# بطر (ب-ط-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B7%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için) olabilir

- Harfler: ب - ط - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَطَرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Çalım satmak | 1 | 1 | [8:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/ayet/8:47.md) |
| [بَطِرَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%B7%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعِلَتْ | Çalım sattı | 1 | 1 | [28:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/ayet/28:58.md) |

## Mücavir kökler — 17 mücavir (27 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عيش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ekmek demektir
2. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çeper, çit demektir
3. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
4. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Alıkoyarlar
5. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
6. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kevn, tepe demektir
7. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kasaba
8. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
9. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sikkin” bıçak demektir
10. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Az
11. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
12. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
13. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
14. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
15. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
16. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
17. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بطر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [أشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B4%D8%B1.md), [طغى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md), [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md), [غمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir dokunun veya kabın içten gelen basınçla yarılması, yırtılması ve sınırını aşması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık, refah ve güvenlik karşısında haddi aşarak nimeti hazmedememe ve şımarma hali |
| Çekirdek Özet 3 | Nimeti taşıyamayan sistemin iç denge sınırlarını patlatarak kendi yıkımını hazırlaması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir böbürlenme sayarak nimetin taşıyıcı ahlaki kapasiteyi patlatması boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بط | Bir yapının içten yarılması, kesilmesi, boşluğun veya sıvının aniden dışarı fışkırması; nitekim [بطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md) kökünde ağırlık ve takatsizlikten ötürü geride kalıp açılma, [بطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B4.md) kökünde gücün şiddetle dışarı patlaması, [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) kökünde iç tutarlılığın yarılıp yok olması ve [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) kökünde iç hazne ve derin yarık anlamı belirgindir | ر | İçten gelen basıncın ve yarılmanın süreklilik, taşkınlık ve dışa vurulan bir hareket kazanarak ahlaki ve fiili bir taşmaya, haddi aşan bir hafiflik ve şımarıklığa dönüşmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Korunaklı bir iç alanı, kabı, bünyeyi veya nimetin toplandığı kapalı hazneyi temsil eder |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Bünyeyi çepeçevre saran sınırı, kuşatıcı dengeyi ve tutma kapasitesini imler |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Sınırı zorlayan, en tepeye tırmanan, baskın ve öne fırlayan yönü gösterir |
| بطر | Bünyeyi kuşatan iç dengenin, tepeden ve dışarıdan gelen aşırı basınç veya hafiflikle çeperini yırtarak dışa taşması, sınır tanımaz bir taşkınlıkla patlaması hareketidir |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya canlı dokuyu yarmak, kesmek ve açmaktır; nitekim hayvanların yaralarını, şişliklerini yarıp tedavi eden cerraha veya nallayıcıya bu kökten türetmeyle el-baytâr veya el-mubeytar denmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | en-Nâbiğa eş-Şubyânî divanında bir hayvanın omuzundaki şişliğin cerrah tarafından yarılıp akıtılmasını tasvir ederken kökü ilk fiziksel anlamıyla şöyle kullanmıştır: شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها / شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi et-Tırımmah, devenin ayak tabanındaki nasırların açılmasını işin ehli bir cerrahın yarayı yarmasına benzeterek kökü şöyle zikreder: يَساقِطَها تَتْرَى بكلّ خَميلةٍ / كبَزْغِ البِيطَرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde بطر kökünün maddi ve cerrahi anlam alanı olan yarma, hayvan cerrahlığı ve tedavi etme boyutu, Doğu Akdeniz havzasındaki mesleki ve tıbbi etkileşimlerle yakından ilişkilidir. Klasik Arap dilcileri kökün çekirdeğini doğrudan yarmak (eş-şakk) eylemine bağlarken, hayvan cerrahı anlamına gelen sözcüğün Geç Aramice ve Süryanice üzerinden Grekçe hippiatros kelimesinden bölge dillerine ödünçlendiği filolojik çalışmalarda belgelenmiştir. Ancak Arap dilinde kök, hem bu somut cerrahi yarılma hem de yerli bir semantik dönüşümle nimetin ve zenginliğin ağırlığını taşıyamayıp içten yarılma, dengeyi yitirerek şımarma ve şaşkınlığa düşme (el-hayra ve’d-deheş) anlamında geniş bir iç mecaz ağı üretmiştir. İbranice ve Aramice katmanlarında doğrudan ahlaki bir kibir olarak بطر yerine kabarma ve taşma anlamı veren kökler öne çıkarken, Arapça bu kökü zihinsel ve ahlaki bir sınır aşımıyla özelleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yarmak, kesmek ve kabı patlatmak | Somut bir dokuyu yarma eyleminden, nimetin ve refahın kabı çatlatacak derecede kişiyi şımartıp taşkınlığa sürüklemesine geçilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Aramice biṭyārā hattı | Tıbbi ve cerrahi yarma anlamı bölge dillerinde müşterekken, şımarıklık ve taşkınlık nüansı Arapçanın kendi anlamsal matrisinde baskınlaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe hippiatros biçiminden geçiş | Hayvan cerrahlığı teriminin erken dönem diller arası temasla Arapçalaşması ve kök sistemine intibak ettirilmesi söz konusudur | Güçlü |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Fraenkel Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen ve Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بطر | Anlamlı | Yarmak, şımarmak, haddi aşmak | Nimetin bolluğu karşısında taşıma sınırını aşarak taşkınlık ve şaşkınlık göstermek | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| [برط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B7.md) | Anlamlı | Kesmek, rüşvet vermek, kurnazlık | Hasmı susturmak için bir şeyi kestirip atmak veya el altından mal vererek hakkı kesmek | Kur'an'da geçmez |
| [طبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Balta ile kesmek, sıçramak | Keskin bir aletle yarıp geçmek veya bir engelin üzerinden fırlayıp aşmak | Kur'an'da geçmez |
| [طرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Duygu taşkınlığı, hafiflik | Aşırı neşe veya üzüntü sebebiyle iç dengenin sarsılıp hafiflik göstermesi hali | Kur'an'da geçmez, hedef kökle hafiflik ortaklığı vardır |
| [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) | Anlamlı | Bağlamak, düğümlemek, sabitlemek | Dağılmaya müsait bir unsuru bir araya getirip sıkıca tutmak ve muhafaza etmek | Kur'an'da geçer, hedef kökün yarılma hareketine zıt bir bağlama içerir |
| [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md) | Anlamlı | Yaş ve taze olmak, yumuşamak | Katı ve kuru halden kurtularak esnek, taze ve sulu bir kıvama kavuşmak | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بطر | Merkez | Nimet karşısında taşkınlık ve haddi aşma | Nimetin bolluğunu hazmedemeyip kabından taşarak küstahlaşma | İç taşıma kapasitesinin yarılıp dengenin bozulmasıdır |
| [أشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Şiddetli şımarıklık ve kendini beğenme | Aşırı sevinçten kaynaklanan kontrolsüz bir küstahlık boyutu taşır | İçsel taşkınlıktan ziyade dışa yansıyan kibirli eğlenceye odaklanır |
| [طغى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) | Komşu | Haddini ve sınırını bütünüyle aşma | Her türlü güç, otorite veya zenginlikte sınırı çiğneyip geçmektir | Daha genel bir sınır ihlalidir; kök fiziksel su taşkınından gelir |
| [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Çalım satma ve sevinçten havalara girme | Beden diline yansıyan hafiflik, yürüyüşte salınma ve gösteriştir | Nimetin ağırlığından çok fiziki neşe ve çalıma odaklanır |
| [غمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B7.md) | Komşu | Nimeti ve hakkı küçümseme, hakir görme | Verilen iyiliğe değer vermeyip nankörlükle yok sayma eylemidir | Nimeti taşımaktan aciz olup tepki göstermenin pasif nankörlük yönüdür |
| [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) | Zıt | Nimeti bilip hakkını vererek muhafaza etme | Verilen nimeti yerli yerince kullanıp kaynağını ikrar etmektir | Bünyenin nimeti taşıyarak denge ve verimlilik üretmesidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بطر | Nimetle haddi aşmak, yarmak | Refahın ağırlığını taşıyamayıp iç dengenin yarılması ve taşkınlık gösterme hali | Kesin |
| Latince | Petulantia, insolentia | Şımarıklık, küstahça haddi aşma | Haddini bilmezlik ve toplumsal normları hiçe sayan cüretkarlık anlamını karşılar, cerrahi yarılma kökünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Insolence, petulance, wantonness | Refah taşkınlığı, şımarıklık | Aşırı bolluğun getirdiği kural tanımaz hafifliği karşılar; kökün iç basınçla yırtılma yönünü tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Übermut, Zügellosigkeit | Dizginsizlik, hadsiz taşkınlık | Güç ve neşenin kontrolden çıkarak ölçüsüzlüğe dönüşmesini karşılar; nimeti hazmedememe boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| Fransızca | Insolence, arrogance repue | Tokluğun getirdiği hadsizlik | Doygunluğun ve bolluğun sebep olduğu ahlaki gevşeklik ve şımarıklığı ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَطَرًا | Savaşta ve güç gösterisinde hadsiz bir çalım satma, kibir ve şımarıklık | Müşrik ordusunun Bedir'e kibir ve gösterişle çıkışını tasvir eden bağlam; Enfâl [8:47](https://lisan.digital/tr/ayet/8:47.md) |
| بَطِرَتْ | Nimet ve refah içinde yüzerek haddi aşma, nankörleşme ve şımararak helake sürüklenme | Zenginlik ve güvenlik içinde yaşarken taşkınlık edip helak edilen kadim şehirlerin akıbeti; Kasas [28:58](https://lisan.digital/tr/ayet/28:58.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidrac ve ilahi ceza doktrini | Kulun refah ve nimet karşısında haddini aşmasının helak sebebi sayılıp sayılmayacağı | Nimetin ahlaki bir imtihan olduğu ve taşınamayan zenginliğin yıkıcı bir cezaya dönüşmesi |
| Fıkıh | İnfak, israf ve haddi aşan harcamalar | Kamu düzenini bozan şımarıkça harcama ve gösteriş yürüyüşlerinin hükmü | Malın sınırları çiğneyecek ve hakları hiçe sayacak biçimde harcanmasının yasaklanması |
| Tefsir | Helak edilen kavimlerin sosyolojik tahlili | Şehirlerin çöküşünü hazırlayan temel ahlaki ve iktisadi yozlaşma nedeni | Zenginliğin şükür yerine taşkınlık ve sınır tanımaz bir nobranlığa evrilmesi |
| Hadis | Kibir ve hakikati inkar tanımları | Kibrin hakkı inkar etmek ve insanları küçümsemek olarak açıklanması | Hadisteki بطر الحق ifadesinde hakkı hazmedemeyip küstahça geri çevirme tavrı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve nimet bilinci | Nimetin ağırlığını taşıyamama krizi | Ahlaki dengeyi bozma | Nimeti Allah'tan bilmeyip kendi gücünün eseri sanarak ilahi sınırlara başkaldırma | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve epistemik ahlak | Zihinsel tokluk ve nobranlık | Hakikate karşı körleşme | Kendi birikimini mutlak görerek hakkı reddetme ve delili küçümseme refleksi | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve kamu gücü | Otoritenin kibre ve şımarıklığa evrilmesi | Meşruiyet sınırını aşma | Askeri veya siyasi gücün toplumu ezici ve dışlayıcı bir gösteriye dönüştürülmesi | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve servet dağılımı | Sermayenin haddi aşan tüketim taşkınlığı | Sosyal yapıyı parçalama | Servetin adil dolaşım yerine lüks, israf ve başkalarını hor görme aracına dönüşmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve aşırı iç basınç patlaması | Bir kabın veya iletkenin taşıma kapasitesinin üzerinde basınca maruz kalarak cidarlarından çatlaması ve yapının dağılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal çürüme ve refah körlüğü | İktisadi zenginliğin ahlaki sorumluluk mekanizmalarını felç ederek kurumları içten içe çökertmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca basit bir sevinç, şımarıklık veya bireysel kibir gösterisine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir medeniyetin veya toplumun sahip olduğu refahı, barışı ve zenginliği taşıyacak ahlaki kaplara sahip olamaması sebebiyle kendi kendini imha sürecine sokması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki helak nedenlerinin iktisadi ve ahlaki boyutu yerine yalnızca teolojik inkara indirgenmesi; zenginliğin kendiliğinden değil, ahlaki hazımsızlık sebebiyle yıkım getirdiğinin anlaşılamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan ve toplum tasavvurunda felaketlerin sadece yokluktan değil, bilakis taşınamayan bolluk ve güçten kaynaklandığını gösteren anahtar bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bedir savaşı bağlamında güç sarhoşluğunu anlatan ayetlerde ve tarihte helak edilmiş müreffeh kavimlerin çöküş dinamiklerini bildiren kıssalarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çöküşün dışsal bir darbeyle değil, içerideki ahlaki çatlama ve sınır tanımaz taşkınlıkla başladığını ortaya koyarak sathi tarih okumalarını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlı bir dokuyu, apseli yarayı veya kapalı bir hazneyi içten gelen baskıyla yararak açmak ve içindekini sınırın dışına fışkırtmak.
- Soyut anlam: Nimet, zenginlik ve zafer gibi varlık unsurlarının ağırlığını taşıyamayan nefsin, ahlaki sınırlarını çatlatıp küstahça ve sorumsuzca taşkınlık göstermesi.
- Sistematik karşılık: İktisadi veya siyasi refahın toplumsal ahlak kapasitesini aşması sonucunda sistemin dengesini yitirerek kendi kendini çökerttiği entropik kırılma hali.
- LaTeX modeli: $$B = \frac{R}{C} > 1 \implies \Delta S \to \infty$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $R$ sisteme giren refah, güç ve nimet miktarını; $C$ ise o bünyenin ahlaki, hukuki ve zihinsel taşıma kapasitesini temsil eder. Bu oran 1'i aştığında, yani nimet taşıma kapasitesinden fazla olup bünye tarafından hazmedilemediğinde $B$ ile ifade edilen kökün taşkınlık hali doğar. Bunun sonucunda sistemdeki düzensizlik ve bozulma artarak ($\Delta S \to \infty$) kaçınılmaz bir helake ve yapısal çöküşe yol açar.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Enfal 8:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/ayet/8:47.md) — بَطَرًا

وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ

Meal (IK): Hem yurtlarından böbürlenerek ve insanlara gösteriş yaparak çıkan ve Allah yolundan alıkoyanlar gibi olmayın. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır.

### [Kasas 28:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/ayet/28:58.md) — بَطِرَتْ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ

Meal (IK): Biz; nimet ve refahıyla şımarmış nice kasabaları yok etmişizdir. İşte kendilerinden sonra çok az kimselerin oturabileceği yerleri. Ve oralara varis olanlar Biz’dik, Biz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için) olabilir. Bir şeyi önemsememek, değer vermemek anlamında masdar olmuştur. Batee ile bu manada ilişkisi vardır.
“Betır” yarık demektir. Mastar olarak yarmak, kesmek anlamlarına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والراء والباء ومعهما
ط ر ب، ر ط ب، ب ط ر، ر ب ط مستعملات
طرب:
الطَّرَب: الشَّوْق. والطَّرَب: ذَهابُ الحُزن، وحُلولُ الفَرَح طَرِب يَطْربُ طَرَباً فهو طَرِبٌ.
وطَرَّب في غِنائه تطريباً، إذا رَجَّع صَوْتَه، وأَطْرَبَني هذا الشَّيءُ.
والأَطْرابُ: نُقاوةُ الرَّياحينِ، وأذكاؤها.
واستعمل الطّربُ في الإبل في قوله: كالإبل الطِّراب أي: طَرِبَتْ للحُداء.
واسْتَطْرَبَ القَوْمُ، أي: طَرِبوا للَّهوِ طَرَباً شَديداً.
رطب:
الرُّطَبُ، والواحدةُ: رُطْبَةٌ: النَّضيجُ من البُسر قبل إتمارِهِ. وقد أَرْطبتِ النَّخلةُ، وأطرب البُسْرُ: صار رُطَباً، وأرطب القَوْمُ: أرطب نَخْلُهم.
ورَطَّبْتُ القوم ترطيباً: أطعمتهم رُطَباً.
والرُّطْبُ: الرِّعي الأَخضر من البُقول والشَّجَر، اسمٌ جامع لا يُفْرَدُ.
وأرضٌ مُرْطبة، مُعْشِبة: ذاتُ رُطَبٍ وعُشب.
والرُّطْبُ: النّاعمُ. وجاريةٌ رَطْبةٌ: رَخصة. والرَّطْبُ: الشّيء المبتلّ بالماء، والشّيء الرَّخْص في المِمضَغة. والرَّطْبةُ: روضةُ الفِسْفِسة ما دامتْ خضراء، والجميعُ: الرِّطاب.
والرَّطابةُ: مصدرُ الرَّطب، وقد رَطُبَ يَرْطُبُ رَطابة، وقد يقال للغُلام الذي فيه لِينٌ: إنّه لَرَطبٌ.
بطر:
البَطَرُ، في معنىً، كالحَيرة والدَّهَش، يُقالُ: لا يُبْطِرنّ جهلُ فلان حِلْمك، أي: لا يُدْهِشك. وفي معنىً: كالأَشَر وغَمْط النّعمة، يقال: بَطَر فلانٌ نِعْمةَ الله، أي: كأنّه مَرِح حتّى جاوز الشُّكْرَ فتركه وراءه.
والبَيطَرةُ: مُعالجةُ البَيْطار الدّوابّ من الدّاء، قال:
شكَّ الفَرِيصةَ بالمِدْرَى فأَنْفذهـا		شَكَّ المُبَيطِرِ إذ يَشْفي من العَضَدِ
وقال الطِّرمّاح:
يَساقِطَها تَتْـرَى بـكـلّ خـمـيلةٍ		كبَزْغِ البِيطَرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ
وهو يُبَيطِرُ الدَّوابَّ، أي: يُعالجها.
ورجلٌ بِطْريرٌ، وامرأة بِطْرِيرةٌ، وأكثرُ ما يُقالُ للمرأة. قال أبو الدُّقَيش: هي التّي قد بَطِرت حتى تمادت في الغَيّ.
ربط:
ربط يربِطُ رَبطاً.
والرِّباط: هو الشَّيءُ الذّي يُرْبَطُ به، وجَمْعُه: رُبُط.
والرِّباط: ملازمة ثغر العدو، والرَّجُلُ مُرابِط.
والمرابطات: الخيول التي رابطت، وفي الدّعاء: "اللّهمّ انْصُرْ جيوشَ المسلمين، وسَراياهُم ومرابطاتهم"، يريد: خيلهم المرابطة، وقوله جلّ وعزّ: "اصبروا ورابطوا"، يريد: رباط الجهاد، ويقال: هو المواظبة على الصّلواتِ الخَمس في مَواقيتها. والرِّباطُ: المُداومةُ على الشّيء.
ورجلٌ رابط الجأش، ورَبَطَ جَأْشُه، أي: اشتدّ قلبُه وحَزُم فلا يَفِرُّ عندَ الرَّوْع، كما قال لبيد:
رابِطُ الجأش على فَرْجِهِـمُ		أَعْطِفُ الجَوْنَ بمَرْبُوعٍ مِتَلّ
وارتبطتُ فرساً، أي: اتّخذته للرِّباط.
ويقال: ربط الله بالصبر على قلبه.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve**الراء** ve**الباء** ve onlarla birlikte

**ط ر ب**، **ر ط ب**، **ب ط ر**، **ر ب ط** kullanımdadırlar.

**طرب**:
**الطَّرَب**: özlem. Ve **الطَّرَب**: hüznün gitmesi ve sevincin yerleşmesi; **طَرِب** **يَطْربُ** **طَرَباً**; o hâlde o **طَرِب**’dir.
Ve **طَرَّب** şarkısında **تطريباً**; eğer sesini geri döndürürse (tekrarlayıp çınlatırsa). Ve “Bu şey beni **أَطْرَبَ** etti.”
Ve **الأَطْراب**: reyhanların saflığı ve en güzel kokuluları.
Ve **الطّربُ** develerde şu sözünde kullanıldı: “**كالإبل الطِّراب**” yani: **طَرِبَتْ** **للحُداء** (deve sürüş ezgisine).
Ve **اسْتَطْرَبَ** kavim; yani: eğlence için şiddetli bir **طَرَباً** ile **طَرِبوا**.

**رطب**:
**الرُّطَبُ**; tekili: **رُطْبَةٌ**: **البُسر**’den, hurmalaşmasını tamamlamadan önceki olgunlaşmış olan. Ve hurma ağacı **أَرْطبتِ**; ve **البُسْرُ** **أطرب**: **رُطَباً** oldu. Ve kavim **أرطب**: hurmaları **أرطب** etti (hurmaları **رُطَب** oldu).
Ve “Kavmi **رَطَّبْتُ** **ترطيباً**”: onlara **رُطَباً** yedirdim.
Ve **الرُّطْبُ**: baklagillerden ve ağaçtan yeşil otlak; tekil yapılmayan, toplayıcı bir isimdir.
Ve **أرضٌ مُرْطبة، مُعْشِبة**: **رُطَبٍ** ve ot sahibi.
Ve **الرُّطْبُ**: yumuşak olan. Ve **جاريةٌ رَطْبةٌ**: yumuşak huylu. Ve **الرَّطْبُ**: su ile ıslanmış şey; ve **المِمضَغة**’de (çiğnenen lokmada) yumuşak olan şey. Ve **الرَّطْبةُ**: yeşil kaldığı müddetçe **الفِسْفِسة**’nin çayırı; hepsi: **الرِّطاب**.
Ve **الرَّطابةُ**: **الرَّطب**’un mastarıdır. Ve **رَطُبَ** **يَرْطُبُ** **رَطابة**. Ve içinde yumuşaklık bulunan oğlan için de denir: “O, elbette **لَرَطبٌ**.”

**بطر**:
**البَطَرُ**, bir mânâda, şaşkınlık ve hayret gibi; denir: “Falanın cehaleti senin hilm’ini sakın **يُبْطِرنّ**,” yani: seni sakın şaşırtmasın. Ve bir mânâda: azgın sevinç ve nimeti küçümseme gibi; denir: “Falan, Allah’ın nimetini **بَطَر** etti,” yani: sanki şenlenip şükrü aşıncaya kadar (vardı) da onu arkasında bırakıp terk etti.
Ve **البَيطَرةُ**: **البَيْطار**’ın hayvanları hastalıktan tedavi etmesidir. Dedi ki:
“**شكَّ الفَرِيصةَ بالمِدْرَى فأَنْفذهـا		شَكَّ المُبَيطِرِ إذ يَشْفي من العَضَدِ**”
Ve **الطِّرمّاح** dedi:
“**يَساقِطَها تَتْـرَى بـكـلّ خـمـيلةٍ		كبَزْغِ البِيطَرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ**”
Ve o, hayvanları **يُبَيطِرُ**; yani: onları tedavi eder.
Ve bir erkek **بِطْريرٌ**, bir kadın **بِطْرِيرةٌ**; daha çok kadına söylenir. **أبو الدُّقَيش** dedi: o, **بَطِرت** olup sapkınlıkta uzayıp gidinceye kadar (ileri) giden kimsedir.

