# بطر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بطر

البَطَرُ: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: قلة احتمال النِّعمة، وقيل: الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. وأَبْطَرهُ أَي أَدهشه؛ وقيل: البَطَرُ الطُّغيان في النِّعْمَةِ، وقيل: هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية. بَطِرَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ. والبَطَرُ: الأَشَر، وهو شدّة المَرَح. وفي الحديث: لا ينظر الله يوم القيامة إِلى من جرَّ إِزَارَه بَطَراً؛ البَطَر: الطغيان عند النعمة وطول الغنى. وفي الحديث: الكِبْرُ بَطَرُ الحَقّ؛ هو أَن يجعل ما جعله الله حقّاً من توحيده وعبادته باطلاً، وقيل: هو أَن يتخير عند الحق فلا يراه حقّاً، وقيل: هو أَن يتكبر من الحق ولا يقبله. وقوله عز وجل: وكم أَهلكنا من قرية بَطِرَتْ مَعِيشَتَها؛ أَراد بَطِرت في معيشتها فحذف وأَوصل؛ قال أَبو إِسحق: نصب معيشتها بإسقاط في وعمل الفعل، وتأْويله بَطِرَتْ في معيشتها. وبَطِرَ الرجلُ وبَهِتَ بمعنى واحد. وقال الليث: البَطَرُ كالحَيْرَة والدَّهَشِ، والبَطَرُ كالأَشَرِ وغَمْطِ النعمة. وبَطِرَ، بالكسر، يَبْطَرُ وأَبْطَرَه المالُ وبَطِرَ بالأَمر: ثَقُل به ودَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّم ولا ما يؤخر. وأَبْطَرَه حِلْمَهُ: أَدْهَشَهُ وبَهَتَهُ عنه. وأَبْطَرَه ذَرْعَهُ: حَمَّلَهُ فوق ما يُطيق، وقيل: قطع عليه معاشه وأَبْلَى بَدَنَه؛ وهذا قول ابن الأَعرابي، وزعم أَن الذَّرْعَ البَدَنُ، ويقال للبعير القَطُوفِ إِذا جارى بعيراً وَسَاعَ الخطْوِ فَقَصُرَتْ خُطاه عن مُباراته: قد أَبْطَرَه ذَرْعَهُ أَي حَمَّلَهُ أَكثر من طَوْقِه؛ والهُبَعُ إِذا مَاشَى الرُّبَعَ أَبْطَرَه ذَرْعَه فَهَبَعَ أَي استعان بِعُنُقه ليَلْحَقَهُ. ويقال لكل من أَرْهَقَ إِنساناً فحمَّلَه ما لا يطيقه: قد أَبْطَرَه ذَرْعَه. وفي حديث ابن مسعود عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنَّه قال: الكِبْرُ بَطَرُ الحقِّ وغَمْصُ النَّاس؛ وبَطَرُ الحقِّ أَن لا يراه حقاً ويتكبر عن قبوله، وهو من قولك: بَطِرَ فلانٌ هِدْيَةَ أَمْرِه إِذا لم يهتد له وجهله ولم يقبله؛ الكسائي: يقال ذهب دمه بِطْراً وبِطْلاً وفِرْغاً إِذا بَطَلَ، فكان معنى قوله بَطْرُ الحقِّ أَن يراه باطلاً، ومن جعله من قولك بَطِرَ إِذا تحير ودَهِشَ، أَراد أَنه تحير في الحق فلا يراه حقّاً. وقال الزجاج: البَطَرُ الطغيان عند النعمة. وبَطَرُ الحقِّ على قوله: أَن يَطْغَى عند الحق أَي يتكبر فلا يقبله. وبَطِرَ النِّعْمَةَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ: لم يشكرها. وفي التنزيل: بَطِرَتْ معيشتها. وقال بعضهم: بَطِرْتَ عَيْشَك ليس على التعدي ولكن على قولهم: أَلِمْتَ بَطْنَك ورَشِدْتَ أَمْرَكَ وسَفِهْتَ نَفْسَك ونحوها مما لفظه لفظ الفاعل ومعناه معنى المفعول. قال الكسائي: وأَوقعت العرب هذه الأَفعال على هذه المعارف التي خرجت مفسرة لتحويل الفعل عنها وهو لها، وإِنما المعنى بطرت مَعِيشَتُها وكذلك أَخواتها، ويقال: لا يُبْطِرَنَّ جهلُ فلان حلْمَكَ أَي لا يُدْهِشْكَ عنه.
وذهب دَمُه بِطْراً أَي هَدَراً؛ وقال أَبو سعيد: أَصله أَن يكون طُلاَّبُه حُرَّاصاً باقتدار وبَطَر فيحرموا إِدراك الثَّأْر. الجوهري: وذهب دمه بِطْراً، بالكسر، أَي هَدَراً.
وبَطَرَ الشيءَ يَبْطُرُه ويَبْطِرُه بَطْراً، فهو مبطور وبطير: شقه. والبَطْرُ: الشَّقُّ؛ وبه سمي البَيْطارُ بَيْطاراً والبَطِيرُ والبَيْطَرُ والبَيْطارُ والبِيَطْرُ، مثل هِزَبْرٍ، والمُبَيْطِرُ، مُعالجُ الدوابِّ: من ذلك؛ قال الطرمّاح:
يُساقِطُها تَتْرَى بِكُلِّ خَميلَةٍ،
كبَزْغِ الِبيَطْرِ الثِّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ
ويروى البَطِير؛ وقال النابغة:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها،
طَعْنَ المُبَيْطِرِ إِذْ يَشْفِي مِنَ العَضَد
المدرى هنا قرن الثور؛ يريد أَنه ضرب بقرنه فريصة الكلب وهي اللحمة التي تحت الكتف التي تُرْعَدُ منه ومن غيره فأَنفذها. والعَضَدُ: داء يأْخذ في العَضُد. وهو يُبَيْطِرُ الدواب أَي يعالجها، ومعالجته البَيْطَرَةُ. والبِيَطْرُ: الخَيَّاط؛ قال:
شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمامِ
وفي التهذيب:
باتَتْ تَجيبُ أَدْعَجَ الظَّلاَمِ،
جَيْبَ البِيَطِرِ مِدْرَعَ الهُمامِ
قال شمر: صَيَّر البيطار خَيَّاطاً كما صُير الرجلُ الحاذقُ إِسْكافاً. ورجل بِطْرِيرٌ: متمادٍ في غَيِّه، والأُنثى بِطْرِيرَةٌ وأَكثر ما يستعمل في النساء. قال أَبو الدُّقَيْشِ: إِذا بَطِرَت وتمادت في الغَيّ.

