# بطر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B7%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بطر

البطر، محركة: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: الأشر والمرح. قيل: قلة احتمال النعمة.
 قيل: أصل البطر الدهش والحيرة يعتريان المرء عند هجوم النعمة عن القيام بحقها، كذا في مفردات الراغب، واختاره جماعة من المحققين العارفين بمواقع الألفاظ ومناسب الاشتقاق.
 قيل: البطر في الأصل: الطغيان بالنعمة، أو عند النعمة، واستعمل بمعنى الكبر، وفي بعض النسخ: أو بدل الواو.
 قيل: هو كراهية الشيء من غير أن يستحق الكراهة. وفعل الكل بطر كفرح فهو بطر.
 وفي الحديث:  لا ينظر الله يوم القيامة إلى من جر إزاره بطرا.

  في حديث آخر:  الكبر بطر الحق  ، وهو أن يجعل ما جعله الله حقا من توحيده وعبادته باطلا، وقيل: هو أن يتجبر عند الحق فلا يراه حقا، وقيل: هو أن يتكبر عنه، أي عن الحق. وفي بعض الأصول من الحق فلا يقبله، قلت: والحديث رواه ابن مسعود، وقال بعضهم: هو ألا يراه حقا ويتكبر عن قبوله، وهو من قولك: بطر فلان هداية أمره، إذا لم يهتد له وجهله، ولم يقبله، وفي الأساس: ومن المجاز: بطر فلان النعمة استخفها فكفرها، ولم يسترجحها فيشكرها، ومنه قوله تعالى:  وكم أهلكنا من قرية بطرت معيشتها  قال أبو إسحاق: نصب معيشتها بإسقاط في وعمل الفعل، وتأويله: بطرت في معيشتها. وقال بعضهم: بطرت عيشك ليس على التعدي، ولكن على قوله: ألمت بطنك ورشدت أمرك وسفهت نفسك، ونحوها مما لفظه لفظ الفاعل ومعناه معنى المفعول، قال الكسائي: وأوقعت العرب هذه الأفعال على هذه المعارف العرب التي خرجت مفسرة لتحويل الفعل عنها وهو لها. وبطره، كنصره وضربه يبطره ويبطره بطرا فهو مبطور، وبطير: شقه. والبطير: المشقوق كالمبطور. البطير: معالج الدواب، كالبيطر كحيدر والبيطار والبيطر كهزير والمبيطر. ومن أمثالهم:  أشهر من راية البيطار  .  والدنيا قحبة، يوما عند عطار، ويوما عند بيطار  ، وعهدي به وهو لدوابنا مبيطر، فهو الآن علينا مسيطر  ، وقال الطرماح:
  يساقطها تـتـرى بـكـل خـمـيلة                      كبزغ البيطر الثقف رهص الكوادن. ويروى: البطير، وقال النابغة:
  شك الفريصة بالمدرى فأنفذهاطعن المبيطر إذ يشفي من العضد. قال شيخنا: والمبيطر مما ألحقوه بالمصغرات وليس بمصغر، قال أئمة الصرف: هو كأنه مصغر وليس فيه تصغير، ومثله المهينم والمبيقر والمسيطر والمهيمن، فقول ابن التلمساني في حواشي الشفاء تبعا: للعزيز: وليس في الكلام اسم على مفيعل غير مصغر إلا مسيطر ومبيطر. ومهيمن. قصور ظاهر، بل ربما يبدي الاستقراء غير ما ذكر، والله أعلم.
 قلت: أوردهم ابن دريد في الجمهرة هكذا، وسيأتي في ب ق ر.وصنعته البيطرة، وهو يبيطر الدواب، أي يعالجها. من المجاز: البيطر، كهزبر: الخياط، رواه شمر عن سلمة، قال الراجز:
  شق البيطر مدرع الهمام. وفي التهذيب:
  باتت تجيب أدعج الظـلام                      جيب البيطر مدرع الهمام. قال شمر: صير البيطار خياطا، كما صيروا الرجل الحاذق إسكافا.
 البيطرة: بهاء: ثلاثة مواضع بالمغرب. والبطرير، كخنزير، ويروى بالظاء أيضا وهو أعلى: الصخاب الطويل اللسان، هكذا ضبطه أبو الدقيش بالطاء المهملة.
 البطرير: المتمادي في الغي، وهي بهاء، وأكثر ما يستعمل في النساء، قال أبو الدقيش: إذا بطرت وتمادت في الغي. بطر الرجل وبهت بمعنى واحد، وذلك إذا دهش فلم يدر ما يقدم ولا يؤخر. وأبطره حلمه: أدهشه وبهته عنه. أبطره المال: جعله بطرا.
 من المجاز: أبطره ذرعه، أي حمله فوق طاقته. وفي الأساس: ولا تبطرن صاحبك ذرعه أي لا تقلق إمكانه ولا تستفزه بأن تكلفه غير المطاق. وذرعه.