**ربط**:
**ربط** **يربِطُ** **رَبطاً**.
Ve **الرِّباط**: kendisiyle bağlanan şeydir; çoğulu: **رُبُط**.
Ve **الرِّباط**: düşmanın sınırında nöbet tutmaya devam etmektir; adam **مُرابِط**tır.
Ve **المرابطات**: nöbet tutmuş atlar. Ve duada: “Allah’ım, Müslümanların ordularını, birliklerini ve **مرابطاتهم**’ı muzaffer kıl”; yani: nöbetçi atlarını. Ve O’nun (aziz ve celil) sözü: “**اصبروا ورابطوا**”; yani: cihadın **رباط**’ı. Ve denir: beş vakit namaza vakitlerinde devam etmektir. Ve **الرِّباطُ**: bir şeye devam etmektir.
Ve bir adam **رابط الجأش**; ve onun **جَأْشُه** **رَبَطَ**; yani: kalbi şiddetlendi ve sağlamlaştı da korku anında kaçmaz; **لبيد**’in dediği gibi:
“**رابِطُ الجأش على فَرْجِهِـمُ		أَعْطِفُ الجَوْنَ بمَرْبُوعٍ مِتَلّ**”
Ve “Bir atı **ارتبطتُ**”; yani: onu **الرِّباط** için edindim.
Ve denir: Allah sabırla onun kalbine bağladı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَطَرُ: الأَشَرُ، وهو شدَّة المرح. وقد بَطِرَ بالكسر يَبْطَرُ. وأَبْطَرَهُ المالُ. يقال: بَطِرْتَ عيشتَك، كما قالوا: رَشِدْتَ أَمْرَكَ. والبَطَرُ أيضاً: الحَيْرَةُ والدَهَشُ. وأَبْطَرَهُ، أي أدهشه.
وأَبْطَرْتُ فلاناً ذَرْعَهُ، إذا كلّفتَه أكثَرَ من طوقه. وبَطَرْتُ الشيءَ أبطُرُهُ بَطْراً: شققْته؛ ومنه سُمِّيَ البَيْطارُ، وهو المُبَيْطِرُ. وربما قالوا بَيْطرٌ. وقال:
شَقَّ البَيْطَرِ مِدْرَعَ الهُمامِ
ومعالجته البَيْطرةُ. وذهب دمُه بِطْراً بالكسر، أي هَدَراً.

##### Türkçe

**البَطَرُ**: **الأَشَرُ**, ve o, sevincin şiddetidir. Ve kesre ile **بَطِرَ** **يَبْطَرُ**. Ve mal onu **أَبْطَرَهُ**. Denir: **بَطِرْتَ عيشتَك**, nitekim dediler: **رَشِدْتَ أَمْرَكَ**. Ve **البَطَرُ** ayrıca: **الحَيْرَةُ** ve **الدَهَشُ**tur. Ve **أَبْطَرَهُ**, yani onu şaşırttı.

Ve **أَبْطَرْتُ** falancayı **ذَرْعَهُ**, eğer ona gücünün yettiğinden daha fazlasını yüklediysen. Ve **بَطَرْتُ** şeyi **أبطُرُهُ** **بَطْراً**: onu yardım; bundan dolayı **البَيْطارُ** adlandırıldı; ve o, **المُبَيْطِرُ**dur. Ve bazen **بَيْطرٌ** dediler. Ve dedi ki:
شَقَّ **البَيْطَرِ** مِدْرَعَ الهُمامِ

Ve onun tedavisi **البَيْطرةُ**dır. Ve onun kanı kesre ile **بِطْراً** gitti, yani heder olarak.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ر ب
طرب ، طبر ، رطب ، ربط ، برط ، بطر : مستعملات .
طرب : قال الليث : الطَّربُ : الشوق . والطَّربُ : ذهاب الحزن وحلول الفرح .
وقال الأصمعي : الطَّربُ : خفّةٌ يجدها الرجلُ لشوقٍ أو فرح أو هَمّ ، وقال النابغة الجَعْدِيّ في الهَمّ :
وأراني طرِباً في أثرهم
طَربَ الواله أو كالمُخْتَبَلْ
ويقال : طَرّب فلانٌ في عنائه تطريباً : إذا رَجّع صوتَه وزيّنه ، وقال امرؤ القيس :
كما طرّب الطائرُ المُسْتَحر
إذا رجّع صوته وقت السحر .
وقال الليث : الأطرابُ : نقاوة الرّياحين وأذكاؤها .
وقال غيره : واستطرب الحدأة الإبلَ : إذا خفت في سيرها من أجل حدأتهم ، وقال الطِّرِمّاح :
واستطْرَبت ظُعْنهمُ لمّا احْزَألّ بهمْ
آلُ الضُّحى ناشطاً من داعِيات دَدِ
يقول : حملهم على الطَّرَب شوقٌ نازع . وقيل : أراد بالناشط غناء الحادي .
أبو عُبَيد : المَطارِبُ : طرقٌ ضيّقة واحدتها مَطْرَبة ؛ وقال أبو ذؤيب :
ومَتْلَفٍ مثلِ فَرْق الرأس تَخْجِلُه
مَطارِبٌ زَقَبٌ أميَالُها فِيحُ
وقال اللّيث : الطَّرْطُبُّ الباء مثقلة : الثَّدْيُ الضخمُ المسترخِي ؛ يقال : أخزى الله طُرْطُبَّيْها . قال : ومنهم من يقول طُرْطُبّة للواحدة فيمن يؤنث الثدي .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : طَرْطَبْتُ بالغنم طَرْطَبة : إذا دعوتَها . والطرطبة بالشفتين ؛ قال ابن حَبْناء :
فإن استَك الكَوْماء عَيْبٌ وعورةٌ
يُطَرْطبُ فيها ضاغطانِ وناكثُ
وإبلٌ طِرَابٌ : إذا طَرِبتْ لحُداتها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَطْرَبُ والمَقْرَب : الطريق الواضح .
طبر : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : طَبَرَ الرجلُ : إذا قَفَز . وطَبر : إذا اختَبَأ .
أبو الحَسن اللَّحياني : وَقَع فلانٌ في بنات طَبَارٍ وطَمار : إذا وقع في داهية .
ابن الأعرابيّ قال : من غريب شجر الضَّرِف الطبّارُ وهو على صورة التين إلا أنه أَرقّ .
بطر : قال الله عز وجل : ( لاَ يَعْلَمُونَ وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ ) ( القصص : 58 ) .
قال أبو إسحاق : نصب معيشتها . قال : والبَطَرُ : الطُّغيان في النعمة .
وروى الفراء عن الكسائي أنه قال : يقال : رَشِدْتَ أمرَك ، وبَطِرْتَ عيْشَك ، وغَنيْتَ رأْيكَ .
قال : أوقعت العرب هذه الأفعال على هذه المعارف التي خرجت مفسّرةً لتحويل الفعل عنها وهو لها ، وإنما المعنى : بَطِرت معيشتُها وكذلك أخواتها .
أبو عُبيد عن الأصمعي : بَطِر الرّجلُ وبَهِت بمعنًى واحد .
وقال الليث : البَطَرُ كالحَيْرة والدَّهَش . والبَطَرُ : كالأشَر وغَمْط النعمة .
ويقال : لا يُبْطِرنّ جهْلُ فلانٍ حلْمكَ ، أي : لا يُدْهشك . قال : ورجلٌ بطريرٌ ، وامرأة بطريرة ، وأكثرُ ما يقال للمرأة .
وقال أبو الدُّقَيْش : إذا بَطِرت وتمادَت في الغَيّ .
ويقال للبعير القَطُوف إذا جارَى بعيراً وسَاعَ الْخَطْو فقصُرت خُطاه عن مباراته قد أبطره ذَرعَه ، أي : حمّله على أكثر من طَوْقه . والهُبَعَ إذا ماشى الرُّبَعَ أبطرَه ذَرْعَه فهَبع ، أي : استعان بعُنُقه ليَلْحَقه .
ويقال لكلّ من أرهق إنساناً فحمّله ما لا يطيقه : قد أَبطره ذَرْعَه .
شَمر : يقال للبَيْطار : مُبَيْطِر وبِيَطر .
وقال الطرماح :
كبَزْغ البَيْطرِ الثقْفِ رَهْصَ الكَوادن
قال : وقال سلمة بن عاصم : البِيَطْرُ : الخَياط في قول الراجز :
باتتْ تَجِيبُ أدْعَج الظّلام
جَيْبَ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ
قال شَمِر : صيَّرَ البيطار خيّاطاً كما صَيّروا الرجلَ الحاذِقَ إسكافاً .
وقال غيرُه : البَطْرُ : الشقُّ وبه سُمّيَ البَيْطار بَيْطاراً .
وقال الليث : هو يُبيطر الدوابَّ ، أي : يعالجها .
أبو عبيد عن الكسائي : ذهب دمه خَضِراً مَضراً ، وذهب بِطْراً ، أي : هدَراً .
وقال أبو سعيد : أصله أن يكون طُلاّبه حُرّاصاً باقتدار وبَطَر فيحرموا إدراك الثّأر .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( الكِبْرُ بطرُ الحقّ وغمضُ الناس ) ، وبَطرُ الحقِّ : ألا يراه حقّاً ، ويتكبّر عن قبوله ، من قولهم : بَطِر فلانٌ هِدْيَة أمرِه : إذا لم يهتد له ، وجهله ولم يقبله . والبَطَرُ : الطغيان عند النّعمة ؛ وعلى هذا بطرُ الحقّ : أن يطغى عند الحق ؛ أي : يتكبر عند قبوله .
وقال الكسائي : ذهب دمُه بطراً : إذا ذهب باطلاً ، وعلى هذا المعنى : بطرُ الحقِّ أن يراه باطلاً .
ويقال : بطر فلان : إذا تحيّر ودَهِش ، وعلى هذا المعنى : أن يتحيّر في الحق فلا يراه حقّاً .
ربط : حدثنا عبدُ الله بنُ محمد بن هاجك قال : حدثنا علي بن محمد بن حجر عن إسماعيل بن جعفر قال : أنبأنا العلاء بن عبد الرحمن عن أبيه عن أبي هريرة أنّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( ألا أدلُّكم على ما يمْحُو اللَّهُ به الخطايا وترفع به الدرجات ) قالوا : بلى يا رسول الله ، قال : ( إسباغُ الوضوء على المكاره وكثرةُ الخُطَا إلى المساجد وانتظارُ الصلاة بعدَ الصلاة فذلكم الرِّباط ) .
قلتُ : أراد النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) بقوله : ( فذلكم
الرباط ) قولَ الله جل وعز : ( يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ ) ( آل عمران : 200 ) .
جاء في تفسير الآية : ومصدر رابطت رباطاً ، واصبروا على دِينكم ، وصابروا عدوَّكم . ورابِطُوا ، أي : أقيموا على جهاده بالحرب .
قلت : وأَصلُ الرِّباط من مُرابطة الخيل ، أي : ارتباطها بإزاء العدوّ في بعض الثغور .
والعربُ تسمِّي الخيلَ إذا رُبطت بالأفنِية وعُلِفت : رُبُطاً ، واحدها رَبيط ، وتجمع الرَّبُطُ رِباطاً ، وهو جمع الجمع .
قال الله تعالى : ( وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ ) ( الأنفال : 60 ) .
وقال الفَرّاء في قول الله جل وعز : ( وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ ( . قال : يريد الإناثَ من الخيل .
وقال الليث : الرِّباطُ : مرابطةُ العدو ، وملازمةُ الثغْر ، والرجل مُرابطِ .
قال : والمُرَابطاتُ : جماعاتُ الخيول الذين رابطُوا .
أبو عُبيد عن الأصمعي قال : الرابطُ الجأشِ : الذي يَربُط نفسَه عن الفرار ، يكفُّها لجرأته وشجاعته .
ويقال : رَبط الله على قلبه بالصّبر .
أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الرابط : الراهب .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : إذا بلغ الرُّطبُ اليُبْس فوُضع في الجِرار وصُبَّ عليه الماءُ فذلك الرَّبيط ؛ فإن صُبّ عليه الدِّبس فهو المُصفَّر .
رطب : قال الليثُ : الرُّطبُ الواحدة رُطبة ، وهو النَّضيج من البُسْر قبل إثماره . وقد أرطبتِ النخلةُ ، وأرطَب القومُ : أرطب نخلُهم ، فهم مرطبون . ورَطبتُ القومَ ، أي : أطعمتُهم الرُّطب .
والرُّطْبُ : الرِّعْيُ الأخضر من بقول الرّبيع ، اسمٌ جامع . وأرضٌ مرْطبة ، أي : مُعشبة ؛ ذاتُ رطب وعشب . والرطب : المبتلُّ بالماءِ . والرَّطْبُ : الناعم . وجاريةٌ رَطبةٌ : رَخْصةٌ ناعمةٌ .
والرَّطْبةُ : رَوْضةُ الفِسْفِسة ما دامت خضراء ، والجميع الرِّطاب .
ويقال : رَطُب الشيء يَرْطُب رُطوبةً ورَطابةً .
ويقال للغلام الذي فيه لين النساء ورَخاوتُهن : إنه لَرَطب . والرطب : كلُّ عود رَطب ، هو جمعُ رَطْب .
ومنه قول ذي الرمة :
بأجةٍ نشَّ عنها الماءُ والرُّطْب
أراد هَيْجَ كل عودٍ رَطْب أيام الربيع ، والرُّطْبُ جمعُ الرَّطب . أراد : ذَوَى كلُّ عود رَطْب فهاج . ويقال : رَطّب فلان ثوبه : إذا بلّه .
برط : أبو العباس عن ابن الأعرابي : بَرط الرجلُ : إذا اشتغل عن الحقّ باللهْو .
قلت : هذا حرفٌ لم أسمعه لغيره .

##### Türkçe

ط ر ب
**طرب** ، **طبر** ، **رطب** ، **ربط** ، **برط** ، **بطر** : kullanımdadırlar.

**طرب** : **الليث** dedi ki: **الطَّربُ**: özlem. Ve **الطَّربُ**: hüznün gitmesi ve sevincin gelmesi.
Ve **الأصمعي** dedi ki: **الطَّربُ**: erkeğin özlemden yahut sevinçten yahut kederden bulduğu bir hafifliktir; ve **النابغة الجَعْدِيّ** keder hakkında dedi ki:
Ve kendimi onların izinde **طرِباً** görüyorum
Âşıkın **طَربَ**ı gibi yahut deli gibi
Ve denir ki: Falanca, zahmetinde **طَرّب** etti, **تطريباً**: sesini tekrar tekrar döndürdüğü ve onu süslediği zaman; ve **امرؤ القيس** dedi ki:
Kuşun **طرّب** ettiği gibi, **المُسْتَحر**
Seher vaktinde sesini tekrar döndürdüğü zaman.
Ve **الليث** dedi ki: **الأطرابُ**: reyhanların saflığı ve en güzel kokulusu.
Ve başkası dedi ki: **واستطرب** çaylak develeri: onların çaylaklarından dolayı yürüyüşlerinde hafifledikleri zaman; ve **الطِّرِمّاح** dedi ki:
Ve onların göçlerini **واستطْرَبت**; onlarla birlikte sıkışıp kaldığında
Kuşluk ehli, **دَدِ** çağıranlardan, canlı bir şekilde
Der ki: Onları **الطَّرَب**a taşıyan, çekiştiren bir özlemdir. Ve denildi ki: **الناشط** ile kastedilen, sürücünün şarkısıdır.
**أبو عُبَيد**: **المَطارِبُ**: dar yollar; bir tanesi **مَطْرَبة**dır; ve **أبو ذؤيب** dedi ki:
Başın ayrımı gibi bir helâk edici; onu utandırır
**مَطارِبٌ**; tulumlar; onların milleri geniş
Ve **اللّيث** dedi ki: **الطَّرْطُبُّ**; **الباء** ağırlaştırılmıştır: sarkık iri meme; denir ki: Allah onun iki **طُرْطُبَّ**ını rezil etsin. Dedi ki: Onlardan kimi, memeyi müennes yapanlarda, bir tanesi için **طُرْطُبّة** der.
**أبو عُبَيد**’den, **أبو زيد**’den: Koyunla **طَرْطَبْتُ**; **طَرْطَبة**: onu çağırdığın zaman. Ve **الطرطبة** dudaklarla olur; **ابن حَبْناء** dedi ki:
Eğer **الكَوْماء**’nın kıçı ayıp ve avret ise
Orada iki sıkıştıran ve bir bozan **يُطَرْطبُ** eder
Ve **إبلٌ طِرَابٌ**: sürücülerine **طَرِبتْ** ettiği zaman.
**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **المَطْرَبُ** ve **المَقْرَب**: açık yol.

**طبر** : **أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابيّ**’den: Adam **طَبَرَ**: sıçradığı zaman. Ve **طَبر**: gizlendiği zaman.
**أبو الحَسن اللَّحياني**: Falanca **بنات طَبَارٍ** ve **طَمار** içine düştü: bir felakete düştüğü zaman.
**ابن الأعرابيّ** dedi ki: **الضَّرِف** ağacının gariplerinden **الطبّارُ** vardır; incir sureti üzeredir, ancak daha incedir.

**بطر** : Aziz ve yüce Allah dedi ki: ( **لاَ يَعْلَمُونَ وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ** ) ( **القصص : 58** ) .
**أبو إسحاق** dedi ki: **معيشتها**’nın nasbı. Dedi ki: Ve **البَطَرُ**: nimette azgınlıktır.
Ve **الفراء** **الكسائي**’den rivayet etti ki o dedi: denir ki: **رَشِدْتَ** işini, ve **بَطِرْتَ** yaşayışını, ve **غَنيْتَ** görüşünü.
Dedi ki: Araplar bu fiilleri, fiilin onlardan çevrilmesi için açıklanmış olarak çıkan bu marifelere vâki kıldılar; hâlbuki fiil onlara aittir; ancak mana: onun geçimi **بَطِرت** etti; ve kardeşleri de böyledir.
**أبو عُبيد**’den, **الأصمعي**’den: Adam **بَطِر** etti ve **بَهِت** etti; tek bir mana ile.
Ve **الليث** dedi ki: **البَطَرُ**; **الحَيْرة** ve **الدَّهَش** gibidir. Ve **البَطَرُ**: **الأشَر** ve nimeti küçümseme gibidir.
Ve denir ki: Falancanın cehali, senin hilm’ini sakın **يُبْطِرنّ** etmesin; yani: seni şaşırtmasın. Dedi ki: Ve bir erkek **بطريرٌ**; bir kadın **بطريرة**; ve en çok kadına söylenir.
Ve **أبو الدُّقَيْش** dedi ki: **بَطِرت** ettiği ve sapkınlıkta ileri gittiği zaman.
Ve deveye, **القَطُوف**a denir: bir deveyle yarıştığı ve adımı genişlettiği halde adımları onunla boy ölçüşmekten kısaldığı zaman; onun **ذَرعَه**’ı onu **أبطره** etmiştir; yani: onu gücünden fazlasına yüklemiştir. Ve **الهُبَعَ**; **الرُّبَع** ile yürüdüğü zaman, onun **ذَرْعَه**’ı onu **أبطرَه** eder de **هَبع** eder; yani: ona yetişmek için boynuyla yardım alır.
Ve her kim bir insanı zorlar da ona gücünün yetmediğini yüklerse, ona denir: onun **ذَرْعَه**’ı onu **أَبطره** etmiştir.
**شَمر**: **البَيْطار**a denir: **مُبَيْطِر** ve **بِيَطر**.
Ve **الطرماح** dedi ki:
**كبَزْغ البَيْطرِ الثقْفِ رَهْصَ الكَوادن**
Dedi ki: Ve **سلمة بن عاصم** dedi: **البِيَطْرُ**: terzi; râcizin sözünde:
Geceledi; koyu karanlığın çağrısına cevap veriyor
Yiğidin zırhının, **البِيَطْرِ**’ın yaka açıklığı
**شَمِر** dedi ki: **البيطار**ı terzi yaptı; tıpkı mahir adamı kunduracı yaptıkları gibi.
Ve başkası dedi ki: **البَطْرُ**: yarma; ve bununla **البَيْطار**a **بَيْطاراً** adı verildi.
Ve **الليث** dedi ki: O, binek hayvanlarını **يُبيطر** eder; yani: onları tedavi eder.
**أبو عبيد**’den, **الكسائي**’den: Kanı **خَضِراً مَضراً** gitti; ve **بِطْراً** gitti; yani: heder oldu.
Ve **أبو سعيد** dedi ki: Aslı, onu talep edenlerin, kudretle ve **بَطَر** ile gözetleyiciler olmalarıdır; böylece öcün alınmasına erişmeyi engellerler.
Ve Peygamber’in ( **صلى الله عليه وسلم** ) hadisinde dedi ki: ( **الكِبْرُ بطرُ الحقّ وغمضُ الناس** ) ; ve **بَطرُ الحقِّ**: onu hak olarak görmemek ve onu kabul etmekten kibirlenmektir; onların sözünden: Falanca, işinin yol göstericiliğini **بَطِر** etti: ona hidayet bulmadığı, onu bilmediği ve kabul etmediği zaman. Ve **البَطَرُ**: nimette azgınlıktır; ve buna göre **بطرُ الحقّ**: hak yanında azmak; yani: onu kabul ederken kibirlenmek.
Ve **الكسائي** dedi ki: Kanı **بطراً** gitti: bâtıl olarak gittiği zaman; ve bu mana üzere: **بطرُ الحقِّ** onu bâtıl görmektir.
Ve denir ki: Falanca **بطر** etti: şaşırdığı ve hayrete düştüğü zaman; ve bu mana üzere: hakta şaşırması, böylece onu hak olarak görmemesi.

