Mekke’nin çevresine inenlerdir. Dedi:
فلو شَهِدَتْني مِن قُريشٍ عِصابةٌ *** قُريشِ البِطاحِ لا قُريشِ الظَّواهِرِ([13])
Dedi: toprağa **البَطْحاء** adı verilir; denir: **دَعَا ببَطحا قشرها**([14]). Ve şu beyiti okudu:
شَرَّابَة لِلَبَنِ اللِّقاحِ *** حَلاَّلة بجَرَعِ البِطاحِ
**الفرّاء** dedi: benimle onun arasında ancak bir **بَطْحَة** vardır; adamın boyunu kasteder. Seninle onun arasında yerde olan şeye **بَطْحة** denir; seninle onun arasında yüksek bir şeyde olan ise **قامة**’dır. Ve **البُطاح**: **البِرْسام**’a benzer bir hastalıktır([15]) ama o değildir; denir: o **مَبْطُوحٌ**’tur.

(**بطخ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الخاء** tek bir kelimedir; o da **البِطِّيخ**’tir; ve onu asıl görmüyorum; çünkü o **الطِّـبِّيخ**’ten kalb edilmiştir([16]); ve bu daha kıyaslı ve daha güzel bir sürekliliktir. Onun babında yazılmıştır.

(**بطر**) **الباء** ve **الطاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da yarmadır. Ve **البيطار** bunun için adlandırıldı. Ve ona ayrıca **المُبَيْطِر** de denir. **النَّابغة** dedi:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها  *** شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ([17])
Artık **العَضَدُ**, **العَضُد**’da olan bir hastalıktır.
Ve bunun üzerine **البَطَر** taşınır; o, sevinçte haddi aşmaktır.
Ve “kanı **بَِطْراً** gitti” sözlerine gelince; asıldan şâz olması caizdir; ve denilebilir ki: yolunu bir yarma ile yardı da gitti; bu, heder edildiği zaman olur.

(**بطش**) **الباء** ve **الطاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da bir şeyi kahır ve galebe ve kuvvetle almaktır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**إنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ**﴾ [Burûc 12]. Ve **يَدٌ باطشة**.

---------------------
([1]) Asılda: “بطع، **الباء** ve **الطاء** ve **العين**”; doğruları **بالغين** iledir.
([2]) O, **رؤبة بن العجاج**’dır. Dîvânına 98 ve Lisân’a (بطغ، دبق) bak. Dîvân ve Lisân’daki rivayeti (بدغ): “**لم يبدغ**”.
([3]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([4]) **الترفيل**: efendileştirme ve yüceltme. Asılda: “**المرقل**” **بالقاف** ile; tahriftir.
([5]) Ondan sonra, Lisân’da olduğu gibi (16: 199):
تحت قصيراه ودون الجله  *** فإن أن تبطنه خير لـه
          Diyor ki: yüküyle yüklü bir deveye vurduğun zaman, ona zarar vermeyen bir yere vur; karnı gibi.
([6]) **الحمل**: koç suretinde yıldızlardır. Asılda: “**الجمل**”; tahriftir.
([7]) Beyit, **لَبيد**’indir; dîvânında 11; 1881 yılında Viyana’da basılmıştır. İkinci mısra Lisân’da (فتل)’dedir. Beytin ilk kelimesi asılda düşmüştür.
([8]) **الجمهرة**’de: “**أبطأ يبطئ إبطاء، والاسم البطء يا هذا**”.
([9]) Beyit, **ذو الرمة** dîvânında 81’dedir.
([10]) İki beyit Lisân’da (بطح)’tadır.
([11]) Beyit dîvânda 77 ve Lisân’da (بطح)’tadır. Ve **الزبانى**: akrebin **زبانيا**’sının bir tekilidir; ve onlar yaz zamanında batan iki ayrı yıldızdır. Lisân ve dîvânda “**ونوء الثريا**”dır. **الأزمنة والأمكنة**’ye bak (1: 193-311). Beyitten önce, o kasidenin matlaı olan beyit:
أمنزلتي مي سلام عليكما  *** على النأي والنائي يود وينصح
([12]) Bunun benzeri Lisân’dadır. Ve “ve aynı şekilde Basra ile Ahvaz arasındaki çekilme yerleri” ziyade etti.
([13]) Beyit Lisân’da (بطح) ve **الجمهرة**’de (1: 225)’tedir; **معجم البلدان**’da (2: 213) **ذكوان مولى مالك الدار**’a nisbet edilmiştir.
([14]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([15]) Asılda: “**تنبيه**”.
([16]) Lisân’da: “**والطبيخ بلغة أهل الحجاز البطيخ، وقيده أبو بكر بفتح الطاء**”.
([17]) Asılda: “**الفريسة**”; doğrusu dîvânda 20 ve Lisân’da (عضد، بطر) ve (عضد)’da gelecek olandır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ط ح
بطحه على وجهه فانبطح‏.‏
ونظـر حويـص إلـى قبـر عامـر بـن الطفيـل فقـال‏:‏ هـو فـي طـول بطحتـي‏.‏
أراد فـي طول قدي منبطحاً علـى الـأرض وهـي مـن البطـح كمـا أن القامـة من القيام‏.‏
تقول للرجل‏:‏ كيف بيتك فيقول‏:‏ قامة في بطحة يريد سمكه وسعته‏.‏
وحبذا بطحاء مكة‏!‏ وهو من أهل الأبطح‏.‏
وأنشد‏:‏ لنـا نبعة فرعها في السماء ومغرسها سرة الأبطـح وهم قريش البطاح والأباطح‏.‏
قال‏:‏ وبطاح بطح‏:‏ واسعة عريضة‏.‏
وتبطح السيل‏:‏ اتسع مجراه‏.‏
قال ذو الرمة ولازال من نوء السماك عليكما ونـوء الثريـا وابـل متبطح وتبطح فلان‏:‏ تبوأ الأبطح‏.‏
قال‏:‏ هلاّ سألت عن الذين تبطحوا كرم البطـاح وخيـر سـرة وادي