  من بدل الاشتمال. أو معناه قطع عليه معاشه وأبلى بدنه، وهذا قول ابن الأعرابي، وزعم أن الذرع البدن، ويقال للبعير القطوف إذا جارى بعيرا وساع الخطوة فقصرت خطاه عن مباراته: قد أبطره ذرعه، أي حمله على أكثر من طوقه، والهبع إذا ماشى الربع: أبطره ذرعه فهبع، أي استعان بعنقه، ليلحقه، ويقال لكل من أرهق إنسانا فحمله ما لا يطيقه: قد أبطره ذرعه.
 من المجاز قولهم: ذهب دمه بطرا، بالكسر، وكذا بطلا، إذا ذهب هدرا وبطل، قاله الكسائي، وقال أبو سعيد: أصله أن يكون طلابه حراصا باقتدار وبطر، فيحرموا إدراك الثأر. وفي الأساس: بطرا، أي مبطورا مستخفا حيث لم يقتص به.
 أبو الخطاب نصر بن أحمد بن عبد الله بن البطر، ككتف القاري البزار محدث، سمع بإفادة أخيه عن أبي عبد الله بن البيع، وابن رزقويه، وأبي الحسين بن بشران، وتفرد في وقته، ورحل إليه الناس، روى عنه أبو طاهر السلفي، وأبو الفتح ابن البطي، وشهدة الكاتبة ولد سنة 398، وتوفي في 16 ربيع الأول سنة 494، وأخوه أبو الفضل محمد بن أحمد الضرير، روى عن أبي الحسن بن رزقويه، وتوفي سنة 460.
 ومما يستدرك عليه: قولهم: وما أمطرت حتى أبطرت، يعني السماء والخصب يبطر الناس. وفقر مخطر خير من غنى مبطر. وامرأة بطيرة: شديدة البطر. ومن المجاز: لا يبطرن جهل فلان حلمك، أي لا يجعله بطرا خفيفا. وهو بهذا عالم بيطار.
 وأبو محمد عبد الله بن محمد بن إسحاق البيطاري: محدث، نزل بمصر في موضع معروف ببلال البيطار، فنسب إليه، عن مالك وابن لهيعة، وتوفي سنة 231.

### Türkçe

**البطر**، harekeli: canlılık; ve denildi: salınarak yürüme; ve denildi: azgınlık ve şenlik. Denildi: nimete tahammülün azlığı.

Denildi: **البطر**’ın aslı şaşkınlık ve hayrettir; nimetin hücumu sırasında, onun hakkını yerine getirmekten (aciz kalma hâlinde) kişiye arız olurlar; **مفردات الراغب**’de böyle (geçer); ve lafızların mevkiilerini ve اشتقاق münasebetini bilen tahkik ehli bir cemaat bunu seçti.

Denildi: **البطر** aslında: nimetle taşkınlık; yahut nimet sırasında (taşkınlık); ve kibir mânasında kullanıldı; ve bazı nüshalarda: **أو** vavın yerine (gelmiştir).

Denildi: o, bir şeyi, kerahati hak etmediği hâlde kerih görmektir. Ve fiil: **بطر** (kalıbı) **كفرح**; o hâlde o, **بطر**dır.

Ve hadiste: “Kıyamet günü Allah, izârını **بطرا** olarak sürüyene bakmaz.”