**ربط** : Bize **عبدُ الله بنُ محمد بن هاجك** haber verdi; dedi: bize **علي بن محمد بن حجر** haber verdi; **إسماعيل بن جعفر**’den; dedi: bize **العلاء بن عبد الرحمن** haber verdi; babasından; **أبي هريرة**’den: Allah’ın Elçisi’nin ( **صلى الله عليه وسلم** ) dediğini: ( Size, Allah’ın onunla hataları sildiği ve dereceleri yükselttiği şeyi haber vereyim mi? ) Dediler ki: Evet, ey Allah’ın Elçisi. Dedi ki: ( Zorluklar üzerine abdesti tam yapmak, mescitlere adımları çoğaltmak, namazdan sonra namazı beklemek; işte bu **الرِّباط**tır ) .
Dedim ki: Peygamber’in ( **صلى الله عليه وسلم** ) ( **فذلكم الرباط** ) sözüyle muradı, Allah جل وعز’in sözü: ( **يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ** ) ( **آل عمران : 200** ) .
Ayetin tefsirinde geldi: **رابطت**’ın masdarı **رباطاً**dır; ve dininiz üzere sabredin; düşmanınıza karşı sabırda yarışın. Ve **رابِطُوا**: yani, savaşla onun cihadı üzere ikamet edin.
Dedim: Ve **الرِّباط**ın aslı, atların **مُرابطة**sındandır; yani: düşmana karşı bazı sınır yerlerinde bağlanmalarıdır.
Ve Araplar, avlulara bağlanıp yemlenen atlara **رُبُطاً** der; bir tanesi **رَبيط**tir; ve **الرَّبُطُ** **رِباطاً** olarak toplanır; ve o, cem’in cem’idir.
Allah تعالى dedi ki: ( **وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ** ) ( **الأنفال : 60** ) .
Ve **الفَرّاء** Allah جل وعز’in ( **وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ** ) sözü hakkında dedi ki: Dedi: atların dişilerini kasteder.
Ve **الليث** dedi ki: **الرِّباطُ**: düşmanı gözetlemek ve sınır yerini bırakmamak; ve adam **مُرابطِ**tir.
Dedi ki: Ve **المُرَابطاتُ**: **رابطُوا** edenlerin at topluluklarıdır.
**أبو عُبيد**’den, **الأصمعي** dedi ki: **الرابطُ الجأشِ**: kaçmaktan nefsini bağlayan; cesareti ve yiğitliği için onu tutan kimsedir.
Ve denir ki: Allah sabırla onun kalbi üzerine **رَبط** etti.
**أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابي**’den: **الرابط**: rahip.
**أبو عُبيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **الرُّطبُ** kuruluğa ulaştığı zaman, küplere konur ve üzerine su dökülürse, işte o **الرَّبيط**tir; eğer üzerine pekmez dökülürse, o **المُصفَّر**dir.

**رطب** : **الليثُ** dedi ki: **الرُّطبُ**; bir tanesi **رُطبة**dır; ve o, meyve vermeden önce **البُسْر**dan olgunlaşmış olandır. Ve hurma ağacı **أرطبتِ** etti; ve kavim **أرطَب** etti: onların hurması **أرطب** etti; böylece onlar **مرطبون**dur. Ve kavmi **رَطبتُ**; yani: onlara **الرُّطب** yedirdim.
Ve **الرُّطْبُ**: bahar otlarından yeşil otlak; toplayıcı bir isimdir. Ve **أرضٌ مرْطبة**: yani: otlu; **رطب** ve ot sahibi. Ve **الرطب**: su ile ıslanmış olan. Ve **الرَّطْبُ**: yumuşak olan. Ve **جاريةٌ رَطبةٌ**: gevşek, yumuşak.
Ve **الرَّطْبةُ**: yeşil kaldığı müddetçe **الفِسْفِسة** bahçesi; hepsi **الرِّطاب**dır.
Ve denir ki: Şey **رَطُب** eder; **يَرْطُب**; **رُطوبةً** ve **رَطابةً**.
Ve kadınların yumuşaklığı ve gevşekliği bulunan oğlana denir ki: o elbette **لَرَطب**tur. Ve **الرطب**: her **عود** **رَطب**; o, **رَطْب**un cem’idir.
Ve ondan, **ذي الرمة**’nin sözü:
Bir **بأجة** ile; su ondan sızdı ve **الرُّطْب**
Maksadı: bahar günlerinde her **عودٍ رَطْب**un coşmasıdır; ve **الرُّطْبُ** **الرَّطب**un cem’idir. Maksadı: her **عود رَطْب** kurudu da coştu. Ve denir ki: Falanca elbisesini **رَطّب** etti: onu ıslattığı zaman.

**برط** : **أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابي**’den: Adam **بَرط** etti: haktan eğlence ile meşgul olduğu zaman.
Dedim: Bu, ondan başkası için işitmediğim bir harftir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والطاء وما يثلثهما)
(بطغ) الباء والطاء والغين ([1]) أصلٌ واحد، وهو التلطُّخ بالشيء. قال الراجز([2]):
* لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ *
(بطل) الباء والطاء واللام أصلٌ واحد، وهو ذَهاب الشيء وقِلَّة مُكثه ولُبْثه. يقال بَطَلَ الشيءُ يَبطُل بُطْلاً وبُطُولاً. وسُمِّي الشيطانُ الباطلَ لأنه لا حقيقةَ لأفعاله، وكلُّ شيءٍ منه فلا مَرْجُوعَ لـه ولا مُعَوَّلَ عليه. والبَطَل الشُّجاع. قال اصحب هذا القياس ([3]) سُمّي بذلك لأنه يُعرِّض نَفْسَه للمتالف. وهو صحيحٌ، يقال: *بَطَلٌ بيِّنُ البُطولة والبَطالة. وقد قالوا: امرأةٌ بَطَلَةٌ. فأمّا قولهم في المَثَل: "مُكرَهٌ أخوكَ لا بَطَل" فقد اختُلِفَ فيه. قال قوم: المثل لجَرْول ابن نَهْشلِ بن دارم، وكان جباناً ذا خَلْقٍ كامل، وأنَّ حَيّاً من العرب غَزَا بني دارم فاقتَتَلُوا هم وبنُو دارمٍ قتالاً شديداً، حتى كثُرتِ القَتْلى، وجاء جَرْوَلٌ فرأى رجلاً يَسُوقُ ظعِينةً فلما رآه الرّجل خَشِيهُ لكمالِ خَلْقِه، وهو لا يعرفه، فقال جَرول: "أنا جَرْوَل بنُ نَهشَل، في الحَسَب المُرَفَّل([4])"، فعطَفَ عليه الرّجلُ وأخذَهُ وكَتفَه وهو يقول:
إذا ما رأيت امرأً في الوغى  *** فذكِّرْ بنفسك يا جرولُ
حتى انتهى به إلى قائِد الجيش، وقد كان عَرفَ جُبْنَ جرول، فقال: يا جَرْولُ، ما عَهدْناك تُقاتل الأبطال، وتُحبُّ النِّزال! فقال جرول: "مُكرَهٌ أخُوكَ لا بَطَلٌ".
وقال قوم: بل المَثل لِبَيْهَس، وقد ذكر حديثُه في غير هذا الباب بطُوله.
ويقال رجل بطَّالٌ بيِّن البَطالة.وذَهَبَ دمُه بُطْلاً، أي هَدَرا.
(بطن) الباء والطاء والنون أصلٌ واحدٌ لا يكاد يُخْلِف، وهو إنْسِيُّ الشيءِ والمقُبْلِ مِنه. فالبطن خِلافُ الظهر. تقول بَطَنْتُ الرّجلَ إذا ضربْتَ بَطنَه. قال بعضهم:
* إذا ضَرَبْتَ مُوقَراً فابْطُنْ لَهُ([5]) *
وباطِنُ الأمْرِ دَُِخْلَته، خلافُ ظاهِرِه. والله تعالى هو الباطنُ؛ لأنه بَطَن الأشياءَ خُبْراً. تقول: بطَنْتُ هذا الأمْرَ، إذا عرفْتَ باطنَه. والبَطِين: الرّجُل العظيم البَطْن. والمَبْطُون العَليل البَطْن. والمِبْطان: الكثيرُ الأكْل. والمُبْطِن الخَميصُ البَطْن. والبُطْنانُ بُطْنانُ القُذَذ. والبَطنُ من العرب دونَ القَبيلة. والبُطَيْنُ نجْمٌ، يقال إنه بطْنُ الحَمَل([6]).والبِطان بِطان الرَّحْل، وهو حِزامهُ، وذلك أنه يلي البَطنَ.
ومن هذا الباب قولُهم لِدُخَلاء الرّجُل الذين يَبْطُنُون أمْرَه: هم بِطانَتُه. قال الله تعالى: ﴿لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ﴾ [آل عمران 118]. ويقال تبطَّنْتُ الكَلأَ، إذا جَوَّلْتَ فيه. قال:
قَدْ تَبَطَّنْتُ وتَحْتي جَسْرَةٌ *** حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ([7])(بطأ) الباء والطاء والهمزة أصلٌ واحد وهو البُطْء في الأمر. أبطأ إبطاءً وبُطْأً([8])، ورجلٌ بَطِيءٌ وقومٌ بِطَاءٌ. قال:
ومبثوثةٍ بَثَّ الدّبا مُسَبْطرة  *** رددت على بِطَائها من سِراعِها
(بطح) الباء والطاء والحاء أصلٌ واحد، وهو تبسُّطُ الشيءِ وامتدادُه. قال الخليل: البَطْحُ من قولك بَطَحَه على وَجْهه بَطْحاً. والبطحاء: مَسِيلٌ فيه دُقاق الحَصَى، فإذا اتَّسع وعَرُض سُمّي أبطَح. قال ذو الرُّمَّة:
كأنَّ البُرَى والعَاجَ عِيجَتْ مُتُونها *** على عُشَرٍ نَهَّى به السَّيْلَ أَبطَحُ([9])وقال في التبطح:
إذا تَبَطَّحْنَ على المَحامِلِ  *** تَبَطُّحَ البَطِّ بجَنْبِ السَّاحلِ([10])وتبطَّح السَّيْلُ إذا سالَ سَيْلاً عريضاً. قال ذو الرُّمّة:
ولا زَالَ مِنْ نَوْءِ السِّماكِ عليكُما *** ونوء الزُّبانَى وابِلٌ متبطِّحُ([11])قال ابنُ الأعرابي: الأبطح أَثرُ السَّيل واسعاً كان أو ضيِّقاً، والجمع أباطح.
قال أهلُ العربيّة: [جُمِعَ] جَمْعَ الأسماء التي جاءت على أفعل، نحو الأحامد والأساود، وذلك لغلبته على المعنى، حتى صار كالاسم. قال الخليل: البَطيحة ما بين واسط والبَصْرة ماءٌ مستَنْقِعٌ لا يُرى طَرَفاه من سَعَتِه، وهو مَغِيض دِجلَة والفُرات([12]). وبَطْحاءُ مَكَّة مِنْ هذا. قال الدّرَيديّ: قُريش البِطاح الذين يَنزِلُون بَطحاءَ مكَّة، وقُريشُ الظَّواهِرِ الذين يَنْزِلون ما حَوْلَ مَكَّة. قال:
فلو شَهِدَتْني مِن قُريشٍ عِصابةٌ *** قُريشِ البِطاحِ لا قُريشِ الظَّواهِرِ([13])قال: فيُسمَّى التُّراب البَطْحاء، يُقال دَعَا ببَطحا قشرها([14]). وأنشدَ:
شَرَّابَة لِلَبَنِ اللِّقاحِ *** حَلاَّلة بجَرَعِ البِطاحِ
قال الفرّاء: ما بيني وبينَه إلاّ بَطْحَة، يريد قامة الرّجُل، فما كان بينَك وبينَه في الأرض قيل بَطْحة، وما كان بينَك وبينه في شيءٍ مرتفع فهو قامة. والبُطاح مَرَضٌ شَبيهٌ([15]) بالبِرْسام وليس* به؛ يقال هو مَبْطُوحٌ.
(بطخ) الباء والطاء والخاء كلمةٌ واحدة، وهو البِطِّيخ وما أُرَاها أصلاً، لأنّها مقلوبة من الطِّـبِّيخ([16])، وهذا أَقْيَس وأحْسَن اطراداً. وقد كتب في بابه.
(بطر) الباء والطاء والراء أصلٌ واحد وهو الشَّقُّ. وسُمّي البيطار لذلك. ويقال له أيضاً المُبَيْطِر. قال النَّابغة:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها  *** شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ([17])فالعضَدُ داءٌ يأخُذُ في العَضُد.
ويُحمَل عليها البَطَر، وهو تجاوُزُ الحَدِّ في المَرَح.
وأما قولهم: ذهب دَمُه بَِطْراً، فقد يجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل، ويمكن أن يقال إنّه شقَّ مَجْراه شقّاً فذهب، وذلك إذا أُهْدِر.
(بطش) الباء والطاء والشين أصلٌ واحد، وهو أخذ الشيء بقَهْر وغَلبةٍ وقُوّة. قال الله تعالى: ﴿إنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ﴾ [البروج 12]. ويَدٌ باطشة.
---------------------
([1]) في الأصل: "بطع، الباء والطاء والعين"، صوابهما بالغين.
([2]) هو رؤبة بن العجاج. انظر ديوانه 98 واللسان (بطغ، دبق). وروايته في الديوان واللسان (بدغ): "لم يبدغ".
([3]) كذا وردت هذه العبارة.
([4]) الترفيل: التسويد والتعظيم. وفي الأصل: "المرقل" بالقاف، تحريف.
([5]) بعده كما في اللسان (16: 199):
تحت قصيراه ودون الجله  *** فإن أن تبطنه خير لـه
          يقول: إذا ضربت بعيرا موقرا بحمله فاضربه في موضع لا يضره، مثل بطنه.
([6]) الحمل: نجوم على صورة الحمل. وفي الأصل: "الجمل"، تحريف.
([7]) البيت للبيد في ديوانه 11 طبع فينا سنة 1881. وعجزه في اللسان (فتل). والكلمة الأولى من البيت ساقطة في الأصل.
([8]) في الجمهرة: "أبطأ يبطئ إبطاء، والاسم البطء يا هذا".
([9]) البيت في ديوان ذي الرمة 81.
([10]) البيتان في اللسان (بطح).
([11]) البيت في الديوان 77 واللسان (بطح). والزبانى: واحد زبانيا العقرب، وهما كوكبان مفترقان يسقطان في زمان الصيف. وفي اللسان والديوان "ونوء الثريا". وانظر الأزمنة والأمكنة
(1: 193-311). وقبل البيت وهو مطلع القصيدة:
أمنزلتي مي سلام عليكما  *** على النأي والنائي يود وينصح
([12]) مثله في اللسان. وزاد "وكذلك مغايض ما بين بصرة والأهواز".
([13]) البيت في اللسان (بطح) والجمهرة (1: 225)، وقد نسب في معجم البلدان (2: 213) إلى ذكوان مولى مالك الدار.
([14]) كذا وردت هذه العبارة.
([15]) في الأصل: "تنبيه".
([16]) في اللسان: "والطبيخ بلغة أهل الحجاز البطيخ، وقيده أبو بكر بفتح الطاء".
([17]) في الأصل: "الفريسة"، صوابه في الديوان 20 واللسان (عضد، بطر) وما سيأتي في (عضد).
ـ

##### Türkçe

(**باب الباء والطاء وما يثلثهما**)

(**بطغ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الغين** ([1]) tek bir asıldır; o da bir şeyle bulaşmaktır. **الراجز**([2]) dedi ki:
* **لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ** *

(**بطل**) **الباء** ve **الطاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da şeyin gitmesi ve kalışının ve duruşunun azlığıdır. Denir: **بَطَلَ** şey **يَبطُل** **بُطْلاً** ve **بُطُولاً**. Ve şeytana **الباطل** adı verildi; çünkü fiillerinin hakikati yoktur; ondan olan her şey için de ona dönülecek bir şey yoktur ve ona dayanılacak bir şey yoktur. Ve **البَطَل** yiğittir. Dedi ki: bu kıyası benimse ([3]); bununla adlandırıldı, çünkü kendini helâklere maruz bırakır. Ve o sahihtir; denir: * **بَطَلٌ** açık **البُطولة** ve **البَطالة** sahibi. Ve demişlerdir: **امرأةٌ بَطَلَةٌ**. Ama meseldeki sözleri: “**مُكرَهٌ أخوكَ لا بَطَل**” hakkında ihtilaf edilmiştir. Bir kavim dedi ki: mesel **جَرْول ابن نَهْشلِ بن دارم**’ındır; o korkaktı, tam bir yaratılış sahibi idi; ve Araplardan bir hay, **بني دارم**’e saldırdı; onlar ve **بنُو دارمٍ** şiddetli bir savaşla çarpıştılar; nihayet ölüler çoğaldı; **جَرْوَلٌ** geldi, bir adamın bir **ظعِينةً** sürdüğünü gördü; adam onu görünce, yaratılışının tamlığından dolayı ondan korktu, hâlbuki onu tanımıyordu; **جَرول** dedi ki: “**أنا جَرْوَل بنُ نَهشَل، في الحَسَب المُرَفَّل**([4])”; bunun üzerine adam ona yöneldi, onu aldı ve bağladı, şöyle derken:
إذا ما رأيت امرأً في الوغى  *** فذكِّرْ بنفسك يا جرولُ
Nihayet onu ordunun kumandanına götürdü; o, **جرول**’ün korkaklığını bilmişti; dedi ki: Ey **جَرْولُ**! Seni kahramanlarla çarpışır ve dövüşmeyi sever görmemiştik! **جرول** dedi ki: “**مُكرَهٌ أخُوكَ لا بَطَلٌ**”.
Bir kavim dedi ki: bilakis mesel **بَيْهَس**’indir; onun haberi bu babın dışında uzun uzadıya zikredilmiştir.
Ve denir: **رجل بطَّالٌ** açık **البَطالة** sahibi. Ve kanı **بُطْلاً** gitti; yani heder.

(**بطن**) **الباء** ve **الطاء** ve **النون** tek bir asıldır; neredeyse şaşmaz; o da şeyin iç tarafı ve ondan öne gelen kısımdır. Böylece **البطن** **الظهر**’ün zıddıdır. Dersin: **بَطَنْتُ** adamı; karnına vurduğun zaman. Bazıları dedi ki:
* **إذا ضَرَبْتَ مُوقَراً فابْطُنْ لَهُ**([5]) *
Ve işin **باطِنُ**’i onun iç yüzüdür; **ظاهِرِه**’nin zıddı. Ve Allah Teâlâ **الباطنُ**’dir; çünkü şeyleri haberce içten bilmiştir. Dersin: **بطَنْتُ** bu işi; iç yüzünü bildiğin zaman. Ve **البَطِين**: büyük karınlı adamdır. Ve **المَبْطُون**: karın hastasıdır. Ve **المِبْطان**: çok yiyendir. Ve **المُبْطِن**: karnı içeri çekik olandır. Ve **البُطْنانُ**: **القُذَذ**’in **بُطْنانُ**’ıdır. Ve Araplardan **البَطنُ** kabileden aşağı (alt) olandır. Ve **البُطَيْنُ** bir yıldızdır; denir ki o **الحَمَل**’in karnıdır([6]). Ve **البِطان**: **الرَّحْل**’in **بِطان**’ıdır; o da onun kuşağıdır; çünkü o, karna bitişik olur.
Ve bu babdandır: adamın işinin iç yüzünü bilen içerden kimselerine söyledikleri: onlar onun **بِطانَتُه**’sidir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ**﴾ [Âl-i İmrân 118]. Ve denir: **تبطَّنْتُ** otu; onun içinde dolaştığın zaman. Dedi ki:
قَدْ تَبَطَّنْتُ وتَحْتي جَسْرَةٌ *** حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ([7])

(**بطأ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da işte yavaşlıktır. **أبطأ** **إبطاءً** ve **بُطْأً**([8]); ve **رجلٌ بَطِيءٌ** ve **قومٌ بِطَاءٌ**. Dedi ki:
ومبثوثةٍ بَثَّ الدّبا مُسَبْطرة  *** رددت على بِطَائها من سِراعِها

(**بطح**) **الباء** ve **الطاء** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin yayılıp düzleşmesi ve uzanmasıdır. **الخليل** dedi ki: **البَطْحُ** senin “onu yüzüstü yatırdı” sözünden, **بَطَحَه على وَجْهه بَطْحاً**. Ve **البطحاء**: içinde küçük çakıl bulunan bir sel yatağıdır; genişleyip enine yayıldığında **أبطَح** diye adlandırılır. **ذو الرُّمَّة** dedi ki:
كأنَّ البُرَى والعَاجَ عِيجَتْ مُتُونها *** على عُشَرٍ نَهَّى به السَّيْلَ أَبطَحُ([9])
Ve **التبطح** hakkında dedi ki:
إذا تَبَطَّحْنَ على المَحامِلِ  *** تَبَطُّحَ البَطِّ بجَنْبِ السَّاحلِ([10])
Ve sel, geniş bir akışla aktığında **تبطَّح السَّيْلُ** denir. **ذو الرُّمّة** dedi ki:
ولا زَالَ مِنْ نَوْءِ السِّماكِ عليكُما *** ونوء الزُّبانَى وابِلٌ متبطِّحُ([11])
**ابنُ الأعرابي** dedi ki: **الأبطح** selin izi (yolu)dur; geniş de olsa dar da olsa; çoğulu **أباطح**’tır.
Arap dili ehli dedi ki: [toplandı] **أفعل** vezninde gelen isimlerin cem‘i gibi; **الأحامد** ve **الأساود** gibi; bu, manaya galebe çalmasından dolayıdır; nihayet isim gibi oldu. **الخليل** dedi ki: **البَطيحة** **واسط** ile **البَصْرة** arasındadır; uçsuz bucaksızlığından iki ucu görülmeyen, birikmiş sudur; **دِجلَة** ve **الفُرات**’ın çekildiği yerdir([12]). Ve **بَطْحاءُ مَكَّة** de bundandır. **الدّرَيديّ** dedi ki: **قُريش البِطاح**: **بَطحاءَ مكَّة**’ye inenlerdir; ve **قُريشُ الظَّواهِرِ**: Mekke’nin çevresine inenlerdir. Dedi ki:
فلو شَهِدَتْني مِن قُريشٍ عِصابةٌ *** قُريشِ البِطاحِ لا قُريشِ الظَّواهِرِ([13])
Dedi ki: toprağa **البَطْحاء** adı verilir; “**دَعَا ببَطحا قشرها**” denir([14]). Ve şu beyti okudu:
شَرَّابَة لِلَبَنِ اللِّقاحِ *** حَلاَّلة بجَرَعِ البِطاحِ
**الفرّاء** dedi ki: benimle onun arasında ancak bir **بَطْحَة** vardır; adamın boyunu kasteder; yerde seninle onun arasında olan şeye **بَطْحة** denir; seninle onun arasında yüksek bir şeyde olan ise **قامة**’dır. Ve **البُطاح** **البِرْسام**’a benzer bir hastalıktır([15]) ama o değildir; “o **مَبْطُوحٌ**” denir.

(**بطخ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الخاء** tek bir kelimedir; o da **البِطِّيخ**’tir; ve onu bir asıl görmüyorum; çünkü o, **الطِّـبِّيخ**’ten ters çevrilmiştir([16]); ve bu daha kıyaslı ve daha güzel bir sürekliliktir. Onun babında yazılmıştır.

(**بطر**) **الباء** ve **الطاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da yarmadır. Ve **البيطار** buna bunun için adlandırıldı. Ve ona ayrıca **المُبَيْطِر** de denir. **النَّابغة** dedi ki:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها  *** شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ([17])
Böylece **العضَدُ** omuzda tutan bir hastalıktır.
Ve bunun üzerine **البَطَر** taşınır; o da sevinçte haddi aşmaktır.
Ama onların “kanı **بَِطْراً** gitti” sözleri; asıldan şâz olması caizdir; ve denebilir ki: yolunu bir yarma ile yardı da gitti; bu, heder edildiği zamandır.