##### Türkçe

ب ط ح
Onu yüzü üzerine yatırdı da o da yüzüstü yattı.
Huways, Âmir b. et-Tufeyl’in kabrine baktı da dedi ki: “O, benim **بطحتي**’min uzunluğu kadardır.”
Yeryüzü üzerine yüzüstü yatmış olarak boyumun uzunluğu kadar demek istedi; o, **البطح**’tandır; tıpkı **القامة**’nin **القيام**’dan olması gibi.
Erkeğe dersin ki: “Evin nasıldır?” O da der ki: “Bir **قامة** bir **بطحة** içinde”; kalınlığını ve genişliğini ister.
Mekke’nin **بطحاء**’sı ne de güzeldir! Ve o, **الأبطح** ehlin­dendir.
Ve inşad etti:
“Bizim bir **نبعة**’miz vardır; dalı göktedir, dikildiği yer **الأبطح**’ın göbeğidir.” Ve onlar, Kureyş’tir: **البطاح** ve **الأباطح**.
Dedi ki: Ve **بطاح** (çoğulu) **بطح**: geniş, enli.
Ve sel **تبطح** etti: yatağı genişledi.
Zû’r-Rumme dedi:
“Ve hâlâ ikinizin üzerinde **السماك**’ın doğuşundan, **الثريا**’nın doğuşundan, genişleyip yayılan sağanak (vardır).”
Ve falan kimse **تبطح** etti: **الأبطح**’ı yurt edindi.
Dedi ki:
“Keşke **تبطحوا** edenleri sorsaydın; **البطاح**’ın keremi ve bir vadinin göbeğinin hayırlısı.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَطْحُ: البَسْطُ.
بَطَحه على وجهه يَبطَحُه بَطْحاً أَي أَلقاه على وجهه فانْبَطَح. وتَبَطَّحَ فلان إِذا اسْبَطَرَّ على وجهه ممتدّاً على وجه الأَرض؛ وفي حديث الزكاة: بُطِحَ لها بقاعٍ أَي أُلقي صاحبها على وجهه لتطأَه. والبَطْحاءُ: مَسِيلٌ فيه دُقاقُ الحَصى. الجوهري: الأَبْطَحُ مَسِيل واسِع فيه دُقاقُ الحَصى. ابن سيده: وقيل بَطْحاءُ الوادي تراب لَيِّنٌ مما جَرَّتْه السُّيُولُ، والجمع بَطْحاواتٌ وبِطاحٌ. يقال: بِطاحٌ بُطَّحٌ، كما يقال أَعوامٌ عُوَّمٌ، فإِن اتسع وعَرُضَ، فهو الأَبطَحُ، والجمع الأَباطِحُ، كسَّروه تكسير الأَسماء، وإِن كان في الأَصل صفة لأَنه غلب كالأَبْرَقِ والأَجْرَع فجرى مجرى أَفْكَل؛ وفي حديث عمر: أَنه أَول من بَطَحَ المسجدَ، وقال: ابْطَحُوه من الوادي المبارك، أَي أَلقَى فيه البَطْحاءَ، وهو الحصى الصِّغار. قال ابن الأَثير: وبَطْحاءُ الوادي وأَبْطَحُه حَصاه اللين في بطن المَسِيل؛ ومنه الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، صلَّى بالأَبْطَح؛ يعني أَبْطَح مكة، قال: هو مسيل واديها. الجوهري: والبَطِيحَةُ والبَطْحاءُ مثل الأَبْطَحِ، ومنه بَطْحاءُ مكة. أَبو حنيفة: الأَبْطَحُ لا يُنْبِتُ شيئاً إِنما هو بطن المَسِيل النضر. الأَبْطَحُ: بَطْنُ المَيْثاء والتَّلْعَةِ والوادي، وهو البَطْحاءُ، وهو التراب السهل في بطونها مما قد جَرَّته السيول؛ يقال: أَتينا أَبْطَحَ الوادي فنمنا عليه، وبَطْحاؤُه مثله، وهو ترابه وحصاه السَّهْلُ اللَّيِّنُ.
أَبو عمرو: البَطِحُ رمل في بَطْحاءَ، وسمِّي المكان أَبْطَحَ لأَنَّ الماء يَنْبَطِح فيه أَي يذهب يميناً وشمالاً. والبَطِحُ: بمعنى الأَبْطَحِ؛ وقال لبيد:
يَزَعُ الهَيَامَ عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عن الكُثْبانِ
وفي الحديث: كان عُمَرُ أَوَّلَ من بَطَحَ المسجد، وقال: ابْطَحُوه من الوادي المبارك، وكان النبي، صلى الله عليه وسلم، نائماً بالعَقِيقِ، فقيل: إِنك بالوادي المبارك؛ قوله: بطح المسجد أَي أَلقى فيه الحصى ووَثَّرَه به. ابن شميل: بَطْحاءُ الوادي وأَبطَحُه حصاه السهل اللين في بطن المسيل.
واسْتَبْطَحَ الوادي وانْبَطَحَ في هذا المكان أَي اسْتَوْسَعَ فيه. وتَبَطَّح المكان وغيره: انبسط وانتصبَ؛ قال:
إِذا تَبَطَّحْنَ على المَحامِلِ،
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ
وفي حديث ابن الزبير وبناء البيت: فأَهابَ بالناسِ إِلى بَطْحِه أَي تسويته. وتَبَطَّحَ السَّيلُ: اتَّسع في البَطْحاءِ؛ وقال ابن سيده: سال سَيْلاً عريضاً؛ قال ذو الرمة:
ولا زالَ، من نَوْءِ السِّماكِ عليكما
ونَوْءِ الثُّرَيَّا، وابِلٌ مُتَبَطِّحُ
الأَزهري: وفي النوادر: البُطاحُ مَرَضٌ يأْخذ من الحُمَّى؛ وروي عن ابن الأَعرابي أَنه قال: البُطاحِيُّ مأْخوذ من البُطاحِ، وهو المرض الشديد. وبَطْحاءُ مكة وأَبْطَحُها: معروفة، لانْبِطاحِها، ومِنًى من الأَبْطَحِ، وقُرَيشُ البِطاحِ: الذين ينزلون أَباطِحَ مكة وبَطْحاءَها، وقريشُ الظَّواهر: الذين ينزلون ما حول مكة؛ قال:
فلو شَهِدَتْني من قُرَيْشٍ عِصابَةٌ،
قُرَيْشِ البِطاحِ، لا قُرَيشِ الظواهِر.
الأَزهري ابن الأَعرابي: قريس البطاح هم الذين ينزلون الشِّعْبَ بين أَخْشَبَيْ مكة، وقريشُ الظواهر الذين ينزلون خارجَ الشِّعْب، وأَكرمُهما قريش البطاح. ويقال: بينهما بَطْحةٌ بعيدة أَي مسافة؛ ويقال: هو بَطْحةُ رجل، مثل قولك قامَةُ رجل.
والبَطِيحَة: ما بين واسطَ والبَصْرة، وهو ماء مُسْتَنْفِع لا يُرَى طرفاه من سَعَته، وهو مَغِيضُ ماء دِجْلَة والفُرات، وكذلك مَغايِضُ ما بين بَصْرَةَ والأَهْواز. والطَّفُّ: ساحلُ البَطِيحةِ، وهي البَطائِحُ. والبُطْحانُ وبُطاحُ: موضع. وفي الحديث ذِكْرُ بُطاحٍ، هو بضم الباءِ وتخفيف الطاء: ماء في ديار بني أَسد، وبه كانت وقعة أَهل الرِّدة. وبَطائِحُ النَّبَطِ بين العِراقَيْنِ. الأَزهري: بُطاحٌ منزل لبني يَربوع، وقد ذكره لبيد فقال:
تَرَبَّعَتِ الأَشْرافُ، ثم تَصَيَّفَتْ
حِساءَ البُطاحِ، وانْتَجَعْنَ السَّلائِلا
وبُطْحانُ: موضع بالمدينة. وبُطْحانَى: موضع آخر في ديار تميم، ذكره العجاج:
أَمْسى جُمانٌ كالدَّهِينِ مُضَرَّعا
بِبُطْحانَ . . .* قبلتين مُكَنَّعا
(* كذا بياض بأَصله.)
جُمان: اسم جمله. مُكَنَّعاً أَي خاضعاً، وكذلك المُضَرَّعُ. وفي الحديث: كان كِمامُ أَصحاب النبي، صلى الله عليه وسلم، بُطْحاً أَي لازِقةً بالرأْس غير ذاهبة في الهواء. والكِمامُ: جمع كُمَّةٍ، وهي القلنسوة؛ وفي حديث الصَّداق: لو كنتم تَغرِفُون من بَطْحانَ ما زدتم؛ بَطْحان، بفتح الباء: اسم وادي المدينة وإِليه ينسب البَطْحانِيُّونَ، وأَكثرهم يضم الباء، قال ابن الأَثير: ولعله ألأَصح.

