# بطر — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: بطر

بطر
بَطِرَ - يَبْطَرُ - بَطَر - بَطَراً
بَطِرَ - يَبْطَرُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يكرهه ويعافه تكبراً وتبختراً على غيره رغم نفعه وحسنه، وذلك لكثرة ما عنده منه
بَطَر: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل " بَطِرَ - يَبْطَرُ ": إظهار كره النعمة والخير لكثرتها وتوفرها تكبراً على الآخر
بَطَراً: حال من " بَطَر": بشكل يبدون فيه البطر
﴿ولا تكونوا كالذين خرجوا من ديارهم بطرا ورئاء الناس﴾: خرجوا من ديارهم تكبراً على الناس ليروهم في نعمتهم وكيف أنهم يزهدون بما تركوا خلفهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " البطر والرفاهية والتكبر"، وهي:
فَرِهَ - يَفْرَهُ، تَرِفَ - يَتْرَفُ، مَرِحَ - يَمْرَحُ، بَطِرَ - يَبْطَرُ، مَنَّ - يَمُنُّ (المتعدي)، أَشِرَ - يَأْشَرُ
بَطَرَ
	﴿وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ(58)﴾ القصص
بَطَراً
﴿ولا تكونوا كالذين خرجوا من ديارهم بطرا ورئاء الناس ويصدون عن سبيل الله والله بما يعملون محيط(47)﴾ الأنفال
مختار الصحاح
● [بطر] ب ط ر: البَطَرُ الأشر وهو شدة المرح وبابه طرب و أَبْطَرَهُ المال يقال بَطِرْتَ عيشك كما قالوا رشدت أمرك وقد فسرناه في ر ش د قلت لم يفسره في ر ش د وإنما فسره في س ف ه
الراغب
بطر
- البطر: دهش يعتري الإنسان من سوء احتمال النعمة وقلة القيام بحقها، وصرفها إلى غير وجهها.
قال عز وجل: }بطرا ورئاء الناس﴿[الأنفال/47]، وقال:﴾بطرت معيشتها{ [القصص/58] أصله: بطرت معيشته، فصرف عنه الفعل ونصب، ويقارب البطر الطرب، وهو خطة أكثر ما تعتري من الفرح، وقد يقال ذلك في الترح، والبيطرة: معالجة الدابة.
ملخص اللسان
وجوه اللفظ : ثَقُل  به ودَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّم ولا ما يؤخر وهو شدّة المَرَح. الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. التبختر، قلة احتمال النِّعمة الطُّغيان في النِّعْمَةِ، هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية.  الطغيان عند النعمة وطول الغنى.
1.     بَطِرَ، بالكسر، يَبْطَرُ وأَبْطَرَه المالُ وبَطِرَ بالأَمر: ثَقُل  به ودَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّم ولا ما يؤخر
2.     البَطَرُ: النشاط،
3.      البَطَرُ: التبختر،
4.     البَطَرُ: قلة احتمال النِّعمة،
5.       البَطَرُ: الدَّهَشُ والحَيْرَةُ.
6.     البَطَرُ  الطُّغيان في النِّعْمَةِ،
7.      البَطَرُ: هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية.
8.     والبَطَرُ: الأَشَر، وهو شدّة المَرَح.
9.      البَطَر:  الطغيان عند النعمة وطول الغنى.
10.                         الكِبْرُ بَطَرُ الحَقّ؛ هو  أَن يجعل ما جعله الله حقّاً من توحيده وعبادته باطلاً،
11.                         وكم أَهلكنا من قرية بَطِرَتْ مَعِيشَتَها؛ نصب معيشتها بإسقاط في وعمل الفعل،
12.                        وبَطِرَ الرجلُ وبَهِتَ.
13.                         وأَبْطَرَه حِلْمَهُ:  أَدْهَشَهُ وبَهَتَهُ عنه.
14.                        وأَبْطَرَه ذَرْعَهُ: حَمَّلَهُ فوق ما يُطيق،
15.                        : بَطِرَ فلانٌ هِدْيَةَ أَمْرِه إِذا لم يهتد له وجهله ولم يقبله؛
16.                        وبَطِرَ النِّعْمَةَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ: لم يشكرها.
17.                         وذهب دَمُه بِطْراً أَي هَدَراً؛
18.                        وبَطَرَ الشيءَ يَبْطُرُه ويَبْطِرُه بَطْراً، فهو مبطور وبطير: شقه.
19.                        والبَطْرُ: الشَّقُّ؛
20.                        والمُبَيْطِرُ، مُعالجُ  الدوابِّ ؛
21.                        والبِيَطْرُ: الخَيَّاط؛
22.                         ورجل بِطْرِيرٌ: متمادٍ في غَيِّه،
لسان العرب