(**بطش**) **الباء** ve **الطاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da bir şeyi kahır ve galebe ve kuvvetle almaktır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**إنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ**﴾ [Burûc 12]. Ve **يَدٌ باطشة**.

---------------------
([1]) Asılda: “بطع، **الباء** ve **الطاء** ve **العين**”; doğruları **بالغين** iledir.
([2]) O, **رؤبة بن العجاج**’dır. Dîvânına bak: 98 ve **اللسان** (**بطغ**، **دبق**). Dîvân ve **اللسان**’daki rivayeti (**بدغ**): “**لم يبدغ**”.
([3]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([4]) **الترفيل**: efendileştirme ve yüceltmedir. Asılda: “**المرقل**” **بالقاف** ile; tahriftir.
([5]) Ondan sonra, **اللسان**’da (16: 199) olduğu gibi:
تحت قصيراه ودون الجله  *** فإن أن تبطنه خير لـه
          Diyor ki: yüküyle yüklü bir deveye vurduğunda, ona zarar vermeyen bir yere, mesela karnına vur.
([6]) **الحمل**: koç suretinde yıldızlardır. Asılda: “**الجمل**”; tahriftir.
([7]) Beyit, **لَبيد**’indir; dîvânında 11, 1881 yılında Viyana baskısı. Onun ikinci mısraı **اللسان**’da (**فتل**). Beytin ilk kelimesi asılda düşmüştür.
([8]) **الجمهرة**’de: “**أبطأ يبطئ إبطاء، والاسم البطء يا هذا**”.
([9]) Beyit, **ذو الرمة** dîvânında 81.
([10]) İki beyit, **اللسان**’da (**بطح**).
([11]) Beyit, dîvânda 77 ve **اللسان**’da (**بطح**). Ve **الزبانى**: akrebin **زبانيا**’sının birilidir; ikisi yaz zamanında batan, birbirinden ayrık iki yıldızdır. **اللسان** ve dîvânda “**ونوء الثريا**”. Ve **الأزمنة والأمكنة**’ye bak (1: 193-311). Beyitten önce, o kasidenin matlaı olan beyit:
أمنزلتي مي سلام عليكما  *** على النأي والنائي يود وينصح
([12]) Bunun benzeri **اللسان**’dadır. Ve “ve aynı şekilde Basra ile Ahvaz arasındaki çekilme yerleri” ziyadesi yaptı.
([13]) Beyit, **اللسان**’da (**بطح**) ve **الجمهرة**’de (1: 225); **معجم البلدان**’da (2: 213) **ذكوان مولى مالك الدار**’a nispet edilmiştir.
([14]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([15]) Asılda: “**تنبيه**”.
([16]) **اللسان**’da: “**والطبيخ بلغة أهل الحجاز البطيخ، وقيده أبو بكر بفتح الطاء**”.
([17]) Asılda: “**الفريسة**”; doğrusu dîvânda 20 ve **اللسان**’da (**عضد**، **بطر**) ve (**عضد**) maddesinde gelecek olandır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البطر: دهش يعتري الإنسان من سوء احتمال النعمة وقلة القيام بحقها، وصرفها إلى غير وجهها.
قال عز وجل: ﴿بطرا ورئاء الناس﴾ [الأنفال/47]، وقال: ﴿بطرت معيشتها﴾ [القصص/58] أصله: بطرت معيشته، فصرف عنه الفعل ونصب، ويقارب البطر الطرب، وهو خطة أكثر ما تعتري من الفرح، وقد يقال ذلك في الترح، والبيطرة: معالجة الدابة.

##### Türkçe

- **البطر**: nimeti kötüce taşıma (tahammül) ve onun hakkını azca yerine getirme ve onu kendi yönü dışında bir yöne çevirme sebebiyle insana arız olan şaşkınlıktır.
Aziz ve celil olan dedi ki: ﴿بطرا ورئاء الناس﴾ [الأنفال/47], ve dedi ki: ﴿بطرت معيشتها﴾ [القصص/58]; aslı: بطرت معيشته idi; böylece fiil ondan çevrildi ve nasb edildi. Ve **البطر** **الطرب**’a yaklaşır; o, çoğunlukla sevinçten arız olan bir hâl/çizgidir; ve bu, kederde de söylenebilir. Ve **البيطرة**: binek hayvanını tedavi etmektir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ط ر
فيه طرب وبطر وهو مجاوزة الحد في المرح وخفة النشاط والزعل‏.‏
ورجل أشر بطر وأبطره الغنـي‏.‏
وفقـر مخطـر خيـر مـن غنى مبطر‏.‏
وما أمطرت حتى أبطرت يعني السماء‏.‏
وإن الخصب يبطر الناس كما قال‏:‏ وامـرأة بطيـرة‏:‏ شديـدة البطـر‏.‏
وبيطـر الدابـة ببطـرة و ‏"‏ أشهـر مـن رايـة البيطـار ‏"‏ والدنيا فحبة‏:‏ يوماً عند عطار ويوماً عند بيطار‏.‏
وعهدي به وهو لدوابنا مبيطر فهو اليوم علينا مسيطر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لا يبطرن جهل فلان حلمك أي لا يجعله بطراً خفيفاً‏.‏
ولا تبطرن صاحبك ذرعه أي لا تقلق إمكانه ولا تستفزه بأن تكلفه غير المطاق وذرعه من بدل الاشتمال‏.‏
وبطر فلان نعمة الله‏:‏ استخفها فكفرها ولم يسترجحها فيشكرها ومنه بطرت معيشتها وذهب دمه بطراً أي مبطوراً مستخفاً حيث لم يقتص به‏.‏
وهو بهذا الأمر عالم بيطار‏.‏
قال عمر بن أبي ربيعة‏:‏ ودعانـي ما قال فيها عتيق وهو بالحسن عالم بيطار

##### Türkçe

ب ط ر
İçinde sevinç ve **بطر** vardır; o, şenlikte haddi aşmak, canlılığın hafifliği ve kızgınlıktır.
Ve (bir) adam: **أشر بطر**; ve onu zengin **أبطره**.
Ve **فقر مخطر** bir **غنى مبطر**dan hayırlıdır.
Ve “yağdırmadı” denildi; ta ki “azdırdı” yani gök (kastedilir).
Ve şüphesiz bolluk insanları azdırır; onun dediği gibi: ve **امرأة بطيرة**: **البطر**ı şiddetli (olan).
Ve **بيطر** binek hayvanını bir **بطرة** ile; ve “**أشهر من راية البيطار**”; ve dünya (şöyledir): bir gün attarın yanında, bir gün **بيطار**ın yanında.
Ve onu, binek hayvanlarımız için **مبيطر** iken bilirdim; o ise bugün bize **مسيطر**.
Mecazdan: “Falancanın cehali senin hilmine **لا يبطرن**” yani onu **بطراً** hafif kılmasın.
Ve “arkadaşını, gücünü **لا تبطرن**” yani onun imkânını tedirgin etme ve ona güç yetirilemeyeni yükleyerek onu kışkırtma; ve “gücü” (**ذرعه**) بدل الاشتمال’dendir.
Ve falanca Allah’ın nimetini **بطر** etti: onu hafife aldı da onu inkâr etti ve onu üstün görüp de ona şükretmedi; ve ondan: onun geçimi **بطرت**; ve onun kanı **بطراً** yani **مبطوراً** (olarak) gitti; hafife alınmış olarak, kendisiyle kısas yapılmadığı yerde.
Ve o, bu işte **عالم بيطار**dır.
Ömer b. Ebî Rebîa dedi:
Ve beni, Atîk’in onda söylediği şeyden alıkoydu; o ise güzellikte **عالم بيطار**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَطَرُ: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: قلة احتمال النِّعمة، وقيل: الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. وأَبْطَرهُ أَي أَدهشه؛ وقيل: البَطَرُ الطُّغيان في النِّعْمَةِ، وقيل: هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية. بَطِرَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ. والبَطَرُ: الأَشَر، وهو شدّة المَرَح. وفي الحديث: لا ينظر الله يوم القيامة إِلى من جرَّ إِزَارَه بَطَراً؛ البَطَر: الطغيان عند النعمة وطول الغنى. وفي الحديث: الكِبْرُ بَطَرُ الحَقّ؛ هو أَن يجعل ما جعله الله حقّاً من توحيده وعبادته باطلاً، وقيل: هو أَن يتخير عند الحق فلا يراه حقّاً، وقيل: هو أَن يتكبر من الحق ولا يقبله. وقوله عز وجل: وكم أَهلكنا من قرية بَطِرَتْ مَعِيشَتَها؛ أَراد بَطِرت في معيشتها فحذف وأَوصل؛ قال أَبو إِسحق: نصب معيشتها بإسقاط في وعمل الفعل، وتأْويله بَطِرَتْ في معيشتها. وبَطِرَ الرجلُ وبَهِتَ بمعنى واحد. وقال الليث: البَطَرُ كالحَيْرَة والدَّهَشِ، والبَطَرُ كالأَشَرِ وغَمْطِ النعمة. وبَطِرَ، بالكسر، يَبْطَرُ وأَبْطَرَه المالُ وبَطِرَ بالأَمر: ثَقُل به ودَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّم ولا ما يؤخر. وأَبْطَرَه حِلْمَهُ: أَدْهَشَهُ وبَهَتَهُ عنه. وأَبْطَرَه ذَرْعَهُ: حَمَّلَهُ فوق ما يُطيق، وقيل: قطع عليه معاشه وأَبْلَى بَدَنَه؛ وهذا قول ابن الأَعرابي، وزعم أَن الذَّرْعَ البَدَنُ، ويقال للبعير القَطُوفِ إِذا جارى بعيراً وَسَاعَ الخطْوِ فَقَصُرَتْ خُطاه عن مُباراته: قد أَبْطَرَه ذَرْعَهُ أَي حَمَّلَهُ أَكثر من طَوْقِه؛ والهُبَعُ إِذا مَاشَى الرُّبَعَ أَبْطَرَه ذَرْعَه فَهَبَعَ أَي استعان بِعُنُقه ليَلْحَقَهُ. ويقال لكل من أَرْهَقَ إِنساناً فحمَّلَه ما لا يطيقه: قد أَبْطَرَه ذَرْعَه. وفي حديث ابن مسعود عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنَّه قال: الكِبْرُ بَطَرُ الحقِّ وغَمْصُ النَّاس؛ وبَطَرُ الحقِّ أَن لا يراه حقاً ويتكبر عن قبوله، وهو من قولك: بَطِرَ فلانٌ هِدْيَةَ أَمْرِه إِذا لم يهتد له وجهله ولم يقبله؛ الكسائي: يقال ذهب دمه بِطْراً وبِطْلاً وفِرْغاً إِذا بَطَلَ، فكان معنى قوله بَطْرُ الحقِّ أَن يراه باطلاً، ومن جعله من قولك بَطِرَ إِذا تحير ودَهِشَ، أَراد أَنه تحير في الحق فلا يراه حقّاً. وقال الزجاج: البَطَرُ الطغيان عند النعمة. وبَطَرُ الحقِّ على قوله: أَن يَطْغَى عند الحق أَي يتكبر فلا يقبله. وبَطِرَ النِّعْمَةَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ: لم يشكرها. وفي التنزيل: بَطِرَتْ معيشتها. وقال بعضهم: بَطِرْتَ عَيْشَك ليس على التعدي ولكن على قولهم: أَلِمْتَ بَطْنَك ورَشِدْتَ أَمْرَكَ وسَفِهْتَ نَفْسَك ونحوها مما لفظه لفظ الفاعل ومعناه معنى المفعول. قال الكسائي: وأَوقعت العرب هذه الأَفعال على هذه المعارف التي خرجت مفسرة لتحويل الفعل عنها وهو لها، وإِنما المعنى بطرت مَعِيشَتُها وكذلك أَخواتها، ويقال: لا يُبْطِرَنَّ جهلُ فلان حلْمَكَ أَي لا يُدْهِشْكَ عنه.
وذهب دَمُه بِطْراً أَي هَدَراً؛ وقال أَبو سعيد: أَصله أَن يكون طُلاَّبُه حُرَّاصاً باقتدار وبَطَر فيحرموا إِدراك الثَّأْر. الجوهري: وذهب دمه بِطْراً، بالكسر، أَي هَدَراً.
وبَطَرَ الشيءَ يَبْطُرُه ويَبْطِرُه بَطْراً، فهو مبطور وبطير: شقه. والبَطْرُ: الشَّقُّ؛ وبه سمي البَيْطارُ بَيْطاراً والبَطِيرُ والبَيْطَرُ والبَيْطارُ والبِيَطْرُ، مثل هِزَبْرٍ، والمُبَيْطِرُ، مُعالجُ الدوابِّ: من ذلك؛ قال الطرمّاح:
يُساقِطُها تَتْرَى بِكُلِّ خَميلَةٍ،
كبَزْغِ الِبيَطْرِ الثِّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ
ويروى البَطِير؛ وقال النابغة:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها،
طَعْنَ المُبَيْطِرِ إِذْ يَشْفِي مِنَ العَضَد
المدرى هنا قرن الثور؛ يريد أَنه ضرب بقرنه فريصة الكلب وهي اللحمة التي تحت الكتف التي تُرْعَدُ منه ومن غيره فأَنفذها. والعَضَدُ: داء يأْخذ في العَضُد. وهو يُبَيْطِرُ الدواب أَي يعالجها، ومعالجته البَيْطَرَةُ. والبِيَطْرُ: الخَيَّاط؛ قال:
شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمامِ
وفي التهذيب:
باتَتْ تَجيبُ أَدْعَجَ الظَّلاَمِ،
جَيْبَ البِيَطِرِ مِدْرَعَ الهُمامِ
قال شمر: صَيَّر البيطار خَيَّاطاً كما صُير الرجلُ الحاذقُ إِسْكافاً. ورجل بِطْرِيرٌ: متمادٍ في غَيِّه، والأُنثى بِطْرِيرَةٌ وأَكثر ما يستعمل في النساء. قال أَبو الدُّقَيْشِ: إِذا بَطِرَت وتمادت في الغَيّ.

##### Türkçe

**البَطَرُ**: canlılık; ve denildi: salınarak yürüme; ve denildi: nimete az tahammül;
ve denildi: şaşkınlık ve hayret. Ve **أَبْطَرهُ** yani onu şaşırttı; ve denildi: **البَطَرُ**
nimet içinde azgınlıktır; ve denildi: o, hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görmektir.
**بَطِرَ** **بَطَراً**, artık o **بَطِرٌ**’dir. Ve **البَطَرُ**: **الأَشَر**; o da şenliğin şiddetidir. Ve
hadiste: “Kıyamet günü Allah, **بَطَراً** olarak izârını sürüyene bakmaz”; **البَطَر**:
nimet anında ve zenginliğin uzun sürmesinde azgınlıktır. Ve hadiste: “**الكِبْرُ** **بَطَرُ الحَقّ**”; o,
Allah’ın tevhidinden ve ibadetinden hak kıldığı şeyi bâtıl kılmasıdır; ve denildi: o,
hak karşısında seçip beğenmesi de onu hak görmemesidir; ve denildi: o, haktan büyüklük taslayıp onu kabul etmemesidir.
Ve O’nun, aziz ve celil, sözü: “Ve nice köyü helâk ettik ki **بَطِرَتْ** **مَعِيشَتَها**”; muradı, “**بَطِرَتْ** في
**معيشتها**” idi; sonra (في)’yi hazfetti ve (fiilsiz) ulaştırdı; Ebû İshak dedi: **معيشتها**’yı, **في**’yi düşürmekle ve fiilin amel etmesiyle nasb etti;
ve onun te’vili “**بَطِرَتْ** في **معيشتها**”dır. Ve **بَطِرَ** adam ve **بَهِتَ** bir mânâdadır. Ve
Leys dedi: **البَطَرُ** **الحَيْرَة** ve **الدَّهَش** gibidir; ve **البَطَرُ** **الأَشَر** ve nimeti küçümseme gibidir. Ve **بَطِرَ**, kesre ile, **يَبْطَرُ**; ve **أَبْطَرَه** mal; ve **بَطِرَ** iş ile: onunla ağırlaştı ve şaşırdı; neyi öne alacağını neyi geri bırakacağını bilmedi. Ve **أَبْطَرَه** **حِلْمَهُ**: onu şaşırttı ve ondan dolayı hayrete düşürdü. Ve **أَبْطَرَه** **ذَرْعَهُ**: ona gücünün üstünde yük yükledi; ve denildi: onun geçimini kesti ve bedenini yıprattı; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve **الذَّرْعَ**’ın beden olduğunu ileri sürdü. Ve deveye, adımı geniş bir deveyle yarıştığında, onunla boy ölçüşmekten adımları kısalınca, denilir: “**قد أَبْطَرَه ذَرْعَهُ**” yani ona tâkatinden fazlasını yükledi. Ve **الهُبَعُ**, **الرُّبَعَ** ile yürüyüşte ona **أَبْطَرَه ذَرْعَه**; böylece **هَبَعَ** yani ona yetişmek için boynuyla yardım aldı. Ve bir insanı bunaltıp ona gücünün yetmeyeceği şeyi yükleyen herkes için denilir: “**قد أَبْطَرَه ذَرْعَه**”. Ve İbn Mes‘ûd’un Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet ettiği hadiste: “**الكِبْرُ** **بَطَرُ الحقِّ** ve **غَمْصُ النَّاس**”; ve **بَطَرُ الحقِّ**, onu hak görmemesi ve onu kabul etmekten büyüklük taslamasıdır; ve bu, senin “**بَطِرَ** falan, işinin hidayetini” sözündendir; ona yol bulmadığında, onu bilmediğinde ve onu kabul etmediğinde. Kisâî: “Kanı **بِطْراً** ve **بِطْلاً** ve **فِرْغاً** gitti” denilir; **بَطَلَ** olduğunda. Böylece onun “**بَطْرُ الحقِّ**” sözünün mânâsı, onu bâtıl görmesidir. Ve onu “**بَطِرَ**” sözünden, yani hayrete düştüğünde ve şaşırdığında, yapan kimse, murad etti ki: hakta hayrete düşer de onu hak görmez. Ve Zeccâc dedi: **البَطَرُ** nimet anında azgınlıktır. Ve onun sözüne göre **بَطَرُ الحقِّ**: hak yanında azmasıdır; yani büyüklük taslar da onu kabul etmez. Ve **بَطِرَ** **النِّعْمَةَ** **بَطَراً**, artık o **بَطِرٌ**: ona şükretmedi. Ve tenzilde: “**بَطِرَتْ** **معيشتها**”. Ve bazısı dedi: “**بَطِرْتَ** **عَيْشَك**” geçişli olarak değil; fakat onların “**أَلِمْتَ** **بَطْنَك** ve **رَشِدْتَ** **أَمْرَكَ** ve **سَفِهْتَ** **نَفْسَك**” ve benzerleri üzere; lafzı fâil lafzı olup mânâsı mef‘ûl mânâsı olan şeylerdendir. Kisâî dedi: Araplar bu fiilleri, fiilin onlardan çevrilmesi için açıklanmış olarak çıkan bu mârifelere vâki kıldılar; hâlbuki fiil onlara aittir; mânâ ancak “**بطرت** **مَعِيشَتُها**”dır; kardeşleri de böyledir. Ve denilir: “Falanın cehli senin hilm’ini **لا يُبْطِرَنَّ**” yani seni ondan şaşırtmasın.

Ve “Kanı **بِطْراً** gitti” yani heder oldu. Ebû Saîd dedi: Aslı, onu arayanların kudretle ve **بَطَر** ile hırslı olmaları; böylece kısasa erişmekten mahrum kalmalarıdır. Cevherî: “Kanı **بِطْراً** gitti”, kesre ile, yani heder oldu.

Ve **بَطَرَ** şeyi **يَبْطُرُه** ve **يَبْطِرُه** **بَطْراً**; artık o **مبطور** ve **بطير**’dir: onu yardı. Ve **البَطْرُ**: yarma; ve onunla **البَيْطارُ**’a **بَيْطاراً** adı verildi; ve **البَطِيرُ** ve **البَيْطَرُ**
ve **البَيْطارُ** ve **البِيَطْرُ**, **هِزَبْرٍ** gibi; ve **المُبَيْطِرُ**, binek hayvanlarını tedavi eden: bundandır. Tarmmâh dedi:
يُساقِطُها تَتْرَى بِكُلِّ خَميلَةٍ،
كبَزْغِ الِبيَطْرِ الثِّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ
Ve **البَطِير** diye de rivayet olunur. Nâbiga dedi:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها،
طَعْنَ المُبَيْطِرِ إِذْ يَشْفِي مِنَ العَضَد
**المدرى** burada öküzün boynuzudur; muradı: köpeğin fırîsasını, yani kürek kemiğinin altındaki et parçasını, boynuzuyla vurdu; o, ondan ve başkasından titrer; böylece onu delip geçirdi. Ve **العَضَدُ**: pazuda tutan bir hastalıktır. Ve o, binek hayvanlarını **يُبَيْطِرُ** yani onları tedavi eder; onun tedavisi **البَيْطَرَةُ**’dır. Ve **البِيَطْرُ**: terzi; dedi ki:
شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمامِ
Ve **التهذيب**’de:
باتَتْ تَجيبُ أَدْعَجَ الظَّلاَمِ،
جَيْبَ البِيَطِرِ مِدْرَعَ الهُمامِ
Şemmer dedi: **البيطار**’ı terzi yaptı; tıpkı mahir adamın **إِسْكافاً** yapılması gibi. Ve bir adam **بِطْرِيرٌ**: sapkınlığında ileri giden; dişisi **بِطْرِيرَةٌ**; ve daha çok kadınlarda kullanılır. Ebû’d-Dukayş dedi: **بَطِرَت** ve sapkınlıkta ileri gittiğinde.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ط ر * * البَطَرُ * الأشر وهو شدة المرح وبابه طرب و * أَبْطَرَهُ * المال يقال * بَطِرْتَ * عيشك كما قالوا رشدت أمرك وقد فسرناه في ر ش د قلت لم يفسره في ر ش د وإنما فسره في س ف ه

##### Türkçe

* ب ط ر * * **البَطَرُ** * azgınlıktır; ve o, aşırı sevinçtir; ve onun babı **طرب**’dır. Ve * **أَبْطَرَهُ** * mal (onu azdırdı); denilir: * **بَطِرْتَ** * yaşayışını; nitekim “işini doğru yola koydun” dedikleri gibi; ve onu **ر ش د**’de açıklamıştık. Dedim: Onu **ر ش د**’de açıklamadı; ancak onu **س ف ه**’de açıkladı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البطر، محركة: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: الأشر والمرح. قيل: قلة احتمال النعمة.
 قيل: أصل البطر الدهش والحيرة يعتريان المرء عند هجوم النعمة عن القيام بحقها، كذا في مفردات الراغب، واختاره جماعة من المحققين العارفين بمواقع الألفاظ ومناسب الاشتقاق.
 قيل: البطر في الأصل: الطغيان بالنعمة، أو عند النعمة، واستعمل بمعنى الكبر، وفي بعض النسخ: أو بدل الواو.
 قيل: هو كراهية الشيء من غير أن يستحق الكراهة. وفعل الكل بطر كفرح فهو بطر.
 وفي الحديث:  لا ينظر الله يوم القيامة إلى من جر إزاره بطرا.

