# بطط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B7%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بطط

بَطّ الجُرْحَ وغيره يَبُطُّه بَطّاً وبَجَّه بَجّاً إِذا شقَّه. والمِبَطّةُ: المِبْضَعُ. وبَطَطْتُ القرْحةَ: شَقَقْتها. وفي الحديث: أَنه دخل على رجلٍ به ورم فما بَرِحَ حتى بُطَّ؛ البَطُّ: شقّ الدُّمّل والخُراجِ ونحوهما.
والبَطّةُ الدَّبّةُ، مكية، وقيل: هي إِناء كالقارُورةِ. وفي حديث عمر بن عبد العزيز: أَنه أَتى بَطّةً فيها زيت فصبّه في السّراج؛ البطّة: الدَّبّةُ بلغة أَهل مكة لأَنها تُعمل على شكل البطّة من الحيوان. والبَطُّ: الإِوَزُّ، واحدته بطّة. يقال: بطّةٌ أُنثى وبَطّةٌ ذكر، الذكر والأُنثى في ذلك سواء، أَعجمي معرّب، وهو عند العرب الإِوَزُّ صِغارُه وكباره جميعاً؛ قال ابن جني: سميت بذلك حكاية لأَصواتها. وزيدُ بَطّة: لقب. قال سيبويه: إِذا لقّبْت مفرداً بمفرد أَّضفته إِلى اللقَب، وذلك قولك هذا قَيْسُ بطّةَ، جعلت بطة معرفة لأَنك أَردت المعرفة التي أَردتها إِذا قلت هذا سعيد، فلو نونت بطةَ صار سعيد نكرة ومعرفة بالمضاف إِليه، فيصير بطة ههنا كأَنه كان معرفة قبل ذلك ثم أُضيف إِليه. وقالوا: هذا عبد اللّه بطةُ يا فتى، فجعلوا بطة تابعاً للمضاف الأَوّل؛ قال سيبويه: فإِذا لقبت مضافاً بمفرد جرى أَحدهما على الآخر كالوصف، وذلك قولك هذا عبد اللّه بطة يا فتى. والبَطُّ: من طير الماء، الواحدة بطة، وليست الهاء للتأْنيث وإِنما هي لواحد الجنس، تقول: هذه بطة للذكر والأُنثى جميعاً مثل حمامة ودجاجة.
والبَطْبَطةُ: صوت البط.
والبَطِيطُ: العَجب والكَذِبُ؛ يقال: جاء بأَمْر بَطِيطٍ أَي عجيب؛ قال الشاعر:
أَلَمّا تَعْجَبي وتَرَيْ بَطِيطاً،
من اللاَّئينَ في الحِقَبِ الخَوالي
ولا يقال منه فعَل؛ وأَنشد ابن بري:
سَمَتْ للعِراقَيْنِ في سَوْمِها،
فَلاقَى العِراقانِ منها البَطِيطا
وقال آخر:
أَلم تَتَعَجَّبي وتَرَيْ بَطِيطاً،
من الحِقَبِ المُلَوَّنةِ العنُونا
(* قوله «الملونة العنونا» هكذا هو في الأَصل.)
ابن الأَعرابي: البُطُطُ الأَعاجيبُ، والبُطُطُ الأَجْواعُ، والبُطُطُ الكَذِبُ، والبُطُطُ الحَمْقَى. والبَطِيط: رأْس الخُفّ، عِراقِيّة، وقال كراع: البَطِيطُ عند العامة خُفٌّ مقطوع، قدَمٌ بغير ساقٍ؛ وقول الأَعرابية:
إِنَّ حِرِي حُطائطٌ بُطائط،
كأَثَرِ الظَّبْيِ بجَنْبِ الغائِط
(* قوله «الغائط» هو بالأَصل هنا، وفيما سيأْتي في مادة حطط بالغين المعجمة، والذي في شرح القاموس هنا بالحاء المهملة.)
قال ابن سيده: أَرى بُطائطاً إِتباعاً لحُطائط، قال: وهذا البيت أَنشده ابن جني في الإِقْواء، ولو سكن فقال بطائط وتَنكَّب الإِقواء لكان أَحسن. ونهر بَطّ: معروف؛ قال:
لم أَرَ كاليَوْمِ، ولا مُذْقَطِّ،
أَطْوَلَ من ليْلٍ بنَهْر بَطِّ
أَبيت بين خلَّتي مُشْتطِّ،
من البَعُوضِ ومن التَّغَطِّي