● - بطر: البَطَرُ: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: قلة احتمال النِّعمة،  وقيل: الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. وأَبْطَرهُ أَي أَدهشه؛ وقيل: البَطَرُ  الطُّغيان في النِّعْمَةِ، وقيل: هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية.  بَطِرَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ. والبَطَرُ: الأَشَر، وهو شدّة المَرَح. وفي  الحديث: لا ينظر الله يوم القيامة إِلى من جرَّ إِزَارَه بَطَراً؛ البَطَر:  الطغيان عند النعمة وطول الغنى. وفي الحديث: الكِبْرُ بَطَرُ الحَقّ؛ هو  أَن يجعل ما جعله الله حقّاً من توحيده وعبادته باطلاً، وقيل: هو أَن  يتخير عند الحق فلا يراه حقّاً، وقيل: هو أَن يتكبر من الحق ولا يقبله.  وقوله عز وجل: وكم أَهلكنا من قرية بَطِرَتْ مَعِيشَتَها؛ أَراد بَطِرت في  معيشتها فحذف وأَوصل؛ قال أَبو إِسحق: نصب معيشتها بإسقاط في وعمل الفعل،  وتأْويله بَطِرَتْ في معيشتها. وبَطِرَ الرجلُ وبَهِتَ بمعنى واحد. وقال  الليث: البَطَرُ كالحَيْرَة والدَّهَشِ، والبَطَرُ كالأَشَرِ وغَمْطِ  النعمة. وبَطِرَ، بالكسر، يَبْطَرُ وأَبْطَرَه المالُ وبَطِرَ بالأَمر: ثَقُل  به ودَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّم ولا ما يؤخر. وأَبْطَرَه حِلْمَهُ:  أَدْهَشَهُ وبَهَتَهُ عنه. وأَبْطَرَه ذَرْعَهُ: حَمَّلَهُ فوق ما يُطيق،  وقيل: قطع عليه معاشه وأَبْلَى بَدَنَه؛ وهذا قول ابن الأَعرابي، وزعم  أَن الذَّرْعَ البَدَنُ، ويقال للبعير القَطُوفِ إِذا جارى بعيراً وَسَاعَ  الخطْوِ فَقَصُرَتْ خُطاه عن مُباراته: قد أَبْطَرَه ذَرْعَهُ أَي  حَمَّلَهُ أَكثر من طَوْقِه؛ والهُبَعُ إِذا مَاشَى الرُّبَعَ أَبْطَرَه  ذَرْعَه فَهَبَعَ أَي استعان بِعُنُقه ليَلْحَقَهُ. ويقال لكل من أَرْهَقَ  إِنساناً فحمَّلَه ما لا يطيقه: قد أَبْطَرَه ذَرْعَه. وفي حديث ابن مسعود عن  النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنَّه قال: الكِبْرُ بَطَرُ الحقِّ وغَمْصُ  النَّاس؛ وبَطَرُ الحقِّ أَن لا يراه حقاً ويتكبر عن قبوله، وهو من  قولك: بَطِرَ فلانٌ هِدْيَةَ أَمْرِه إِذا لم يهتد له وجهله ولم يقبله؛  الكسائي: يقال ذهب دمه بِطْراً وبِطْلاً وفِرْغاً إِذا بَطَلَ، فكان معنى قوله  بَطْرُ الحقِّ أَن يراه باطلاً، ومن جعله من قولك بَطِرَ إِذا تحير  ودَهِشَ، أَراد أَنه تحير في الحق فلا يراه حقّاً. وقال الزجاج: البَطَرُ  الطغيان عند النعمة. وبَطَرُ الحقِّ على قوله: أَن يَطْغَى عند الحق أَي  يتكبر فلا يقبله. وبَطِرَ النِّعْمَةَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ: لم يشكرها. وفي  التنزيل: بَطِرَتْ معيشتها. وقال بعضهم: بَطِرْتَ عَيْشَك ليس على التعدي  ولكن على قولهم: أَلِمْتَ بَطْنَك ورَشِدْتَ أَمْرَكَ وسَفِهْتَ نَفْسَك  ونحوها مما لفظه لفظ الفاعل ومعناه معنى المفعول. قال الكسائي: وأَوقعت  العرب هذه الأَفعال على هذه المعارف التي خرجت مفسرة لتحويل الفعل عنها  وهو لها، وإِنما المعنى بطرت مَعِيشَتُها وكذلك أَخواتها، ويقال: لا  يُبْطِرَنَّ جهلُ فلان حلْمَكَ أَي لا يُدْهِشْكَ عنه.  وذهب دَمُه بِطْراً أَي هَدَراً؛ وقال أَبو سعيد: أَصله أَن يكون  طُلاَّبُه حُرَّاصاً باقتدار وبَطَر فيحرموا إِدراك الثَّأْر. الجوهري: وذهب  دمه بِطْراً، بالكسر، أَي هَدَراً.  وبَطَرَ الشيءَ يَبْطُرُه ويَبْطِرُه بَطْراً، فهو مبطور وبطير: شقه.  والبَطْرُ: الشَّقُّ؛ وبه سمي البَيْطارُ بَيْطاراً والبَطِيرُ والبَيْطَرُ  والبَيْطارُ والبِيَطْرُ، مثل هِزَبْرٍ، والمُبَيْطِرُ، مُعالجُ  الدوابِّ: من ذلك؛ قال الطرمّاح:  يُساقِطُها تَتْرَى بِكُلِّ خَميلَةٍ،  كبَزْغِ الِبيَطْرِ الثِّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ  ويروى البَطِير؛ وقال النابغة:  شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها،  طَعْنَ المُبَيْطِرِ إِذْ يَشْفِي مِنَ العَضَد  المدرى هنا قرن الثور؛ يريد أَنه ضرب بقرنه فريصة الكلب وهي اللحمة التي  تحت الكتف التي تُرْعَدُ منه ومن غيره فأَنفذها. والعَضَدُ: داء يأْخذ  في العَضُد. وهو يُبَيْطِرُ الدواب أَي يعالجها، ومعالجته البَيْطَرَةُ.  والبِيَطْرُ: الخَيَّاط؛ قال:  شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمامِ  وفي التهذيب:  باتَتْ تَجيبُ أَدْعَجَ الظَّلاَمِ،  جَيْبَ البِيَطِرِ مِدْرَعَ الهُمامِ  قال شمر: صَيَّر البيطار خَيَّاطاً كما صُير الرجلُ الحاذقُ إِسْكافاً.  ورجل بِطْرِيرٌ: متمادٍ في غَيِّه، والأُنثى بِطْرِيرَةٌ وأَكثر ما  يستعمل في النساء. قال أَبو الدُّقَيْشِ: إِذا بَطِرَت وتمادت في  الغَيّ.
مقاييس اللغة:
بطر الباء والطاء والراء أصلٌ واحد وهو الشَّقُّ، وسُمِّي البَيطار لذلك، ويقال له أيضاً المُبَيْطِر؛ قال النّابغة:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها
شَكَّ المُبَيْطِر إِذْ يَشْفِي من العَضَدِ
فالعضَدُ دَاءٌ يأخُذُ في العَضُد.
ويُحمَل عليها البَطَر، وهو تَجاوُزُ الحدِّ في المَرَح.
وأما قولهم: ذهب دَمُه بَطْراً، فقد يجوز أن يكون شاذّاً عن
الأصل، ويمكن أن يقال إنّه شقَّ مَجْراه شَقّاً فذهب، وذلك إذا أُهْدِر.
