# بطل (ب-ط-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B7%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için) kullanılır

- Harfler: ب - ط - ل
- Kur'an'da: 36 geçiş · 34 ayet · 14 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (14)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِالْبَاطِلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%90.md) | بِالْفَاعِلِ | Batıl; Batıl ile | 9 | 9 | [2:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/2:42.md) |
| [الْبَاطِلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%8F.md) | الْفَاعِلُ | Batıl | 5 | 5 | [17:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/17:81.md) |
| [الْبَاطِلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%8E.md) | الْفَاعِلَ | Batıl | 4 | 4 | [8:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/8:8.md) |
| [الْمُبْطِلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفْعِلُونَ | İptal edenler | 4 | 4 | [7:173](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/7:173.md) |
| [أَفَبِالْبَاطِلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%90.md) | أَفَبِالْفَاعِلِ | Batıla mı? | 2 | 2 | [16:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/16:72.md) |
| [بَاطِلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Batıl | 2 | 2 | [3:191](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/3:191.md) |
| [تُبْطِلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تُفْعِلُوا | İptal etmeyin | 2 | 2 | [2:264](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/2:264.md) |
| [وَبَاطِلٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%8C.md) | وَفَاعِلٌ | Ve batıl | 2 | 2 | [7:139](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/7:139.md) |
| [الْبَاطِلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%90.md) | الْفَاعِلِ | Batıl | 1 | 1 | [21:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/21:18.md) |
| [سَيُبْطِلُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | سَيُفْعِلُهُ | Onu iptal edecek | 1 | 1 | [10:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/10:81.md) |
| [مُبْطِلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D9%85%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلُونَ | İptal edenler | 1 | 1 | [30:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/30:58.md) |
| [وَالْبَاطِلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%8E.md) | وَالْفَاعِلَ | Ve batıl | 1 | 1 | [13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/13:17.md) |
| [وَبَطَلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D9%84%D9%8E.md) | وَفَعَلَ | Ve boşa gitti | 1 | 1 | [7:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/7:118.md) |
| [وَيُبْطِلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%B7%D9%90%D9%84%D9%8E.md) | وَيُفْعِلَ | Ve iptal eder | 1 | 1 | [8:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/8:8.md) |

## Mücavir kökler — 51 mücavir (194 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 15 ortak ayet · G² 51 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
2. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 16 · Onların malları
3. [دحض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Dahd (dal,ha,dat) : Kaygan, çıplak yerdir
4. [زهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Zehuk suyu çekilmiş kuyu demektir
5. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 8 ortak ayet · G² 13 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
6. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 9 ortak ayet · G² 11 · Hufre, çukur demektir
7. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Ekel pas demektir
8. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
9. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Örnek verdi
10. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
11. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
12. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
13. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Cedle havan tokmağı demektir
14. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
15. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
16. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Ateş demektir
17. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
18. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
19. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
20. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 16 ortak ayet · G² 4 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
21. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
22. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
23. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
24. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
25. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
26. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Önce
27. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
28. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
29. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
30. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
31. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kıdr kazandır
32. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
33. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
34. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dane, inek yavrusuna denir
35. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
36. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Yaşlı adamdır
37. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
38. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
39. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
40. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
41. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
42. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Baid uzak demektir
43. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Uhur ense demektir
44. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
45. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
46. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Nezle” konaklama yeri demektir
47. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
48. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
49. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
50. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
51. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بطل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md), [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md), [عبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB.md), [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin tutunamayıp gitmesi, varlığını ve değerini yitirerek boşa çıkması, zayi olması |
| Çekirdek Özet 2 | Gerçekliği, dayanağı ve kalıcılığı olmayan asılsız inanç, iddia ve amellerin ilahi hakikat karşısında çözülüp yok olması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve değer zemininden yoksun olanın ontolojik ve epistemolojik olarak hükümsüz kalması; hakkın ikamesiyle batılın iflası |
| Kritik Hata Riski | Batılı yalnızca ahlaki bir yalan veya soyut bir kötülük sayıp varlıksal tutarsızlık, işlevsizlik ve boşa çıkma boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بط | Bir yüzeyin yayılması, ağırlık veya dolgunlukla yere basması, yere veya dibe doğru serilip çökmesi; [بطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md), [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md), [بطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B4.md), [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) köklerinde görüldüğü üzere içe, alta veya yere doğru meyil ve yoğunlaşma | ل | Çoban değneği ve yöneltme işlevini taşıyan harfin eklenmesiyle yere serilme veya altta kalma hali bütünüyle dağılma, dayanağını tüketme, sonucsuz kalıp hükümsüzce akıp gitme yönünde özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış kapalı alan | Kendi içine kapalı, bir zemine oturduğu varsayılan yapıyı veya iddiayı imler |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, dönerek sarılma | Bir şeyin etrafını çevreleyip onu bir kabuk veya suret gibi sarmayı temsil eder |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama, sevk etme | Bir yöne çekilerek çözülmeyi, hareketle sonuca veya sona bağlanmayı anlatır |
| بطل | İçinde dayanak bulunduğu sanılan bir kabuğun sevk edilip sınandığında içinin boşalarak dağılması | Görünüşte bir çerçevesi ve formu olan şeyin, hakikatle temas ettiği anda iç dayanağını yitirerek hükümsüzleşmesi ve silinip gitmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin dayanıksız çıkıp zayi olması, telef olması, akıp boşa gitmesi; savaşta bir yaranın veya heder olan bir canın diyet ve intikam talep edilmeksizin karşılıksız kalması (ذهب دمه بُطلاً) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | En-Nâbiġa ez-Zübyânî divanında asılsız iddia ve mesnetsiz söz anlamında bu kökü kullanır: لعَمري، وما عَمْري عليّ بهَيِّنٍ / لقد نَطَقَتْ بُطْلاً عليّ الأقارعُ |
| Erken Arapça kullanım | Cesaret gösterip kendi canını feda edercesine tehlikeye atan ve yaralarını hiçe sayıp etkisiz kılan savaşçıya «kahraman» anlamında بَطَل denilmiş; işsiz güçsüz kalan, vaktini boşa tüketen kimse için ise بَطَّال ve بِطَالَة tabirleri yerleşmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’n-Nâbiġa.