### Türkçe

**البَطَرُ**: canlılık; ve denildi: salınarak yürüme; ve denildi: nimete az tahammül;
ve denildi: şaşkınlık ve hayret. Ve **أَبْطَرهُ** yani onu şaşırttı; ve denildi: **البَطَرُ**
nimet içinde azgınlıktır; ve denildi: o, hak etmediği hâlde bir şeyi kerih görmektir.
**بَطِرَ** **بَطَراً**, artık o **بَطِرٌ**’dir. Ve **البَطَرُ**: **الأَشَر**; o da şenliğin şiddetidir. Ve
hadiste: “Kıyamet günü Allah, **بَطَراً** olarak izârını sürüyene bakmaz”; **البَطَر**:
nimet anında ve zenginliğin uzun sürmesinde azgınlıktır. Ve hadiste: “**الكِبْرُ** **بَطَرُ الحَقّ**”; o,
Allah’ın tevhidinden ve ibadetinden hak kıldığı şeyi bâtıl kılmasıdır; ve denildi: o,
hak karşısında seçip beğenmesi de onu hak görmemesidir; ve denildi: o, haktan büyüklük taslayıp onu kabul etmemesidir.
Ve O’nun, aziz ve celil, sözü: “Ve nice köyü helâk ettik ki **بَطِرَتْ** **مَعِيشَتَها**”; muradı, “**بَطِرَتْ** في
**معيشتها**” idi; sonra (في)’yi hazfetti ve (fiilsiz) ulaştırdı; Ebû İshak dedi: **معيشتها**’yı, **في**’yi düşürmekle ve fiilin amel etmesiyle nasb etti;
ve onun te’vili “**بَطِرَتْ** في **معيشتها**”dır. Ve **بَطِرَ** adam ve **بَهِتَ** bir mânâdadır. Ve
Leys dedi: **البَطَرُ** **الحَيْرَة** ve **الدَّهَش** gibidir; ve **البَطَرُ** **الأَشَر** ve nimeti küçümseme gibidir. Ve **بَطِرَ**, kesre ile, **يَبْطَرُ**; ve **أَبْطَرَه** mal; ve **بَطِرَ** iş ile: onunla ağırlaştı ve şaşırdı; neyi öne alacağını neyi geri bırakacağını bilmedi. Ve **أَبْطَرَه** **حِلْمَهُ**: onu şaşırttı ve ondan dolayı hayrete düşürdü. Ve **أَبْطَرَه** **ذَرْعَهُ**: ona gücünün üstünde yük yükledi; ve denildi: onun geçimini kesti ve bedenini yıprattı; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve **الذَّرْعَ**’ın beden olduğunu ileri sürdü. Ve deveye, adımı geniş bir deveyle yarıştığında, onunla boy ölçüşmekten adımları kısalınca, denilir: “**قد أَبْطَرَه ذَرْعَهُ**” yani ona tâkatinden fazlasını yükledi. Ve **الهُبَعُ**, **الرُّبَعَ** ile yürüyüşte ona **أَبْطَرَه ذَرْعَه**; böylece **هَبَعَ** yani ona yetişmek için boynuyla yardım aldı. Ve bir insanı bunaltıp ona gücünün yetmeyeceği şeyi yükleyen herkes için denilir: “**قد أَبْطَرَه ذَرْعَه**”. Ve İbn Mes‘ûd’un Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet ettiği hadiste: “**الكِبْرُ** **بَطَرُ الحقِّ** ve **غَمْصُ النَّاس**”; ve **بَطَرُ الحقِّ**, onu hak görmemesi ve onu kabul etmekten büyüklük taslamasıdır; ve bu, senin “**بَطِرَ** falan, işinin hidayetini” sözündendir; ona yol bulmadığında, onu bilmediğinde ve onu kabul etmediğinde. Kisâî: “Kanı **بِطْراً** ve **بِطْلاً** ve **فِرْغاً** gitti” denilir; **بَطَلَ** olduğunda. Böylece onun “**بَطْرُ الحقِّ**” sözünün mânâsı, onu bâtıl görmesidir. Ve onu “**بَطِرَ**” sözünden, yani hayrete düştüğünde ve şaşırdığında, yapan kimse, murad etti ki: hakta hayrete düşer de onu hak görmez. Ve Zeccâc dedi: **البَطَرُ** nimet anında azgınlıktır. Ve onun sözüne göre **بَطَرُ الحقِّ**: hak yanında azmasıdır; yani büyüklük taslar da onu kabul etmez. Ve **بَطِرَ** **النِّعْمَةَ** **بَطَراً**, artık o **بَطِرٌ**: ona şükretmedi. Ve tenzilde: “**بَطِرَتْ** **معيشتها**”. Ve bazısı dedi: “**بَطِرْتَ** **عَيْشَك**” geçişli olarak değil; fakat onların “**أَلِمْتَ** **بَطْنَك** ve **رَشِدْتَ** **أَمْرَكَ** ve **سَفِهْتَ** **نَفْسَك**” ve benzerleri üzere; lafzı fâil lafzı olup mânâsı mef‘ûl mânâsı olan şeylerdendir. Kisâî dedi: Araplar bu fiilleri, fiilin onlardan çevrilmesi için açıklanmış olarak çıkan bu mârifelere vâki kıldılar; hâlbuki fiil onlara aittir; mânâ ancak “**بطرت** **مَعِيشَتُها**”dır; kardeşleri de böyledir. Ve denilir: “Falanın cehli senin hilm’ini **لا يُبْطِرَنَّ**” yani seni ondan şaşırtmasın.