##### Türkçe

**البَطْحُ**: yayma.

Onu yüzü üzerine **بَطَحه**; onu **يَبطَحُه** **بَطْحاً**; yani onu yüzü üzerine attı da o da **فانْبَطَح** (yüzü üzerine uzandı).

Ve falan kimse **تَبَطَّحَ**: yüzü üzerine, yerin yüzü üzerinde uzanmış olarak **اسْبَطَرَّ** (boylu boyunca uzandı) ise; ve
zekât hadîsinde: **بُطِحَ** onun için **بقاعٍ**; yani sahibi, onu çiğnesin diye yüzü üzerine atıldı.

Ve **البَطْحاءُ**: içinde küçük çakıl bulunan bir akıntı yatağıdır. el-Cevherî: **الأَبْطَحُ** içinde küçük çakıl bulunan geniş bir akıntı yatağıdır. İbn Sîde: ve denildi ki: vadinin **بَطْحاءُ**’sı, sellerin sürüklediği şeyden yumuşak topraktır; çoğulu **بَطْحاواتٌ** ve **بِطاحٌ**’tır. Denilir: **بِطاحٌ بُطَّحٌ**, denildiği gibi: **أَعوامٌ عُوَّمٌ**; eğer genişler ve enine yayılırsa, o **الأَبطَحُ**’tır; çoğulu **الأَباطِحُ**’tır; onu isimlerin kırması gibi kırdılar; aslında sıfat olduğu hâlde, **الأَبْرَقِ** ve **الأَجْرَع** gibi galip geldiği için (isimleşti) ve **أَفْكَل**’in yürüdüğü yol üzere yürüdü; Ömer hadîsinde: mescidi ilk **بَطَحَ** edenin o olduğu; ve dedi: onu mübârek vadiden **ابْطَحُوه**; yani içine **البَطْحاءَ**’yı attı; o da küçük çakıllardır. İbnü’l-Esîr dedi: vadinin **بَطْحاءُ**’sı ve onun **أَبْطَحُ**’ı, akıntı yatağının karnındaki yumuşak çakılıdır; bundan hadîs: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, **بالأَبْطَح**’ta namaz kıldığı; yani Mekke’nin **أَبْطَح**’ı; dedi: o, onun vadisinin akıntı yatağıdır. el-Cevherî: ve **البَطِيحَةُ** ve **البَطْحاءُ**, **الأَبْطَح** gibidir; bundan Mekke’nin **بَطْحاءُ**’sı. Ebû Hanîfe: **الأَبْطَحُ** hiçbir şey bitirmez; ancak o, parlak akıntı yatağının karnıdır. **الأَبْطَحُ**: **المَيْثاء**’nın, **التَّلْعَة**’nin ve vadinin karnıdır; o **البَطْحاءُ**’dır; o, sellerin sürüklemiş olduğu şeyden, onların karınlarındaki kolay (düz) topraktır; denilir: vadinin **أَبْطَح**’ına geldik de onun üzerinde uyuduk; ve onun **بَطْحاؤُه** da onun gibidir; o, onun toprağı ve kolay, yumuşak çakılıdır.

Ebû Amr: **البَطِحُ** **بَطْحاءَ** içinde bir kumdur; mekân **أَبْطَحَ** diye adlandırıldı; çünkü su onda **يَنْبَطِح**; yani sağa ve sola gider. Ve **البَطِحُ**: **الأَبْطَحِ** anlamındadır; Lebîd dedi:
يَزَعُ الهَيَامَ عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عن الكُثْبانِ

Ve hadîste: Ömer mescidi ilk **بَطَحَ** edendi; ve dedi: onu mübârek vadiden **ابْطَحُوه**; ve Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, **بالعَقِيقِ**’te uyuyordu; sonra denildi: sen mübârek vâdidesin; onun sözü: mescidi **بطح** etti; yani içine çakıl attı ve onu onunla sağlamlaştırdı. İbn Şümeyl: vadinin **بَطْحاءُ**’sı ve onun **أَبطَحُ**’ı, akıntı yatağının karnındaki kolay, yumuşak çakılıdır.

Ve vadi **واسْتَبْطَحَ** ve bu yerde **انْبَطَحَ**; yani onda genişledi.

Ve mekân ve başkası **تَبَطَّحَ**: yayıldı ve dikeldi; dedi:
إِذا تَبَطَّحْنَ على المَحامِلِ،
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ

Ve İbnü’z-Zübeyr ve evin inşası hadîsinde: insanlara onun **بَطْحِه**’ine; yani onun düzeltilmesine çağrıda bulundu. Ve sel **تَبَطَّحَ**: **البَطْحاءِ**’da genişledi; İbn Sîde dedi: geniş bir sel olarak aktı; Zü’r-Rumme dedi:
ولا زالَ، من نَوْءِ السِّماكِ عليكما
ونَوْءِ الثُّرَيَّا، وابِلٌ مُتَبَطِّحُ

el-Ezherî: ve nevâdirde: **البُطاحُ** hummadan bir şey alan bir hastalıktır; İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi ki dedi: **البُطاحِيُّ**, **البُطاحِ**’tan alınmıştır; o da şiddetli hastalıktır.

Ve Mekke’nin **بَطْحاءُ**’sı ve onun **أَبْطَحُ**’ı: bilinir; onun **انْبِطاحِ**’ı (yayılıp düzleşmesi) sebebiyle; ve **مِنًى** **الأَبْطَحِ**’tandır; ve **قُرَيشُ البِطاحِ**: Mekke’nin **أَباطِحَ**’ına ve onun **بَطْحاءَ**’sına inenlerdir; ve **قريشُ الظَّواهر**: Mekke’nin çevresine inenlerdir; dedi:
فلو شَهِدَتْني من قُرَيْشٍ عِصابَةٌ،
قُرَيْشِ البِطاحِ، لا قُرَيشِ الظواهِر.

el-Ezherî, İbnü’l-A‘râbî: **قريس البطاح** Mekke’nin iki **أَخْشَب**’i arasındaki **الشِّعْبَ**’e inenlerdir; ve **قريشُ الظواهر** **الشِّعْب**’in dışına inenlerdir; ve ikisinin en kerîmi **قريش البطاح**’tır. Ve denilir: ikisinin arasında uzak bir **بَطْحةٌ**; yani mesafe; ve denilir: o, bir adamın **بَطْحةُ**’sıdır; senin “bir adamın boyu” demen gibi.