  في حديث آخر:  الكبر بطر الحق  ، وهو أن يجعل ما جعله الله حقا من توحيده وعبادته باطلا، وقيل: هو أن يتجبر عند الحق فلا يراه حقا، وقيل: هو أن يتكبر عنه، أي عن الحق. وفي بعض الأصول من الحق فلا يقبله، قلت: والحديث رواه ابن مسعود، وقال بعضهم: هو ألا يراه حقا ويتكبر عن قبوله، وهو من قولك: بطر فلان هداية أمره، إذا لم يهتد له وجهله، ولم يقبله، وفي الأساس: ومن المجاز: بطر فلان النعمة استخفها فكفرها، ولم يسترجحها فيشكرها، ومنه قوله تعالى:  وكم أهلكنا من قرية بطرت معيشتها  قال أبو إسحاق: نصب معيشتها بإسقاط في وعمل الفعل، وتأويله: بطرت في معيشتها. وقال بعضهم: بطرت عيشك ليس على التعدي، ولكن على قوله: ألمت بطنك ورشدت أمرك وسفهت نفسك، ونحوها مما لفظه لفظ الفاعل ومعناه معنى المفعول، قال الكسائي: وأوقعت العرب هذه الأفعال على هذه المعارف العرب التي خرجت مفسرة لتحويل الفعل عنها وهو لها. وبطره، كنصره وضربه يبطره ويبطره بطرا فهو مبطور، وبطير: شقه. والبطير: المشقوق كالمبطور. البطير: معالج الدواب، كالبيطر كحيدر والبيطار والبيطر كهزير والمبيطر. ومن أمثالهم:  أشهر من راية البيطار  .  والدنيا قحبة، يوما عند عطار، ويوما عند بيطار  ، وعهدي به وهو لدوابنا مبيطر، فهو الآن علينا مسيطر  ، وقال الطرماح:
  يساقطها تـتـرى بـكـل خـمـيلة                      كبزغ البيطر الثقف رهص الكوادن. ويروى: البطير، وقال النابغة:
  شك الفريصة بالمدرى فأنفذهاطعن المبيطر إذ يشفي من العضد. قال شيخنا: والمبيطر مما ألحقوه بالمصغرات وليس بمصغر، قال أئمة الصرف: هو كأنه مصغر وليس فيه تصغير، ومثله المهينم والمبيقر والمسيطر والمهيمن، فقول ابن التلمساني في حواشي الشفاء تبعا: للعزيز: وليس في الكلام اسم على مفيعل غير مصغر إلا مسيطر ومبيطر. ومهيمن. قصور ظاهر، بل ربما يبدي الاستقراء غير ما ذكر، والله أعلم.
 قلت: أوردهم ابن دريد في الجمهرة هكذا، وسيأتي في ب ق ر.وصنعته البيطرة، وهو يبيطر الدواب، أي يعالجها. من المجاز: البيطر، كهزبر: الخياط، رواه شمر عن سلمة، قال الراجز:
  شق البيطر مدرع الهمام. وفي التهذيب:
  باتت تجيب أدعج الظـلام                      جيب البيطر مدرع الهمام. قال شمر: صير البيطار خياطا، كما صيروا الرجل الحاذق إسكافا.
 البيطرة: بهاء: ثلاثة مواضع بالمغرب. والبطرير، كخنزير، ويروى بالظاء أيضا وهو أعلى: الصخاب الطويل اللسان، هكذا ضبطه أبو الدقيش بالطاء المهملة.
 البطرير: المتمادي في الغي، وهي بهاء، وأكثر ما يستعمل في النساء، قال أبو الدقيش: إذا بطرت وتمادت في الغي. بطر الرجل وبهت بمعنى واحد، وذلك إذا دهش فلم يدر ما يقدم ولا يؤخر. وأبطره حلمه: أدهشه وبهته عنه. أبطره المال: جعله بطرا.
 من المجاز: أبطره ذرعه، أي حمله فوق طاقته. وفي الأساس: ولا تبطرن صاحبك ذرعه أي لا تقلق إمكانه ولا تستفزه بأن تكلفه غير المطاق. وذرعه.

  من بدل الاشتمال. أو معناه قطع عليه معاشه وأبلى بدنه، وهذا قول ابن الأعرابي، وزعم أن الذرع البدن، ويقال للبعير القطوف إذا جارى بعيرا وساع الخطوة فقصرت خطاه عن مباراته: قد أبطره ذرعه، أي حمله على أكثر من طوقه، والهبع إذا ماشى الربع: أبطره ذرعه فهبع، أي استعان بعنقه، ليلحقه، ويقال لكل من أرهق إنسانا فحمله ما لا يطيقه: قد أبطره ذرعه.
 من المجاز قولهم: ذهب دمه بطرا، بالكسر، وكذا بطلا، إذا ذهب هدرا وبطل، قاله الكسائي، وقال أبو سعيد: أصله أن يكون طلابه حراصا باقتدار وبطر، فيحرموا إدراك الثأر. وفي الأساس: بطرا، أي مبطورا مستخفا حيث لم يقتص به.
 أبو الخطاب نصر بن أحمد بن عبد الله بن البطر، ككتف القاري البزار محدث، سمع بإفادة أخيه عن أبي عبد الله بن البيع، وابن رزقويه، وأبي الحسين بن بشران، وتفرد في وقته، ورحل إليه الناس، روى عنه أبو طاهر السلفي، وأبو الفتح ابن البطي، وشهدة الكاتبة ولد سنة 398، وتوفي في 16 ربيع الأول سنة 494، وأخوه أبو الفضل محمد بن أحمد الضرير، روى عن أبي الحسن بن رزقويه، وتوفي سنة 460.
 ومما يستدرك عليه: قولهم: وما أمطرت حتى أبطرت، يعني السماء والخصب يبطر الناس. وفقر مخطر خير من غنى مبطر. وامرأة بطيرة: شديدة البطر. ومن المجاز: لا يبطرن جهل فلان حلمك، أي لا يجعله بطرا خفيفا. وهو بهذا عالم بيطار.
 وأبو محمد عبد الله بن محمد بن إسحاق البيطاري: محدث، نزل بمصر في موضع معروف ببلال البيطار، فنسب إليه، عن مالك وابن لهيعة، وتوفي سنة 231.

##### Türkçe

**البطر**، harekeli: canlılık; ve denildi: salınarak yürüme; ve denildi: azgınlık ve şenlik. Denildi: nimete tahammülün azlığı.

Denildi: **البطر**’ın aslı şaşkınlık ve hayrettir; nimetin hücumu sırasında, onun hakkını yerine getirmekten (aciz kalma hâlinde) kişiye arız olurlar; **مفردات الراغب**’de böyle (geçer); ve lafızların mevkiilerini ve اشتقاق münasebetini bilen tahkik ehli bir cemaat bunu seçti.

Denildi: **البطر** aslında: nimetle taşkınlık; yahut nimet sırasında (taşkınlık); ve kibir mânasında kullanıldı; ve bazı nüshalarda: **أو** vavın yerine (gelmiştir).

Denildi: o, bir şeyi, kerahati hak etmediği hâlde kerih görmektir. Ve fiil: **بطر** (kalıbı) **كفرح**; o hâlde o, **بطر**dır.

Ve hadiste: “Kıyamet günü Allah, izârını **بطرا** olarak sürüyene bakmaz.”

Başka bir hadiste: “Kibir, **بطر الحق**’tır”; ve o, Allah’ın tevhidinden ve ibadetinden hak kıldığı şeyi bâtıl kılmasıdır; ve denildi: o, hak karşısında cebbarlık edip onu hak görmemesidir; ve denildi: o, ondan, yani haktan, tekebbür etmesidir. Ve bazı asıllarda: “haktan (dolayı) onu kabul etmez.” Dedim: hadisi İbn Mes‘ûd rivayet etti; ve bazısı dedi: o, onu hak görmemesi ve onu kabul etmekten tekebbür etmesidir; ve bu, senin sözünden (gelir): “Falan, işinin hidayetini **بطر** etti”; onu bulmadığı, onu bilmediği ve onu kabul etmediği zaman. Ve **الأساس**’ta: ve mecazdan: “Falan nimeti **بطر** etti”; onu hafife aldı da ona nankörlük etti; ve onu üstün görüp de ona şükretmedi; ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: “Nice köyü helâk ettik ki **بطرت معيشتها**.” Ebû İshâk dedi: **معيشتها**’yı, **في**’yi düşürmek ve fiili işletmekle nasbetti; ve te’vili: “**بطرت في معيشتها**.” Bazısı dedi: “**بطرت عيشك**” ta‘diyeli değildir; fakat şu sözü üzeredir: “karnın ağrıdı” ve “işin doğru oldu” ve “nefsin sefih oldu” ve benzerleri; lafzı fâil lafzı olup mânası mef‘ûl mânası olan şeylerdendir. Kisâî dedi: Araplar bu fiilleri, bu ma‘rifelere (belirli isimlere) vâki kıldılar; Arapların (kullanımı) fiilin onlardan çevrilmesi için açıklayıcı olarak çıktı; hâlbuki (fiil) onlar içindir. Ve **بطره**: **كنصره وضربه**; **يبطره** ve **يبطره**; **بطرا** (olarak); o hâlde o, **مبطور**dur. Ve **بطير**: onu yardı. Ve **البطير**: yarılmış olan; **المبطور** gibi. **البطير**: binek hayvanlarını tedavi eden; **البيطر** gibi; **كحيدر**; ve **البيطار**; ve **البيطر** **كهزير**; ve **المبيطر**. Onların darb-ı mesellerindendir: “**أشهر من راية البيطار**.” Ve: “Dünya bir fahişedir; bir gün attarın yanında, bir gün **بيطار**’ın yanında.” Ve: “Onu, bineklerimiz için **مبيطر** iken tanıdım; şimdi ise bize karşı **مسيطر**.” Ve Tırmâh dedi:
يساقطها تـتـرى بـكـل خـمـيلة                      كبزغ البيطر الثقف رهص الكوادن.
Ve “**البطير**” diye de rivayet edilir. Ve Nâbiga dedi:
شك الفريصة بالمدرى فأنفذهاطعن المبيطر إذ يشفي من العضد.
Şeyhimiz dedi: **المبيطر**, onların küçültmelere ilhak ettikleri şeylerdendir; hâlbuki küçültme değildir. Sarf imamları dedi: o, sanki küçültülmüş gibidir; onda küçültme yoktur. Benzeri: **المهينم** ve **المبيقر** ve **المسيطر** ve **المهيمن**. İbn et-Tilimsânî’nin **حواشي الشفاء**’da, tâbi olarak, **للعزيز** hakkında sözü: “Kelâmda, küçültülmemiş olarak **مفيعل** vezninde isim yoktur; ancak **مسيطر** ve **مبيطر** ve **مهيمن**.” açık bir kusurdur; bilakis, belki istikrâ, zikredilenden başkasını ortaya koyar; Allah daha iyi bilir.

Dedim: İbn Düreyd onları **الجمهرة**’de böyle zikretti; ve **ب ق ر**’de gelecektir. Ve sanatı **البيطرة**’dır; ve o, binek hayvanlarını **يبيطر** eder; yani onları tedavi eder. Mecazdan: **البيطر**, **كهزبر**: terzi; Şemmer, Seleme’den rivayet etti. Râciz dedi:
شق البيطر مدرع الهمام.
Ve **التهذيب**’te:
باتت تجيب أدعج الظـلام                      جيب البيطر مدرع الهمام.
Şemmer dedi: **البيطار**’ı terzi yaptı; nitekim mahir adamı da **إسكافا** yaptılar.

**البيطرة**: **بهاء** ile: Mağrib’de üç yer.

Ve **البطرير**، **كخنزير**; ve **بالظاء** ile de rivayet edilir; o daha âlîdir: gürültücü, uzun dilli; Ebû’d-Dukayş onu, noktasız **الطاء** ile böyle ضبط etti.

**البطرير**: sapkınlıkta ileri giden; ve o, **بهاء** iledir; ve daha çok kadınlarda kullanılır. Ebû’d-Dukayş dedi: “**بطرت** etti ve sapkınlıkta ileri gittiği zaman.” **بطر** etti adam ve **بهت** etti: ikisi bir mânadadır; bu, şaşırdığı, neyi öne alıp neyi geri bırakacağını bilmediği zamandır. Ve onun hilmi onu **أبطره** etti: onu şaşırttı ve onu hayrete düşürdü. Mal onu **أبطره** etti: onu **بطرا** yaptı.

Mecazdan: onun **ذرعه**’ı onu **أبطره** etti; yani onu gücünün üstünde yükledi. Ve **الأساس**’ta: “Sahibini **ذرعه** ile **تبطرن** etme”; yani onun imkânını tedirgin etme ve onu, güç yetirilmeyeni yükleyerek kışkırtma. Ve **ذرعه**.

**من بدل الاشتمال**. Yahut mânası: onun geçimini kesti ve bedenini yıprattı; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve **الذرع**’ın beden olduğunu iddia etti. Ve deveye, bir deveyle yarıştığı ve adımını genişlettiği hâlde adımları onunla yarışmaktan kısa kaldığı zaman, **القطوف** denir: “Onu **ذرعه** ile **أبطره** etti”; yani onu, gücünden fazlasına yükledi. Ve **الهبع** (deve), **الربع** ile yürüdüğü zaman: “Onu **ذرعه** ile **أبطره** etti, böylece **هبع** etti”; yani ona yetişmek için boynuyla yardım aldı. Ve bir insanı yoran, onu güç yetiremeyeceği şeye yükleyen herkes için denir: “Onu **ذرعه** ile **أبطره** etti.”

Mecazdan onların sözü: “Kanı **بطرا** (kesre ile) gitti”; ve yine **بطلا**; heder gittiği ve bâtıl olduğu zaman; Kisâî bunu söyledi. Ebû Sa‘îd dedi: aslı, onu talep edenlerin kudret ve **بطر** ile hırslı olmalarıdır; böylece öcü almaya erişmekten mahrum kalırlar. Ve **الأساس**’ta: **بطرا**; yani **مبطورا** (olarak), hafife alınmış; çünkü onunla kısas yapılmadı.

Ebû’l-Hattâb Nasr b. Ahmed b. Abdillah b. **البطر**, **ككتف**: kârî, bezzâr, muhaddis; kardeşinin ifadesiyle Ebû Abdillah b. el-Beyyâ‘dan, ve İbn Rızkûye’den, ve Ebû’l-Hüseyn b. Bişrân’dan işitti; zamanında tek kaldı; insanlar ona yolculuk etti. Ondan Ebû Tâhir es-Silefî, ve Ebû’l-Feth İbnü’l-Battî, ve Şühde el-Kâtibe rivayet etti. 398 yılında doğdu; 494 yılı Rebîülevvel’in 16’sında vefat etti. Ve kardeşi Ebû’l-Fadl Muhammed b. Ahmed ed-Darîr; Ebû’l-Hasen b. Rızkûye’den rivayet etti; 460 yılında vefat etti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: “Ve yağmur yağmadı, ta ki **أبطرت** edinceye kadar”; yani gök ve bolluk insanları **يبطر** eder. Ve **فقر مخطر** bir **غنى مبطر**’dan hayırlıdır. Ve **امرأة بطيرة**: **البطر**’ı şiddetli (olan). Mecazdan: “Falanın cehli, senin hilmini **يبطرن** etmesin”; yani onu **بطرا** hafif (kılmasın). Ve o, bununla âlim bir **بيطار**’dır.

Ve Ebû Muhammed Abdillah b. Muhammed b. İshâk **البيطاري**: muhaddis; Mısır’da, **بلال البيطار** diye bilinen bir yerde indi; ona nisbet edildi; Mâlik’ten ve İbn Lehîa’dan (rivayet etti); 231 yılında vefat etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَطِرَ
1 بَطِرَ طر بطر , aor. بَطَرَ , inf. n. بَطَرٌ, He exulted; or exulted greatly, or excessively; and behaved insolently and unthankfully, or ungratefully: or he exulted by reason of wealth, and behaved with pride and self-conceitedness, and boastfulness, and want of thankfulness: or he behaved with the utmost exultation, &c.: or he rejoiced, and rested his mind upon things agreeable with natural desire: syn. of the inf. n. أَشَرٌ, (S, A, L, Msb, TA,) and مَرَحٌ; (L, TA;) the former of which signifies شِدَّةٌ المَرَحِ, (S, A,) and مُجَاوَزَةُ الحَدِّ فِى مَرَحٍ: (A:) he was, or became, stupified, deprived of his reason, confounded, or amazed, (S, K, Er-Rلghib,) bearing wealth ill, or in an evil manner, performing little of the duty imposed on him by it, and turning it to a wrong purpose: (Er-Rلghib, TA, * TK:) this is said to be the primary signification: (TA:) he was, or became, stupified, or confounded, and knew not what to prefer nor what to postpone: (TA:) he was, or became, confounded, perplexed, or amazed, by reason of fright: (As, S voce بَحِرَ:) he behaved exorbitantly, or insolently, with wealth, (K, TA,) or on the occasion of having wealth: and this, also, is said to be the primary signification: (TA:) he had, or exercised, little of the quality of bearing wealth [in a becoming, or proper, manner]: (K:) he behaved proudly: (TA:) he regarded a thing with hatred, or dislike, without its deserving to be so regarded: he was, or became, brisk, lively, or sprightly: (K:) accord. to some, he walked with an elegant and a proud and self-conceited gait, with an affected inclining of the body from side to side. (TA.) It is said in a trad., لَا يَنْظُرُ اللّٰهُ يَوْمَ القِيَامَةِ مَنْ جَرَّ اـِزَارَهُ بَطَرًا [God will not look, on the day of resurrection, upon him who drags along his wrapper of the lower part of the body in exultation and insolence, or pride: meaning one who wears too long a wrapper of the lower part of the body]. (TA.) ― -b2- بَطِرْتَ عَيْشَكَ (tropical:) [Thou exultedst, or exultedst greatly, or excessively, and behavedst insolently and unthankfully, or ungratefully, &c., in thy manner of life,] is a phrase similar to رَشِدْتَ أَمْرَكَ; (S, TA;) and in like manner بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا, in the Kur [xxviii. 58]; in which the verb is not trans., but the subst. is put in the accus. case because of فِى understood before it. (Aboo-Is-hلk.) ― -b3- لَا أَبْطَرُ الغِنَى (assumed tropical:) I do not, or will not, domineer, or assume superiority, over others when I am rich. (Ham p. 517.) ― -b4- بَطِرَ النِّعْمَةَ (tropical:) He held wealth, or the favour, or benefit, in light estimation, and was unthankful, or ungrateful, for it. (A.) ― -b5- بَطِرَ هِدَايَةَ أَمْرِهِ (assumed tropical:) He refused the right direction as to the management of his affair, and was ignorant of it. (TA.) ― -b6- It is said in a trad., that pride is بَطَرُ الحَقِّ, which means (tropical:) The considering as false, or vain, what God has pronounced to be the truth, or our duty; namely, the confession of his unity, and the obligation of rendering Him religious service: or the being confounded at considering truth, or duty, and not seeing it to be true, or incumbent: (TA:) or the disdaining the truth, or right, and not accepting it or not admitting it. (K.) -A2- بَطَرَهُ, aor. بَطُرَ (S, K) and بَطِرَ , (K,) inf. n. بَطْرٌ, (S, Msb,) He cut it, or divided it, lengthwise; slit it; split it. (S, Msb, K.) Hence the appellation بَيْطَارٌ. (S, Msb.)

ابطرهُ
4 ابطرهُ أبطر أبطره ابطره ابطرة بطر It rendered him such as is termed بَطِر; it (wealth) caused him to exult, or to exult greatly, or excessively, and to behave insolently and unthankfully, or ungratefully: &c.: [see بَطِرَ:] (S, A:) it stupified him, deprived him of his reason, confounded him, or amazed him. (S, K.) You say, مَا أَمْطَرَتْ حَتَّى أَبْطَرَتْ It (the sky) rained not until it caused [men] to exult, or to exult greatly, &c. (A.) ― -b2- ابطر حِلْمَهُ (tropical:) It (the ignorance of a person) caused his (another's) clemency, moderation, or gravity, to become converted into inordinate exultation, and insolence, or the like, and levity. (A.) ― -b3- ابطرهُ حِلْمَهُ (tropical:) It stupified, confounded, or amazed, him, so as to turn him from his clemency, moderation, or gravity. (TA.) ― -b4- ابطرهُ ذَرْعَهُ (tropical:) He imposed upon him more than he was able to do; (S;) what was above his power: (K:) ذرعه is here a substitute for its antecedent to indicate an implication therein: (A:) you say this when a slow-paced camel has endeavoured in vain to keep pace with another camel; and when any man has imposed upon another a difficulty beyond his power: (TA:) or the meaning is, he cut off his means of subsistence, and wasted his body: (IAar, K:) ذرع signifying the “ body. ” (IAar.)

بَيْطَرَ
Q. Q. 1 بَيْطَرَ بيطر , inf. n. بَيْطَرَةٌ, He practised [farriery, the veterinary art, or] the art of the بَيْطَار. (Msb.) ― -b2- هُوَ يُبَيْطِرُ الدَّوَابَّ He treats beasts, or horses and the like, medically, or curatively. (TA.)

ذَهَبَ دَمُهُ بِطْرًا
ذَهَبَ دَمُهُ بِطْرًا ذ (tropical:) His blood went unrevenged, (Ks, S, A, K,) being held in light estimation. (A.)

بَطِرٌ
بَطِرٌ طر بطر part. n. of بَطِرَ, (Msb, TA,) Exulting, or exulting greatly, or excessively, and behaving insolently and unthankfully, or ungratefully: or exulting by reason of wealth, and behaving with pride and self-conceitedness, and boastfulness, and want of thankfulness: or behaving with the utmost exultation, &c.: see its verb. (A, Msb, TA.)

بَطِيرٌ
بَطِيرٌ طير بطير Cut, or divided, lengthwise; slit; split; (K;) as also ↓ مَبْطُورٌ. (TA.) -A2- See also بَيْطَارٌ.

اِمْرَأَةٌ بَطِيرَةٌ
اِمْرَأَةٌ بَطِيرَةٌ ذ A woman who behaves with much بَطَر, i. e. exultation, and insolence and unthankfulness, or ingratitude, &c.: [see بَطِرَ.] (A.) [See also what next follows.]