Başka bir hadiste: “Kibir, **بطر الحق**’tır”; ve o, Allah’ın tevhidinden ve ibadetinden hak kıldığı şeyi bâtıl kılmasıdır; ve denildi: o, hak karşısında cebbarlık edip onu hak görmemesidir; ve denildi: o, ondan, yani haktan, tekebbür etmesidir. Ve bazı asıllarda: “haktan (dolayı) onu kabul etmez.” Dedim: hadisi İbn Mes‘ûd rivayet etti; ve bazısı dedi: o, onu hak görmemesi ve onu kabul etmekten tekebbür etmesidir; ve bu, senin sözünden (gelir): “Falan, işinin hidayetini **بطر** etti”; onu bulmadığı, onu bilmediği ve onu kabul etmediği zaman. Ve **الأساس**’ta: ve mecazdan: “Falan nimeti **بطر** etti”; onu hafife aldı da ona nankörlük etti; ve onu üstün görüp de ona şükretmedi; ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: “Nice köyü helâk ettik ki **بطرت معيشتها**.” Ebû İshâk dedi: **معيشتها**’yı, **في**’yi düşürmek ve fiili işletmekle nasbetti; ve te’vili: “**بطرت في معيشتها**.” Bazısı dedi: “**بطرت عيشك**” ta‘diyeli değildir; fakat şu sözü üzeredir: “karnın ağrıdı” ve “işin doğru oldu” ve “nefsin sefih oldu” ve benzerleri; lafzı fâil lafzı olup mânası mef‘ûl mânası olan şeylerdendir. Kisâî dedi: Araplar bu fiilleri, bu ma‘rifelere (belirli isimlere) vâki kıldılar; Arapların (kullanımı) fiilin onlardan çevrilmesi için açıklayıcı olarak çıktı; hâlbuki (fiil) onlar içindir. Ve **بطره**: **كنصره وضربه**; **يبطره** ve **يبطره**; **بطرا** (olarak); o hâlde o, **مبطور**dur. Ve **بطير**: onu yardı. Ve **البطير**: yarılmış olan; **المبطور** gibi. **البطير**: binek hayvanlarını tedavi eden; **البيطر** gibi; **كحيدر**; ve **البيطار**; ve **البيطر** **كهزير**; ve **المبيطر**. Onların darb-ı mesellerindendir: “**أشهر من راية البيطار**.” Ve: “Dünya bir fahişedir; bir gün attarın yanında, bir gün **بيطار**’ın yanında.” Ve: “Onu, bineklerimiz için **مبيطر** iken tanıdım; şimdi ise bize karşı **مسيطر**.” Ve Tırmâh dedi:
يساقطها تـتـرى بـكـل خـمـيلة                      كبزغ البيطر الثقف رهص الكوادن.
Ve “**البطير**” diye de rivayet edilir. Ve Nâbiga dedi:
شك الفريصة بالمدرى فأنفذهاطعن المبيطر إذ يشفي من العضد.
Şeyhimiz dedi: **المبيطر**, onların küçültmelere ilhak ettikleri şeylerdendir; hâlbuki küçültme değildir. Sarf imamları dedi: o, sanki küçültülmüş gibidir; onda küçültme yoktur. Benzeri: **المهينم** ve **المبيقر** ve **المسيطر** ve **المهيمن**. İbn et-Tilimsânî’nin **حواشي الشفاء**’da, tâbi olarak, **للعزيز** hakkında sözü: “Kelâmda, küçültülmemiş olarak **مفيعل** vezninde isim yoktur; ancak **مسيطر** ve **مبيطر** ve **مهيمن**.” açık bir kusurdur; bilakis, belki istikrâ, zikredilenden başkasını ortaya koyar; Allah daha iyi bilir.

Dedim: İbn Düreyd onları **الجمهرة**’de böyle zikretti; ve **ب ق ر**’de gelecektir. Ve sanatı **البيطرة**’dır; ve o, binek hayvanlarını **يبيطر** eder; yani onları tedavi eder. Mecazdan: **البيطر**, **كهزبر**: terzi; Şemmer, Seleme’den rivayet etti. Râciz dedi:
شق البيطر مدرع الهمام.
Ve **التهذيب**’te:
باتت تجيب أدعج الظـلام                      جيب البيطر مدرع الهمام.
Şemmer dedi: **البيطار**’ı terzi yaptı; nitekim mahir adamı da **إسكافا** yaptılar.