القاموس المحيط:
البَطَرُ، محرَّكةً النَّشاطُ، والْأَشَرُ، وقِلَّةُ احْتمالِ النِّعْمَةِ، والدَّهَشُ، والحَيْرَةُ، أو الطُّغْيانُ بالنِّعْمَةِ، وكراهِيَةُ الشيءِ من غيرِ أن يَسْتَحِقَّ الكَراهَةَ، فِعْلُ الكُلِّ كفَرِحَ. وبَطَرُ الحَقِّ أن يَتَكَبَّرَ عنهُ فلا يَقْبَلهُ. وبَطَرَهُ، كنَصَرَهُ وضَرَبَهُ شَقَّهُ. والبَطيرُ المَشْقوقُ، ومُعالِجُ الدوابِّ، كالبَيْطَرِ والبَيْطارِ والبِيَطْرِ، كهِزَبْرٍ، والمُبَيْطِرِ، وصَنْعَتُهُ البَيْطَرَةُ. وكهِزَبْرٍ الخَيَّاطُ، وبهاءٍ ثَلاثَةُ مَواضِعَ بالمَغْرِبِ. والبِطْريرُ، كخِنْزيرٍ الصَّخَّابُ الطويلُ اللِّسانِ، والمُتَمادي في الغَيِّ، وهي بهاءٍ. وأبْطَرَهُ أدْهَشَهُ، وجَعَلَهُ بَطِراً. وأبْطَرَهُ ذَرْعَهُ حَمَّلَهُ فَوْقَ طاقَتِهِ، أو قَطَعَ عليه مَعاشَهُ، وأبْلَى بَدَنَهُ. وذَهَبَ دَمُهُ بِطْراً، بالكسر هَدَراً. ونَصْرُ بنُ أحمدَ بن البَطِرِ، ككَتِفٍ محدِّثٌ.
تاج العروس:
ب ط ر
البَطَرُ محرَّكَةً : النَّشَاطُ وقيل : التَّبَخْتُرُ وقيل : الأشَرُ والمَرَحُ . قيل : قِلَّةُ احتمالِ النِّعْمَةِ
قيل : أصْلُ البَطَرِ الدَّهْشُ والحَيْرَةُ يَعْتَرِيَان المرءَ عند هُجُومِ النِّعمةِ عن القيام بحَقِّها كذا في مُفْردات الرّاغبِ واختَارَه جماعةٌ من المحقِّقِين العارِفِين بمواقعِ الألفاظِ ومَناِسِبِ الاشتقاقِ
قيل : البَطَرُ في الأصل : الطُّغْيَانُ بالنِّعْمَة أو عند النِّعْمَة واستُعْمِلَ بمعنى الكِبْر وفي بعض النُّسَخ : أو بدل الواو
قيل : هو كَرَاهِيَةُ الشَّيْءِ من غيرِ أن يَسْتَحِقَّ الكَرَاهَةَ . وفِعْلُ الكلِّ بَطِرَ كفَرِحَ فهو بَطِرٌ
وفي الحديث : " لا يَنْظُرُ الله يومَ القِيَامَةِ إلى مَن جَرَّ إزَارَه بَطَراً
في حديث آخَرَ : " الكِبْرُ بَطَرُ الحَقِّ " وهو أن يَجْعُلَ ما جَعَلَه اللهُ حَقّاً مِن توحِيدِه وعبادتِه باطلاً وقيل : هو أن يَتَجَبَّر عند الحقِّ فلا يَراه حقّاً وقيل : هو أَن يَتَكَبَّر عنه أي عن الحقِّ . وفي بعض الأصول من الحقّ فلا يَقْبلُه قلتُ : والحديثُ رَواه ابنُ مسعودٍ وقال بعضُهم : هو ألاَّ يَرَاه حقاً وَيَتَكَبَّر عن قَبُوله وهو مِن قولك : بَطِرَ فلانٌ هِدَايَةَ أمْرِه إذا لم يَهْتَدِ له وجَهِلَه ولم يَقْبَلْه وفي الأساس : ومن المجاز : بَطِرَ فلانٌ النِّعْمةَ اسْتَخَفَّها فكَفَرها ولم يَسْتَرْجِحْها فيَشْكُرَها ومنه قولُه تعالَى : " وكم أهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها " قال أبو إسحاق : نَصَبَ مَعِيشَتَها بإسقاط في وَعَمل الفِعْل وتأْويلُه : بَطِرَتْ في مَعيشَتِهَا . وقال بعضُهُم : بَطِرَتْ عَيْشَكَ ليس على التَّعَدِّي ولكنْ على قوله : ألِمْتَ بَطْنَكَ ورَشِدْتَ أَمْرَك وسَفِهْتَ نَفْسَكَ ونحوها مّما لفظُه لفظُ الفاعِلِ ومعناه معنَى المفعول قال الكسائيُّ : وأوْقَعَتِ العربُ هذه الأفعالَ على هذه المَعَارِفِ العربُ التي خَرجتْ مفسِّرَةً لتحويلِ الفِعْل عنها وهُو لها . وبطَره كنَصَرَهَ وضَرَبَه يَبْطُرُه ويَبْطِرُه بَطْراً فهو مبْطُورٌ وبَطِيرٌ : شَقَّه . والبَطِيرُ : المَشْقُوقُ كالمَبْطُورِ . البَطِيرُ : مُعَالِجُ الدَّوابِّ كالبَيْطَر كحَيْدَرٍ والبَيْطَارِ والبِيَطْرِ كَهِزَيْرٍ والمُبَيْطِرِ . ومِن أمثالهم : " أشْهَرُ من رايَةِ البَيْطَارِ " . " والدُّنيا قَحْبَةٌ يوماً عند عَطّارٍ ويوماً عند بَيْطَارٍ " وعَهْدِي بِه وهو لِدَوابِّنا مُبَيْطِرٌ فهو الآن علينا مُسَيْطِرٌ " وقال الطِّرِمّاح :
يُساقِطُها تَتْرى بكلِّ خَمِيلَةٍ ... كبَزْغِ البِيَطْرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ . ويُرْوَى : البَطِير وقال النابغة :
" شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَهاطَعْنَ المُبَيْطِرِ إذْ يَشْفِي مِن العَضَدِ . قال شيخُنا : والمُبَيْطِرُ مّما أَلْحَقُوه بالمُصَغَّرَاتِ وليس بمُصَغَّرٍ قال أئِمَّةُ الصَّرْفِ : هو كأَنَّه مُصَغَّرٌ وليس فيه تَصْغِيرٌ ومثلُه المُهَيْنِمُ والمُبَيْقِرُ والمُسَيْطِرُ والمُهَيْمِنُ فقولُ ابنُ التِّلِمْسَانِيِّ في حواشِي الشِّفَاءِ تَبَعاً : للعَزِيزِ : وليس في الكلام اسمٌ على مُفَيْعِلٍ غيرُ مُصَغَّرٍ إلا مُسَيْطِرٌ ومُبَيْطِرٌ . ومُهَيْمِنٌ . قُصُورٌ ظاهِرٌ بل رُبَّمَا يُبْدي الاستقراءُ غيرَ ما ذَكَرَ واللهُ أعلَمُ