بِطْرِيرٌ
بِطْرِيرٌ بطرير Clamorous; long-tongued: and one who perseveres in error: fem. with ة: (K:) but it [the former] is mostly used in relation to women, (TA,) and as signifying a woman who exults, or exults greatly, or excessively, and behaves insolently and unthankfully, or ungratefully, (تَبْطَرُ,) and perseveres in error: (ADk:) [it is said in the TA that some say بِظْرِيرٌ, and that this is the more approved; but Az says,] Lth cites, from ADk, the phrase اِمْرَأَةٌ بِطْرِيرٌ as meaning a clamorous, long-tongued woman; لِأَنَّهَا قَدْ بَطِرَتْ وأَشِرَتٌ [because of her insolent behaviour]: and says that, accord. to Aboo-Kheyreh, it is امراة بِظْرِيرٌ; her tongue being likened to the بَظْر: but Lth adds, the saying of ADk is preferable in my opinion, and more correct. (T in art. بظر.)

بَيْطَرٌ
بَيْطَرٌ بيطر : see بَيْطَارٌ.

بِيَطْرٌ
بِيَطْرٌ بيطر : see بَيْطَارٌ. ― -b2- [Hence,] A tailor. (Sh, S, * K.) A poet says, (calling a tailor a بيطر, like as one calls a skilful man an اـِسْكَاف, Sh, TA,)
شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ
[Like as the tailor cuts lengthwise, or slits, the woollen tunic of the valiant chief]. (Sh, S.)

بَيْطَرَةٌ
بَيْطَرَةٌ بيطر بيطره بيطرة [Farriery; the veterinary art;] the art of the بَيْطَار. (S, K.) [See Q. Q. 1.]

بَيْطَارٌ
بَيْطَارٌ بيطار (S, Msb, K) and ↓ بِيَطْرٌ (S, K) and ↓ بَيْطَرٌ and ↓ بَطِيرٌ (K) and ↓ مُبَيْطِرٌ (S, K) [A farrier; one who practises the veterinary art;] one who treats beasts, or horses and the like, medically, or curatively: (K:) from بَطَرَهُ, explained above. (S, Msb. *) أَشْهَرُ مِنْ رَايَةِ البَيْطَارِ [More commonly known than the sign of the farrier, app. meaning a sign which, I suppose, the itinerant farrier carried about with him,] (A, TA) is one of the proverbs of the Arabs. (TA.) ― -b2- You say, also, هُوَ بِهٰذَا عَالِمٌ بَيْطَارٌ (tropical:) [He is knowing and skilful in this: see also بِيَطْرٌ]. (A.)

مَبْطُورٌ
مَبْطُورٌ مبطور : see بَطِيرٌ.

مُبَيْطِرٌ
مُبَيْطِرٌ مبيطر : see بَيْطَارٌ.

##### Türkçe

**بَطِرَ**
1 **بَطِرَ** طر بطر, muzâri‘i **بَطَرَ**, mastarı **بَطَرٌ**, O sevinçle kabardı; yahut çokça, yahut aşırı derecede sevinçle kabardı; ve küstahça ve nankörce, yahut nankörlük ederek davrandı: yahut mal sebebiyle sevinçle kabardı, ve kibir ve kendini beğenmişlik ve övünme ve şükürsüzlük ile davrandı: yahut en ileri derecede sevinçle kabarma vb. ile davrandı: yahut sevindi ve tabii arzuyla uygun şeyler üzerine zihnini rahatlattı: mastarının eşanlamlısı **أَشَرٌ**’dir, (S, A, L, Msb, TA,) ve **مَرَحٌ**; (L, TA;) bunların birincisi **شِدَّةٌ المَرَحِ**’i (S, A) ve **مُجَاوَزَةُ الحَدِّ فِى مَرَحٍ**’ı ifade eder: (A:) o sersemledi, aklından oldu, şaşırdı, yahut hayrete düştü, (S, K, Er-Rلghib,) malı kötü taşır halde, onunla kendisine yüklenen vazifeden azını yerine getirerek ve onu yanlış bir maksada çevirerek: (Er-Rلghib, TA, * TK:) bunun asıl anlam olduğu söylenir: (TA:) o sersemledi, yahut şaşırdı, ve neyi öne alacağını neyi geri bırakacağını bilmedi: (TA:) o korku sebebiyle şaşırdı, bocaladı, yahut hayrete düştü: (As, S voce **بَحِرَ**:) o mal ile aşırılık etti, yahut küstahça davrandı, (K, TA,) yahut mala sahip olma vesilesiyle: ve bunun da asıl anlam olduğu söylenir: (TA:) o, malı [yakışır, yahut uygun, bir tarzda] taşıma vasfından azına sahip oldu, yahut onu icra etti: (K:) o kibirlendi: (TA:) o, bir şeyi, onun böyle görülmeyi hak etmemesine rağmen, nefretle yahut hoşnutsuzlukla gördü: o çevik, canlı, yahut atik oldu: (K:) bazılarına göre, o, yanlara doğru yapmacık bir beden eğimiyle, zarif ve kibirli ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürüdü. (TA.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **لَا يَنْظُرُ اللّٰهُ يَوْمَ القِيَامَةِ مَنْ جَرَّ اـِزَارَهُ بَطَرًا** [Allah, kıyamet gününde, alt beden örtüsünü sevinçle kabarma ve küstahlık, yahut kibir ile sürüyen kimseye bakmaz: yani alt beden örtüsünü fazla uzun giyen kimse]. (TA.) ― -b2- **بَطِرْتَ عَيْشَكَ** (mecaz:) [Sen, yaşayış tarzında sevinçle kabardın, yahut çokça, yahut aşırı derecede sevinçle kabardın, ve küstahça ve nankörce, yahut nankörlük ederek davrandın, vb.,] **رَشِدْتَ أَمْرَكَ**’a benzer bir ibaredir; (S, TA;) ve aynı şekilde **بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا**, Kur’ân’da [xxviii. 58]; burada fiil müteaddî değildir; fakat isim, ondan önce takdir edilen **فِى** sebebiyle mansup kılınmıştır. (Aboo-Is-hلk.) ― -b3- **لَا أَبْطَرُ الغِنَى** (farazî mecaz:) Ben zengin olduğumda başkalarına zorbalık etmem, yahut üstünlük taslamam. (Ham p. 517.) ― -b4- **بَطِرَ النِّعْمَةَ** (mecaz:) O, malı, yahut nimeti, yahut faydayı hafife aldı ve ona şükretmedi, yahut nankörlük etti. (A.) ― -b5- **بَطِرَ هِدَايَةَ أَمْرِهِ** (farazî mecaz:) O, işinin idaresine dair doğru yönlendirmeyi reddetti ve ondan cahil oldu. (TA.) ― -b6- Bir hadiste denilmiştir ki kibir, **بَطَرُ الحَقِّ**’tır; bunun anlamı (mecaz:) Allah’ın hakikat, yahut vazife olarak hükmettiği şeyi bâtıl, yahut boş saymaktır; yani O’nun birliğini ikrar ve O’na ibadet etme yükümlülüğü: yahut hakikati, yahut vazifeyi düşünürken şaşırıp kalmak ve onun doğru, yahut gerekli, olduğunu görmemek: (TA:) yahut hakikati, yahut doğruyu, küçümsemek ve onu kabul etmemek yahut ona boyun eğmemek. (K.) -A2- **بَطَرَهُ**, muzâri‘i **بَطُرَ** (S, K) ve **بَطِرَ**, (K,) mastarı **بَطْرٌ**, (S, Msb,) O, onu boyuna kesti, yahut boyuna böldü; onu yardı; onu ikiye ayırdı. (S, Msb, K.) Bundan dolayı **بَيْطَارٌ** adı verilmiştir. (S, Msb.)

**ابطرهُ**
4 **ابطرهُ** أبطر أبطره ابطره ابطرة بطر O, onu **بَطِر** denilen kimse yaptı; o (mal) onu sevinçle kabarttı, yahut çokça, yahut aşırı derecede sevinçle kabarttı, ve küstahça ve nankörce, yahut nankörlük ederek davranmaya sevk etti: vb.: [bk. **بَطِرَ**:] (S, A:) onu sersemletti, aklından etti, şaşırttı, yahut hayrete düşürdü. (S, K.) Şöyle dersin: **مَا أَمْطَرَتْ حَتَّى أَبْطَرَتْ** O (gök) yağmadı ta ki [insanları] sevinçle kabartıncaya, yahut çokça sevinçle kabartıncaya, vb. kadar. (A.) ― -b2- **ابطر حِلْمَهُ** (mecaz:) O (bir kimsenin cehaleti), onun (başkasının) hilm’ini, yumuşaklığını, yahut vakarını, ölçüsüz sevinçle kabarmaya ve küstahlığa, yahut benzerine, ve hafifliğe dönüştürdü. (A.) ― -b3- **ابطرهُ حِلْمَهُ** (mecaz:) O, onu sersemletti, şaşırttı, yahut hayrete düşürdü; öyle ki onu hilm’inden, yumuşaklığından, yahut vakarından çevirdi. (TA.) ― -b4- **ابطرهُ ذَرْعَهُ** (mecaz:) O, ona gücünün yettiğinden fazlasını yükledi; (S;) kudretinin üstünde olanı: (K:) burada **ذرعه**, onda bir ima bulunduğunu göstermek için, öncekinin yerine geçen bir bedeldir: (A:) bunu, yavaş yürüyen bir deve, başka bir deveye ayak uydurmaya boşuna çabaladığında; ve herhangi bir adam, başka bir adama gücünün üstünde bir zorluk yüklediğinde söylersin: (TA:) yahut anlam şudur: onun geçim vasıtalarını kesti ve bedenini zayıflattı: (IAar, K:) **ذرع** “beden” anlamına gelmek üzere. (IAar.)

**بَيْطَرَ**
Q. Q. 1 **بَيْطَرَ** بيطر, mastarı **بَيْطَرَةٌ**, O, [nalbantlık, baytarlık sanatı yahut] **بَيْطَار** sanatıyla uğraştı. (Msb.) ― -b2- **هُوَ يُبَيْطِرُ الدَّوَابَّ** O, hayvanları, yahut atları ve benzerlerini, tıbbî olarak, yahut tedavi edici şekilde tedavi eder. (TA.)

**ذَهَبَ دَمُهُ بِطْرًا**
**ذَهَبَ دَمُهُ بِطْرًا** ذ (mecaz:) Onun kanı öç alınmadan gitti, (Ks, S, A, K,) hafife alınmış olarak. (A.)

**بَطِرٌ**
**بَطِرٌ** طر بطر, **بَطِرَ**’ın ism-i fâili, (Msb, TA,) Sevinçle kabaran, yahut çokça, yahut aşırı derecede sevinçle kabaran, ve küstahça ve nankörce, yahut nankörlük ederek davranan: yahut mal sebebiyle sevinçle kabaran, ve kibir ve kendini beğenmişlik ve övünme ve şükürsüzlük ile davranan: yahut en ileri derecede sevinçle kabarma vb. ile davranan: fiiline bak. (A, Msb, TA.)

**بَطِيرٌ**
**بَطِيرٌ** طير بطير Boyuna kesilmiş, yahut boyuna bölünmüş; yarılmış; ikiye ayrılmış; (K;) bunun gibi ↓ **مَبْطُورٌ**. (TA.) -A2- Ayrıca **بَيْطَارٌ**’a bak.

**اِمْرَأَةٌ بَطِيرَةٌ**
**اِمْرَأَةٌ بَطِيرَةٌ** ذ Çokça **بَطَر** ile, yani sevinçle kabarma ve küstahlık ve şükürsüzlük, yahut nankörlük, vb. ile davranan bir kadın: [bk. **بَطِرَ**.] (A.) [Ayrıca hemen ardından gelen şeye de bak.]

**بِطْرِيرٌ**
**بِطْرِيرٌ** بطرير Yaygaracı; dili uzun: ve hatada ısrar eden kimse: müennesi ة ile: (K:) fakat o [birincisi] çoğunlukla kadınlarla ilgili olarak kullanılır, (TA,) ve sevinçle kabaran, yahut çokça, yahut aşırı derecede sevinçle kabaran, ve küstahça ve nankörce, yahut nankörlük ederek davranan, (**تَبْطَرُ,**) ve hatada ısrar eden bir kadın anlamında: (ADk:) [TA’da, bazılarının **بِظْرِيرٌ** dediği ve bunun daha makbul olduğu söylenir; fakat Az der ki,] Lth, ADk’den, **اِمْرَأَةٌ بِطْرِيرٌ** ibaresini, yaygaracı, dili uzun bir kadın anlamında nakleder; **لِأَنَّهَا قَدْ بَطِرَتْ وأَشِرَتٌ** [onun küstahça davranışı sebebiyle]: ve der ki, Aboo-Kheyreh’e göre o **امراة بِظْرِيرٌ**’dür; dili **بَظْر**’a benzetilmiştir: fakat Lth ekler: ADk’nin sözü benim kanaatimce daha tercih edilir ve daha doğrudur. (T, madde **بظر**.)

**بَيْطَرٌ**
**بَيْطَرٌ** بيطر: **بَيْطَارٌ**’a bak.

**بِيَطْرٌ**
**بِيَطْرٌ** بيطر: **بَيْطَارٌ**’a bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] Bir terzi. (Sh, S, * K.) Bir şair der ki, (bir terziye **بيطر** diye seslenerek; tıpkı mahir bir adama **اـِسْكَاف** denildiği gibi, Sh, TA,)
**شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ**
[Terzinin yiğit reisin yünlü tuniğini boyuna kesmesi, yahut yarması gibi]. (Sh, S.)

**بَيْطَرَةٌ**
**بَيْطَرَةٌ** بيطر بيطره بيطرة [Baytarlık; veterinerlik sanatı;] **بَيْطَار** sanatı. (S, K.) [Bk. Q. Q. 1.]

**بَيْطَارٌ**
**بَيْطَارٌ** بيطار (S, Msb, K) ve ↓ **بِيَطْرٌ** (S, K) ve ↓ **بَيْطَرٌ** ve ↓ **بَطِيرٌ** (K) ve ↓ **مُبَيْطِرٌ** (S, K) [Bir baytar; veterinerlik sanatıyla uğraşan;] hayvanları, yahut atları ve benzerlerini, tıbbî olarak, yahut tedavi edici şekilde tedavi eden kimse: (K:) yukarıda açıklanan **بَطَرَهُ**’dan. (S, Msb. *) **أَشْهَرُ مِنْ رَايَةِ البَيْطَارِ** [Baytarın sancağından daha meşhur; görünüşe göre, zannederim, seyyar baytarın yanında taşıdığı bir işaret anlamında,] (A, TA) Arapların darb-ı mesellerindendir. (TA.) ― -b2- Yine şöyle dersin: **هُوَ بِهٰذَا عَالِمٌ بَيْطَارٌ** (mecaz:) [O, bunda bilgin ve mahirdir: ayrıca **بِيَطْرٌ**’a bak]. (A.)

**مَبْطُورٌ**
**مَبْطُورٌ** مبطور: **بَطِيرٌ**’e bak.

**مُبَيْطِرٌ**
**مُبَيْطِرٌ** مبيطر: **بَيْطَارٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَطَرَ
بَطَرَ I ,  U ( n. ac. بَطْر 1 ),
a.  Lanced; slit.

بَطِرَ
بَطِرَ A ( n. ac. بَطَر 4 ),
a.  Exulted; boasted; was petulant.

b.  Was un grateful, ingrate, thankless.

c.  Was perplexed, confounded.

أَبْطَرَ
أَبْطَرَ IV ,
a.  Perplexed; confounded.

b.  Elated, rendered overbearing, insolent.

بِطْر
بِطْر 2 [ acc. Alif ],
a.  For nought.

بَطَر
بَطَر 4 ,
a.  Conceit; insolence; petulance.

b.  Recklessness, dissipation.

بَطِر
بَطِر 5 ,
a.  Conceited, boastful; insolent, overbearing.

b.  Reckless, dissipated.

بَطْرَاْنُ
بَطْرَاْنُ 33 ,
a.  see 5 .

بَاْطُوْر
بَاْطُوْر 40 ,
a.  Rush-mat.

##### Türkçe

**بَطَرَ**
**بَطَرَ** I , U ( n. ac. **بَطْر** 1 ),
a.  Neşterledi; yardı.

**بَطِرَ**
**بَطِرَ** A ( n. ac. **بَطَر** 4 ),
a.  Coştu; övündü; huysuz oldu.

b.  Nankör oldu, nankör, şükretmez oldu.

c.  Şaşırdı, afalladı.

**أَبْطَرَ**
**أَبْطَرَ** IV ,
a.  Şaşırttı; afallattı.

b.  Sevindirdi, kibirli, küstah kıldı.

**بِطْر**
**بِطْر** 2 [ acc. Alif ],
a.  Boşuna.

**بَطَر**
**بَطَر** 4 ,
a.  Kibir; küstahlık; huysuzluk.

b.  Düşüncesizlik, sefahat.

**بَطِر**
**بَطِر** 5 ,
a.  Kibirli, övüngen; küstah, zorba.

b.  Düşüncesiz, sefih.