### Türkçe

**بَطّ** yarayı ve başkasını, onu **يَبُطُّه** **بَطّاً** ve onu **بَجَّه** **بَجّاً** (yani) onu yardığı zaman (denir).
Ve **المِبَطّةُ**: **المِبْضَعُ** (neşter). Ve **بَطَطْتُ** çıbanı: onu yardım. Hadiste:
Şüphesiz o, kendisinde şişlik bulunan bir adamın yanına girdi de **بُطَّ** edilinceye kadar ayrılmadı; **البَطُّ**: çıbanı
ve çıbanı (irinli şişi) ve ikisine benzerlerini yarmaktır.
Ve **البَطّةُ**: **الدَّبّةُ** (yağ kabı), Mekkelidir; ve denildi ki: o, şişe gibi bir kaptır. Ömer
b. Abdülazîz’in hadîsinde: Şüphesiz o, içinde yağ bulunan bir **بَطّةً** getirdi de onu kandile döktü; **البطّة**:
**الدَّبّةُ** (yağ kabı), Mekke ehlinin dilinde; çünkü o, hayvandan **البطّة** (ördek) şekli üzere yapılır.
Ve **البَطُّ**: **الإِوَزُّ** (kazlar), onun bir tanesi **بطّة**’dir. Denir: **بطّةٌ** dişi ve **بَطّةٌ** erkek,
erkek ve dişi bunda eşittir; yabancı (kökenli) olup Arapçalaştırılmıştır; ve o, Araplar katında **الإِوَزُّ**’dur; onun küçüğü
ve büyüğü hepsi birlikte; İbn Cinnî dedi ki: onunla adlandırıldı, seslerini taklit olarak. Ve Zeyd **بَطّة**:
lakaptır. Sîbeveyh dedi ki: Bir tekili bir tekille lakaplandırdığın zaman onu lakaba izâfe edersin; bu da senin sözündür:
bu **قَيْسُ بطّةَ**’dir; **بطة**’yı marife kıldın; çünkü sen, “bu سعيد’dir” dediğin zaman murat ettiğin marifeyi murat ettin; eğer **بطةَ**’yı tenvinli yapsaydın, سعيد nekra olur ve muzâfun ileyhle marife olurdu;
böylece burada **بطة** sanki bundan önce marife imiş de sonra ona izâfe edilmiş gibi olur. Ve dediler: bu عبد
اللّه **بطةُ** ey delikanlı; böylece **بطة**’yı birinci muzâfa tâbi kıldılar; Sîbeveyh dedi ki: Muzâfı bir tekille lakaplandırdığın zaman ikisinden biri ötekine sıfat gibi cereyan eder; bu da senin sözündür: bu عبد اللّه
**بطة** ey delikanlı. Ve **البَطُّ**: su kuşlarından; bir tanesi **بطة**’dir; ve **الهاء** dişilik için değildir,
ancak cinsin bir tanesi içindir; dersin: bu **بطة** erkek ve dişi için hepsi birlikte, **حمامة**
ve **دجاجة** gibi.
Ve **البَطْبَطةُ**: ördeğin sesi.
Ve **البَطِيطُ**: hayret ve yalandır; denir: **بَطِيطٍ** bir iş getirdi, yani acayip; şair dedi ki:
أَلَمّا تَعْجَبي وتَرَيْ بَطِيطاً،
من اللاَّئينَ في الحِقَبِ الخَوالي
Ve ondan **فعَل** denilmez; İbn Berrî inşâd etti:
سَمَتْ للعِراقَيْنِ في سَوْمِها،
فَلاقَى العِراقانِ منها البَطِيطا
Ve bir başkası dedi ki:
أَلم تَتَعَجَّبي وتَرَيْ بَطِيطاً،
من الحِقَبِ المُلَوَّنةِ العنُونا
(* Onun sözü “الملونة العنونا”: asılda böyledir.)
İbnü’l-A‘râbî: **البُطُطُ** acayiplerdir, ve **البُطُطُ** açlıklardır, ve **البُطُطُ**
yalandır, ve **البُطُطُ** ahmaklardır. Ve **البَطِيط**: mestin başıdır, Irakçadır; ve Kurâ‘ dedi ki: **البَطِيطُ** avam katında kesilmiş bir mesttir, baldırı olmayan bir ayaktır; ve bedevî kadının sözü:
إِنَّ حِرِي حُطائطٌ بُطائط،
كأَثَرِ الظَّبْيِ بجَنْبِ الغائِط
(* Onun sözü “الغائط”: asılda burada böyledir; ve ileride **حطط** maddesinde **الغين** mu‘ceme ile; ve burada Kāmûs şerhinde **الحاء** muhmela iledir.)
İbn Sîde dedi ki: **بُطائطاً**’ı **حُطائط**’a tâbi (peşinden getirilmiş) görüyorum; dedi ki: ve bu beyti İbn Cinnî **الإِقْواء** hakkında inşâd etti; eğer sükûn verseydi de **بطائط** dese ve **الإِقْواء**’dan kaçınsa daha iyi olurdu.
Ve **نهر بَطّ**: bilinen (meşhur)dur; dedi ki:
لم أَرَ كاليَوْمِ، ولا مُذْقَطِّ،
أَطْوَلَ من ليْلٍ بنَهْر بَطِّ
أَبيت بين خلَّتي مُشْتطِّ،
من البَعُوضِ ومن التَّغَطِّي