قلتُ : أَوْرَدَهم ابنُ دُرَيْدٍ في الجَمْهَرة هكذا وسيأْتي في ب ق ر . وصَنْعَتُه البَيْطَرَةُ وهو يُبَيْطِرُ الدَّوابَّ أي يُعَالِجُهَا . من المجاز : البِيَطْرُ كهِزَبْرٍ : الخَيّاطُ رَواه شَمِرٌ عن سَلَمَةَ قال الراجز :
" شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ . وفي التَّهْذِيب :
باتَتْ تَجِيبُ أَدْعَجَ الظّلامِ ... جَيْبَ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ . قال شَمِرٌ : صَيَّرَ البَيْطَارَ خَيَّاطاً كما صَيَّرُوا الرَّجُلَ الحاذِقَ إسْكَافاً
البَيْطَرَةُ : بهاءٍ : ثلاثةُ مواضعَ بالمَغْرِب . والبِطْرِيرُ كخِنْزِيرٍ ويُروَى بالظّاء أيضاً وهو أعلَى : الصَّخّابُ الطَوِيلُ اللِّسَانِ هكذا ضَبَطَه أبو الدُّقَيْشِ بالطّاء المُهملَة
البِطْرِيرُ : المُتَمَادِي في الغَيِّ وهي بهاءٍ وأكثرُ ما يُسْتَعْمَلُ في النِّسَاءِ قال أبو الدُّقَيْش : إذا بَطِرَتْ وتَمَادَتْ في الغَيِّ . بَطِرَ الرَّجلُ وبَهِتَ بمعنىً واحدٍ وذلك إذا دَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّمُ ولا يُؤَخِّرُ . وأبْطَرَهَ حِلْمَه : أَدْهَشَه وَبَهَتَه عنه . أبْطَرَه المالُ : جَعَلَه بَطِراً
من المَجاز : أبْطَرَه ذَرْعَه أي حَمَّلَه فوقَ طاقَتِه . وفي الأساس : ولا تُبْطِرَنَّ صاحبَك ذَرْعَه أي لا تُقْلِق إمْكَانَه ولا تَسْتَفِزَّه بأَن تُكَلِّفَه غير المُطَاقِ . وذَرْعَه
من بَدَل الاشْتِمال . أو معناه قَطَعَ عليه مَعاشَه وأبْلَى بَدَنَه وهذا قولُ ابنِ الأعرابيّ وزَعَمَ أنّ الذَّرْعَ البَدَنُ ويُقال للبَعِيرِ القَطُوفِ إذا جارَى بَعِيراً وَسَاعَ الخُطْوَةِ فَقَصُرَتْ خُطَاه عن مُبَاراتِه : قد أبْطَرَه ذَرْعَه أي حَمَّلَه على أكْثَرَ مِن طَوْقِه والهُبَعُ إذا ماشَى الرُّبَعَ : أبْطَرَه ذَرْعَه فَهَبَعَ أي استعانَ بعُنُقِه لِيَلْحَقَه ويُقَال لكلِّ مَن أَرْهَقَ إنساناً فحَمَّلَه ما لا يُطِيقُه : قد أَبْطَرَه ذَرْعَه
من المجاز قولُهم : ذَهَبَ دَمُه بِطْراً بالكسر وكذا بِطْلاً إذا ذَهَبَ هَدَراً وبَطَلَ قَالَه الكِسَائيُّ وقال أبو سَعِيد : أصلُه أن يكونَ طُلاّبُه حُرّاصاً باقتدارٍ وبَطَرٍ فيُحْرَمُوا إدراكَ الثَّأْرِ . وفي الأساس : بِطْراً أي مَبْطُوراً مُسْتَخَفّاً حيثُ لم يُقْتَصَّ به
أبو الخَطَّابِ نَصْرُ بنُ أحمدَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ البَطِرِ ككَتِفٍ القاري البزّار محدِّثٌ سمع بإفادةِ أخيه عن أبي عبدِ الله بن البَيع وابنِ رزقويْهِ وأبي الحُسَيْن بن بشرانَ وتفرَّد في وقْته ورحلَ إليه الناسُ رَوَى عنه أبو طاهرٍ السِّلَفِيُّ وأبو الفتح ابن البّطِّيّ وشهدةُ الكاتبةُ وُلْدَ سنة 398 ، وتُوفي في 16 ربيع الأول سنة 494 ، وأخوه أبو الفضل محمّدُ بن أحمدَ الضَّرِيرُ رَوَى عن أبي الحَسَن بن رزقويْهِ وتوفي سنَةَ 460
ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه : قولُهم : وما أمْطَرَتْ حتَّى أَبْطَرَتْ يَعْنِي السَّمَاءَ والخِصْبُ يُبْطِرُ النّاسَ . وفَقْرٌ مُخْطِرٌ خيرٌ مِن غِنىً مُبْطِر . وامرأةٌ بَطيرَة : شَدِيدَةُ البَطَرِ . ومن المَجَاز : لا يُبْطِرَنَّ جَهْلُ فلانٍ حِلْمَكَ أي لا يَجعله بَطِراً خَفِيفاً . وهو بهذا عالِمٌ بَيْطَارٌ
وأبو محمّدٍ عبدُ الله بنُ محمّدِ بنِ إسحاقَ البَيْطَارِيُّ : مُحَدِّثٌ نَزَلَ بمصرَ في موضعٍ معروفٍ ببِلال البَيْطار فنُسِبَ إليه عن مالكٍ وابنِ لَهِيعَةَ وتُوُفِّي سنةَ 231

### Türkçe

بطر
**بَطِرَ** - **يَبْطَرُ** - **بَطَر** - **بَطَراً**
**بَطِرَ** - **يَبْطَرُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir işi: onu sevmez ve ondan tiksinir; başkasına karşı kibirlenerek ve çalımlanarak, onun faydasına ve güzelliğine rağmen; bu da onda ondan çok bulunması sebebiyledir.
**بَطَر**: “فـَعـَل” vezninde: fiil ismi **بَطِرَ - يَبْطَرُ**: nimeti ve hayrı, çokluğu ve bol bulunması sebebiyle, başkasına karşı kibirlenerek, nefretini ortaya koymak.
**بَطَراً**: **بَطَر**’dan hâl: batarın göründüğü bir biçimde.

﴿Ve yurtlarından **بَطَراً** ve insanlara gösteriş için çıkanlar gibi olmayın﴾: yurtlarından, insanlara karşı kibirlenerek, kendilerini nimet içinde görsünler ve arkalarında bıraktıklarına nasıl rağbet etmediklerini (görsünler) diye çıktılar.