### Sami etimolojik katman

Arapça بطل kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen ve temel olarak «boşalma, işsiz kalma, hükümsüzleşme, geçersiz sayılma» semantik matrisine dayanan bir gövdedir. İbrancede *bāṭal* (בָּטַל) fiili «durmak, dinlenmek, işi bırakmak, tatil olmak» anlamındadır; geç dönem İbrancesinde ve Mişna metinlerinde ise doğrudan «hükümsüz kılınmak, iptal edilmek» manasını kazanmıştır. Süryanicede *bṭal* (ܒܛܠ) kökü benzer şekilde «durmak, boş kalmak, işlevini yitirmek, faydasız ve nafile olmak» anlamlarında yaygın olarak kullanılır. Klasik Arapçada bu kök, hem fiziksel olarak bir nesnenin veya kanın boşa gitmesini (hedir), hem de epistemolojik ve ontolojik olarak gerçeğin zıddını, yani içsel tutarlılığı ve kalıcılığı bulunmayan her türlü sahte iddia ve varlığı ifade edecek biçimde genişlemiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin zail olması, sebat bulmaması ve telef olması | Fiziksel karşılıksız kalma ve boşa çıkma durumundan akli, ahlaki ve ontolojik tutarsızlığa geçiş yapılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בטל (işi durdurmak, nafile olmak), Süryanice ܒܛܠ (boşa çıkmak, hükümsüz kalmak) | Kuzey-Batı ve Güney Sami dillerinde eylemin kesintiye uğraması ve işlevini yitirmesi ortak semantik paydadır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında doğrulanmış düzenli bir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بطل | Anlamlı | Boşa çıkmak, zail olmak, hükümsüz kalmak | Bir şeyin dayanağını kaybedip varlık ve değerini yitirmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [بلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B7.md) | Anlamlı | Kesmek, düzleştirmek, sertleştirmek | Yeri taşla döşemek veya bir şeyi kökünden kesip ayırmak | Kök Kur'an'da geçmez; sert zemin ve kesinti bağı |
| [طبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Vurmak, yuvarlak ses kutusu yapmak | İçi boş bir gövdeye gerilmiş deriye vurarak ses çıkarmak | Kök Kur'an'da geçmez; boşluk ve yankı ilişkisi |
| [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Aramak, peşine düşmek, istemek | Bir hedefe doğru yönelip onu elde etmeye gayret etmek | Kur'an'da geçer; gayret ve sevk ortak paydası |
| [لبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B7.md) | Anlamlı | Yere çarpmak, sermek, düşürmek | Bir kimseyi şiddetle yere vurup etkisiz hale getirmek | Kök Kur'an'da geçmez; yere serilme ve düşme yönü |
| لطب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kök olarak mevcut değildir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بطل | Merkez | Hükümsüzlük ve boşa çıkma | Gerçekliği, kalıcılığı ve ontolojik dayanağı bulunmadığı için sınandığında yok olup giden şey | Doğası gereği sebatı ve esası olmayan sahte veya tükenmiş durum |
| [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) | Komşu | Haberdeki uyumsuzluk | İfadenin veya iddianın vakıaya kasten ya da sehven aykırı olması hali | [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) daha çok dilsel ve haber düzeyindedir; بطل ise varlıksal ve işlevsel çöküşü bildirir |
| [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Sapma ve süsleme | Eğriltilmiş, gerçeğe benzetilerek yaldızlanmış sahte görüntü | [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) biçimsel aldatma ve meyletmeye odaklanırken, بطل bu görüntünün içinin boşluğuna işaret eder |
| [عبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB.md) | Komşu | Amaçsızlık | Bir gayesi, hikmeti ve meşru neticesi bulunmayan eylem | [عبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB.md) eylemin gayesizliğini, بطل ise nihayetinde hiçbir semere vermeden yok olmasını vurgular |
| [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Sermaye kaybı | Eldeki sermayenin veya imkânın eksilip zarara dönüşmesi | [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) var olanın tükenişini, بطل ise baştan beri varlık zeminine sahip olmayışı anlatır |
| [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) | Zıt | Sabit ve zorunlu gerçeklik | Varlığı kesin, sarsılmaz, yerli yerinde duran ve gerekliliği açık olan hakikat | [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) sebat ve mevcudiyet iken, بطل zeval ve hükümsüzlüktür |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بطل | Varlıksız, boşa çıkan, hükümsüz | Hakikati ve dayanağı olmayan, yok olmaya mahkûm asılsız şey | Kesin |
| Latince | vanus, irritus, cassus | Boş, geçersiz, etkisiz | Latince *vanus* içsel boşluğu ve aldatıcılığı, *irritus* ise hukuken veya fiilen hükümsüz kalmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | void, futile, null, false | Hükümsüz, beyhude, asılsız | *Void* ve *null* hukuki/varlıksal hükümsüzlüğü, *futile* ise boşa çıkan beyhude çabayı tam olarak verir | Güçlü |
| Almanca | nichtig, eitel, vergeblich | Geçersiz, temelsiz, nafile | *Nichtig* hukuki yokluğu ve varlıksal hükümsüzlüğü, *vergeblich* ise neticesizliği yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | nul, caduc, vain | Hükümsüz, düşmüş, beyhude | *Caduc* dayanağını yitirip düşen şeyi, *vain* ise boş ve anlamsız iddiayı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden Deutsches Universalwörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْبَاطِلُ / بِالْبَاطِلِ | Şirke dayalı sahte ilahlar ve asılsız inançlar | Allah'ın yegâne hak ilah oluşuna mukabil putların ve sahte otoritelerin ontolojik hükümsüzlüğü (Hac [22:62](https://lisan.digital/tr/ayet/22:62.md), Lokmân [31:30](https://lisan.digital/tr/ayet/31:30.md)) |
| بِالْبَاطِلِ | Haksız, gayrimeşru ve temelsiz yollar | İnsanların mallarını gasp, rüşvet, faiz veya hile gibi meşru bir hakka dayanmayan yöntemlerle yemek (Bakara [2:188](https://lisan.digital/tr/ayet/2:188.md), Nisâ [4:29](https://lisan.digital/tr/ayet/4:29.md)) |
| بَاطِلًا | Gayesiz, hikmetsiz ve anlamsız yaratılış | Evrenin bir tesadüf veya boş bir oyun olmaktan tenzih edilmesi bağlamı (Âl-i İmrân [3:191](https://lisan.digital/tr/ayet/3:191.md), Sâd [38:27](https://lisan.digital/tr/ayet/38:27.md)) |
| وَبَطَلَ / تُبْطِلُوا / سَيُبْطِلُهُ | Amellerin ve çabaların boşa gitmesi, iptal olması | İnkâr, riya veya başa kakma sebebiyle amellerin semeresiz kalması; sihrin bozulması (A'râf [7:118](https://lisan.digital/tr/ayet/7:118.md), Yûnus [10:81](https://lisan.digital/tr/ayet/10:81.md), Bakara [2:264](https://lisan.digital/tr/ayet/2:264.md)) |
| الْمُبْطِلُونَ | Batılı ilke edinen, hakkı iptale yeltenen inkârcılar | Peygamberlerin getirdiği hakikati asılsız iddialarla çürütmeye çalışan cedel ehli (A'râf [7:173](https://lisan.digital/tr/ayet/7:173.md), Rûm [30:58](https://lisan.digital/tr/ayet/30:58.md), Câsiye [45:27](https://lisan.digital/tr/ayet/45:27.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Varlık ve uluhiyet teorisi | Batılın ontolojik bir varlığı mı yoksa hakkın yokluğu (adem) ve ilüzyon mu olduğu; şirkin ve gayesiz yaratılış iddiasının çürütülmesi | Varlık ve sebat zemininden mutlak yoksunluk |
| Fıkıh | Akitler ve ibadetler nazariyesi | Bir akdin veya ibadetin rükünlerindeki eksiklik sebebiyle hukuken hiç doğmamış sayılması (fâsid ile bâtıl ayrımı) | Hukuki ve şer'i netice doğurmama, mutlak geçersizlik |
| Tefsir | Hak-batıl diyalektiği | Hakkın gelmesiyle batılın zail olması (İsrâ [17:81](https://lisan.digital/tr/ayet/17:81.md)) ve su üstündeki köpük metaforu (Ra'd [13:17](https://lisan.digital/tr/ayet/13:17.md)) üzerinden hakikatin kalıcılığı | Dayanaksız olanın nihai olarak tasfiye edilmesi |
| Hadis | Edebi ve ahlaki sözler | Şair Lebîd'in «Allah'tan başka her şey batıldır» sözünün doğrulanması ve amelleri iptal eden riya gibi unsurların ikazı | İlahî rıza dışındaki her çabanın heder olması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet ve kulluk | Şirk ve sahte tanrılar | Asılsız kabulleri tasfiye etmek | Varlıksal dayanağı olmayan sahte otoritelerin ilahi hakikat karşısında yokluğunu tescil eder | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Safsata ve temelsiz önerme | Yanlışı ayıklayıp doğruyu berraklaştırmak | Delile, gözleme ve akli zarurete dayanmayan her türlü bilginin hükümsüz sayılmasını sağlar | Kesin |
| Siyasi | Meşruiyet ve yönetim | Haksız tahakküm ve tiranlık | Gayrimeşru iktidarı geçersiz kılmak | Adalete ve hukuka dayanmayan emir ve yönetimlerin meşruiyet taşımadığını gösterir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve değişim | Gasp, hile, faiz ve haksız kazanç | Karşılıksız ve sömürüye dayalı dolaşımı engellemek | Emek veya meşru bir akde dayanmayan mal edinimlerini «batıl yolla yemek» sayarak yasaklar | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sıfır eleman, hükümsüz küme ve entropik sönümlenme | Matematikte bir işlemin sonucunu sıfırlayan çarpan; termodinamikte iş yapma kapasitesi kalmayan enerjinin veya bir algoritmadaki tanımsız/geçersiz girdinin sistem dışı kalması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki butlan ve kurumsal işlevsizlik | Hukukta kurucu unsurları eksik olduğu için baştan itibaren hiçbir hukuki sonuç doğurmayan işlemler; sosyolojide toplumsal meşruiyeti çöken yapıların tasfiyesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Batıl kavramını yalnızca teolojik bir dogma, ahlaki bir kabahat veya sadece gerçeğe aykırı söz (yalan) olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Batıl; ontolojik olarak dayanıksızlık, epistemolojik olarak temelsizlik, pratik olarak semeresizlik ve ekonomik-hukuki olarak meşruiyetsizliktir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Batılın sadece bir inanç konusu sanılması durumunda; ekonomik sömürü, hukuksuzluk, gayesiz hayat ve heder olan insan emeği gibi boyutlar Kur'an'ın batıl eleştirisinin dışında kalır |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık, bilgi, ahlak ve hukuk alanlarında neyin kalıcı, neyin ise geçici ve asılsız olduğunu ayırt eden temel ilahi kriteri koyduğu için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhid-şirk karşıtlığını kuran ayetlerde, haksız kazanç ve mülkiyet yasaklarında, yaratılışın hikmetini bildiren ayetlerde ve amellerin boşa çıkmasını anlatan uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin sadece soyut bir kanaat olduğu yanılgısını yıkar; dayanağı olmayan her sistemin, düşüncenin ve amelin eninde sonunda çökmeye mahkûm olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin veya canın dayanağını, karşılığını ve tutunma noktasını kaybederek boşa gitmesi, telef olup dağılması.
- Soyut anlam: Hakikatin ve ilahi ölçünün yokluğunda ortaya çıkan her türlü asılsız, temelsiz, geçersiz ve yok olucu durum.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki geçerlilik, meşruiyet ve işlevsellik şartlarının bulunmayışı sebebiyle ortaya çıkan mutlak hükümsüzlük ve tasfiye hali.
- LaTeX modeli: $$B(x) = \lim_{t \to \infty} \left( x \cdot \left[1 - H(x)\right] \right) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ incelenen iddia, amel, mülk veya varlığı; $H(x)$ bu unsurun hakikat ve meşruiyet zeminine sahip olma durumunu temsil eden ikili işlevi ($H(x)=1$ ise hak, $H(x)=0$ ise batıl) simgeler. Eğer $H(x)=0$ ise, yani nesnenin hakiki bir dayanağı yoksa, $1 - H(x) = 1$ olur ve zaman akışı içinde ($t \to \infty$) o unsurun nihai varlık ve değer çıktısı $B(x)$ sıfıra eşitlenerek kaçınılmaz biçimde hükümsüzleşir ve boşa çıkar.

## Geçtiği ayetler (34 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B7%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/2:42.md) — بِالْبَاطِلِ

وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Hakkı batıla karıştırıp da, bile bile siz gerçeği gizlemeyin.

### [Bakara 2:188](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/2:188.md) — بِالْبَاطِلِ

وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Mallarınızı aranızda batıl ile yemeyin. Ve insanların mallarından bir kısmını, siz bildiğiniz halde günahla yemek için onları hakimlere aktarmayın.

### [Bakara 2:264](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/2:264.md) — تُبْطِلُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’a ve ahiret gününe inanmayıp, insanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi sadakalarınızı başa kakma ve eziyet etmekle heder etmeyin, O gösteriş yapanın hali; üzerinde toprak bulunan kayanınki gibidir. Şiddetli bir yağmur isabet ettiğnde onu katı bir taş halinde bırakır. Onlar kazandıklarından hiç bir şey elde edemezler. Allah kafirler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Ali İmran 3:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/3:71.md) — بِالْبَاطِلِ

يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ey Ehl-i Kitab; Niçin hakkı batıla karıştırıyor ve bile bile hakkı gizliyorsunuz?