Ve **البَطِيحَة**: **واسطَ** ile **البَصْرة** arasındadır; o, faydalanılan bir sudur; genişliğinden dolayı iki ucu görülmez; o, **دِجْلَة** ve **الفُرات** suyunun çekildiği yerdir; aynı şekilde **بَصْرَةَ** ile **الأَهْواز** arasındaki çekilme yerleri. Ve **الطَّفُّ**: **البَطِيحةِ**’nin kıyısıdır; o da **البَطائِحُ**’tır.

Ve **البُطْحانُ** ve **بُطاحُ**: bir yerdir. Ve hadîste **بُطاحٍ**’ın zikri vardır; o, **بُطاحٍ** (bâ’nın dammesi ve tâ’nın hafifletilmesiyle): Benî Esed diyarında bir sudur; ve onda ridde ehlinin vak‘ası oldu.

Ve **بَطائِحُ النَّبَطِ** iki Irak arasındadır. el-Ezherî: **بُطاحٌ** Benî Yerbû‘ için bir konaktır; Lebîd onu zikretti de dedi:
تَرَبَّعَتِ الأَشْرافُ، ثم تَصَيَّفَتْ
حِساءَ البُطاحِ، وانْتَجَعْنَ السَّلائِلا

Ve **بُطْحانُ**: Medine’de bir yerdir. Ve **بُطْحانَى**: Temîm diyarında başka bir yerdir; el-A‘câc onu zikretti:
أَمْسى جُمانٌ كالدَّهِينِ مُضَرَّعا
بِبُطْحانَ . . .* قبلتين مُكَنَّعا
(* aslında böyle bir boşluk vardır.)

**جُمان**: devesinin adıdır. **مُكَنَّعاً**: yani boyun eğmiş; **المُضَرَّعُ** da böyledir. Ve hadîste: Nebî’nin ashabının, sallallahu aleyhi ve sellem, **كِمامُ**’ı **بُطْحاً** idi; yani başa yapışık, havaya gitmeyen. Ve **الكِمامُ**: **كُمَّةٍ**’nin çoğuludur; o da külâhtır; ve **الصَّداق** hadîsinde: eğer siz **بَطْحانَ**’dan avuçlasaydınız, artırmazdınız; **بَطْحان** (bâ’nın fethasıyla): Medine vadisinin adıdır; ve ona nispetle **البَطْحانِيُّونَ** denilir; ve onların çoğu bâ’yı dammeler; İbnü’l-Esîr dedi: ve belki o daha sahih olandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ط ح * * بَطَحَهُ * ألقاه على وجهه وبابه قطع و * الأَبْطَحُ * مسيل واسع فيه دقاق الحصى والجمع * الأبَاطِحُ * و * البِطَاحُ * بالكسر و * البَطيِحةُ * و * البَطْحاءُ * كالأبطح ومنه بطحاء مكة

##### Türkçe

* ب ط ح * * **بَطَحَهُ** * onu yüzü üzerine attı; ve babı **قطع**’dır. Ve * **الأَبْطَحُ** *: içinde ince çakıl bulunan geniş bir sel yatağıdır; çoğulu * **الأبَاطِحُ** *’tır. Ve * **البِطَاحُ** * (kesre ile), ve * **البَطيِحةُ** * ve * **البَطْحاءُ** *: **الأبطح** gibidir; ondan (da) Mekke’nin **بطحاء**’sı (vardır).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بطحه، كمنعه  بطحا: بسطه. وبطحه: إذا  ألقاه على وجهه  يبطحه بطحا  فانبطح  . وتبطح فلان: إذا اسبطر على وجهه ممتدا على وجه الأرض. وفي حديث الزكاه:  بطح لها بقاع  ، أي ألقي صاحبها على وجهه لتطأه.  والبطح، ككتف  : رمل في بطحاء؛ عن أبي عمرو. وقال لبيد:
  يزع الهيام عن الثرى ويمده                      بطح يهايله عن الكثـبـان  والبطيحة والبطحاء والأبطح  ، وهذه الثلاثة ذكرها الجوهري وغيره:  مسيل واسع فيه دقاق الحصى  . وعن ابن سيده: قيل: بطحاء الوادي: تراب لين مما جرته السيول. وقال ابن الأثير: بطحاء الوادي وأبطحه: حصاه اللين في بطن المسيل. ومنه الحديث  أنه صلى بالأبطح  يعني أبطح مكة. قال: هو مسيل واديها. وعن أبي حنيفة: الأبطح لا ينبت شيئا، إنما هو بطن المسيل، وعن النضر: الأبطح: بطن  الميثاء و  التلعة والوادي وهو البطحاء وهو التراب السهل في بطونها مما قد جرته السيول. يقال: أتينا أبطح الوادي فنمنا عليه. وبطحاؤه، مثله، وهو ترابه وحصاه السهل اللين. وقال أبو عمرو: سمي المكان أبطح لأن الماء ينبطح فيه، أي يذهب يمينا وشمالا.  ج أباطح وبطاح وبطائح  ، ظاهره أن هذه الجموع لتلك المفردات مطلقا، وليس كذلك، بل هو مخالف لقواعد التصريف واللغة. والذي صرح به غير واحد أن البطاح، بالكسر، والبطحاوات جمع البطحاء. ويقال: بطاح بطح، كما يقال أعوام عوم، قاله الأصمعي؛ كذا في الصحاح. وفي المحكم: فإن اتسع وعرض فهو الأبطح، والجمع الأباطح، كسروه تكسير الأسماء وإن كان في الأصل صفة، لأنه غلب، كالأبرق والأجرع، فجرى مجرى أفكل. والبطائح: جمع بطيحة. في الصحاح:  تبطح السيل: اتسع في البطحاء  . وقال ابن سيده: سال سيلا عريضا. قال ذو الرمة:
  ولا زال من نوء السماك عليكما                      ونوء الثريا وابل متـبـطـح وبطحاء مكة وأبطحها معروفة، لانبطاحها. ومني من الأبطح.  وقريش البطاح: الذين ينزلون  أباطح مكة وبطحاءها. وقريش الظاهر: الذين ينزلون ما حول مكة. قال:
  فلو شهدتني من قريش عصابة                      قريش البطاح لاقريش الظاهر