**بَطْرَاْنُ**
**بَطْرَاْنُ** 33 ,
a.  5’e bak.

**بَاْطُوْر**
**بَاْطُوْر** 40 ,
a.  Saz hasırı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بطر
بَطِرَ - يَبْطَرُ - بَطَر - بَطَراً
بَطِرَ - يَبْطَرُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يكرهه ويعافه تكبراً وتبختراً على غيره رغم نفعه وحسنه، وذلك لكثرة ما عنده منه
بَطَر: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل " بَطِرَ - يَبْطَرُ ": إظهار كره النعمة والخير لكثرتها وتوفرها تكبراً على الآخر
بَطَراً: حال من " بَطَر": بشكل يبدون فيه البطر
﴿ولا تكونوا كالذين خرجوا من ديارهم بطرا ورئاء الناس﴾: خرجوا من ديارهم تكبراً على الناس ليروهم في نعمتهم وكيف أنهم يزهدون بما تركوا خلفهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " البطر والرفاهية والتكبر"، وهي:
فَرِهَ - يَفْرَهُ، تَرِفَ - يَتْرَفُ، مَرِحَ - يَمْرَحُ، بَطِرَ - يَبْطَرُ، مَنَّ - يَمُنُّ (المتعدي)، أَشِرَ - يَأْشَرُ
بَطَرَ
	﴿وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ(58)﴾ القصص
بَطَراً
﴿ولا تكونوا كالذين خرجوا من ديارهم بطرا ورئاء الناس ويصدون عن سبيل الله والله بما يعملون محيط(47)﴾ الأنفال
مختار الصحاح
● [بطر] ب ط ر: البَطَرُ الأشر وهو شدة المرح وبابه طرب و أَبْطَرَهُ المال يقال بَطِرْتَ عيشك كما قالوا رشدت أمرك وقد فسرناه في ر ش د قلت لم يفسره في ر ش د وإنما فسره في س ف ه
الراغب
بطر
- البطر: دهش يعتري الإنسان من سوء احتمال النعمة وقلة القيام بحقها، وصرفها إلى غير وجهها.
قال عز وجل: }بطرا ورئاء الناس﴿[الأنفال/47]، وقال:﴾بطرت معيشتها{ [القصص/58] أصله: بطرت معيشته، فصرف عنه الفعل ونصب، ويقارب البطر الطرب، وهو خطة أكثر ما تعتري من الفرح، وقد يقال ذلك في الترح، والبيطرة: معالجة الدابة.
ملخص اللسان
وجوه اللفظ : ثَقُل  به ودَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّم ولا ما يؤخر وهو شدّة المَرَح. الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. التبختر، قلة احتمال النِّعمة الطُّغيان في النِّعْمَةِ، هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية.  الطغيان عند النعمة وطول الغنى.
1.     بَطِرَ، بالكسر، يَبْطَرُ وأَبْطَرَه المالُ وبَطِرَ بالأَمر: ثَقُل  به ودَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّم ولا ما يؤخر
2.     البَطَرُ: النشاط،
3.      البَطَرُ: التبختر،
4.     البَطَرُ: قلة احتمال النِّعمة،
5.       البَطَرُ: الدَّهَشُ والحَيْرَةُ.
6.     البَطَرُ  الطُّغيان في النِّعْمَةِ،
7.      البَطَرُ: هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية.
8.     والبَطَرُ: الأَشَر، وهو شدّة المَرَح.
9.      البَطَر:  الطغيان عند النعمة وطول الغنى.
10.                         الكِبْرُ بَطَرُ الحَقّ؛ هو  أَن يجعل ما جعله الله حقّاً من توحيده وعبادته باطلاً،
11.                         وكم أَهلكنا من قرية بَطِرَتْ مَعِيشَتَها؛ نصب معيشتها بإسقاط في وعمل الفعل،
12.                        وبَطِرَ الرجلُ وبَهِتَ.
13.                         وأَبْطَرَه حِلْمَهُ:  أَدْهَشَهُ وبَهَتَهُ عنه.
14.                        وأَبْطَرَه ذَرْعَهُ: حَمَّلَهُ فوق ما يُطيق،
15.                        : بَطِرَ فلانٌ هِدْيَةَ أَمْرِه إِذا لم يهتد له وجهله ولم يقبله؛
16.                        وبَطِرَ النِّعْمَةَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ: لم يشكرها.
17.                         وذهب دَمُه بِطْراً أَي هَدَراً؛
18.                        وبَطَرَ الشيءَ يَبْطُرُه ويَبْطِرُه بَطْراً، فهو مبطور وبطير: شقه.
19.                        والبَطْرُ: الشَّقُّ؛
20.                        والمُبَيْطِرُ، مُعالجُ  الدوابِّ ؛
21.                        والبِيَطْرُ: الخَيَّاط؛
22.                         ورجل بِطْرِيرٌ: متمادٍ في غَيِّه،
لسان العرب
● - بطر: البَطَرُ: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: قلة احتمال النِّعمة،  وقيل: الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. وأَبْطَرهُ أَي أَدهشه؛ وقيل: البَطَرُ  الطُّغيان في النِّعْمَةِ، وقيل: هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية.  بَطِرَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ. والبَطَرُ: الأَشَر، وهو شدّة المَرَح. وفي  الحديث: لا ينظر الله يوم القيامة إِلى من جرَّ إِزَارَه بَطَراً؛ البَطَر:  الطغيان عند النعمة وطول الغنى. وفي الحديث: الكِبْرُ بَطَرُ الحَقّ؛ هو  أَن يجعل ما جعله الله حقّاً من توحيده وعبادته باطلاً، وقيل: هو أَن  يتخير عند الحق فلا يراه حقّاً، وقيل: هو أَن يتكبر من الحق ولا يقبله.  وقوله عز وجل: وكم أَهلكنا من قرية بَطِرَتْ مَعِيشَتَها؛ أَراد بَطِرت في  معيشتها فحذف وأَوصل؛ قال أَبو إِسحق: نصب معيشتها بإسقاط في وعمل الفعل،  وتأْويله بَطِرَتْ في معيشتها. وبَطِرَ الرجلُ وبَهِتَ بمعنى واحد. وقال  الليث: البَطَرُ كالحَيْرَة والدَّهَشِ، والبَطَرُ كالأَشَرِ وغَمْطِ  النعمة. وبَطِرَ، بالكسر، يَبْطَرُ وأَبْطَرَه المالُ وبَطِرَ بالأَمر: ثَقُل  به ودَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّم ولا ما يؤخر. وأَبْطَرَه حِلْمَهُ:  أَدْهَشَهُ وبَهَتَهُ عنه. وأَبْطَرَه ذَرْعَهُ: حَمَّلَهُ فوق ما يُطيق،  وقيل: قطع عليه معاشه وأَبْلَى بَدَنَه؛ وهذا قول ابن الأَعرابي، وزعم  أَن الذَّرْعَ البَدَنُ، ويقال للبعير القَطُوفِ إِذا جارى بعيراً وَسَاعَ  الخطْوِ فَقَصُرَتْ خُطاه عن مُباراته: قد أَبْطَرَه ذَرْعَهُ أَي  حَمَّلَهُ أَكثر من طَوْقِه؛ والهُبَعُ إِذا مَاشَى الرُّبَعَ أَبْطَرَه  ذَرْعَه فَهَبَعَ أَي استعان بِعُنُقه ليَلْحَقَهُ. ويقال لكل من أَرْهَقَ  إِنساناً فحمَّلَه ما لا يطيقه: قد أَبْطَرَه ذَرْعَه. وفي حديث ابن مسعود عن  النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنَّه قال: الكِبْرُ بَطَرُ الحقِّ وغَمْصُ  النَّاس؛ وبَطَرُ الحقِّ أَن لا يراه حقاً ويتكبر عن قبوله، وهو من  قولك: بَطِرَ فلانٌ هِدْيَةَ أَمْرِه إِذا لم يهتد له وجهله ولم يقبله؛  الكسائي: يقال ذهب دمه بِطْراً وبِطْلاً وفِرْغاً إِذا بَطَلَ، فكان معنى قوله  بَطْرُ الحقِّ أَن يراه باطلاً، ومن جعله من قولك بَطِرَ إِذا تحير  ودَهِشَ، أَراد أَنه تحير في الحق فلا يراه حقّاً. وقال الزجاج: البَطَرُ  الطغيان عند النعمة. وبَطَرُ الحقِّ على قوله: أَن يَطْغَى عند الحق أَي  يتكبر فلا يقبله. وبَطِرَ النِّعْمَةَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ: لم يشكرها. وفي  التنزيل: بَطِرَتْ معيشتها. وقال بعضهم: بَطِرْتَ عَيْشَك ليس على التعدي  ولكن على قولهم: أَلِمْتَ بَطْنَك ورَشِدْتَ أَمْرَكَ وسَفِهْتَ نَفْسَك  ونحوها مما لفظه لفظ الفاعل ومعناه معنى المفعول. قال الكسائي: وأَوقعت  العرب هذه الأَفعال على هذه المعارف التي خرجت مفسرة لتحويل الفعل عنها  وهو لها، وإِنما المعنى بطرت مَعِيشَتُها وكذلك أَخواتها، ويقال: لا  يُبْطِرَنَّ جهلُ فلان حلْمَكَ أَي لا يُدْهِشْكَ عنه.  وذهب دَمُه بِطْراً أَي هَدَراً؛ وقال أَبو سعيد: أَصله أَن يكون  طُلاَّبُه حُرَّاصاً باقتدار وبَطَر فيحرموا إِدراك الثَّأْر. الجوهري: وذهب  دمه بِطْراً، بالكسر، أَي هَدَراً.  وبَطَرَ الشيءَ يَبْطُرُه ويَبْطِرُه بَطْراً، فهو مبطور وبطير: شقه.  والبَطْرُ: الشَّقُّ؛ وبه سمي البَيْطارُ بَيْطاراً والبَطِيرُ والبَيْطَرُ  والبَيْطارُ والبِيَطْرُ، مثل هِزَبْرٍ، والمُبَيْطِرُ، مُعالجُ  الدوابِّ: من ذلك؛ قال الطرمّاح:  يُساقِطُها تَتْرَى بِكُلِّ خَميلَةٍ،  كبَزْغِ الِبيَطْرِ الثِّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ  ويروى البَطِير؛ وقال النابغة:  شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها،  طَعْنَ المُبَيْطِرِ إِذْ يَشْفِي مِنَ العَضَد  المدرى هنا قرن الثور؛ يريد أَنه ضرب بقرنه فريصة الكلب وهي اللحمة التي  تحت الكتف التي تُرْعَدُ منه ومن غيره فأَنفذها. والعَضَدُ: داء يأْخذ  في العَضُد. وهو يُبَيْطِرُ الدواب أَي يعالجها، ومعالجته البَيْطَرَةُ.  والبِيَطْرُ: الخَيَّاط؛ قال:  شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمامِ  وفي التهذيب:  باتَتْ تَجيبُ أَدْعَجَ الظَّلاَمِ،  جَيْبَ البِيَطِرِ مِدْرَعَ الهُمامِ  قال شمر: صَيَّر البيطار خَيَّاطاً كما صُير الرجلُ الحاذقُ إِسْكافاً.  ورجل بِطْرِيرٌ: متمادٍ في غَيِّه، والأُنثى بِطْرِيرَةٌ وأَكثر ما  يستعمل في النساء. قال أَبو الدُّقَيْشِ: إِذا بَطِرَت وتمادت في  الغَيّ.
مقاييس اللغة:
بطر الباء والطاء والراء أصلٌ واحد وهو الشَّقُّ، وسُمِّي البَيطار لذلك، ويقال له أيضاً المُبَيْطِر؛ قال النّابغة:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها
شَكَّ المُبَيْطِر إِذْ يَشْفِي من العَضَدِ
فالعضَدُ دَاءٌ يأخُذُ في العَضُد.
ويُحمَل عليها البَطَر، وهو تَجاوُزُ الحدِّ في المَرَح.
وأما قولهم: ذهب دَمُه بَطْراً، فقد يجوز أن يكون شاذّاً عن
الأصل، ويمكن أن يقال إنّه شقَّ مَجْراه شَقّاً فذهب، وذلك إذا أُهْدِر.
القاموس المحيط:
البَطَرُ، محرَّكةً النَّشاطُ، والْأَشَرُ، وقِلَّةُ احْتمالِ النِّعْمَةِ، والدَّهَشُ، والحَيْرَةُ، أو الطُّغْيانُ بالنِّعْمَةِ، وكراهِيَةُ الشيءِ من غيرِ أن يَسْتَحِقَّ الكَراهَةَ، فِعْلُ الكُلِّ كفَرِحَ. وبَطَرُ الحَقِّ أن يَتَكَبَّرَ عنهُ فلا يَقْبَلهُ. وبَطَرَهُ، كنَصَرَهُ وضَرَبَهُ شَقَّهُ. والبَطيرُ المَشْقوقُ، ومُعالِجُ الدوابِّ، كالبَيْطَرِ والبَيْطارِ والبِيَطْرِ، كهِزَبْرٍ، والمُبَيْطِرِ، وصَنْعَتُهُ البَيْطَرَةُ. وكهِزَبْرٍ الخَيَّاطُ، وبهاءٍ ثَلاثَةُ مَواضِعَ بالمَغْرِبِ. والبِطْريرُ، كخِنْزيرٍ الصَّخَّابُ الطويلُ اللِّسانِ، والمُتَمادي في الغَيِّ، وهي بهاءٍ. وأبْطَرَهُ أدْهَشَهُ، وجَعَلَهُ بَطِراً. وأبْطَرَهُ ذَرْعَهُ حَمَّلَهُ فَوْقَ طاقَتِهِ، أو قَطَعَ عليه مَعاشَهُ، وأبْلَى بَدَنَهُ. وذَهَبَ دَمُهُ بِطْراً، بالكسر هَدَراً. ونَصْرُ بنُ أحمدَ بن البَطِرِ، ككَتِفٍ محدِّثٌ.
تاج العروس:
ب ط ر
البَطَرُ محرَّكَةً : النَّشَاطُ وقيل : التَّبَخْتُرُ وقيل : الأشَرُ والمَرَحُ . قيل : قِلَّةُ احتمالِ النِّعْمَةِ
قيل : أصْلُ البَطَرِ الدَّهْشُ والحَيْرَةُ يَعْتَرِيَان المرءَ عند هُجُومِ النِّعمةِ عن القيام بحَقِّها كذا في مُفْردات الرّاغبِ واختَارَه جماعةٌ من المحقِّقِين العارِفِين بمواقعِ الألفاظِ ومَناِسِبِ الاشتقاقِ
قيل : البَطَرُ في الأصل : الطُّغْيَانُ بالنِّعْمَة أو عند النِّعْمَة واستُعْمِلَ بمعنى الكِبْر وفي بعض النُّسَخ : أو بدل الواو
قيل : هو كَرَاهِيَةُ الشَّيْءِ من غيرِ أن يَسْتَحِقَّ الكَرَاهَةَ . وفِعْلُ الكلِّ بَطِرَ كفَرِحَ فهو بَطِرٌ
وفي الحديث : " لا يَنْظُرُ الله يومَ القِيَامَةِ إلى مَن جَرَّ إزَارَه بَطَراً
في حديث آخَرَ : " الكِبْرُ بَطَرُ الحَقِّ " وهو أن يَجْعُلَ ما جَعَلَه اللهُ حَقّاً مِن توحِيدِه وعبادتِه باطلاً وقيل : هو أن يَتَجَبَّر عند الحقِّ فلا يَراه حقّاً وقيل : هو أَن يَتَكَبَّر عنه أي عن الحقِّ . وفي بعض الأصول من الحقّ فلا يَقْبلُه قلتُ : والحديثُ رَواه ابنُ مسعودٍ وقال بعضُهم : هو ألاَّ يَرَاه حقاً وَيَتَكَبَّر عن قَبُوله وهو مِن قولك : بَطِرَ فلانٌ هِدَايَةَ أمْرِه إذا لم يَهْتَدِ له وجَهِلَه ولم يَقْبَلْه وفي الأساس : ومن المجاز : بَطِرَ فلانٌ النِّعْمةَ اسْتَخَفَّها فكَفَرها ولم يَسْتَرْجِحْها فيَشْكُرَها ومنه قولُه تعالَى : " وكم أهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها " قال أبو إسحاق : نَصَبَ مَعِيشَتَها بإسقاط في وَعَمل الفِعْل وتأْويلُه : بَطِرَتْ في مَعيشَتِهَا . وقال بعضُهُم : بَطِرَتْ عَيْشَكَ ليس على التَّعَدِّي ولكنْ على قوله : ألِمْتَ بَطْنَكَ ورَشِدْتَ أَمْرَك وسَفِهْتَ نَفْسَكَ ونحوها مّما لفظُه لفظُ الفاعِلِ ومعناه معنَى المفعول قال الكسائيُّ : وأوْقَعَتِ العربُ هذه الأفعالَ على هذه المَعَارِفِ العربُ التي خَرجتْ مفسِّرَةً لتحويلِ الفِعْل عنها وهُو لها . وبطَره كنَصَرَهَ وضَرَبَه يَبْطُرُه ويَبْطِرُه بَطْراً فهو مبْطُورٌ وبَطِيرٌ : شَقَّه . والبَطِيرُ : المَشْقُوقُ كالمَبْطُورِ . البَطِيرُ : مُعَالِجُ الدَّوابِّ كالبَيْطَر كحَيْدَرٍ والبَيْطَارِ والبِيَطْرِ كَهِزَيْرٍ والمُبَيْطِرِ . ومِن أمثالهم : " أشْهَرُ من رايَةِ البَيْطَارِ " . " والدُّنيا قَحْبَةٌ يوماً عند عَطّارٍ ويوماً عند بَيْطَارٍ " وعَهْدِي بِه وهو لِدَوابِّنا مُبَيْطِرٌ فهو الآن علينا مُسَيْطِرٌ " وقال الطِّرِمّاح :
يُساقِطُها تَتْرى بكلِّ خَمِيلَةٍ ... كبَزْغِ البِيَطْرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ . ويُرْوَى : البَطِير وقال النابغة :
" شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَهاطَعْنَ المُبَيْطِرِ إذْ يَشْفِي مِن العَضَدِ . قال شيخُنا : والمُبَيْطِرُ مّما أَلْحَقُوه بالمُصَغَّرَاتِ وليس بمُصَغَّرٍ قال أئِمَّةُ الصَّرْفِ : هو كأَنَّه مُصَغَّرٌ وليس فيه تَصْغِيرٌ ومثلُه المُهَيْنِمُ والمُبَيْقِرُ والمُسَيْطِرُ والمُهَيْمِنُ فقولُ ابنُ التِّلِمْسَانِيِّ في حواشِي الشِّفَاءِ تَبَعاً : للعَزِيزِ : وليس في الكلام اسمٌ على مُفَيْعِلٍ غيرُ مُصَغَّرٍ إلا مُسَيْطِرٌ ومُبَيْطِرٌ . ومُهَيْمِنٌ . قُصُورٌ ظاهِرٌ بل رُبَّمَا يُبْدي الاستقراءُ غيرَ ما ذَكَرَ واللهُ أعلَمُ
قلتُ : أَوْرَدَهم ابنُ دُرَيْدٍ في الجَمْهَرة هكذا وسيأْتي في ب ق ر . وصَنْعَتُه البَيْطَرَةُ وهو يُبَيْطِرُ الدَّوابَّ أي يُعَالِجُهَا . من المجاز : البِيَطْرُ كهِزَبْرٍ : الخَيّاطُ رَواه شَمِرٌ عن سَلَمَةَ قال الراجز :
" شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ . وفي التَّهْذِيب :
باتَتْ تَجِيبُ أَدْعَجَ الظّلامِ ... جَيْبَ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ . قال شَمِرٌ : صَيَّرَ البَيْطَارَ خَيَّاطاً كما صَيَّرُوا الرَّجُلَ الحاذِقَ إسْكَافاً
البَيْطَرَةُ : بهاءٍ : ثلاثةُ مواضعَ بالمَغْرِب . والبِطْرِيرُ كخِنْزِيرٍ ويُروَى بالظّاء أيضاً وهو أعلَى : الصَّخّابُ الطَوِيلُ اللِّسَانِ هكذا ضَبَطَه أبو الدُّقَيْشِ بالطّاء المُهملَة
البِطْرِيرُ : المُتَمَادِي في الغَيِّ وهي بهاءٍ وأكثرُ ما يُسْتَعْمَلُ في النِّسَاءِ قال أبو الدُّقَيْش : إذا بَطِرَتْ وتَمَادَتْ في الغَيِّ . بَطِرَ الرَّجلُ وبَهِتَ بمعنىً واحدٍ وذلك إذا دَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّمُ ولا يُؤَخِّرُ . وأبْطَرَهَ حِلْمَه : أَدْهَشَه وَبَهَتَه عنه . أبْطَرَه المالُ : جَعَلَه بَطِراً
من المَجاز : أبْطَرَه ذَرْعَه أي حَمَّلَه فوقَ طاقَتِه . وفي الأساس : ولا تُبْطِرَنَّ صاحبَك ذَرْعَه أي لا تُقْلِق إمْكَانَه ولا تَسْتَفِزَّه بأَن تُكَلِّفَه غير المُطَاقِ . وذَرْعَه
من بَدَل الاشْتِمال . أو معناه قَطَعَ عليه مَعاشَه وأبْلَى بَدَنَه وهذا قولُ ابنِ الأعرابيّ وزَعَمَ أنّ الذَّرْعَ البَدَنُ ويُقال للبَعِيرِ القَطُوفِ إذا جارَى بَعِيراً وَسَاعَ الخُطْوَةِ فَقَصُرَتْ خُطَاه عن مُبَاراتِه : قد أبْطَرَه ذَرْعَه أي حَمَّلَه على أكْثَرَ مِن طَوْقِه والهُبَعُ إذا ماشَى الرُّبَعَ : أبْطَرَه ذَرْعَه فَهَبَعَ أي استعانَ بعُنُقِه لِيَلْحَقَه ويُقَال لكلِّ مَن أَرْهَقَ إنساناً فحَمَّلَه ما لا يُطِيقُه : قد أَبْطَرَه ذَرْعَه
من المجاز قولُهم : ذَهَبَ دَمُه بِطْراً بالكسر وكذا بِطْلاً إذا ذَهَبَ هَدَراً وبَطَلَ قَالَه الكِسَائيُّ وقال أبو سَعِيد : أصلُه أن يكونَ طُلاّبُه حُرّاصاً باقتدارٍ وبَطَرٍ فيُحْرَمُوا إدراكَ الثَّأْرِ . وفي الأساس : بِطْراً أي مَبْطُوراً مُسْتَخَفّاً حيثُ لم يُقْتَصَّ به
أبو الخَطَّابِ نَصْرُ بنُ أحمدَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ البَطِرِ ككَتِفٍ القاري البزّار محدِّثٌ سمع بإفادةِ أخيه عن أبي عبدِ الله بن البَيع وابنِ رزقويْهِ وأبي الحُسَيْن بن بشرانَ وتفرَّد في وقْته ورحلَ إليه الناسُ رَوَى عنه أبو طاهرٍ السِّلَفِيُّ وأبو الفتح ابن البّطِّيّ وشهدةُ الكاتبةُ وُلْدَ سنة 398 ، وتُوفي في 16 ربيع الأول سنة 494 ، وأخوه أبو الفضل محمّدُ بن أحمدَ الضَّرِيرُ رَوَى عن أبي الحَسَن بن رزقويْهِ وتوفي سنَةَ 460
ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه : قولُهم : وما أمْطَرَتْ حتَّى أَبْطَرَتْ يَعْنِي السَّمَاءَ والخِصْبُ يُبْطِرُ النّاسَ . وفَقْرٌ مُخْطِرٌ خيرٌ مِن غِنىً مُبْطِر . وامرأةٌ بَطيرَة : شَدِيدَةُ البَطَرِ . ومن المَجَاز : لا يُبْطِرَنَّ جَهْلُ فلانٍ حِلْمَكَ أي لا يَجعله بَطِراً خَفِيفاً . وهو بهذا عالِمٌ بَيْطَارٌ
وأبو محمّدٍ عبدُ الله بنُ محمّدِ بنِ إسحاقَ البَيْطَارِيُّ : مُحَدِّثٌ نَزَلَ بمصرَ في موضعٍ معروفٍ ببِلال البَيْطار فنُسِبَ إليه عن مالكٍ وابنِ لَهِيعَةَ وتُوُفِّي سنةَ 231

##### Türkçe

بطر
**بَطِرَ** - **يَبْطَرُ** - **بَطَر** - **بَطَراً**
**بَطِرَ** - **يَبْطَرُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir işi: onu sevmez ve ondan tiksinir; başkasına karşı kibirlenerek ve çalımlanarak, onun faydasına ve güzelliğine rağmen; bu da onda ondan çok bulunması sebebiyledir.
**بَطَر**: “فـَعـَل” vezninde: fiil ismi **بَطِرَ - يَبْطَرُ**: nimeti ve hayrı, çokluğu ve bol bulunması sebebiyle, başkasına karşı kibirlenerek, nefretini ortaya koymak.
**بَطَراً**: **بَطَر**’dan hâl: batarın göründüğü bir biçimde.

﴿Ve yurtlarından **بَطَراً** ve insanlara gösteriş için çıkanlar gibi olmayın﴾: yurtlarından, insanlara karşı kibirlenerek, kendilerini nimet içinde görsünler ve arkalarında bıraktıklarına nasıl rağbet etmediklerini (görsünler) diye çıktılar.

Lafız, “**البطر والرفاهية والتكبر**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرِهَ - يَفْرَهُ**، **تَرِفَ - يَتْرَفُ**، **مَرِحَ - يَمْرَحُ**، **بَطِرَ - يَبْطَرُ**، **مَنَّ - يَمُنُّ** (müteaddî), **أَشِرَ - يَأْشَرُ**

**بَطَرَ**
	﴿Ve nice köyü helâk ettik ki geçimini **بَطِرَتْ**; işte bunlar onların meskenleridir; onlardan sonra pek azı dışında iskân edilmedi; ve biz, biz varisler idik (58)﴾ **القصص**

**بَطَراً**
﴿Ve yurtlarından **بَطَراً** ve insanlara gösteriş için çıkanlar gibi olmayın; Allah yolundan alıkoyarlar; Allah, yaptıklarını kuşatandır (47)﴾ **الأنفال**

**مختار الصحاح**
● [**بطر**] ب ط ر: **البَطَرُ** **الأشر**’dir; o, sevinçte şiddettir; babı **طرب**’dır. Ve mal onu **أَبْطَرَهُ**; “**بَطِرْتَ** **عيشك**” denir; onların “**رشدت** **أمرك**” dedikleri gibi; bunu **ر ش د**’de açıklamıştık. Dedim: onu **ر ش د**’de açıklamadı; ancak onu **س ف ه**’de açıkladı.

**الراغب**
**بطر**
- **البطر**: nimete kötü tahammül ve onun hakkını az yerine getirme ve onu kendi yönü dışında bir yöne çevirme sebebiyle insana arız olan şaşkınlıktır.
Aziz ve celil şöyle dedi: }**بطرا ورئاء الناس**﴿[**الأنفال/47**] ve şöyle dedi:﴾**بطرت معيشتها**{ [**القصص/58**]. Aslı: **بطرت معيشته**’dir; fiil ondan çevrildi ve nasb edildi. Ve **البطر**, **الطرب**’a yaklaşır; o, çoğunlukla sevinçten arız olan bir hâl/çizgidir; ve bu, kederde de söylenebilir. Ve **البيطرة**: binek hayvanını tedavi etmektir.