Lafız, “**البطر والرفاهية والتكبر**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرِهَ - يَفْرَهُ**، **تَرِفَ - يَتْرَفُ**، **مَرِحَ - يَمْرَحُ**، **بَطِرَ - يَبْطَرُ**، **مَنَّ - يَمُنُّ** (müteaddî), **أَشِرَ - يَأْشَرُ**

**بَطَرَ**
	﴿Ve nice köyü helâk ettik ki geçimini **بَطِرَتْ**; işte bunlar onların meskenleridir; onlardan sonra pek azı dışında iskân edilmedi; ve biz, biz varisler idik (58)﴾ **القصص**

**بَطَراً**
﴿Ve yurtlarından **بَطَراً** ve insanlara gösteriş için çıkanlar gibi olmayın; Allah yolundan alıkoyarlar; Allah, yaptıklarını kuşatandır (47)﴾ **الأنفال**

**مختار الصحاح**
● [**بطر**] ب ط ر: **البَطَرُ** **الأشر**’dir; o, sevinçte şiddettir; babı **طرب**’dır. Ve mal onu **أَبْطَرَهُ**; “**بَطِرْتَ** **عيشك**” denir; onların “**رشدت** **أمرك**” dedikleri gibi; bunu **ر ش د**’de açıklamıştık. Dedim: onu **ر ش د**’de açıklamadı; ancak onu **س ف ه**’de açıkladı.

**الراغب**
**بطر**
- **البطر**: nimete kötü tahammül ve onun hakkını az yerine getirme ve onu kendi yönü dışında bir yöne çevirme sebebiyle insana arız olan şaşkınlıktır.
Aziz ve celil şöyle dedi: }**بطرا ورئاء الناس**﴿[**الأنفال/47**] ve şöyle dedi:﴾**بطرت معيشتها**{ [**القصص/58**]. Aslı: **بطرت معيشته**’dir; fiil ondan çevrildi ve nasb edildi. Ve **البطر**, **الطرب**’a yaklaşır; o, çoğunlukla sevinçten arız olan bir hâl/çizgidir; ve bu, kederde de söylenebilir. Ve **البيطرة**: binek hayvanını tedavi etmektir.

**ملخص اللسان**
Lafzın vecihleri: onunla ağırlaştı ve şaşkınlaştı; neyi öne alacağını neyi geri bırakacağını bilmedi; ve o, sevinçte şiddettir. Şaşkınlık ve hayret. Çalımlanma; nimete az tahammül; nimette azgınlık; o, hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görmektir. Nimet yanında azgınlık ve zenginliğin uzun sürmesi.
1.     **بَطِرَ**, kesre ile, **يَبْطَرُ**; ve mal onu **أَبْطَرَه**; ve iş ile **بَطِرَ**: onunla ağırlaştı ve şaşkınlaştı; neyi öne alacağını neyi geri bırakacağını bilmedi.
2.     **البَطَرُ**: canlılık.
3.      **البَطَرُ**: çalımlanma.
4.     **البَطَرُ**: nimete az tahammül.
5.       **البَطَرُ**: şaşkınlık ve hayret.
6.     **البَطَرُ**: nimette azgınlıktır.
7.      **البَطَرُ**: hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görmektir.
8.     Ve **البَطَرُ**: **الأَشَر**’dir; o, sevinçte şiddettir.
9.      **بَطَر**: nimet yanında azgınlık ve zenginliğin uzun sürmesi.
10.                         Kibir, **بَطَرُ الحَقّ**’tır; o, Allah’ın tevhidinden ve ibadetinden hak kıldığı şeyi bâtıl kılmasıdır.
11.                         “Ve nice köyü helâk ettik ki geçimini **بَطِرَتْ**”; **معيشتها**’yı, **في**’yi düşürmek ve fiili işletmek suretiyle nasb etti.
12.                        Adam **بَطِرَ** oldu ve **بَهِتَ** oldu.
13.                         Onu, hilmi **أَبْطَرَهُ**: onu şaşırttı ve onu ondan hayrete düşürdü.
14.                        Onu, gücü **أَبْطَرَهُ**: ona, gücünün yettiğinden fazlasını yükledi.
15.                        : Falan, işinin hidayetini **بَطِرَ** etti; ona yol bulmadığı, onu bilmediği ve onu kabul etmediği zaman.
16.                        Nimeti **بَطِرَ** etti, **بَطَراً**; o hâlde o **بَطِرٌ**’dir: ona şükretmedi.
17.                         Kanı **بِطْراً** gitti; yani heder olarak.
18.                        Şeyi **بَطَرَ** eder; onu **يَبْطُرُه** ve **يَبْطِرُه**; **بَطْراً**: o hâlde o **مبطور** ve **بطير**’dir: onu yardı.