  وفي التهذيب عن ابن الأعرابي: قريش البطاح: هم الذين ينزلون الشعب  بين أخشبي مكة  ، وقريش الظاهر: الذين ينزلون خارج الشعب، وأكرمهما قريش البطاح. وأخشبا مكة: جبلاها: أبو قبيس والذي يقابله. وعبارة أرباب الأنساب: قريش الأباطح، ويقال: قريش البطاح، لأنهم صيابة قريش وصميمها الذين اختطوا بطحاء مكة ونزلوها، ويقابلهم قريش الظواهر الضين لم تسعهم الأباطح، والكل قبائل. قالوا: وفي قريش من ليس بأبطحية ولا ظاهرية.  والبطاح، كغراب: مرض يأخذ من الحمى  ، كذا في التهذيب نقلا عن النوادر.  ومنه البطاحي  بيأ النسبة. وروي عن ابن الأعرابي أنه قال: البطاحي: مأخوذ من البطاح، وهو المرض الشديد. البطاح  : منزل لبني يربوع  . وقد ذكره لبيد فقال:
  تربعت الأشراف ثم تصـيفـت                      حساء البطاح وانتجعن السلائلا كذا في التهذيب. وقيل: هو ماء في ديار بني أسد، لبني والبة منهم، وبه كانت وقعة أهل الردة، وقد جاء ذكره في الحديث. وقيل: البطاح: قرية أخرى لبني أسد مشرفة على الرمة من قصد مهب ريح الجنوب.  وبطحان، بالضم  وسكون الطاء، وهو الأكثر، قال ابن الأثير في النهاية: ولعله الأصح. وقال عياض في المشارق: هكذا يرويه المحدثون، وكذا سمعناه من المشايخ.  أو الصواب الفتح وكسر الطاء  كقطران، كذا قيده القالي في البارع، وأبو حاتم، والبكري في المعجم، وزاد الأخير: ولا يجوز غيره:  ع بالمدينة  ، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وهو أحد أودية المدينة الثلاثة، وهي العقيق وبطحان وقناة. وروى ابن الأثير فيه الفتح أيضا، وغيره الكسر. فإذن هو بالتثليث. بطحان  بالتحريك: ع، في ديار  بني  تميم  ، ذكره العجاج:
  أمسى جمان كالرهين مضرعا
  ببطحان ليلتـين مـكـنـعـا جمان: اسم جمله. مكنعا: أي خاضعا. وكذلك المضرع. يقال:  هو بطحة رجل  ، بالفتح،  أي قامته  . في الحديث:  كان عمر أول من بطح المسجد، وقال: ابطحوه من الوادي المبارك  .  وكان النبي صلى الله عليه وسلم نائما بالعقيق، فقيل: إنك بالوادي المبارك  .  وتبطيح المسجد: إلقاء الحصى فيه وتوثيره  . وفي حديث ابن الزبير  فأهاب بالناس إلى بطحه  أي تسويته.  وانبطح الوادي  في هذا المكان واستبطح: أي  استوسع  فيه.  وهذه بطحة صدق، بالضم: أي خصلة صدق  . في الحديث:   كان كمام الصحابة  ، رضي الله عنهم،  بطحا   بالضم:  أي لازقة بالرأس غير ذاهبة في الهواء. والكمام  بالكسر: جمع كمة، وهي  القلانس  . ومما يستدرك عليه: تبطح المكان وغيره: انبسط وانتصب. قال:
  إذا تبطحن علي المحامل
  تبطح البط بجنب الساحل وفي الأساس: وتبطح زيد تبوأ الأبطح. وفي اللسان: ويقال: بينهما بطحة بعيدة: أي مسافة. وفي الصحاح: وبطائح النبط: بين العراقين. وفي اللسان: البطيحة: ما بين واسط والبصرة، وهو ماء مستنقع لا يرى طرفاه من سعته، وهو مغيض ماء دجلة والفرات، وكذلك مغايض ما بين بصرة والأهواز. والطف: ساحل البطيحة. وهي البطائح والبطحان.

##### Türkçe

بطحه, **كمنعه**  بطحا: onu yaydı. Ve **بطحه**: onu yüzüstü attığı zaman; onu yüzüstü atar, yüzüstü atma; böylece yüzüstü atıldı. Ve falan kimse **تبطح** etti: yüzüstü, yeryüzünün yüzü üzerine uzanmış olarak dümdüz uzandığı zaman. Zekât hadîsinde: **بطح** onun için bir düzlük; yani sahibini yüzüstü attı ki onu çiğnesin. Ve **البطح**، **ككتف**: **بطحاء** içinde kum; Ebû Amr’dan. Lebîd dedi ki:
  Hevâyı topraktan uzaklaştırır ve onu uzatır                      **بطح**; onu kum tepelerinden ürkütür
Ve **البطيحة** ve **البطحاء** ve **الأبطح**, bu üçü Cevherî ve başkaları tarafından zikredilmiştir: içinde küçük çakıl bulunan geniş bir sel yatağı. İbn Sîde’den: denildi ki: vadinin **بطحاء**’sı: sellerin sürüklediği şeylerden yumuşak toprak. İbnü’l-Esîr dedi ki: vadinin **بطحاء**’sı ve onun **أبطح**’ı: sel yatağının karnındaki yumuşak çakılı. Ondandır hadîs: onun **بالأبطح**’ta namaz kıldığı; yani Mekke’nin **أبطح**’ı. Dedi ki: o, onun vadisinin sel yatağıdır. Ebû Hanîfe’den: **الأبطح** hiçbir şey bitirmez; o ancak sel yatağının karnıdır. Nadr’dan: **الأبطح**: **الميثاء**’nın ve **التلعة**’nın ve vadinin karnı; o **البطحاء**’dır; sellerin sürüklemiş olduğu şeylerden, onların karınlarındaki kolay (düz) topraktır. Denir: vadinin **أبطح**’ına geldik de onun üzerinde uyuduk. Ve onun **بطحاء**’sı, onun gibidir; o, onun kolay yumuşak toprağı ve çakılıdır. Ebû Amr dedi ki: mekân **أبطح** diye adlandırıldı; çünkü su onda **ينبطح** eder; yani sağa ve sola gider.  Çoğulu **أباطح** ve **بطاح** ve **بطائح**; zahiri, bu çoğulların o tekillere mutlak olarak ait olduğudur; öyle değildir; bilakis sarf ve dil kaidelerine aykırıdır. Birden fazlasının açıkça belirttiği: kesre ile **البطاح** ve **البطحاوات** **البطحاء**’nın çoğuludur. Ve denir: **بطاح** **بطح**, denildiği gibi: **أعوام** **عوم**; Asmaî söyledi; **الصحاح**’ta böyledir. **المحكم**’de: eğer genişler ve enine yayılırsa o **الأبطح**’tır; çoğulu **الأباطح**; onu isimlerin kırmasıyla kırdılar, aslında sıfat olsa da; çünkü galip geldi; **الأبرق** ve **الأجرع** gibi; böylece **أفكل**’in gidişatı üzere yürüdü. Ve **البطائح**: **بطيحة**’nın çoğuludur. **الصحاح**’ta: sel **تبطح** etti: **البطحاء**’da genişledi. İbn Sîde dedi ki: geniş bir akışla aktı. Zü’r-Rumme dedi ki:
  Semâk’ın doğuşundan üzerinize                      ve Süreyyâ’nın doğuşundan, genişleyip yayılan sağanak eksik olmadı
Ve Mekke’nin **بطحاء**’sı ve onun **أبطح**’ı bilinir; onun yayılıp düzleşmesinden dolayı. Ve benden olan, **الأبطح**’tandır. Ve **قريش البطاح**: Mekke’nin **أباطح**’ına ve onun **بطحاء**’sına inenlerdir. Ve **قريش الظاهر**: Mekke’nin çevresine inenlerdir. Dedi ki:
  Eğer Kureyş’ten bir topluluk beni görseydi                      **قريش البطاح**; **لاقريش الظاهر**