### [Ali İmran 3:191](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/3:191.md) — بَاطِلًا

الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

Meal (IK): Onlar ki; ayakta, oturarak ve yanları üstü yatarken Allah’ı anarlar, göklerin ve yerin yaratılışını düşünürler. Rabbımız; Sen bunları boşuna yaratmadın. Sen pak ve münezzehsin. Bizi, o ateş azabından koru.

### [Nisa 4:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/4:29.md) — بِالْبَاطِلِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا

Meal (IK): Ey iman edenler; mallarınızı aranızda karşılıklı rıza ile gerçekleştirdiğiniz ticaret yolu hariç, batıl yollarla yemeyin. Ve kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz ki Allah, sizin için Rahim olandır.

### [Nisa 4:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/4:161.md) — بِالْبَاطِلِ

وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Kendilerine yasaklanan faizi almaları ve haksız yere insanların mallarını yemelerinden ötürü. Onların küfür içinde olanlarına elem verici bir azab hazırladık.

### [Araf 7:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/7:118.md) — وَبَطَلَ

فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Böylece hak yerini buldu ve onların yapmakta oldukları şeyler de boşa gitti.

### [Araf 7:139](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/7:139.md) — وَبَاطِلٌ

إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Şüphesiz ki bunların içinde bulundukları; yok olmaya mahkumdur ve yapmakta oldukları şey de batıldır.

### [Araf 7:173](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/7:173.md) — الْمُبْطِلُونَ

أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ

Meal (IK): Veya daha önce sadece atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onların ardından gelen bir nesiliz, bizi batıl işleyenlerin yaptıkları yüzünden helak eder misin? demeyesiniz.

### [Enfal 8:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/8:8.md) — وَيُبْطِلَ · الْبَاطِلَ

لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْبَاطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ

Meal (IK): Ta ki suçlular istemese de, hakkı gerçekleştirsin ve batılı iptal etsin.

### [Tevbe 9:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/9:34.md) — بِالْبَاطِلِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ

Meal (IK): Ey iman edenler; doğrusu hahamlar ve rahiblerin çoğu insanların malını haksızlıkla yerler. Ve Allah yolundan alıkoyarlar. Altını ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda harcamayanlara; işte onlara pek acıklı bir azabı müjdele.

### [Yunus 10:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/10:81.md) — سَيُبْطِلُهُ

فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Onlar atacaklarını atınca; Musa dedi ki: Bu sizin yaptığınız sihirdir, Allah onu boşa çıkaracaktır. Allah, elbette fesadçıların işini düzeltmez.

### [Hud 11:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/11:16.md) — وَبَاطِلٌ

أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlar, öyle kimselerdir ki; ahirette kendilerine ateşten başka bir şey yoktur. İşledikleri ameller boşa gitmiştir. Yapageldikleri zaten batıldır.

### [Rad 13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/13:17.md) — وَالْبَاطِلَ

أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ

Meal (IK): Göten su indirir de dereler onunla dolar taşar. Üste çıkan köpüğü sel alır götürür. Süslenmek veya yararlanmak için ateşle erittiklerinizin üzerinde de buna benzer bir köpük vardır. Böyle misal verir Allah hak ile batıl için. Köpük; uçar gider, insanlara fayda veren ise yerde kalır. İşte böyle; Allah daha nice misaller verir.

### [Nahl 16:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/16:72.md) — أَفَبِالْبَاطِلِ

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ

Meal (IK): Allah sizin için kendinizden eşler yarattı. Eşlerinizden de sizin için oğullar, torunlar varetti. Temiz şeylerden size rızık verdi. Böyleyken batıla inanıyorlar da Allah’ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?

### [İsra 17:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/17:81.md) — الْبَاطِلُ · الْبَاطِلَ

وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا

Meal (IK): De ki: Hak geldi, batıl yıkıldı. Muhakkak batıl zaten yıkılacaktı.

### [Kehf 18:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/18:56.md) — بِالْبَاطِلِ

وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا

Meal (IK): Biz, peygamberleri; sadece müjdeci ve uyarıcılar olarak göndeririz. Küfredenler ise hakkı batılla ortadan kaldırmak için mücadele ederler. Ayetlerimizi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar.

### [Enbiya 21:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/21:18.md) — الْبَاطِلِ

بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ

Meal (IK): Hayır Biz; gerçeği batılın tepesine indiririz de onun beynini parçalar. Bir de bakarsın ki; o, yok olup gitmiştir. Allah’a yakıştırdıklarınızdan dolayı yazıklar olsun size.

### [Hac 22:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/22:62.md) — الْبَاطِلُ

ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ

Meal (IK): İşte böyle. Çünkü Allah; hakkın ta kendisidir. O’nu bırakıp da taptıkları şeyler de doğrudan doğruya batıldır. Muhakkak ki Allah; Aliyy’dir, Kebir’dir.

### [Ankebut 29:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/29:48.md) — الْمُبْطِلُونَ

وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ

Meal (IK): Daha önce sen hiç bir kitab okur değildin. Sağ elinle de onu yazmıyordun. Öyle olsaydı; batılda olanlar şüpheye düşerlerdi.

### [Ankebut 29:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/29:52.md) — بِالْبَاطِلِ

قُلْ كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): De ki: Şahid olarak benimle sizin aranızda Allah yeter. O; göklerde ve yerde olanı bilir. Batıla inanıp Allah’a küfredenler, işte onlar hüsrana uğrayanların kendileridir.

### [Ankebut 29:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/29:67.md) — أَفَبِالْبَاطِلِ

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ

Meal (IK): Çevrelerinde insanların zorla kapılıp götürülmesine rağmen orayı emin bir harem yaptığımızı onlar görmediler mi? Yoksa batıla inanıp da Allah’ın nimetine küfür mü ediyorlar?

### [Rum 30:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/30:58.md) — مُبْطِلُونَ

وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; bu Kur’an’da insanlar için her türlü misali irad etmişizdir. Bununla beraber sen, onlara herhangi bir ayet getirmiş olsan küfredenler: Siz ancak batıl şeyler ortaya atanlarsınız, derler.

### [Lokman 31:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/31:30.md) — الْبَاطِلُ

ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ

Meal (IK): Bu, Allah’ın; hakkın kendisi ve O’ndan başka taptıklarının da batıl olmasındandır. Doğrusu Allah; çok yücedir, çok büyüktür.

### [Sebe 34:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/34:49.md) — الْبَاطِلُ

قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ

Meal (IK): De ki: Hak gelmiştir. Artık batıl, ne yeniden bir şey ortaya koyabilir, ne de geri getirebilir.

### [Sad 38:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/38:27.md) — بَاطِلًا

وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ

Meal (IK): Biz; göğü, yeryüzünü ve ikisinin arasında bulunanları boşuna yaratmadık. Bu, küfretmiş olanların zannıdır. Vay o küfretmiş olanlara, cehennem ateşinden.

### [Mü'min 40:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/40:5.md) — بِالْبَاطِلِ

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوهُ وَجَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ

Meal (IK): Onlardan önce Nuh kavmi de yalanladı. Arkalarından muhtelif topluluklar da. Her ümmet kendi peygamberlerini yakalamaya yeltendi ve hakkı batılla yok etmek için mücadeleye girişti. En sonunda Ben de onları yakaladım. Azabım nasılmış?

### [Mü'min 40:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/40:78.md) — الْمُبْطِلُونَ

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan kimini sana anlattık, kimini anlatmadık. Allah’ın izni olmadan hiç bir peygamber herhangi bir ayeti kendiliğinden getiremez. Allah’ın emri geldiği vakit de iş, gerçekten biter. İşte o zaman, batıl işleyenler hüsranda kalırlar.

### [Fussilet 41:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/41:42.md) — الْبَاطِلُ

لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ

Meal (IK): Önünden de, ardından da batıl sokulamaz. O, Hakim, Hamid katından indirilmedir.

### [Şura 42:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/42:24.md) — الْبَاطِلَ

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَإِنْ يَشَأِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ وَيَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Yoksa onlar; Allah’a karşı yalan uydurdu mu derler? Allah; dilerse senin kalbini mühürler, batılı yok eder, sözleriyle hakkı yerine getirir. Muhakkak ki O; göğüslerin özünü bilendir.

### [Casiye 45:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/45:27.md) — الْمُبْطِلُونَ

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ

Meal (IK): Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır. Kıyametin kopacağı gün; işte o gün, batıla saplananlar hüsranda kalırlar.

### [Muhammed 47:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/47:3.md) — الْبَاطِلَ

ذَلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَأَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ لِلنَّاسِ أَمْثَالَهُمْ

Meal (IK): İşte böyle. Muhakkak ki o küfredenler, batıla uymuşlar ve iman edenler de Rabblarından gelen hakka uymuşlardır. Böylece Allah, insanlara misallerini anlatır.