Ve “Kanı **بِطْراً** gitti” yani heder oldu. Ebû Saîd dedi: Aslı, onu arayanların kudretle ve **بَطَر** ile hırslı olmaları; böylece kısasa erişmekten mahrum kalmalarıdır. Cevherî: “Kanı **بِطْراً** gitti”, kesre ile, yani heder oldu.

Ve **بَطَرَ** şeyi **يَبْطُرُه** ve **يَبْطِرُه** **بَطْراً**; artık o **مبطور** ve **بطير**’dir: onu yardı. Ve **البَطْرُ**: yarma; ve onunla **البَيْطارُ**’a **بَيْطاراً** adı verildi; ve **البَطِيرُ** ve **البَيْطَرُ**
ve **البَيْطارُ** ve **البِيَطْرُ**, **هِزَبْرٍ** gibi; ve **المُبَيْطِرُ**, binek hayvanlarını tedavi eden: bundandır. Tarmmâh dedi:
يُساقِطُها تَتْرَى بِكُلِّ خَميلَةٍ،
كبَزْغِ الِبيَطْرِ الثِّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ
Ve **البَطِير** diye de rivayet olunur. Nâbiga dedi:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها،
طَعْنَ المُبَيْطِرِ إِذْ يَشْفِي مِنَ العَضَد
**المدرى** burada öküzün boynuzudur; muradı: köpeğin fırîsasını, yani kürek kemiğinin altındaki et parçasını, boynuzuyla vurdu; o, ondan ve başkasından titrer; böylece onu delip geçirdi. Ve **العَضَدُ**: pazuda tutan bir hastalıktır. Ve o, binek hayvanlarını **يُبَيْطِرُ** yani onları tedavi eder; onun tedavisi **البَيْطَرَةُ**’dır. Ve **البِيَطْرُ**: terzi; dedi ki:
شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمامِ
Ve **التهذيب**’de:
باتَتْ تَجيبُ أَدْعَجَ الظَّلاَمِ،
جَيْبَ البِيَطِرِ مِدْرَعَ الهُمامِ
Şemmer dedi: **البيطار**’ı terzi yaptı; tıpkı mahir adamın **إِسْكافاً** yapılması gibi. Ve bir adam **بِطْرِيرٌ**: sapkınlığında ileri giden; dişisi **بِطْرِيرَةٌ**; ve daha çok kadınlarda kullanılır. Ebû’d-Dukayş dedi: **بَطِرَت** ve sapkınlıkta ileri gittiğinde.