Ve **التهذيب**’de İbnü’l-A‘râbî’den: **قريش البطاح**: Mekke’nin iki **أخشب**’i arasındaki **الشعب**’a inenlerdir; ve **قريش الظاهر**: **الشعب**’ın dışına inenlerdir; ve ikisinin daha kerîmi **قريش البطاح**’tır. Ve Mekke’nin iki **أخشب**’i: iki dağıdır: Ebû Kubeys ve onun karşısındaki. Nesep erbabının ibaresi: **قريش الأباطح**, ve denir: **قريش البطاح**; çünkü onlar Kureyş’in seçkini ve özü, Mekke’nin **بطحاء**’sını planlayıp ona inenlerdir; ve onlara karşılık **قريش الظواهر**: **الأباطح** kendilerine yetmeyenler; ve hepsi kabilelerdir. Dediler: Kureyş içinde ne **أبطحية** ne de **ظاهرية** olan vardır. Ve **البطاح**، **كغراب**: hummadan olan bir hastalık; **التهذيب**’de **النوادر**’den naklen böyledir. Ondandır **البطاحي**; nisbet **ياء**’sı ile. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi ki dedi: **البطاحي** **البطاح**’tan alınmıştır; o, şiddetli hastalıktır. **البطاح**: Benî Yerbû‘ için bir konaktır. Lebîd onu zikretti de dedi ki:
  Eşraf baharladı sonra yazladı                      **حساء البطاح**’ı ve **السلائل**’i otlak edindiler
**التهذيب**’de böyledir. Ve denildi ki: o, Benî Esed diyarında bir sudur; onlardan Benî Vâlib’indir; ve onda ridde ehlinin vak‘ası oldu; ve onun zikri hadîste gelmiştir. Ve denildi ki: **البطاح**: Benî Esed için başka bir köydür; güney rüzgârının esiş yerine yönelen kimse için **الرمة**’ye nazırdır. Ve **بطحان**، damme ile ve **الطاء**’ın sükûnu ile; bu daha çoktur. İbnü’l-Esîr **النهاية**’de dedi ki: belki o daha sahih olandır. İyâz **المشارق**’ta dedi ki: muhaddisler onu böyle rivayet eder; ve biz onu şeyhlerden böyle işittik. Yahut doğrusu fetha ve **الطاء**’ın kesresi iledir; **قطران** gibi; Kâlî **البارع**’da, Ebû Hâtim ve Bekrî **المعجم**’da böyle kaydetti; sonuncusu ekledi: başkası câiz değildir: Medine’de bir yerdir; sakinlerine en faziletli salât ve selâm olsun; o, Medine’nin üç vadisinden biridir; onlar **العقيق** ve **بطحان** ve **قناة**’dır. İbnü’l-Esîr onda fethayı da rivayet etti; başkası kesreyi. Öyleyse o, üç vecih iledir. **بطحان** hareke ile: bir yerdir; Benî Temîm diyarında; A‘câc onu zikretti:
  Cümân akşamladı; rehin gibi boyun eğmiş
  **بطحان**’da iki gece; boyun eğdirilmiş
**جمان**: devesinin adıdır. **مكنعا**: yani boyun eğmiş. **المضرع** da böyledir. Denir: o, bir adamın **بطحة**’sıdır; fetha ile; yani boyudur. Hadîste: Ömer mescidi ilk **بطح** eden idi; ve dedi: onu **ابطحوه**; mübârek vadiden. Ve Nebî صلى الله عليه وسلم **العقيق**’te uyuyordu; denildi ki: sen mübârek vadidesin. Ve mescidi **تبطيح** etmek: içine çakıl atmak ve onu sağlamlaştırmaktır. İbn Zübeyr hadîsinde: insanlara onun **بطحه**’sına çağrıda bulundu; yani onun düzlenmesine. Ve vadi bu yerde **انبطح** etti ve **استبطح**: yani onda genişledi. Ve bu, damme ile, bir **بطحة** doğruluktur: yani bir doğruluk huyudur. Hadîste: sahâbenin sarıkları, Allah onlardan razı olsun, damme ile **بطحا** idi: yani başa yapışık, havaya gitmeyen. Ve **الكمام** kesre ile: **كمة**’nin çoğuludur; o da **القلانس**’tır. Üzerine istidrâk edilenden: mekân ve başkası **تبطح** etti: yayıldı ve dikildi. Dedi ki:
  Mahmiller üzerinde **تبطحن** ettikleri zaman
  Ördek sahilin yanında **تبطح** eder
Ve **الأساس**’ta: Zeyd **تبطح** etti: **الأبطح**’ı mesken edindi. Ve **اللسان**’da: denir: ikisi arasında uzak bir **بطحة**: yani mesafe. Ve **الصحاح**’ta: **بطائح النبط**: iki Irak arasındadır. Ve **اللسان**’da: **البطيحة**: Vâsıt ile Basra arasındadır; o, genişliğinden iki ucu görülmeyen durgun sudur; o, Dicle ve Fırat suyunun çekildiği yerdir; ve Basra ile Ahvâz arasındaki çekilme yerleri de böyledir. Ve **الطف**: **البطيحة**’nın sahilidir. Ve o, **البطائح** ve **البطحان**’dır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَطَحَهُ
1 بَطَحَهُ بطح بطحه بطحة , aor. بَطَحَ , (Msb, TA,) inf. n. بَطْحٌ, (Mgh, TA,) He spread it; spread it out, or forth; expanded it; extended it. (Mgh, * Msb, TA.) ― -b2- Also, (S, A, K,) or بَطَحَهُ عَلَى وَجْهِهِ, (Mgh, Msb,) aor. as above, (K,) and so the inf. n., (TA,) He threw him down upon his face. (S, A, Mgh, Msb, K.) ― -b3- See also 2.

بطّح المَسْجِدَ
2 بطّح المَسْجِدَ بطح المسجد , (TA,) inf. n. تَبْطِيحٌ; (K;) and ↓ ابطحهُ; (TA;) He strewed pebbles in the mosque, and made it plain, or level [in its ground, or floor]: (K, TA:) and بَطْحُهُ, [inf. n. of ↓ بَطَحَهُ,] occurring in a trad., also signifies the making it plain, or level. (TA.)

4 أَبْطَحَ see 2.

تبطّح
5 تبطّح بطح تبطح : see 7. ― -b2- Also It (a torrent) flowed widely: (ISd, A:) or spread widely in the بَطْحَآء. (S, K.) ― -b3- Also, [and ↓ انبطح,] It (a place &c.) spread; spread out, or forth; became expanded or extended. (TA.) -A2- And i. q. اِنْتَصَبَ [It became set up or upright, erected, &c.: thus the verb bears two contr. significations]. (TA.) -A3- Also He (a man) took the أَبْطَح as a place of abode. (A, TA.)