19.                        Ve **البَطْرُ**: yarmadır.
20.                        Ve **المُبَيْطِرُ**: binek hayvanlarını tedavi eden.
21.                        Ve **البِيَطْرُ**: terzi.
22.                         Ve **بِطْرِيرٌ** adam: sapıklığında ileri giden.

**لسان العرب**
● - **بطر**: **البَطَرُ**: canlılıktır; ve denildi: çalımlanmadır; ve denildi: nimete az tahammüldür; ve denildi: şaşkınlık ve hayrettir. Ve onu **أَبْطَرهُ**: yani onu şaşırttı. Ve denildi: **البَطَرُ** nimette azgınlıktır. Ve denildi: o, hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görmektir. **بَطِرَ** **بَطَراً**; o hâlde o **بَطِرٌ**’dir. Ve **البَطَرُ**: **الأَشَر**’dir; o, sevinçte şiddettir. Ve hadiste: “Kıyamet günü Allah, izârını **بَطَراً** sürükleyene bakmaz”; **البَطَر**: nimet yanında azgınlık ve zenginliğin uzun sürmesidir. Ve hadiste: “Kibir, **بَطَرُ الحَقّ**’tır”; o, Allah’ın tevhidinden ve ibadetinden hak kıldığı şeyi bâtıl kılmasıdır. Ve denildi: o, hak karşısında seçmeci davranıp onu hak görmemesidir. Ve denildi: o, haktan kibirlenip onu kabul etmemesidir. Aziz ve celil sözü: “Ve nice köyü helâk ettik ki geçimini **بَطِرَتْ**”; **بَطِرت في معيشتها**’yı kastetti; sonra (في)’yi hazf etti ve ulaştırdı. Ebû İshak dedi: **معيشتها**’yı, **في**’yi düşürmek ve fiili işletmek suretiyle nasb etti; te’vili: **بَطِرَتْ في معيشتها**’dır. Ve adam **بَطِرَ** oldu ve **بَهِتَ** oldu: ikisi bir mânâdadır. Leys dedi: **البَطَرُ** hayret ve şaşkınlık gibidir; ve **البَطَرُ** **الأَشَر** ve nimeti küçümseme gibidir. Ve **بَطِرَ**, kesre ile, **يَبْطَرُ**; ve mal onu **أَبْطَرَهُ**; ve iş ile **بَطِرَ**: onunla ağırlaştı ve şaşkınlaştı; neyi öne alacağını neyi geri bırakacağını bilmedi. Ve onun hilmi onu **أَبْطَرَهُ**: onu şaşırttı ve onu ondan hayrete düşürdü. Ve onun gücü onu **أَبْطَرَهُ**: ona, gücünün yettiğinden fazlasını yükledi; ve denildi: onun geçimini kesti ve bedenini yıprattı; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve **الذَّرْعَ**’ın beden olduğunu iddia etti. Ve deveye, adımı geniş bir deveyle yarıştığında adımları onunla boy ölçüşmekten kısa kalan ağır yürüyüşlü deveye: “Onu gücü **أَبْطَرَهُ**” denir; yani ona, tâkatinden fazlasını yükledi. Ve **الهُبَعُ**, **الرُّبَعَ** ile yürüdüğünde, onun gücü onu **أَبْطَرَهُ**; sonra **فَهَبَعَ**; yani ona yetişmek için boynuyla yardım aldı. Ve bir insanı zorlayıp ona gücünün yetmediği şeyi yükleyen herkes için: “Onu gücü **أَبْطَرَهُ**” denir. Ve İbn Mes‘ûd’un, Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet ettiği hadiste: “Kibir, **بَطَرُ الحقِّ** ve insanları küçümsemektir”; **بَطَرُ الحقِّ**, onu hak görmemek ve onu kabul etmekten kibirlenmektir; ve bu, senin sözünden gelir: “Falan, işinin hidayetini **بَطِرَ** etti”; ona yol bulmadığı, onu bilmediği ve onu kabul etmediği zaman. Kisâî: “Kanı **بِطْراً** ve **بِطْلاً** ve **فِرْغاً** gitti” denir; bâtıl olduğunda. O hâlde onun sözü **بَطْرُ الحقِّ**’in mânâsı: onu bâtıl görmesidir. Ve onu, “**بَطِرَ**”dan, yani hayrete düştüğünde ve şaşkınlaştığında alan kimse, onun maksadı: hakta şaşkınlaştı da onu hak görmedi. Zeccâc dedi: **البَطَرُ** nimet yanında azgınlıktır. Ve onun sözüne göre **بَطَرُ الحقِّ**: hak yanında azmasıdır; yani kibirlenir de onu kabul etmez. Ve nimeti **بَطِرَ** etti, **بَطَراً**; o hâlde o **بَطِرٌ**’dir: ona şükretmedi. Tenzilde: **بَطِرَتْ معيشتها**. Bazıları dedi: “**بَطِرْتَ عَيْشَك**” müteaddîlik üzere değildir; fakat onların “**أَلِمْتَ بَطْنَك**” ve “**رَشِدْتَ أَمْرَكَ**” ve “**سَفِهْتَ نَفْسَك**” ve benzerleri üzeredir; lafzı fâil lafzı, mânâsı mef‘ûl mânâsı olan şeylerdendir. Kisâî dedi: Araplar bu fiilleri, fiilin onlardan çevrilmesi için açıklayıcı olarak çıkan bu ma‘rifelere vâki kıldılar; hâlbuki fiil onlar içindir; mânâ ancak “**بطرت مَعِيشَتُها**”dır; ve kardeşleri de böyledir. Ve denir: “Falanın cehli, senin hilmini sakın **يُبْطِرَنَّ** etmesin”; yani seni ondan şaşırtmasın. Ve kanı **بِطْراً** gitti; yani heder olarak. Ebû Saîd dedi: aslı, onu arayanların, kudret ve **بَطَر** ile hırslı olmaları; sonra kısasa erişmekten mahrum kalmalarıdır. Cevherî: kanı **بِطْراً**, kesre ile, yani heder olarak gitti. Ve şeyi **بَطَرَ** eder; onu **يَبْطُرُه** ve **يَبْطِرُه**; **بَطْراً**: o hâlde o **مبطور** ve **بطير**’dir: onu yardı. Ve **البَطْرُ**: yarmadır. Ve onunla **البَيْطارُ**’a **بَيْطاراً** denildi; ve **البَطِيرُ** ve **البَيْطَرُ** ve **البَيْطارُ** ve **البِيَطْرُ**; **هِزَبْرٍ** gibi. Ve **المُبَيْطِرُ**: binek hayvanlarını tedavi eden; bundan (gelir). Tırmâh dedi:
	“Onu, her korulukta ardı ardına döker;
		**البيَطْرِ**’in (yahut) **البَطِير**’in, mahir olanın, ağır yürüyenlerin toynaklarını yarması gibi.”
Ve **البَطِير** diye de rivayet edilir. Nâbiga dedi:
	“Omuz etini, **المِدْرَى** ile deldi de onu geçirdi;
		**المُبَيْطِر**’in saplaması gibi; o, **العَضَد**’den şifa verirken.”
Buradaki **المدرى**, öküzün boynuzudur; maksadı: boynuzuyla köpeğin omuz altındaki, ondan ve başkasından titreyen et parçası olan omuz etini vurdu da onu delip geçirdi. Ve **العَضَدُ**: pazuda olan bir hastalıktır. Ve o, binek hayvanlarını **يُبَيْطِرُ** eder; yani onları tedavi eder; onun tedavisi **البَيْطَرَةُ**’dır. Ve **البِيَطْرُ**: terzi; (şu sözde) dedi:
	“**البِيَطْرِ**’in, yiğidin zırhını yarması.”
Ve **التهذيب**’de:
	“Gece karasının koyu gözlüsüne cevap vererek sabahladı;
		**البِيَطِر**’in, yiğidin zırhının yakasını (yarması gibi).”
Şemmer dedi: **البيطار**’ı terzi yaptı; tıpkı mahir adamı **إِسْكافاً** yaptıkları gibi. Ve **بِطْرِيرٌ** adam: sapıklığında ileri giden; dişisi **بِطْرِيرَةٌ**; ve çoğunlukla kadınlarda kullanılır. Ebû’d-Dukayş dedi: **بَطِرَت** ettiğinde ve sapıklıkta ileri gittiğinde.

**مقاييس اللغة:**
**بطر**: **الباء** ve **الطاء** ve **الراء**; tek bir asıldır; o da yarmadır. Ve **البَيطار** bunun için adlandırıldı; ve ona ayrıca **المُبَيْطِر** de denir. Nâbiga dedi:
“Omuz etini **المِدْرَى** ile deldi de onu geçirdi;
	**المُبَيْطِر**’in delmesi gibi; o, **العَضَد**’den şifa verirken.”
Öyleyse **العضَدُ**, pazuda olan bir hastalıktır.