**ملخص اللسان**
Lafzın vecihleri: onunla ağırlaştı ve şaşkınlaştı; neyi öne alacağını neyi geri bırakacağını bilmedi; ve o, sevinçte şiddettir. Şaşkınlık ve hayret. Çalımlanma; nimete az tahammül; nimette azgınlık; o, hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görmektir. Nimet yanında azgınlık ve zenginliğin uzun sürmesi.
1.     **بَطِرَ**, kesre ile, **يَبْطَرُ**; ve mal onu **أَبْطَرَه**; ve iş ile **بَطِرَ**: onunla ağırlaştı ve şaşkınlaştı; neyi öne alacağını neyi geri bırakacağını bilmedi.
2.     **البَطَرُ**: canlılık.
3.      **البَطَرُ**: çalımlanma.
4.     **البَطَرُ**: nimete az tahammül.
5.       **البَطَرُ**: şaşkınlık ve hayret.
6.     **البَطَرُ**: nimette azgınlıktır.
7.      **البَطَرُ**: hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görmektir.
8.     Ve **البَطَرُ**: **الأَشَر**’dir; o, sevinçte şiddettir.
9.      **بَطَر**: nimet yanında azgınlık ve zenginliğin uzun sürmesi.
10.                         Kibir, **بَطَرُ الحَقّ**’tır; o, Allah’ın tevhidinden ve ibadetinden hak kıldığı şeyi bâtıl kılmasıdır.
11.                         “Ve nice köyü helâk ettik ki geçimini **بَطِرَتْ**”; **معيشتها**’yı, **في**’yi düşürmek ve fiili işletmek suretiyle nasb etti.
12.                        Adam **بَطِرَ** oldu ve **بَهِتَ** oldu.
13.                         Onu, hilmi **أَبْطَرَهُ**: onu şaşırttı ve onu ondan hayrete düşürdü.
14.                        Onu, gücü **أَبْطَرَهُ**: ona, gücünün yettiğinden fazlasını yükledi.
15.                        : Falan, işinin hidayetini **بَطِرَ** etti; ona yol bulmadığı, onu bilmediği ve onu kabul etmediği zaman.
16.                        Nimeti **بَطِرَ** etti, **بَطَراً**; o hâlde o **بَطِرٌ**’dir: ona şükretmedi.
17.                         Kanı **بِطْراً** gitti; yani heder olarak.
18.                        Şeyi **بَطَرَ** eder; onu **يَبْطُرُه** ve **يَبْطِرُه**; **بَطْراً**: o hâlde o **مبطور** ve **بطير**’dir: onu yardı.
19.                        Ve **البَطْرُ**: yarmadır.
20.                        Ve **المُبَيْطِرُ**: binek hayvanlarını tedavi eden.
21.                        Ve **البِيَطْرُ**: terzi.
22.                         Ve **بِطْرِيرٌ** adam: sapıklığında ileri giden.

**لسان العرب**
● - **بطر**: **البَطَرُ**: canlılıktır; ve denildi: çalımlanmadır; ve denildi: nimete az tahammüldür; ve denildi: şaşkınlık ve hayrettir. Ve onu **أَبْطَرهُ**: yani onu şaşırttı. Ve denildi: **البَطَرُ** nimette azgınlıktır. Ve denildi: o, hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görmektir. **بَطِرَ** **بَطَراً**; o hâlde o **بَطِرٌ**’dir. Ve **البَطَرُ**: **الأَشَر**’dir; o, sevinçte şiddettir. Ve hadiste: “Kıyamet günü Allah, izârını **بَطَراً** sürükleyene bakmaz”; **البَطَر**: nimet yanında azgınlık ve zenginliğin uzun sürmesidir. Ve hadiste: “Kibir, **بَطَرُ الحَقّ**’tır”; o, Allah’ın tevhidinden ve ibadetinden hak kıldığı şeyi bâtıl kılmasıdır. Ve denildi: o, hak karşısında seçmeci davranıp onu hak görmemesidir. Ve denildi: o, haktan kibirlenip onu kabul etmemesidir. Aziz ve celil sözü: “Ve nice köyü helâk ettik ki geçimini **بَطِرَتْ**”; **بَطِرت في معيشتها**’yı kastetti; sonra (في)’yi hazf etti ve ulaştırdı. Ebû İshak dedi: **معيشتها**’yı, **في**’yi düşürmek ve fiili işletmek suretiyle nasb etti; te’vili: **بَطِرَتْ في معيشتها**’dır. Ve adam **بَطِرَ** oldu ve **بَهِتَ** oldu: ikisi bir mânâdadır. Leys dedi: **البَطَرُ** hayret ve şaşkınlık gibidir; ve **البَطَرُ** **الأَشَر** ve nimeti küçümseme gibidir. Ve **بَطِرَ**, kesre ile, **يَبْطَرُ**; ve mal onu **أَبْطَرَهُ**; ve iş ile **بَطِرَ**: onunla ağırlaştı ve şaşkınlaştı; neyi öne alacağını neyi geri bırakacağını bilmedi. Ve onun hilmi onu **أَبْطَرَهُ**: onu şaşırttı ve onu ondan hayrete düşürdü. Ve onun gücü onu **أَبْطَرَهُ**: ona, gücünün yettiğinden fazlasını yükledi; ve denildi: onun geçimini kesti ve bedenini yıprattı; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve **الذَّرْعَ**’ın beden olduğunu iddia etti. Ve deveye, adımı geniş bir deveyle yarıştığında adımları onunla boy ölçüşmekten kısa kalan ağır yürüyüşlü deveye: “Onu gücü **أَبْطَرَهُ**” denir; yani ona, tâkatinden fazlasını yükledi. Ve **الهُبَعُ**, **الرُّبَعَ** ile yürüdüğünde, onun gücü onu **أَبْطَرَهُ**; sonra **فَهَبَعَ**; yani ona yetişmek için boynuyla yardım aldı. Ve bir insanı zorlayıp ona gücünün yetmediği şeyi yükleyen herkes için: “Onu gücü **أَبْطَرَهُ**” denir. Ve İbn Mes‘ûd’un, Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet ettiği hadiste: “Kibir, **بَطَرُ الحقِّ** ve insanları küçümsemektir”; **بَطَرُ الحقِّ**, onu hak görmemek ve onu kabul etmekten kibirlenmektir; ve bu, senin sözünden gelir: “Falan, işinin hidayetini **بَطِرَ** etti”; ona yol bulmadığı, onu bilmediği ve onu kabul etmediği zaman. Kisâî: “Kanı **بِطْراً** ve **بِطْلاً** ve **فِرْغاً** gitti” denir; bâtıl olduğunda. O hâlde onun sözü **بَطْرُ الحقِّ**’in mânâsı: onu bâtıl görmesidir. Ve onu, “**بَطِرَ**”dan, yani hayrete düştüğünde ve şaşkınlaştığında alan kimse, onun maksadı: hakta şaşkınlaştı da onu hak görmedi. Zeccâc dedi: **البَطَرُ** nimet yanında azgınlıktır. Ve onun sözüne göre **بَطَرُ الحقِّ**: hak yanında azmasıdır; yani kibirlenir de onu kabul etmez. Ve nimeti **بَطِرَ** etti, **بَطَراً**; o hâlde o **بَطِرٌ**’dir: ona şükretmedi. Tenzilde: **بَطِرَتْ معيشتها**. Bazıları dedi: “**بَطِرْتَ عَيْشَك**” müteaddîlik üzere değildir; fakat onların “**أَلِمْتَ بَطْنَك**” ve “**رَشِدْتَ أَمْرَكَ**” ve “**سَفِهْتَ نَفْسَك**” ve benzerleri üzeredir; lafzı fâil lafzı, mânâsı mef‘ûl mânâsı olan şeylerdendir. Kisâî dedi: Araplar bu fiilleri, fiilin onlardan çevrilmesi için açıklayıcı olarak çıkan bu ma‘rifelere vâki kıldılar; hâlbuki fiil onlar içindir; mânâ ancak “**بطرت مَعِيشَتُها**”dır; ve kardeşleri de böyledir. Ve denir: “Falanın cehli, senin hilmini sakın **يُبْطِرَنَّ** etmesin”; yani seni ondan şaşırtmasın. Ve kanı **بِطْراً** gitti; yani heder olarak. Ebû Saîd dedi: aslı, onu arayanların, kudret ve **بَطَر** ile hırslı olmaları; sonra kısasa erişmekten mahrum kalmalarıdır. Cevherî: kanı **بِطْراً**, kesre ile, yani heder olarak gitti. Ve şeyi **بَطَرَ** eder; onu **يَبْطُرُه** ve **يَبْطِرُه**; **بَطْراً**: o hâlde o **مبطور** ve **بطير**’dir: onu yardı. Ve **البَطْرُ**: yarmadır. Ve onunla **البَيْطارُ**’a **بَيْطاراً** denildi; ve **البَطِيرُ** ve **البَيْطَرُ** ve **البَيْطارُ** ve **البِيَطْرُ**; **هِزَبْرٍ** gibi. Ve **المُبَيْطِرُ**: binek hayvanlarını tedavi eden; bundan (gelir). Tırmâh dedi:
	“Onu, her korulukta ardı ardına döker;
		**البيَطْرِ**’in (yahut) **البَطِير**’in, mahir olanın, ağır yürüyenlerin toynaklarını yarması gibi.”
Ve **البَطِير** diye de rivayet edilir. Nâbiga dedi:
	“Omuz etini, **المِدْرَى** ile deldi de onu geçirdi;
		**المُبَيْطِر**’in saplaması gibi; o, **العَضَد**’den şifa verirken.”
Buradaki **المدرى**, öküzün boynuzudur; maksadı: boynuzuyla köpeğin omuz altındaki, ondan ve başkasından titreyen et parçası olan omuz etini vurdu da onu delip geçirdi. Ve **العَضَدُ**: pazuda olan bir hastalıktır. Ve o, binek hayvanlarını **يُبَيْطِرُ** eder; yani onları tedavi eder; onun tedavisi **البَيْطَرَةُ**’dır. Ve **البِيَطْرُ**: terzi; (şu sözde) dedi:
	“**البِيَطْرِ**’in, yiğidin zırhını yarması.”
Ve **التهذيب**’de:
	“Gece karasının koyu gözlüsüne cevap vererek sabahladı;
		**البِيَطِر**’in, yiğidin zırhının yakasını (yarması gibi).”
Şemmer dedi: **البيطار**’ı terzi yaptı; tıpkı mahir adamı **إِسْكافاً** yaptıkları gibi. Ve **بِطْرِيرٌ** adam: sapıklığında ileri giden; dişisi **بِطْرِيرَةٌ**; ve çoğunlukla kadınlarda kullanılır. Ebû’d-Dukayş dedi: **بَطِرَت** ettiğinde ve sapıklıkta ileri gittiğinde.

**مقاييس اللغة:**
**بطر**: **الباء** ve **الطاء** ve **الراء**; tek bir asıldır; o da yarmadır. Ve **البَيطار** bunun için adlandırıldı; ve ona ayrıca **المُبَيْطِر** de denir. Nâbiga dedi:
“Omuz etini **المِدْرَى** ile deldi de onu geçirdi;
	**المُبَيْطِر**’in delmesi gibi; o, **العَضَد**’den şifa verirken.”
Öyleyse **العضَدُ**, pazuda olan bir hastalıktır.
Ve bunun üzerine **البَطَر** da taşınır; o, sevinçte haddi aşmaktır.
Ama onların sözü: “Kanı **بَطْراً** gitti”; asıldan şâz olması caizdir; ve denebilir ki: onun yolunu bir yarma ile yardı da gitti; bu, heder edildiğinde olur.

**القاموس المحيط:**
**البَطَرُ**, harekeli olarak: canlılık; ve **الْأَشَرُ**; ve nimete az tahammül; ve şaşkınlık; ve hayret; yahut nimette azgınlık; ve hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görme. Hepsinin fiili, **فَرِحَ** gibi (yani): **بَطِرَ**. Ve **بَطَرُ الحَقِّ**: ona karşı kibirlenip onu kabul etmemektir. Ve onu **بَطَرَهُ**, **نَصَرَهُ** ve **ضَرَبَهُ** gibi: onu yardı. Ve **البَطيرُ**: yarılmış olan; ve binek hayvanlarını tedavi eden; **البَيْطَرِ** ve **البَيْطارِ** ve **البِيَطْرِ** gibi; **هِزَبْرٍ** gibi; ve **المُبَيْطِرِ**. Ve sanatı **البَيْطَرَةُ**’dır. Ve **هِزَبْرٍ** gibi: terzi. Ve (sonunda) **هاء** ile: Mağrib’de üç yer. Ve **البِطْريرُ**, **خِنْزيرٍ** gibi: gürültücü, uzun dilli; ve sapıklıkta ileri giden; ve o (dişisi) **هاء** iledir. Ve onu **أبْطَرَهُ**: onu şaşırttı; ve onu **بَطِراً** yaptı. Ve onun gücü onu **أبْطَرَهُ**: ona, tâkatinin üstünde yükledi; yahut onun geçimini kesti ve bedenini yıprattı. Ve kanı **بِطْراً** gitti; kesre ile: heder olarak. Ve **نَصْرُ بنُ أحمدَ بن البَطِرِ**, **كَتِفٍ** gibi: bir muhaddistir.

**تاج العروس:**
ب ط ر
**البَطَرُ** harekeli olarak: canlılıktır; ve denildi: çalımlanmadır; ve denildi: **الأشَرُ** ve sevinçtir. Denildi: nimete az tahammüldür.
Denildi: **البَطَر**’ın aslı, nimetin ansızın hücumu sırasında, onun hakkını yerine getirmekten (aciz kalma sebebiyle) kişiye arız olan şaşkınlık ve hayrettir; **مُفْردات الرّاغب**’de böyle; ve lafızların mevkiilerini ve iştikak münasebetlerini bilen muhakkiklerden bir topluluk bunu seçti.
Denildi: **البَطَر** aslında nimette yahut nimet yanında azgınlıktır; ve kibir mânâsında kullanıldı. Bazı nüshalarda: yahut vav yerine.
Denildi: o, hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görmektir. Hepsinin fiili: **بَطِرَ**; **فَرِحَ** gibi; o hâlde o **بَطِرٌ**’dir.
Ve hadiste: “Kıyamet günü Allah, izârını **بَطَراً** sürükleyene bakmaz.”
Başka bir hadiste: “Kibir, **بَطَرُ الحَقِّ**’tır”; o, Allah’ın tevhidinden ve ibadetinden hak kıldığı şeyi bâtıl kılmasıdır. Ve denildi: hak yanında zorbalık edip onu hak görmemesidir. Ve denildi: ona, yani hakka karşı kibirlenmesidir. Bazı asıllarda: haktan, sonra onu kabul etmez. Dedim: hadisi İbn Mes‘ûd rivayet etti. Bazıları dedi: o, onu hak görmemesi ve onu kabul etmekten kibirlenmesidir; ve bu, senin sözünden gelir: “Falan, işinin hidayetini **بَطِرَ** etti”; ona yol bulmadığı, onu bilmediği ve onu kabul etmediği zaman. **الأساس**’ta: mecazdan: “Falan nimeti **بَطِرَ** etti”; onu hafife aldı da ona nankörlük etti; onu üstün görmedi ki ona şükretsin. Ve ondan, yüce sözü: “Ve nice köyü helâk ettik ki geçimini **بَطِرَتْ**.” Ebû İshak dedi: **معيشتها**’yı, **في**’yi düşürmek ve fiili işletmek suretiyle nasb etti; te’vili: **بَطِرَتْ في مَعيشَتِهَا**. Bazıları dedi: “**بَطِرَتْ عَيْشَكَ**” müteaddîlik üzere değildir; fakat onların “**ألِمْتَ بَطْنَكَ**” ve “**رَشِدْتَ أَمْرَك**” ve “**سَفِهْتَ نَفْسَكَ**” ve benzerleri üzeredir; lafzı fâil lafzı, mânâsı mef‘ûl mânâsı olan şeylerdendir. Kisâî dedi: Araplar bu fiilleri, fiilin onlardan çevrilmesi için açıklayıcı olarak çıkan bu ma‘rifelere vâki kıldılar; hâlbuki fiil onlar içindir. Ve onu, **نَصَرَهُ** ve **ضَرَبَهُ** gibi: onu **يَبْطُرُه** ve **يَبْطِرُه**; **بَطْراً**: o hâlde o **مبْطُورٌ** ve **بَطِيرٌ**’dir: onu yardı. Ve **البَطِيرُ**: yarılmış olan; **المَبْطُور** gibi. **البَطِيرُ**: binek hayvanlarını tedavi eden; **البَيْطَر** gibi, **حَيْدَرٍ** gibi; ve **البَيْطَارِ** ve **البِيَطْرِ**; **هِزَيْرٍ** gibi; ve **المُبَيْطِرِ**. Ve onların darbımesellerindendir: “**رايَةِ البَيْطَارِ**’dan daha meşhur.” “Dünya, bir gün attarın yanında, bir gün **بَيْطَار**’ın yanındadır.” “Onu, binek hayvanlarımız için **مُبَيْطِرٌ** iken bilirdim; şimdi ise bize **مُسَيْطِرٌ**.” Tırmâh dedi:
“Onu, her korulukta ardı ardına döker ... mahir **البِيَطْرِ**’in, ağır yürüyenlerin toynaklarını yarması gibi.” Ve **البَطِير** diye de rivayet edilir. Nâbiga dedi:
“Omuz etini **المِدْرَى** ile deldi de onu geçirdi;
	**المُبَيْطِر**’in saplaması gibi; o, **العَضَد**’den şifa verirken.”
Şeyhimiz dedi: **المُبَيْطِرُ**, onu küçültülmüşlere ilhak ettikleri şeylerdendir; hâlbuki küçültülmüş değildir. Sarf imamları dedi: sanki küçültülmüş gibidir; onda küçültme yoktur. Benzeri: **المُهَيْنِمُ** ve **المُبَيْقِرُ** ve **المُسَيْطِرُ** ve **المُهَيْمِنُ**. İbnü’t-Tilimsânî’nin, **الشفاء** haşiyelerinde, **العَزِيز**’e tâbi olarak sözü: “Kelimede, küçültülmüş olmayan **مُفَيْعِل** vezninde isim yoktur; ancak **مُسَيْطِرٌ** ve **مُبَيْطِرٌ** ve **مُهَيْمِنٌ**.” Açık bir kusurdur; belki istikra, onun zikrettiğinden başkasını da ortaya koyar; Allah daha iyi bilir.
Dedim: İbn Düreyd onları **الجمهرة**’de böyle zikretti; ve **ب ق ر**’de gelecektir. Ve sanatı **البَيْطَرَةُ**’dır; o, binek hayvanlarını **يُبَيْطِرُ** eder; yani onları tedavi eder. Mecazdan: **البِيَطْرُ**, **هِزَبْرٍ** gibi: terzi; Şemmer, Seleme’den rivayet etti. Râciz dedi:
“**البِيَطْرِ**’in, yiğidin zırhını yarması.”
Ve **التهذيب**’de:
“Gece karasının koyu gözlüsüne cevap vererek sabahladı ...
	**البِيَطِر**’in, yiğidin zırhının yakası (gibi).”
Şemmer dedi: **البَيْطَار**’ı terzi yaptı; tıpkı mahir adamı **إسْكَافاً** yaptıkları gibi.
**البَيْطَرَةُ**: (sonunda) **هاء** ile: Mağrib’de üç yer. Ve **البِطْرِيرُ**, **خِنْزِيرٍ** gibi; ve **الظّاء** ile de rivayet edilir; o daha üstündür: gürültücü, uzun dilli; Ebû’d-Dukayş onu, noktasız **الطّاء** ile ضبط etti.
**البِطْرِيرُ**: sapıklıkta ileri giden; dişisi (sonunda) **هاء** iledir; ve çoğunlukla kadınlarda kullanılır. Ebû’d-Dukayş dedi: **بَطِرَتْ** ettiğinde ve sapıklıkta ileri gittiğinde. **بَطِرَ** adam ve **بَهِتَ**: tek bir mânâdadır; bu, şaşkınlaştığında, neyi öne alacağını neyi geri bırakacağını bilmediğinde olur. Ve onun hilmi onu **أبْطَرَهُ**: onu şaşırttı ve onu ondan hayrete düşürdü. Mal onu **أبْطَرَهُ**: onu **بَطِراً** yaptı.
Mecazdan: onun gücü onu **أبْطَرَهُ**; yani ona, tâkatinin üstünde yükledi. **الأساس**’ta: “Arkadaşının gücünü sakın **تُبْطِرَنَّ** etme”; yani onun imkânını tedirgin etme ve ona güç yetmeyeni yükleyerek onu kışkırtma. Ve **ذَرْعَه** (ifadesi), iştimâl bedelindendir. Yahut mânâsı: onun geçimini kesti ve bedenini yıprattı; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve **الذَّرْعَ**’ın beden olduğunu iddia etti. Ve ağır yürüyüşlü deveye, adımı geniş bir deveyle yarıştığında adımları onunla boy ölçüşmekten kısa kalan deveye: “Onu gücü **أبْطَرَهُ**”; yani ona, tâkatinden fazlasını yükledi. Ve **الهُبَعُ**, **الرُّبَعَ** ile yürüdüğünde: onun gücü onu **أبْطَرَهُ**; sonra **فَهَبَعَ**; yani ona yetişmek için boynuyla yardım aldı. Ve bir insanı zorlayıp ona gücünün yetmediği şeyi yükleyen herkes için: “Onu gücü **أبْطَرَهُ**” denir.
Mecazdan onların sözü: “Kanı **بِطْراً** gitti”; kesre ile; ve “**بِطْلاً**” da böyledir; heder gittiğinde ve bâtıl olduğunda; bunu Kisâî söyledi. Ebû Saîd dedi: aslı, onu arayanların, kudret ve **بَطَر** ile hırslı olmaları; sonra kısasa erişmekten mahrum kalmalarıdır. **الأساس**’ta: **بِطْراً**; yani **مَبْطُوراً**; kısas yapılmadığı için hafife alınmış.
Ebû’l-Hattâb **نَصْرُ بنُ أحمدَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ البَطِرِ**, **كَتِفٍ** gibi; kıraat ehli, bezaz; bir muhaddistir. Kardeşinin ifadesiyle Ebû Abdillah b. el-Bey‘ ve İbn Rızkûyeh ve Ebû’l-Hüseyn b. Bişrân’dan semâ etti. Vaktinde tek kaldı; insanlar ona yolculuk etti. Ebû Tâhir es-Silefî ve Ebû’l-Feth İbn el-Battî ve Şühde el-Kâtibe ondan rivayet etti. 398 yılında doğdu; 494 yılı Rebîülevvel’in 16’sında vefat etti. Kardeşi Ebû’l-Fazl Muhammed b. Ahmed ed-Darîr, Ebû’l-Hasen b. Rızkûyeh’den rivayet etti; 460 yılında vefat etti.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: “Yağmur yağdırmadı; ta ki **أَبْطَرَتْ**”; yani göğü (kastederler). Ve bolluk, insanları **يُبْطِرُ** eder. Ve **مُخْطِرٌ** fakirlik, **مُبْطِر** zenginlikten hayırlıdır. Ve **بَطيرَة** kadın: **البَطَر**’ı şiddetli olan. Ve mecazdan: “Falanın cehli, senin hilmini sakın **يُبْطِرَنَّ** etmesin”; yani onu **بَطِراً** hafif yapmasın. Ve o, bununla âlim bir **بَيْطَارٌ**’dır.
Ve Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed b. İshak **البَيْطَارِيُّ**: bir muhaddistir; Mısır’da, **بِلال البَيْطار** diye bilinen bir yerde indi; ona nisbet edildi. Mâlik’ten ve İbn Lehî‘a’dan (rivayet etti); 231 yılında vefat etti.