انبطح
7 انبطح أنبطح انبطح ٱنبطح It (water) went to the right and left in a place. (AA.) ― -b2- See also 5. ― -b3- He became thrown down upon his face: (S, A, K:) or he lay, or lay as though thrown down or extended, upon his face: (Mgh, Msb:) or he stretched himself; or lay, and stretched himself; upon his face, extended upon the ground; as also ↓ تبطّح. (TA.) ― -b4- It (a valley) became wide; (K, TA;) as also ↓ استبح. (TA.)

10 اـِسْتَبْطَحَ see 7.

بَطِحٌ
بَطِحٌ بطح : see أَبْطَحُ, in two places.

بَطْحَةٌ
بَطْحَةٌ بطح بطحه بطحة The stature of a man [app. in a lying posture]: as in the phrase هُوَ بَطْحَةٌ رَجُلٍ [It is of the stature of a man]. (K.) ― -b2- بَيْنَهُمَا بَطْحَةٌ بَعِيدَةٌ Between them two is a far-extending distance or space or interval. (L.) ― -b3- See also أَبْطَحُ.

بَطْحَآءُ
بَطْحَآءُ بطحآء : see أَبْطَحُ, in four places.

بِطَاحٌ بُطَّحٌ
بِطَاحٌ بُطَّحٌ بطاح بطح [Many wide water-courses in which are fine, or minute, or broken, pebbles: the former word is pl. of أَبْطَحُ or of بَطْحَآءُ]: a phrase like أَعْوَامٌ عُوَّمٌ. (As, A 'Obeyd, S.)

بَطِيحَةٌ
بَطِيحَةٌ طيح بطيحه بطيحة : see أَبْطَحُ.

بَاطِحٌ
بَاطِحٌ باطح applied to a man, i. q. ↓ مُنْبَطِحٌ [part. n. of 7, q. v.]. (Ham p. 244.)

أَبْطَحُ
أَبْطَحُ ذ , originally an epithet [and therefore imperfectly decl.], (M, TA,) that is, an epithet converted into a subst., and not used as an epithet, (Ham p. 21,) A wide water-course, or channel of a torrent, in which are fine, or minute, or broken, pebbles; (S, A, K, and Ham ubi suprà;) so called because the water goes in it to the right and left; [i. e. spreads widely; see 7;] (AA;) as also ↓ بَطْحَآءُ, (S, A, K, Ham,) fem. of the former, and, like it, an epithet converted into a subst.; (Ham ubi suprà;) and ↓ بَطِيحَةٌ, (S, K,) and ↓ بَطِحٌ: (K:) or a water-course, or channel of a torrent, in which are sand and pebbles; as also ↓ بَطْحَآءُ: (Mgh:) or a wide place [app. in a water-course]; as also ↓ بطحة [app. بَطْحَةٌ, which is explained by Freytag, but without his stating on what authority, as signifying a depressed place through which water flows, abounding with pebbles; as is also بِطْحَةٌ; and in like manner Golius explains the former, but mentions the latter as a pl. of بطيحة]: (Msb:) or, accord. to AHn, the bottom of a water-course, or channel of a torrent, producing no plants or herbage: (TA:) or ↓ بَطْحَآءُ signifies soft earth of a valley, such as has been drawn along by the torrents: (ISd, TA:) or the soft pebbles in the bottom of the water-course, or channel of a torrent, of a valley; as also أَبْطَحُ: (IAth, TA:) or the soft earth, such as has been drawn along by the torrents, in the bottom of a تَلْعَة [meaning a water-course &c.] and of a valley; and the أَبْطَح and ↓ بَطْحَآء of a valley are its earth and soft pebbles: (En-Nadr, TA:) and accord. to AA, ↓ بَطِحٌ signifies sand in a بَطْحَآء: (TA:) the pl. is أَبَاطِحُ and بِطَاحٌ (S, A, K) and بَطَائِحُ; (K;) the first of these, and the second also, contr. to analogy, being pls. of ابطح; (S;) or both are pls. of بطحآء, contr. to analogy; (Ham p. 251;) or the first is pl. of ابطح, formed after the manner of the pl. of a subst. of this measure, though the sing. is originally an epithet; (M, TA;) and the second, as is asserted by more than one, is correctly pl. of بطحآء, as is also بَطْحَاوَاتٌ; (TA;) and the third is pl. of بطيحة. (M, TA.)

مُنْبَطِحٌ
مُنْبَطِحٌ منبطح [part. n. of 7, q. v.: often applied to anything Spread out, expanded, or flat]: see بَاطِحٌ.

##### Türkçe

**بَطَحَهُ**
1 **بَطَحَهُ** بطح بطحه بطحة, muzâri‘ **بَطَحَ**, (Msb, TA,) mastar ismi **بَطْحٌ**, (Mgh, TA,) Onu yaydı; yaydı, yahut serdi; genişletti; uzattı. (Mgh, * Msb, TA.) ― -b2- Ayrıca, (S, A, K,) yahut **بَطَحَهُ عَلَى وَجْهِهِ**, (Mgh, Msb,) muzâri‘ yukarıdaki gibi, (K,) ve mastar ismi de öyle, (TA,) Onu yüzü üzerine attı. (S, A, Mgh, Msb, K.) ― -b3- 2’ye de bak.

**بطّح المَسْجِدَ**
2 **بطّح المَسْجِدَ** بطح المسجد, (TA,) mastar ismi **تَبْطِيحٌ**; (K;) ve ↓ **ابطحهُ**; (TA;) Mescitte çakıl taşları serpti ve onu düz, yahut tesviye edilmiş yaptı [zemininde, yahut döşemesinde]: (K, TA:) ve **بَطْحُهُ**, [↓ **بَطَحَهُ**’nun mastar ismi,] bir rivayette vâki olarak, onu düz, yahut tesviye edilmiş yapmayı da ifade eder. (TA.)

4 **أَبْطَحَ**: 2’ye bak.

**تبطّح**
5 **تبطّح** بطح تبطح: 7’ye bak. ― -b2- Ayrıca O (bir sel) genişçe aktı: (ISd, A:) yahut **بَطْحَآء** içinde genişçe yayıldı. (S, K.) ― -b3- Ayrıca, [ve ↓ **انبطح**,] O (bir yer vb.) yayıldı; yayılıp serildi; genişlemiş yahut uzamış oldu. (TA.) -A2- Ve **اِنْتَصَبَ** ile aynı (i. q.) [dikildi yahut doğruldu, dikilmiş oldu vb.: böylece fiil iki zıt mânayı taşır]. (TA.) -A3- Ayrıca O (bir adam) **أَبْطَح**’ı ikamet yeri edindi. (A, TA.)

**انبطح**
7 **انبطح** أنبطح انبطح ٱنبطح O (su) bir yerde sağa ve sola gitti. (AA.) ― -b2- 5’e de bak. ― -b3- Yüzü üzerine atılmış oldu: (S, A, K:) yahut yüzü üzerine, yahut yüzü üzerine atılmış yahut uzatılmış gibi, yattı: (Mgh, Msb:) yahut kendini uzattı; yahut yattı ve kendini uzattı; yüzü üzerine, yere uzanmış olarak; bunun gibi ↓ **تبطّح** da. (TA.) ― -b4- O (bir vadi) geniş oldu; (K, TA;) bunun gibi ↓ **استبح** da. (TA.)