### [Muhammed 47:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/ayet/47:33.md) — تُبْطِلُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’a itaat edin, peygambere itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için) kullanılır. Zehr sırt, görünen taraf, batın, alt karaf, görünmeyen taraf anlamındadır. Nunun lama dönüşmesiytle, batl aşağı inmek, batmak ve mecazi olarak bozulmak, düşmek anlamlarına gelmiş olur.
Dalları aşağı sarkmış ağaç demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء اللام والباء معهما
ط ل ب، ط ب ل، ب طل، ل ب ط، ب ل ط مستعملات
طلب:
الطَّلَبُ: مُحاولةُ وجدانِ الشَّيء. والطِّلبة: ما كان لك عندَ آخَر من حقٍّ تُطالِبهُ به.
والمُطالَبةُ: أن تُطالبَ إنساناً بحقٍّ لك عندَه، لا تزال تُطالبه وتتقاضاه بذلك. والغلب في باب الهَوَى: الطِّلاب والمعنى واحد.
والتَّطَلُّبُ: طلب في مُهْلة من مواضع.
وكَلأَ مُطْلِبٌ: بعيد الملطب، وقد أَطلَبَ الكَلأُ، أي: تباعد وطلبه القوم.
والمُطَّلِب: ابنُ عَبْد مَناف.
طبل:
الطَّبْلُ: معروف. وفِعْلُهُ: التَّطْبيلُ، وحِرفتُه: الطِّبالة، ويجوز: طَبَل يَطْبُلُ، وهو ذو الوَجهِ الوحد والوجهين.
ويقال لكثير الكلام الكَذِب: لا تُطَبِّلْ علينا.
بطل:
بَطَلَ الشّيء يَبطُلُ بُطْلأ، أي: ذهب باطلاً.
والباطلُ: نقيضُ الحقّ، قال النّابغة:
لعَمري، وما عَمْري عليّ بهَيِّنٍ		لقد نَطَقَتْ بُطْلاً عليّ الأقارعُ
وأَبْطلته: جعلته باطلاً. وأَبْطَلتُ: جئت بكَذِبٍ، وادّعيتُ غَيْرَ الحقّ.
والتَّبطُّلُ: فِعْلُ البَطالة، وهو اتّباعُ اللهو والجَهالة.
والبَطَل:الشُّجاعُ الذّي يُبطِل جراحته ولا يكتَرِثُ لها، ولا تكُفُّهُ عن نَجْدته، وإنّه لَبَطَلٌ بيِّنُ البُطُولة.
وبطّلني فلانٌ: منعني عملي.
وتقول: البَطَلُ الرَّجلُ هذا، أي: إنَه بَطَلٌ، والبُطلُ الشّيء هذا، أي: إنّه باطل، وجمعُ البَطَل: أبطال.
لبط:
لَبَطَ فُلانٌ بفلانٍ الأرضَ لَبْطاً، أي: صَرَعَهُ صرعاً عنيفا. ولُبِطَ بفلان، إذا صُرِعَ من عَيْنٍ أو حُمَّى، أو أمرٍ يَغشاه شِبْه مُفاجأة.
بلط:
بَلاطُ الأَرْض: مُتْنُها الصُّلُب من غير جمعٍ، يُقال: لَزِمَ فلانٌ بَلاطَ الأرض.
والبَلاطُ: ما بَلَّطْتَ به الأرضَ من حِجارةٍ أو آجُرّ يُفرَش بها فَرْشا مستوياً بها، أملس، فهي مَبْلُوطة، وبَلَطناها بَلْطاً، وبلَّطناها تبليطاً. ويقال: بلَّطْتُ الأرضَ وملّطتُ، إذا سُوِّيَتْ.
والبَلُّوط: ثَمَرُ شَجَرٍ له حملٌ يُؤْكَل، ويُدْبَغُ بقِشْره.
والتَّبليطُ، عراقية: أن تَضْرِبَ فَرْعَ أُذُنٍ بطَرَف سَبّابتك ضرباً يُوجِعُه، تقول: بلَّطْتُ أُذُنَهُ تبليطاً.
وأَبلَطَ المَطَرُ الأرضَ، أي: أصاب بَلاطَها، وهو ألاّ ترى على مَتْنها تُراباً وغُباراً، قال رؤبة:
تُفْضي إلى أَبلاطِ جَوْفٍ مُبْلَطِ

##### Türkçe

باب **الطاء** **اللام** ve **الباء** onlarla birlikte

**ط ل ب**، **ط ب ل**، **ب طل**، **ل ب ط**، **ب ل ط** kullanımdadırlar.

**طلب**:
**الطَّلَبُ**: şeyin bulunmasını denemedir. **والطِّلبة**: bir başkasının yanında senin için bulunan, onunla kendisini talep ettiğin bir haktır.
**والمُطالَبةُ**: yanında senin için bulunan bir hak ile bir insanı talep etmendir; onunla onu talep etmeyi ve bununla ondan istemeyi sürdürürsün. Hevâ babında galip olan: **الطِّلاب**tır; mânâ birdir.
**والتَّطَلُّبُ**: yerlerden birinde bir mühlet içinde taleptir.
**وكَلأَ مُطْلِبٌ**: uzak otlak; ot uzaklaştı ve kavim onu talep etti, yani: uzaklaştı.
**والمُطَّلِب**: **عَبْد مَناف**’ın oğludur.

**طبل**:
**الطَّبْلُ**: bilinen(şey). Fiili: **التَّطْبيلُ**; mesleği: **الطِّبالة**; ve caizdir: **طَبَل يَطْبُلُ**; o, tek yüzlü ve iki yüzlüdür.
Çok yalan söz söyleyene denir: “Bize karşı **تُطَبِّلْ** etme.”

**بطل**:
**بَطَلَ** şey **يَبطُلُ بُطْلأ**; yani: bâtıl olarak gitti.
**والباطلُ**: hakkın zıddıdır. **النّابغة** dedi ki:
“Ömrüme yemin olsun, ve ömrüm bana göre kolay değildir;
muhakkak ki bana karşı **بُطْلاً** olarak kavgacılar konuştu.”
Ve onu **أَبْطلته**: onu bâtıl kıldın. Ve **أَبْطَلتُ**: yalan ile geldim ve hakkın dışındakini iddia ettim.
**والتَّبطُّلُ**: **البَطالة** fiilidir; o, eğlence ve cehalete uymaktır.
**والبَطَل**: yarasını bâtıl kılan ve ona aldırmayan; yiğitliğinden onu alıkoymayan cesur(kişidir). Ve o, **البُطُولة**si apaçık bir **بَطَل**dır.
“Falan beni **بطّلني** etti”: işimi bana engelledi.
Ve dersin: “Bu adam **البَطَلُ**dur”; yani: o bir **بَطَل**dır. Ve “Bu şey **البُطلُ**dür”; yani: o bâtıldır. **البَطَل**’ın çoğulu: **أبطال**.

**لبط**:
Falan, falanı yere **لَبْطاً** ile **لَبَطَ** etti; yani: onu şiddetli bir devirmeyle devirdi. Ve falan ile **لُبِطَ** olunur; eğer gözden yahut hummadan, yahut ona bir nevi ansızın gelen bir işten dolayı devrilirse.

**بلط**:
**بَلاطُ الأَرْض**: onun sert sırtı; toplu olmaksızın. Denir: falan, yerin **بَلاطَ**ına yapıştı.
Ve **البَلاطُ**: taşlardan yahut tuğladan, onunla yeri döşediğin; onunla düz bir döşeme olarak yayılır, pürüzsüz; o hâlde o **مَبْلُوطة**dır. Ve onu **بَلَطْناها بَلْطاً** ve onu **بلَّطناها تبليطاً**. Ve denir: “Yeri **بلَّطْتُ** ve **ملّطتُ**”; eğer düzlenmişse.
**والبَلُّوط**: yenilen bir yükü olan bir ağacın meyvesidir; ve onun kabuğuyla tabaklanır.
Ve **التَّبليطُ**—Irakça—: işaret parmağının ucuyla, onu acıtacak bir vuruşla, bir kulağın dalına vurmandır; dersin: “Kulağını **بلَّطْتُ** **تبليطاً**.”
Ve yağmur yeri **أَبلَطَ** etti; yani: onun **بَلاطَ**ına isabet etti; ve o, onun sırtında toprak ve toz görmemendir. **رؤبة** dedi ki:
“Bir **مُبْلَطِ** iç boşluğun **أَبلاطِ**ına ulaştırır.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الباطِلُ: ضدّ الحق، والجمع أَباطيلُ على غير قياس، كأنهم جمعوا إبْطيلاً. وقد بَطَلَ الشيءُ يَبْطُلُ بُطْلاً وَبُطولاً وبُطْلاناً، وأَبْطَلَهُ غيره. ويقال: ذهب دمه بُطْلاً، أي هَدراً. والبَطَلُ: الشجاعُ، والمرأة بَطَلَةٌ. وقد بَطُلَ الرجل بالضم يَبْطُلُ بُطولَةً وبَطَالةً، أي صار شجاعاً. وبَطَلَ الأجيرُ بالفتح بَطالةً، أي تَعَطَّلَ فهو بَطَّالٌ.