**البيطرة**: **بهاء** ile: Mağrib’de üç yer.

Ve **البطرير**، **كخنزير**; ve **بالظاء** ile de rivayet edilir; o daha âlîdir: gürültücü, uzun dilli; Ebû’d-Dukayş onu, noktasız **الطاء** ile böyle ضبط etti.

**البطرير**: sapkınlıkta ileri giden; ve o, **بهاء** iledir; ve daha çok kadınlarda kullanılır. Ebû’d-Dukayş dedi: “**بطرت** etti ve sapkınlıkta ileri gittiği zaman.” **بطر** etti adam ve **بهت** etti: ikisi bir mânadadır; bu, şaşırdığı, neyi öne alıp neyi geri bırakacağını bilmediği zamandır. Ve onun hilmi onu **أبطره** etti: onu şaşırttı ve onu hayrete düşürdü. Mal onu **أبطره** etti: onu **بطرا** yaptı.

Mecazdan: onun **ذرعه**’ı onu **أبطره** etti; yani onu gücünün üstünde yükledi. Ve **الأساس**’ta: “Sahibini **ذرعه** ile **تبطرن** etme”; yani onun imkânını tedirgin etme ve onu, güç yetirilmeyeni yükleyerek kışkırtma. Ve **ذرعه**.

**من بدل الاشتمال**. Yahut mânası: onun geçimini kesti ve bedenini yıprattı; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve **الذرع**’ın beden olduğunu iddia etti. Ve deveye, bir deveyle yarıştığı ve adımını genişlettiği hâlde adımları onunla yarışmaktan kısa kaldığı zaman, **القطوف** denir: “Onu **ذرعه** ile **أبطره** etti”; yani onu, gücünden fazlasına yükledi. Ve **الهبع** (deve), **الربع** ile yürüdüğü zaman: “Onu **ذرعه** ile **أبطره** etti, böylece **هبع** etti”; yani ona yetişmek için boynuyla yardım aldı. Ve bir insanı yoran, onu güç yetiremeyeceği şeye yükleyen herkes için denir: “Onu **ذرعه** ile **أبطره** etti.”

Mecazdan onların sözü: “Kanı **بطرا** (kesre ile) gitti”; ve yine **بطلا**; heder gittiği ve bâtıl olduğu zaman; Kisâî bunu söyledi. Ebû Sa‘îd dedi: aslı, onu talep edenlerin kudret ve **بطر** ile hırslı olmalarıdır; böylece öcü almaya erişmekten mahrum kalırlar. Ve **الأساس**’ta: **بطرا**; yani **مبطورا** (olarak), hafife alınmış; çünkü onunla kısas yapılmadı.

Ebû’l-Hattâb Nasr b. Ahmed b. Abdillah b. **البطر**, **ككتف**: kârî, bezzâr, muhaddis; kardeşinin ifadesiyle Ebû Abdillah b. el-Beyyâ‘dan, ve İbn Rızkûye’den, ve Ebû’l-Hüseyn b. Bişrân’dan işitti; zamanında tek kaldı; insanlar ona yolculuk etti. Ondan Ebû Tâhir es-Silefî, ve Ebû’l-Feth İbnü’l-Battî, ve Şühde el-Kâtibe rivayet etti. 398 yılında doğdu; 494 yılı Rebîülevvel’in 16’sında vefat etti. Ve kardeşi Ebû’l-Fadl Muhammed b. Ahmed ed-Darîr; Ebû’l-Hasen b. Rızkûye’den rivayet etti; 460 yılında vefat etti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: “Ve yağmur yağmadı, ta ki **أبطرت** edinceye kadar”; yani gök ve bolluk insanları **يبطر** eder. Ve **فقر مخطر** bir **غنى مبطر**’dan hayırlıdır. Ve **امرأة بطيرة**: **البطر**’ı şiddetli (olan). Mecazdan: “Falanın cehli, senin hilmini **يبطرن** etmesin”; yani onu **بطرا** hafif (kılmasın). Ve o, bununla âlim bir **بيطار**’dır.

Ve Ebû Muhammed Abdillah b. Muhammed b. İshâk **البيطاري**: muhaddis; Mısır’da, **بلال البيطار** diye bilinen bir yerde indi; ona nisbet edildi; Mâlik’ten ve İbn Lehîa’dan (rivayet etti); 231 yılında vefat etti.