10 **اـِسْتَبْطَحَ**: 7’ye bak.

**بَطِحٌ**
**بَطِحٌ** بطح: **أَبْطَحُ**’a bak, iki yerde.

**بَطْحَةٌ**
**بَطْحَةٌ** بطح بطحه بطحة Bir adamın boyu [görünüşe göre yatış hâlinde]: **هُوَ بَطْحَةٌ رَجُلٍ** ibaresinde olduğu gibi [O, bir adam boyundadır]. (K.) ― -b2- **بَيْنَهُمَا بَطْحَةٌ بَعِيدَةٌ** İkisi arasında uzakça uzanan bir mesafe yahut boşluk yahut aralık vardır. (L.) ― -b3- **أَبْطَحُ**’a da bak.

**بَطْحَآءُ**
**بَطْحَآءُ** بطحآء: **أَبْطَحُ**’a bak, dört yerde.

**بِطَاحٌ بُطَّحٌ**
**بِطَاحٌ بُطَّحٌ** بطاح بطح [İçinde ince, yahut küçük, yahut kırık çakıl taşları bulunan birçok geniş su yatağı: birinci kelime **أَبْطَحُ**’un yahut **بَطْحَآءُ**’un çoğuludur]: **أَعْوَامٌ عُوَّمٌ** gibi bir ibaredir. (As, A 'Obeyd, S.)

**بَطِيحَةٌ**
**بَطِيحَةٌ** طيح بطيحه بطيحة: **أَبْطَحُ**’a bak.

**بَاطِحٌ**
**بَاطِحٌ** باطح, bir adama nispetle, ↓ **مُنْبَطِحٌ** ile aynı (i. q.) [7’nin ism-i fâili, bkz.]. (Ham p. 244.)

**أَبْطَحُ**
**أَبْطَحُ** ذ, aslında bir sıfat, [ve bu sebeple gayr-i munsarif], (M, TA,) yani bir sıfatın isme çevrilmişi, ve sıfat olarak kullanılmayan, (Ham p. 21,) İçinde ince, yahut küçük, yahut kırık çakıl taşları bulunan geniş bir su yatağı, yahut selin kanalı; (S, A, K, and Ham ubi suprà;) su onun içinde sağa ve sola gittiği için böyle adlandırılmıştır; [yani genişçe yayılır; 7’ye bak;] (AA;) bunun gibi ↓ **بَطْحَآءُ**, (S, A, K, Ham,) birincinin müennesi, ve onun gibi isme çevrilmiş bir sıfat; (Ham ubi suprà;) ve ↓ **بَطِيحَةٌ**, (S, K,) ve ↓ **بَطِحٌ**: (K:) yahut içinde kum ve çakıl taşları bulunan bir su yatağı, yahut selin kanalı; bunun gibi ↓ **بَطْحَآءُ** da: (Mgh:) yahut geniş bir yer [görünüşe göre bir su yatağında]; bunun gibi ↓ بطحة [görünüşe göre **بَطْحَةٌ**, ki Freytag bunu, hangi otoriteye dayanarak söylediğini belirtmeksizin, içinden su akan, çakıl taşları bol, çukur bir yer mânasında açıklar; bunun gibi **بِطْحَةٌ** de; ve aynı şekilde Golius birincisini açıklar, fakat ikincisini **بطيحة**’nin bir çoğulu olarak zikreder]: (Msb:) yahut AHn’ye göre, su yatağının yahut sel kanalının dibi, bitki yahut ot bitirmeyen: (TA:) yahut ↓ **بَطْحَآءُ**, sellerin sürükleyip getirdiği türden, bir vadinin yumuşak toprağı mânasına gelir: (ISd, TA:) yahut bir vadinin su yatağının yahut sel kanalının dibindeki yumuşak çakıl taşları; bunun gibi **أَبْطَحُ** da: (IAth, TA:) yahut sellerin sürükleyip getirdiği türden yumuşak toprak, bir **تَلْعَة**’nin [su yatağı vb. mânasında] ve bir vadinin dibinde; ve bir vadinin **أَبْطَحُ**’ı ve ↓ **بَطْحَآءُ**’u onun toprağı ve yumuşak çakıl taşlarıdır: (En-Nadr, TA:) ve AA’ya göre, ↓ **بَطِحٌ**, bir **بَطْحَآءُ** içinde kum mânasına gelir: (TA:) çoğulu **أَبَاطِحُ** ve **بِطَاحٌ**’dır (S, A, K) ve **بَطَائِحُ**; (K;) bunlardan birincisi, ve ikincisi de, kıyasa aykırı olarak, ابطح’ın çoğullarıdır; (S;) yahut ikisi de, kıyasa aykırı olarak, بطحآء’un çoğullarıdır; (Ham p. 251;) yahut birincisi, aslında tekili bir sıfat olduğu hâlde, bu vezindeki bir ismin çoğulu tarzı üzere yapılmış, ابطح’ın çoğuludur; (M, TA;) ve ikincisi, birden fazlasının iddia ettiği üzere, بطحآء’un doğru çoğuludur; bunun gibi **بَطْحَاوَاتٌ** da; (TA;) ve üçüncüsü, بطيحة’nin çoğuludur. (M, TA.)

**مُنْبَطِحٌ**
**مُنْبَطِحٌ** منبطح [7’nin ism-i fâili, bkz.: çoğu kez yayılmış, genişlemiş, yahut düz olan her şeye uygulanır]: **بَاطِحٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَطَحَ
بَطَحَ A ( n. ac. بَطْح 1 ),
a.  Threw down; laid flat.

b.  Extended.

تَبَطَّحَ
تَبَطَّحَ V ,
a.  Was thrown down; fell down ( upon his face ).

b.  Spread far and wide, overflowed ( river ).

اِنْبَطَحَ
اِنْبَطَحَ VII ,
a.  see V (a) .

أَبْطَحُ
أَبْطَحُ 14 ,
a.  Water-course, channel.

بَطِيْحَة
بَطِيْحَة 25t ( pl. بِطَاْح 23 ,  بَطَاْئِحُ 46 ),
a.  Pond, pool; marsh, swamp, morass, fen.

##### Türkçe

بَطَحَ
بَطَحَ A ( i. ac. **بَطْح** 1 ),
a.  Aşağı attı; düz yatırdı.

b.  Uzattı.

تَبَطَّحَ
تَبَطَّحَ V ,
a.  Aşağı atıldı; yüzüstü düştü.

b.  Uzağa ve genişe yayıldı, taştı (ırmak).

اِنْبَطَحَ
اِنْبَطَحَ VII ,
a.  V (a)’ya bak.

أَبْطَحُ
أَبْطَحُ 14 ,
a.  Su yolu, kanal.

بَطِيْحَة
بَطِيْحَة 25t ( çoğ. **بِطَاْح** 23 ,  **بَطَاْئِحُ** 46 ),
a.  Gölet, havuz; bataklık, sazlık, batak arazi, batak, sazlık.