##### Türkçe

**الباطِلُ**: **الحق**’ın zıddı; çoğulu **أَباطيلُ**’dür, kıyasa göre olmaksızın; sanki **إبْطيلاً**’ı cem‘ etmişlerdir. Ve şey **بَطَلَ** **يَبْطُلُ** **بُطْلاً** ve **بُطولاً** ve **بُطْلاناً**; ve başkası onu **أَبْطَلَهُ**. Ve denilir: “Onun kanı **بُطْلاً** gitti”, yani heder olarak. Ve **البَطَلُ**: yiğit; kadın da **بَطَلَةٌ**’dir. Ve adam **بَطُلَ** (zamm ile) **يَبْطُلُ** **بُطولَةً** ve **بَطَالةً**, yani yiğit oldu. Ve ücretli işçi **بَطَلَ** (fetha ile) **بَطالةً**, yani işsiz kaldı; o hâlde o **بَطَّالٌ**’dır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ل ب
طلب ، طبل ، لبط ، بلط ، بطل : مستعملة .
طلب : قال الليث : الطلَبُ : محاولةُ وِجدانِ الشيء وأخذِه . والطِّلْبَةُ : ما كان لك عند آخر من حقّ تطالبه به . والمُطَالَبَةُ : أن تُطالب إنساناً بحق لك عنده ، ولا تزال تطالبُه وتتقاضاه بذلك . والغالبُ في باب الهوى : الطِّلابُ . والتّطَلُّبُ : طلب في مهلة من مواضع .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : أطليتُ الرجل : أعطيتُه ما طلَب . وأطلبته : ألجأته إلى أن يطلب إليّ قال ذو الرُّمة :
أضلّه رَاعياً كلْبِيَّةً صَدَرَا
عن مُطْلَبٍ قارِبٍ وُرّادُه عُصَب
يقول : بَعُد الماء عنهم حتى ألجأهم إلى طلبه .
وقال الليث : كلأٌ مُطْلِبٌ بعيد المطلب .
وقد أطلب الكلأ : تباعَد وطلبه القوم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الطَّلَبَة : الجماعة من الناس . والطُّلْبَة : السَّفْرة البعيدة . وطَلِب : إذا اتّبع وطَلِب : إذا تباعد .
وقال غيره : بئْرٌ طلُوب : بعيدة الماء ، وآبارٌ طُلُب : والمطلِّبُ : اسمٌ أصله مُتَطلب ، فأُدغمت التّاء في الطاء وشدّدت فقيل : مطَّلب .
وقال ابن الأعرابي : ماءٌ قاصدٌ كلؤه : قريب . وماء مُطْلِبٌ كلؤه بعيد .
وقال أبو وجزة :
عالجتُها طُلباً هناك نزاحَا
ومطلُوب : اسم بلد . ويقال : طالب وطلَبَ ، كما يقال : خادِم وخَدَم .
بلط : شَمِرَ : البَلاَطُ : الأرضُ ، ومنه يقال : بالطناهم ، أي : نازلناهم بالأرض ، وقال رُؤبة :
لو أحلبَتْ حلائبُ الفُسطاط
عليه ألقاهُنّ بالبَلاَط
وقال أبو عُبَيد : البلاطُ : الحجارة المفروشة ، يقال : دارٌ مُبَلّطةٌ بآجُرّ أو حجارة .
وقال الليث : يقال : بلَطَنا الدّار فهي مبلوطةٌ : إذا فرشتها بآجُرّ أو حجارة . قال : والبَلُّوط : ثمرُ شجرٍ يؤكل ويُدبغ بقشره .
قال : والتّبليط عراقيَّة : وهو أن يضرب فَرْع أُذن الإنسان بطرف سَبّابته ضرباً يوجعه ، تقول : بلّطتُ أذنه تبليطاً . قال : وأبلَط المطرُ الأرض : إذا أصاب بلاطها ، وهو أن لا ترى عَلَى مشيها تراباً ولا غباراً ، وقال رؤبة :
يَأوي إلى بَلاطِ جَوْفٍ مُبْلَط
قال : وبلاط الأرض : منتهى الصُّلب من غير جَمع ، يقال : لَزم فلان بلاطَ الأرض .
أبو عُبيد عن الكسائي : أُبلط الرّجل فهو مُبْلَط .
وقال أبو زيد : أبْلط فهو مُبْلط : إذا قل مالُه .
وقال أبو الهيثم : أبلَط : إذا أفلس . فلَزِق بالبَلاَط .
وقال امرؤ القيس :
نزلتُ على عَمْرو بن دَرْمَاءَ بلطةً
فيا كُرْم ما جَار ويا كُرْمَ ما مَحَلّ
قال : أراد فيا أكرمَ جار ، على التعجب واختلف الناس في ( بلطة ) فقال بعضهم : يريد به حللت على عمرو بن درماء بُلطةً ، أي : بُرْهةً ودهراً .
وقال آخرون : بلطه أراد أنّ داره مبلطةٌ مفروشة بالحجارة ، ويقال لها البلاط .
وقال بعضهم : بلطة ، أي : مُفْلساً .
وقال بعضهم : بلطة : قرية في جَبَلي طيء كثيرة التين والعِنب .
وقال الفراء : أبلطني فلان إبلاطاً . وأحجاني إحجاءً : إذا ألح عليك حتى
يُبْرِمَك ويُمِلِّك .
وقال اللَّحياني : أبلطه اللِّصُّ إبلاطاً : إذا لم يَدَعْ له شيئاً .
وقال الأصمعي : المبالَطة : المجاهدةُ . نزلَ فبالطْه ، أي : جاهده وفلان مبالِطٌ لك ، أي : مجتهد في صلاح شأنك ، وأنشد :
فَهْو لَهُنْ حَابلٌ وفارطُ
أن وَرَدَتْ وما دِرٌّ ولاَ بَطُ
لحوضها وماتح مُبالِطُ
ويقال : تبالَطُوا بالسيوف : إذا تجالدوا بها على أرجلهم ، ولا يقال : تبالطوا إذا كانوا رُكباناً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البُلُطُ : الفارُّون من العسكر ، والبُلْطُ : المُجَّان ، والمُتَخرِّفون من الصوفية ، قال : والبَلْطُ : تطبينُ الطاية ، وهي السّطح إذا كان لها سُميط ، وهي الحائط الصغيرة .
لبط : قال الليث : لَبَط فلان بفلان الأرضَ لَبْطاً : إذا صَرَعَهُ صَرْعاً عنيفاً . ولُبط بفلان : إذا صُرِع من عيْن أو حُمَّى . وفي الحديث : أن عامر بن أبي ربيعة رأى سَهْل بن حُنيف يغتسل فعانه فلُبِط به حتى ما يَعقل ؛ وكان قال حينَ رآه : ما رأيت كاليوم ولا جِلْدَ مُخَبَّأةٍ ، فأمر النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عامر بن أبي ربيعة العائن حتى غَسَل له أعضاءه ، وجَمع الماءَ ثم صَبّ على رأس سهل فراح مع الرَّكب . قال أبو عبيد : قوله : لُبِط به : يعني صُرع ، يقال : لبِط بالرجل يُلْبَط لَبْطاً : إذا سَقط ، ومنه حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه خرج وقريشٌ مَلْبُوطٌ بهم ) ، يعني أنهم سُقوط بين يديه ، وكذلك لُبِجَ به بالجيم مثل : لُبِط سَواء . وسُئل النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن الشهداء فقال : ( أولئك يَتلبّطُون في الغُرَف العُلَل من الجنة في النّعيم ) ، أي : يتمرّغون ويَضْطَجعون . ويقال : يتصرّعون . ويقال : فلان يتَلبّط في النعيم ، أي : يتمرغ فيه .
أبو عبيد عن أبي عمرو : اللَّبَطةُ والكَلطَةُ : عَدْوُ الأَقْزَل : ثعلب عن الفراء قال : اللَّبَطةُ : أن يَضرب البعيرُ بيديه ، وفي الحديث : أن عائشة كانت تضرب اليتيم حتى يَتَلَبّط ، أي : يَتصرعُ مُسبِطاً على الأرض ، أي : ممتداً . والْتَبَطَ البعيرُ يَلْتبط التباطاً : إذا عدا في وَثْب . وقال الرّاجز :
ما زلتُ أسعَى معهم وأَلْتَبِطْ
وقال ابن الأعرابي : اللَّبْطُ : التَّقلُّب في الرياض ، وفي حديث ماعز : أنه ليتلبَّط في رياض الجنة بعدما رُجم ، أي : يتمرّغ فيها . قال النبي عليه السلام فيه بعدما رجم .
بطل : أبو عبيد عن الأحمر : بَطَلٌ بَيِّنُ البَطالة والبُطولة . وبطّالٌ بيِّنُ البِطَالة .
شَمِر : بَطّالٌ بينَ البَطالة والبِطالة . وبَطُلَ البَطالة . وبَطَل الأجِيرُ يَبْطُل بِطَالة . وفي الباطل أيضاً : بطَل الشيءُ يبطل بطالة .
قال : وقال أبو خَيْرَة : إنّما سُمّيَ البَطَلُ بطلاً لأنه يُبْطل العظائمَ بسيْفه فيُبَهْرِجها . وقال غيره : سُمِّيَ : بطلاً لأن الأشداء يَبْطلون عنده . ويقال : الدِّماءُ تَبْطُل عنده ، فلا يُدرك عنده ثأر . وقال : البَطَلَة : السَّحَرة ، وجاء في الحديث : ( ولا تستطيعه البَطَلة ) .
الليث : أبطلتُ الشَّيءَ جعلتُه باطلاً . وأبْطَل فلان : جاء بكذب وادْعَى باطلاً . والتَّبَطُّلُ : فعلُ البَطالة ، وهو اتباع اللَّهْو والجهالة . وبَطَل الشيءُ بُطْلاً فهو باطل ، وجمع البَطل أبطال وجمعُ الباطل بواطل وأباطيل جمع أبطولة .
طبل : قال الليث : الطَّبْلُ معروفٌ ، وفعلُه التَّطبيل ، وحِرْفتُه الطِّبَالة . ويجوز : طَبَل يَطْبُل ، وهو ذو الوجه الواحد والوجهين .
أبو العباس عن ابن الأعرابي . قال : الطَّبْلُ : الرَّبْعة للطِّيب . والطَّبْلُ : سَلّةُ الطعام والطَّبْلُ : ثيابٌ عليها صُورةُ الطَّبْل تسمَّى الطَّبْليَّة . ويقال لها : أرِيَه الطَّبْل ، تُحمل من مصر ، وقال أَبو النَّجم :
مِن ذِكر أيامٍ ورَسمِ ضاحِي
كالطَّبل في مُخْتَلَف الرِّياحِ
وقال ابن الأعرابي : الطَّبْلُ : الخَزَاجُ ، ومنه قولهم : فلانٌ يُحِب الطَّبْليَّة ، أي : يُحبّ دراهمَ الخَراج بلا تَعبٍ .
أبو عبيد عن أصحابه : ما أدري أيُّ الطَّبْل هو ؟ وأيُّ الطَّبْنِ هو ؟ معناه : ما أدري أيُّ الناس هو وقال الراجز :
سَتَعْلَمُونَ مَن خيارُ الطَّبْل
سلمة عن الفَرّاء : الطُّوبالة : النعجة ، وأنشد لطرفة :
نَعَانِي حَنَانة طُوبالةً
تَسُف يبيساً من العِشْرِق
نصب طوبالة على الذَّم له كأنه قال : أعني طوبالة .