Ve bunun üzerine **البَطَر** da taşınır; o, sevinçte haddi aşmaktır.
Ama onların sözü: “Kanı **بَطْراً** gitti”; asıldan şâz olması caizdir; ve denebilir ki: onun yolunu bir yarma ile yardı da gitti; bu, heder edildiğinde olur.

**القاموس المحيط:**
**البَطَرُ**, harekeli olarak: canlılık; ve **الْأَشَرُ**; ve nimete az tahammül; ve şaşkınlık; ve hayret; yahut nimette azgınlık; ve hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görme. Hepsinin fiili, **فَرِحَ** gibi (yani): **بَطِرَ**. Ve **بَطَرُ الحَقِّ**: ona karşı kibirlenip onu kabul etmemektir. Ve onu **بَطَرَهُ**, **نَصَرَهُ** ve **ضَرَبَهُ** gibi: onu yardı. Ve **البَطيرُ**: yarılmış olan; ve binek hayvanlarını tedavi eden; **البَيْطَرِ** ve **البَيْطارِ** ve **البِيَطْرِ** gibi; **هِزَبْرٍ** gibi; ve **المُبَيْطِرِ**. Ve sanatı **البَيْطَرَةُ**’dır. Ve **هِزَبْرٍ** gibi: terzi. Ve (sonunda) **هاء** ile: Mağrib’de üç yer. Ve **البِطْريرُ**, **خِنْزيرٍ** gibi: gürültücü, uzun dilli; ve sapıklıkta ileri giden; ve o (dişisi) **هاء** iledir. Ve onu **أبْطَرَهُ**: onu şaşırttı; ve onu **بَطِراً** yaptı. Ve onun gücü onu **أبْطَرَهُ**: ona, tâkatinin üstünde yükledi; yahut onun geçimini kesti ve bedenini yıprattı. Ve kanı **بِطْراً** gitti; kesre ile: heder olarak. Ve **نَصْرُ بنُ أحمدَ بن البَطِرِ**, **كَتِفٍ** gibi: bir muhaddistir.

**تاج العروس:**
ب ط ر
**البَطَرُ** harekeli olarak: canlılıktır; ve denildi: çalımlanmadır; ve denildi: **الأشَرُ** ve sevinçtir. Denildi: nimete az tahammüldür.
Denildi: **البَطَر**’ın aslı, nimetin ansızın hücumu sırasında, onun hakkını yerine getirmekten (aciz kalma sebebiyle) kişiye arız olan şaşkınlık ve hayrettir; **مُفْردات الرّاغب**’de böyle; ve lafızların mevkiilerini ve iştikak münasebetlerini bilen muhakkiklerden bir topluluk bunu seçti.
Denildi: **البَطَر** aslında nimette yahut nimet yanında azgınlıktır; ve kibir mânâsında kullanıldı. Bazı nüshalarda: yahut vav yerine.
Denildi: o, hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görmektir. Hepsinin fiili: **بَطِرَ**; **فَرِحَ** gibi; o hâlde o **بَطِرٌ**’dir.
Ve hadiste: “Kıyamet günü Allah, izârını **بَطَراً** sürükleyene bakmaz.”
Başka bir hadiste: “Kibir, **بَطَرُ الحَقِّ**’tır”; o, Allah’ın tevhidinden ve ibadetinden hak kıldığı şeyi bâtıl kılmasıdır. Ve denildi: hak yanında zorbalık edip onu hak görmemesidir. Ve denildi: ona, yani hakka karşı kibirlenmesidir. Bazı asıllarda: haktan, sonra onu kabul etmez. Dedim: hadisi İbn Mes‘ûd rivayet etti. Bazıları dedi: o, onu hak görmemesi ve onu kabul etmekten kibirlenmesidir; ve bu, senin sözünden gelir: “Falan, işinin hidayetini **بَطِرَ** etti”; ona yol bulmadığı, onu bilmediği ve onu kabul etmediği zaman. **الأساس**’ta: mecazdan: “Falan nimeti **بَطِرَ** etti”; onu hafife aldı da ona nankörlük etti; onu üstün görmedi ki ona şükretsin. Ve ondan, yüce sözü: “Ve nice köyü helâk ettik ki geçimini **بَطِرَتْ**.” Ebû İshak dedi: **معيشتها**’yı, **في**’yi düşürmek ve fiili işletmek suretiyle nasb etti; te’vili: **بَطِرَتْ في مَعيشَتِهَا**. Bazıları dedi: “**بَطِرَتْ عَيْشَكَ**” müteaddîlik üzere değildir; fakat onların “**ألِمْتَ بَطْنَكَ**” ve “**رَشِدْتَ أَمْرَك**” ve “**سَفِهْتَ نَفْسَكَ**” ve benzerleri üzeredir; lafzı fâil lafzı, mânâsı mef‘ûl mânâsı olan şeylerdendir. Kisâî dedi: Araplar bu fiilleri, fiilin onlardan çevrilmesi için açıklayıcı olarak çıkan bu ma‘rifelere vâki kıldılar; hâlbuki fiil onlar içindir. Ve onu, **نَصَرَهُ** ve **ضَرَبَهُ** gibi: onu **يَبْطُرُه** ve **يَبْطِرُه**; **بَطْراً**: o hâlde o **مبْطُورٌ** ve **بَطِيرٌ**’dir: onu yardı. Ve **البَطِيرُ**: yarılmış olan; **المَبْطُور** gibi. **البَطِيرُ**: binek hayvanlarını tedavi eden; **البَيْطَر** gibi, **حَيْدَرٍ** gibi; ve **البَيْطَارِ** ve **البِيَطْرِ**; **هِزَيْرٍ** gibi; ve **المُبَيْطِرِ**. Ve onların darbımesellerindendir: “**رايَةِ البَيْطَارِ**’dan daha meşhur.” “Dünya, bir gün attarın yanında, bir gün **بَيْطَار**’ın yanındadır.” “Onu, binek hayvanlarımız için **مُبَيْطِرٌ** iken bilirdim; şimdi ise bize **مُسَيْطِرٌ**.” Tırmâh dedi:
“Onu, her korulukta ardı ardına döker ... mahir **البِيَطْرِ**’in, ağır yürüyenlerin toynaklarını yarması gibi.” Ve **البَطِير** diye de rivayet edilir. Nâbiga dedi:
“Omuz etini **المِدْرَى** ile deldi de onu geçirdi;