##### Türkçe

ط ل ب
**طلب** ، **طبل** ، **لبط** ، **بلط** ، **بطل** : kullanımdadır.

**طلب** : **الليث** dedi: **الطلَبُ**: şeyin bulunmasını denemek ve onu almak. **والطِّلْبَةُ**: senin için bir başkasının yanında bulunan, onunla kendisinden talepte bulunduğun hak. **والمُطَالَبَةُ**: bir insandan, onun yanında senin için olan bir hak ile talepte bulunmandır; ondan talepte bulunmayı ve onunla onu istemeyi sürdürürsün. Hevâ babında galip olan: **الطِّلابُ**. **والتّطَلُّبُ**: bazı yerlerden bir mühlet içinde istemektir.

**أبو عبيد**’den, **أبي عبيدة**’den: **أطليتُ الرجل**: ona, istediği şeyi verdim. **وأطلبته**: onu, benden istemeye mecbur ettim. **ذو الرُّمة** dedi ki:
أضلّه رَاعياً كلْبِيَّةً صَدَرَا
عن مُطْلَبٍ قارِبٍ وُرّادُه عُصَب
Der ki: su onlardan uzaklaştı; nihayet onları onu istemeye mecbur etti.

**الليث** dedi: **كلأٌ مُطْلِبٌ**: talebi uzak olan (otlak).
Ve otlak bazen **أطلب** olur: uzaklaşır; kavim onu ister.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **الطَّلَبَة**: insanlardan topluluk. **والطُّلْبَة**: uzak sefer. **وطَلِب**: tâbi oldu/izlediği zaman. **وطَلِب**: uzaklaştığı zaman.

Başkası dedi: **بئْرٌ طلُوب**: suyu uzak olan; **وآبارٌ طُلُب**. **والمطلِّبُ**: aslı **مُتَطلب** olan bir isimdir; sonra **التّاء** **الطاء**’a idgam edildi ve şeddelendi; böylece **مطَّلب** denildi.

**ابن الأعرابي** dedi: **ماءٌ قاصدٌ كلؤه**: otu yakın olan su. **وماء مُطْلِبٌ كلؤه بعيد**: otu uzak olan su.

**أبو وجزة** dedi:
عالجتُها طُلباً هناك نزاحَا

**ومطلُوب**: bir beldenin adıdır. Ve denir: **طالب** ve **طلَبَ**; denildiği gibi: **خادِم** ve **خَدَم**.

**بلط** : **شَمِرَ**: **البَلاَطُ**: yer/zemin. Ondan dolayı denir: **بالطناهم**; yani: onları yerde konakladık. **رُؤبة** dedi ki:
لو أحلبَتْ حلائبُ الفُسطاط
عليه ألقاهُنّ بالبَلاَط

**أبو عُبَيد** dedi: **البلاطُ**: döşenmiş taşlar. Denir: **دارٌ مُبَلّطةٌ**; tuğla yahut taş ile.

**الليث** dedi: denir: **بلَطَنا الدّار فهي مبلوطةٌ**: onu tuğla yahut taş ile döşediğin zaman. Dedi: **والبَلُّوط**: yenilen ve kabuğuyla tabaklanan bir ağacın meyvesi.

Dedi: **والتّبليط** Irakçadır: o, insanın kulağının dalını, işaret parmağının ucu ile acıtacak bir vuruşla vurmaktır; dersin: **بلّطتُ أذنه تبليطاً**. Dedi: **وأبلَط المطرُ الأرض**: onun **بلاط**’ına isabet ettiği zaman; o da, yürüyüşü üzerinde ne toprak ne de toz görmemen demektir. **رؤبة** dedi ki:
يَأوي إلى بَلاطِ جَوْفٍ مُبْلَط
Dedi: **وبلاط الأرض**: cem‘ olmaksızın, sertliğin son noktasıdır. Denir: falan kimse yerin **بلاط**’ına yapıştı.

**أبو عُبيد**’den, **الكسائي**’den: **أُبلط** oldu adam; o da **مُبْلَط**tır.

**أبو زيد** dedi: **أبْلط فهو مُبْلط**: malı azaldığı zaman.

**أبو الهيثم** dedi: **أبلَط**: iflas ettiği zaman. Böylece **بالبَلاَط**’a yapıştı.

**امرؤ القيس** dedi:
نزلتُ على عَمْرو بن دَرْمَاءَ بلطةً
فيا كُرْم ما جَار ويا كُرْمَ ما مَحَلّ
Dedi: “Ne yüce komşu!” demek istedi; taaccüb üzere. İnsanlar **( بلطة )** hakkında ihtilaf ettiler: bazısı dedi ki: bununla “**بُلطةً** olarak, yani bir müddet ve bir zaman” Amr b. Dirmâ’ üzerine konakladım demek ister.

Diğerleri dedi ki: **بلطه** ile, evinin taşla döşenmiş, **البلاط** denilen (ev) olmasını kastetti.

Bazısı dedi ki: **بلطة**: yani iflas etmiş olarak.

Bazısı dedi ki: **بلطة**: Taybe’nin iki dağı içinde, inciri ve üzümü çok olan bir köydür.

**الفراء** dedi: **أبلطني فلان إبلاطاً** ve **أحجاني إحجاءً**: sana ısrar edip seni bıktırıncaya ve usandırıncaya kadar (bunu) yaptığı zaman.

**اللَّحياني** dedi: **أبلطه اللِّصُّ إبلاطاً**: ona hiçbir şey bırakmadığı zaman.

**الأصمعي** dedi: **المبالَطة**: mücahede/çetin uğraş. “İndi de onunla **بالطْه**”; yani: onunla mücadele etti. Ve “falan senin için **مبالِطٌ**tır”; yani: işinin düzelmesi hususunda gayretlidir. Şu beyit okundu:
فَهْو لَهُنْ حَابلٌ وفارطُ
أن وَرَدَتْ وما دِرٌّ ولاَ بَطُ
لحوضها وماتح مُبالِطُ

Ve denir: **تبالَطُوا بالسيوف**: kılıçlarla ayakta çarpıştıkları zaman; binekli olduklarında **تبالطوا** denmez.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **البُلُطُ**: ordudan kaçanlar. **والبُلْطُ**: arsızlar. Ve sûfîlerden kılıktan kılığa girenler. Dedi: **والبَلْطُ**: **الطاية**’yi sıvamak; o da, üzerinde **سُميط** bulunduğu zaman satıhtır; o da küçük duvardır.

**لبط** : **الليث** dedi: **لَبَط فلان بفلان الأرضَ لَبْطاً**: onu şiddetli bir devirmeyle yere serdiği zaman. **ولُبط بفلان**: göz değmesi yahut humma sebebiyle yere serildiği zaman. Hadiste: Âmir b. Ebî Rebîa, Sehl b. Huneyf’i yıkanırken gördü de ona nazar etti; bunun üzerine onunla **فلُبِط به** oldu; artık akletmiyordu. Şöyle demişti, onu gördüğünde: “Bugün gibi bir şey ve saklı bir derinin (böylesini) görmedim.” Bunun üzerine Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) nazar eden Âmir b. Ebî Rebîa’ya, onun için uzuvlarını yıkamasını emretti; suyu topladı, sonra Sehl’in başına döktü; böylece kafile ile birlikte gitti. **أبو عبيد** dedi: onun sözü **لُبِط به**: yani yere serildi. Denir: **لبِط بالرجل يُلْبَط لَبْطاً**: düştüğü zaman. Ondan da Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisi: **( أنه خرج وقريشٌ مَلْبُوطٌ بهم )**; yani onlar onun önünde düşmüşlerdir. Ve yine **لُبِجَ به** **بالجيم** ile, **لُبِط** gibi aynıdır. Nebî’ye ( صلى الله عليه وسلم ) şehitler hakkında soruldu da dedi ki: **( أولئك يَتلبّطُون في الغُرَف العُلَل من الجنة في النّعيم )**; yani yuvarlanırlar ve uzanırlar. Ve denir: birbirlerini devirirler. Ve denir: falan nimet içinde **يتَلبّط** eder; yani onun içinde yuvarlanır.

**أبو عبيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **اللَّبَطةُ** ve **الكَلطَةُ**: **الأَقْزَل**’in koşmasıdır. **ثعلب**’den, **الفراء**’dan dedi ki: **اللَّبَطةُ**: devenin iki eliyle vurmasıdır. Hadiste: Âişe yetime vururdu; ta ki **يَتَلَبّط** edinceye kadar; yani yere serilmiş olarak debelenir; yani yere uzanmış. Ve deve **الْتَبَطَ** eder, **يَلْتبط التباطاً**: sıçrayarak koştuğu zaman. **الرّاجز** dedi ki:
ما زلتُ أسعَى معهم وأَلْتَبِطْ

**ابن الأعرابي** dedi: **اللَّبْطُ**: çayırlarda yuvarlanmadır. Mâiz hadîsinde: recmedildikten sonra cennet çayırlarında **ليتلبَّط** eder; yani orada yuvarlanır. Nebî عليه السلام, recmedildikten sonra onun hakkında (bunu) dedi.

**بطل** : **أبو عبيد**’den, **الأحمر**’den: **بَطَلٌ**; **البَطالة** ve **البُطولة**’si açık olan. **وبطّالٌ**; **البِطَالة**’si açık olan.

**شَمِر**: **بَطّالٌ**; **البَطالة** ve **البِطالة**’si açık olan. Ve **بَطُلَ**: **البَطالة** (yaptı). Ve **بَطَل الأجِيرُ يَبْطُل بِطَالة**. Ve **الباطل**’de de: **بطَل الشيءُ يبطل بطالة**.

Dedi: **أبو خَيْرَة** dedi: **البَطَلُ** ancak, kılıcıyla büyük işleri **يُبْطل** ettiği, onları geçersiz kıldığı için **بطلاً** diye adlandırıldı. Başkası dedi: güçlüler onun yanında **يَبْطلون** olduğu için **بطلاً** diye adlandırıldı. Ve denir: kanlar onun yanında **تَبْطُل**; böylece onun yanında öç alınmaz. Dedi: **البَطَلَة**: sihirbazlardır. Ve hadiste geldi: **( ولا تستطيعه البَطَلة )**.

**الليث**: **أبطلتُ الشَّيءَ**: onu bâtıl kıldım. Ve falan **أبْطَل**: yalanla geldi ve bâtıl iddia etti. **والتَّبَطُّلُ**: **البَطالة** fiilidir; o da eğlenceyi ve cehaleti izlemektir. Ve **بَطَل الشيءُ بُطْلاً فهو باطل**. **البَطل**’ın çoğulu **أبطال**; **الباطل**’ın çoğulu **بواطل**; ve **أباطيل** ise **أبطولة**’nin çoğuludur.

**طبل** : **الليث** dedi: **الطَّبْلُ** bilinen (şey)dir. Fiili **التَّطبيل**’dir. Mesleği **الطِّبَالة**’dır. Ve caizdir: **طَبَل يَطْبُل**; o, tek yüzlü ve iki yüzlü olandır.

**أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابي**’den. Dedi: **الطَّبْلُ**: güzel koku için **الرَّبْعة**. Ve **الطَّبْلُ**: yiyecek sepeti. Ve **الطَّبْلُ**: üzerinde **الطَّبْل** sûreti bulunan elbiseler; **الطَّبْليَّة** diye adlandırılır. Ve ona denir: **أرِيَه الطَّبْل**; Mısır’dan taşınır. **أَبو النَّجم** dedi ki:
مِن ذِكر أيامٍ ورَسمِ ضاحِي
كالطَّبل في مُخْتَلَف الرِّياحِ

**ابن الأعرابي** dedi: **الطَّبْلُ**: **الخَزَاجُ**. Ondan da onların sözü: falan **الطَّبْليَّة**’yi sever; yani yorgunluk olmaksızın haraç dirhemlerini sever.

**أبو عبيد**’den, ashabından: **ما أدري أيُّ الطَّبْل هو ؟ وأيُّ الطَّبْنِ هو ؟** manası: hangi insan olduğunu bilmiyorum. **الراجز** dedi ki:
سَتَعْلَمُونَ مَن خيارُ الطَّبْل

**سلمة**’den, **الفَرّاء**’dan: **الطُّوبالة**: dişi koyun. Ve **طرفة**’den şu beyit okundu:
نَعَانِي حَنَانة طُوبالةً
تَسُف يبيساً من العِشْرِق
**طوبالة**’yi zem için nasbetti; sanki “**أعني طوبالة**” demiş gibi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والطاء وما يثلثهما)
(بطغ) الباء والطاء والغين ([1]) أصلٌ واحد، وهو التلطُّخ بالشيء. قال الراجز([2]):
* لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ *
(بطل) الباء والطاء واللام أصلٌ واحد، وهو ذَهاب الشيء وقِلَّة مُكثه ولُبْثه. يقال بَطَلَ الشيءُ يَبطُل بُطْلاً وبُطُولاً. وسُمِّي الشيطانُ الباطلَ لأنه لا حقيقةَ لأفعاله، وكلُّ شيءٍ منه فلا مَرْجُوعَ لـه ولا مُعَوَّلَ عليه. والبَطَل الشُّجاع. قال اصحب هذا القياس ([3]) سُمّي بذلك لأنه يُعرِّض نَفْسَه للمتالف. وهو صحيحٌ، يقال: *بَطَلٌ بيِّنُ البُطولة والبَطالة. وقد قالوا: امرأةٌ بَطَلَةٌ. فأمّا قولهم في المَثَل: "مُكرَهٌ أخوكَ لا بَطَل" فقد اختُلِفَ فيه. قال قوم: المثل لجَرْول ابن نَهْشلِ بن دارم، وكان جباناً ذا خَلْقٍ كامل، وأنَّ حَيّاً من العرب غَزَا بني دارم فاقتَتَلُوا هم وبنُو دارمٍ قتالاً شديداً، حتى كثُرتِ القَتْلى، وجاء جَرْوَلٌ فرأى رجلاً يَسُوقُ ظعِينةً فلما رآه الرّجل خَشِيهُ لكمالِ خَلْقِه، وهو لا يعرفه، فقال جَرول: "أنا جَرْوَل بنُ نَهشَل، في الحَسَب المُرَفَّل([4])"، فعطَفَ عليه الرّجلُ وأخذَهُ وكَتفَه وهو يقول:
إذا ما رأيت امرأً في الوغى  *** فذكِّرْ بنفسك يا جرولُ
حتى انتهى به إلى قائِد الجيش، وقد كان عَرفَ جُبْنَ جرول، فقال: يا جَرْولُ، ما عَهدْناك تُقاتل الأبطال، وتُحبُّ النِّزال! فقال جرول: "مُكرَهٌ أخُوكَ لا بَطَلٌ".
وقال قوم: بل المَثل لِبَيْهَس، وقد ذكر حديثُه في غير هذا الباب بطُوله.
ويقال رجل بطَّالٌ بيِّن البَطالة.وذَهَبَ دمُه بُطْلاً، أي هَدَرا.
(بطن) الباء والطاء والنون أصلٌ واحدٌ لا يكاد يُخْلِف، وهو إنْسِيُّ الشيءِ والمقُبْلِ مِنه. فالبطن خِلافُ الظهر. تقول بَطَنْتُ الرّجلَ إذا ضربْتَ بَطنَه. قال بعضهم:
* إذا ضَرَبْتَ مُوقَراً فابْطُنْ لَهُ([5]) *
وباطِنُ الأمْرِ دَُِخْلَته، خلافُ ظاهِرِه. والله تعالى هو الباطنُ؛ لأنه بَطَن الأشياءَ خُبْراً. تقول: بطَنْتُ هذا الأمْرَ، إذا عرفْتَ باطنَه. والبَطِين: الرّجُل العظيم البَطْن. والمَبْطُون العَليل البَطْن. والمِبْطان: الكثيرُ الأكْل. والمُبْطِن الخَميصُ البَطْن. والبُطْنانُ بُطْنانُ القُذَذ. والبَطنُ من العرب دونَ القَبيلة. والبُطَيْنُ نجْمٌ، يقال إنه بطْنُ الحَمَل([6]).والبِطان بِطان الرَّحْل، وهو حِزامهُ، وذلك أنه يلي البَطنَ.
ومن هذا الباب قولُهم لِدُخَلاء الرّجُل الذين يَبْطُنُون أمْرَه: هم بِطانَتُه. قال الله تعالى: ﴿لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ﴾ [آل عمران 118]. ويقال تبطَّنْتُ الكَلأَ، إذا جَوَّلْتَ فيه. قال:
قَدْ تَبَطَّنْتُ وتَحْتي جَسْرَةٌ *** حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ([7])(بطأ) الباء والطاء والهمزة أصلٌ واحد وهو البُطْء في الأمر. أبطأ إبطاءً وبُطْأً([8])، ورجلٌ بَطِيءٌ وقومٌ بِطَاءٌ. قال:
ومبثوثةٍ بَثَّ الدّبا مُسَبْطرة  *** رددت على بِطَائها من سِراعِها
(بطح) الباء والطاء والحاء أصلٌ واحد، وهو تبسُّطُ الشيءِ وامتدادُه. قال الخليل: البَطْحُ من قولك بَطَحَه على وَجْهه بَطْحاً. والبطحاء: مَسِيلٌ فيه دُقاق الحَصَى، فإذا اتَّسع وعَرُض سُمّي أبطَح. قال ذو الرُّمَّة:
كأنَّ البُرَى والعَاجَ عِيجَتْ مُتُونها *** على عُشَرٍ نَهَّى به السَّيْلَ أَبطَحُ([9])وقال في التبطح:
إذا تَبَطَّحْنَ على المَحامِلِ  *** تَبَطُّحَ البَطِّ بجَنْبِ السَّاحلِ([10])وتبطَّح السَّيْلُ إذا سالَ سَيْلاً عريضاً. قال ذو الرُّمّة:
ولا زَالَ مِنْ نَوْءِ السِّماكِ عليكُما *** ونوء الزُّبانَى وابِلٌ متبطِّحُ([11])قال ابنُ الأعرابي: الأبطح أَثرُ السَّيل واسعاً كان أو ضيِّقاً، والجمع أباطح.
قال أهلُ العربيّة: [جُمِعَ] جَمْعَ الأسماء التي جاءت على أفعل، نحو الأحامد والأساود، وذلك لغلبته على المعنى، حتى صار كالاسم. قال الخليل: البَطيحة ما بين واسط والبَصْرة ماءٌ مستَنْقِعٌ لا يُرى طَرَفاه من سَعَتِه، وهو مَغِيض دِجلَة والفُرات([12]). وبَطْحاءُ مَكَّة مِنْ هذا. قال الدّرَيديّ: قُريش البِطاح الذين يَنزِلُون بَطحاءَ مكَّة، وقُريشُ الظَّواهِرِ الذين يَنْزِلون ما حَوْلَ مَكَّة. قال:
فلو شَهِدَتْني مِن قُريشٍ عِصابةٌ *** قُريشِ البِطاحِ لا قُريشِ الظَّواهِرِ([13])قال: فيُسمَّى التُّراب البَطْحاء، يُقال دَعَا ببَطحا قشرها([14]). وأنشدَ:
شَرَّابَة لِلَبَنِ اللِّقاحِ *** حَلاَّلة بجَرَعِ البِطاحِ
قال الفرّاء: ما بيني وبينَه إلاّ بَطْحَة، يريد قامة الرّجُل، فما كان بينَك وبينَه في الأرض قيل بَطْحة، وما كان بينَك وبينه في شيءٍ مرتفع فهو قامة. والبُطاح مَرَضٌ شَبيهٌ([15]) بالبِرْسام وليس* به؛ يقال هو مَبْطُوحٌ.
(بطخ) الباء والطاء والخاء كلمةٌ واحدة، وهو البِطِّيخ وما أُرَاها أصلاً، لأنّها مقلوبة من الطِّـبِّيخ([16])، وهذا أَقْيَس وأحْسَن اطراداً. وقد كتب في بابه.
(بطر) الباء والطاء والراء أصلٌ واحد وهو الشَّقُّ. وسُمّي البيطار لذلك. ويقال له أيضاً المُبَيْطِر. قال النَّابغة:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها  *** شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ([17])فالعضَدُ داءٌ يأخُذُ في العَضُد.
ويُحمَل عليها البَطَر، وهو تجاوُزُ الحَدِّ في المَرَح.
وأما قولهم: ذهب دَمُه بَِطْراً، فقد يجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل، ويمكن أن يقال إنّه شقَّ مَجْراه شقّاً فذهب، وذلك إذا أُهْدِر.
(بطش) الباء والطاء والشين أصلٌ واحد، وهو أخذ الشيء بقَهْر وغَلبةٍ وقُوّة. قال الله تعالى: ﴿إنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ﴾ [البروج 12]. ويَدٌ باطشة.
---------------------
([1]) في الأصل: "بطع، الباء والطاء والعين"، صوابهما بالغين.
([2]) هو رؤبة بن العجاج. انظر ديوانه 98 واللسان (بطغ، دبق). وروايته في الديوان واللسان (بدغ): "لم يبدغ".
([3]) كذا وردت هذه العبارة.
([4]) الترفيل: التسويد والتعظيم. وفي الأصل: "المرقل" بالقاف، تحريف.
([5]) بعده كما في اللسان (16: 199):
تحت قصيراه ودون الجله  *** فإن أن تبطنه خير لـه
          يقول: إذا ضربت بعيرا موقرا بحمله فاضربه في موضع لا يضره، مثل بطنه.
([6]) الحمل: نجوم على صورة الحمل. وفي الأصل: "الجمل"، تحريف.
([7]) البيت للبيد في ديوانه 11 طبع فينا سنة 1881. وعجزه في اللسان (فتل). والكلمة الأولى من البيت ساقطة في الأصل.
([8]) في الجمهرة: "أبطأ يبطئ إبطاء، والاسم البطء يا هذا".
([9]) البيت في ديوان ذي الرمة 81.
([10]) البيتان في اللسان (بطح).
([11]) البيت في الديوان 77 واللسان (بطح). والزبانى: واحد زبانيا العقرب، وهما كوكبان مفترقان يسقطان في زمان الصيف. وفي اللسان والديوان "ونوء الثريا". وانظر الأزمنة والأمكنة
(1: 193-311). وقبل البيت وهو مطلع القصيدة:
أمنزلتي مي سلام عليكما  *** على النأي والنائي يود وينصح
([12]) مثله في اللسان. وزاد "وكذلك مغايض ما بين بصرة والأهواز".
([13]) البيت في اللسان (بطح) والجمهرة (1: 225)، وقد نسب في معجم البلدان (2: 213) إلى ذكوان مولى مالك الدار.
([14]) كذا وردت هذه العبارة.
([15]) في الأصل: "تنبيه".
([16]) في اللسان: "والطبيخ بلغة أهل الحجاز البطيخ، وقيده أبو بكر بفتح الطاء".
([17]) في الأصل: "الفريسة"، صوابه في الديوان 20 واللسان (عضد، بطر) وما سيأتي في (عضد).
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الطاء** ve onların üçlü kılındığı şeyler)