	**المُبَيْطِر**’in saplaması gibi; o, **العَضَد**’den şifa verirken.”
Şeyhimiz dedi: **المُبَيْطِرُ**, onu küçültülmüşlere ilhak ettikleri şeylerdendir; hâlbuki küçültülmüş değildir. Sarf imamları dedi: sanki küçültülmüş gibidir; onda küçültme yoktur. Benzeri: **المُهَيْنِمُ** ve **المُبَيْقِرُ** ve **المُسَيْطِرُ** ve **المُهَيْمِنُ**. İbnü’t-Tilimsânî’nin, **الشفاء** haşiyelerinde, **العَزِيز**’e tâbi olarak sözü: “Kelimede, küçültülmüş olmayan **مُفَيْعِل** vezninde isim yoktur; ancak **مُسَيْطِرٌ** ve **مُبَيْطِرٌ** ve **مُهَيْمِنٌ**.” Açık bir kusurdur; belki istikra, onun zikrettiğinden başkasını da ortaya koyar; Allah daha iyi bilir.
Dedim: İbn Düreyd onları **الجمهرة**’de böyle zikretti; ve **ب ق ر**’de gelecektir. Ve sanatı **البَيْطَرَةُ**’dır; o, binek hayvanlarını **يُبَيْطِرُ** eder; yani onları tedavi eder. Mecazdan: **البِيَطْرُ**, **هِزَبْرٍ** gibi: terzi; Şemmer, Seleme’den rivayet etti. Râciz dedi:
“**البِيَطْرِ**’in, yiğidin zırhını yarması.”
Ve **التهذيب**’de:
“Gece karasının koyu gözlüsüne cevap vererek sabahladı ...
	**البِيَطِر**’in, yiğidin zırhının yakası (gibi).”
Şemmer dedi: **البَيْطَار**’ı terzi yaptı; tıpkı mahir adamı **إسْكَافاً** yaptıkları gibi.
**البَيْطَرَةُ**: (sonunda) **هاء** ile: Mağrib’de üç yer. Ve **البِطْرِيرُ**, **خِنْزِيرٍ** gibi; ve **الظّاء** ile de rivayet edilir; o daha üstündür: gürültücü, uzun dilli; Ebû’d-Dukayş onu, noktasız **الطّاء** ile ضبط etti.
**البِطْرِيرُ**: sapıklıkta ileri giden; dişisi (sonunda) **هاء** iledir; ve çoğunlukla kadınlarda kullanılır. Ebû’d-Dukayş dedi: **بَطِرَتْ** ettiğinde ve sapıklıkta ileri gittiğinde. **بَطِرَ** adam ve **بَهِتَ**: tek bir mânâdadır; bu, şaşkınlaştığında, neyi öne alacağını neyi geri bırakacağını bilmediğinde olur. Ve onun hilmi onu **أبْطَرَهُ**: onu şaşırttı ve onu ondan hayrete düşürdü. Mal onu **أبْطَرَهُ**: onu **بَطِراً** yaptı.
Mecazdan: onun gücü onu **أبْطَرَهُ**; yani ona, tâkatinin üstünde yükledi. **الأساس**’ta: “Arkadaşının gücünü sakın **تُبْطِرَنَّ** etme”; yani onun imkânını tedirgin etme ve ona güç yetmeyeni yükleyerek onu kışkırtma. Ve **ذَرْعَه** (ifadesi), iştimâl bedelindendir. Yahut mânâsı: onun geçimini kesti ve bedenini yıprattı; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve **الذَّرْعَ**’ın beden olduğunu iddia etti. Ve ağır yürüyüşlü deveye, adımı geniş bir deveyle yarıştığında adımları onunla boy ölçüşmekten kısa kalan deveye: “Onu gücü **أبْطَرَهُ**”; yani ona, tâkatinden fazlasını yükledi. Ve **الهُبَعُ**, **الرُّبَعَ** ile yürüdüğünde: onun gücü onu **أبْطَرَهُ**; sonra **فَهَبَعَ**; yani ona yetişmek için boynuyla yardım aldı. Ve bir insanı zorlayıp ona gücünün yetmediği şeyi yükleyen herkes için: “Onu gücü **أبْطَرَهُ**” denir.
Mecazdan onların sözü: “Kanı **بِطْراً** gitti”; kesre ile; ve “**بِطْلاً**” da böyledir; heder gittiğinde ve bâtıl olduğunda; bunu Kisâî söyledi. Ebû Saîd dedi: aslı, onu arayanların, kudret ve **بَطَر** ile hırslı olmaları; sonra kısasa erişmekten mahrum kalmalarıdır. **الأساس**’ta: **بِطْراً**; yani **مَبْطُوراً**; kısas yapılmadığı için hafife alınmış.
Ebû’l-Hattâb **نَصْرُ بنُ أحمدَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ البَطِرِ**, **كَتِفٍ** gibi; kıraat ehli, bezaz; bir muhaddistir. Kardeşinin ifadesiyle Ebû Abdillah b. el-Bey‘ ve İbn Rızkûyeh ve Ebû’l-Hüseyn b. Bişrân’dan semâ etti. Vaktinde tek kaldı; insanlar ona yolculuk etti. Ebû Tâhir es-Silefî ve Ebû’l-Feth İbn el-Battî ve Şühde el-Kâtibe ondan rivayet etti. 398 yılında doğdu; 494 yılı Rebîülevvel’in 16’sında vefat etti. Kardeşi Ebû’l-Fazl Muhammed b. Ahmed ed-Darîr, Ebû’l-Hasen b. Rızkûyeh’den rivayet etti; 460 yılında vefat etti.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: “Yağmur yağdırmadı; ta ki **أَبْطَرَتْ**”; yani göğü (kastederler). Ve bolluk, insanları **يُبْطِرُ** eder. Ve **مُخْطِرٌ** fakirlik, **مُبْطِر** zenginlikten hayırlıdır. Ve **بَطيرَة** kadın: **البَطَر**’ı şiddetli olan. Ve mecazdan: “Falanın cehli, senin hilmini sakın **يُبْطِرَنَّ** etmesin”; yani onu **بَطِراً** hafif yapmasın. Ve o, bununla âlim bir **بَيْطَارٌ**’dır.
Ve Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed b. İshak **البَيْطَارِيُّ**: bir muhaddistir; Mısır’da, **بِلال البَيْطار** diye bilinen bir yerde indi; ona nisbet edildi. Mâlik’ten ve İbn Lehî‘a’dan (rivayet etti); 231 yılında vefat etti.