(**بطغ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الغين** ([1]) tek bir asıldır; o da bir şeyle bulaşmaktır. **الراجز**([2]) dedi ki:
* **لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ** *

(**بطل**) **الباء** ve **الطاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da şeyin gitmesi ve onun kalışının ve duruşunun azlığıdır. Denir: **بَطَلَ** şey **يَبطُل** **بُطْلاً** ve **بُطُولاً**. Ve şeytan **الباطل** diye adlandırıldı; çünkü onun fiillerinin hakikati yoktur; ondan olan her şey için de ona dönüş yoktur ve ona dayanılmaz. Ve **البَطَل** yiğittir. Dedi: bu kıyası sahiplen ([3]); bununla adlandırıldı, çünkü nefsini helâklere maruz bırakır. Ve o sahihtir; denir: * **بَطَلٌ** açık **البُطولة** ve **البَطالة** sahibidir. Ve demişlerdir: kadın **بَطَلَةٌ**. Şu hâlde onların meseldeki sözlerine gelince: “**مُكرَهٌ أخوكَ لا بَطَل**” onda ihtilâf edilmiştir. Bir kavim dedi: mesel **جَرْول** ibn **نَهْشلِ** ibn **دارم**’ındır; ve o korkaktı, tam bir yaratılış sahibi idi; ve Araplardan bir hayy **بني دارم**’e gazâ etti de onlar ve **بنُو دارمٍ** şiddetli bir savaşla çarpıştılar; nihayet öldürülenler çoğaldı; ve **جَرْوَلٌ** geldi de bir adamın bir **ظعِينةً** sevk ettiğini gördü; adam onu görünce, yaratılışının tamlığından dolayı ondan korktu, hâlbuki onu tanımıyordu; bunun üzerine **جَرول** dedi: “Ben **جَرْوَل بنُ نَهشَل**’im, soylulukta **المُرَفَّل**([4])”; adam ona yöneldi ve onu aldı ve onu bağladı, şöyle derken:
إذا ما رأيت امرأً في الوغى  *** فذكِّرْ بنفسك يا جرولُ
Nihayet onu ordunun kumandanına götürdü; o, **جرول**’ün korkaklığını bilmişti; dedi ki: Ey **جَرْولُ**! seni kahramanlarla çarpışır ve dövüşmeyi sever görmemiştik! **جرول** dedi: “**مُكرَهٌ أخُوكَ لا بَطَلٌ**”.
Bir kavim dedi: bilakis mesel **بَيْهَس**’indir; onun haberi bu babın dışında uzun uzadıya zikredilmiştir.
Ve denir: adam **بطَّالٌ** açık **البَطالة** sahibidir. Ve kanı **بُطْلاً** gitti; yani heder.

(**بطن**) **الباء** ve **الطاء** ve **النون** tek bir asıldır; neredeyse ayrılmaz; o da şeyin içi ve ondan öne gelen kısımdır. Öyleyse **البطن** sırtın zıddıdır. Dersin: **بَطَنْتُ** adamı; karnına vurduğun zaman. Bazıları dedi ki:
* إذا ضَرَبْتَ مُوقَراً فابْطُنْ لَهُ([5]) *
Ve işin **باطِنُ**’i onun iç yüzüdür; onun **ظاهِرِ**’inin zıddı. Ve yüce Allah **الباطنُ**’dır; çünkü şeyleri haberce içten kuşatmıştır. Dersin: **بطَنْتُ** bu işi; onun iç yüzünü bildiğin zaman. Ve **البَطِين**: karnı büyük adam. Ve **المَبْطُون**: karın hastası. Ve **المِبْطان**: çok yiyen. Ve **المُبْطِن**: karnı çekik olan. Ve **البُطْنانُ**: **القُذَذ**’in **بُطْنانُ**’ı. Ve **البَطنُ** Araplardan kabileden aşağı olan (kol)dur. Ve **البُطَيْنُ** bir yıldızdır; denir ki o **الحَمَل**’in([6]) karnıdır. Ve **البِطان**: semerin **بِطان**’ı; o onun kuşağıdır; çünkü o karna bitişiktir.
Ve bu babdandır: adamın işinin içine giren, onun işini içten bilen kimselere onların **بِطانَتُه** demeleri. Allah تعالى dedi ki: ﴿لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ﴾ [آل عمران 118]. Ve denir: **تبطَّنْتُ** otu; onun içinde dolaştığın zaman. Dedi ki:
قَدْ تَبَطَّنْتُ وتَحْتي جَسْرَةٌ *** حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ([7])

(**بطأ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da işte yavaşlıktır. **أبطأ** **إبطاءً** ve **بُطْأً**([8]); ve adam **بَطِيءٌ**, kavim **بِطَاءٌ**. Dedi ki:
ومبثوثةٍ بَثَّ الدّبا مُسَبْطرة  *** رددت على بِطَائها من سِراعِها

(**بطح**) **الباء** ve **الطاء** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin yayılıp düzleşmesi ve uzanmasıdır. **الخليل** dedi: **البَطْحُ** senin “onu yüzüstü yatırdı” sözünden, **بَطَحَه** onu yüzü üzerine **بَطْحاً**. Ve **البطحاء**: içinde küçük çakıl bulunan bir akıntı yatağıdır; genişleyip enine yayıldığında **أبطَح** diye adlandırılır. **ذو الرُّمَّة** dedi:
كأنَّ البُرَى والعَاجَ عِيجَتْ مُتُونها *** على عُشَرٍ نَهَّى به السَّيْلَ أَبطَحُ([9])
Ve **التبطح** hakkında dedi:
إذا تَبَطَّحْنَ على المَحامِلِ  *** تَبَطُّحَ البَطِّ بجَنْبِ السَّاحلِ([10])
Ve sel **تبطَّح** eder; geniş bir akışla aktığı zaman. **ذو الرُّمّة** dedi:
ولا زَالَ مِنْ نَوْءِ السِّماكِ عليكُما *** ونوء الزُّبانَى وابِلٌ متبطِّحُ([11])
**ابنُ الأعرابي** dedi: **الأبطح** selin izi; geniş de olsa dar da olsa; çoğulu **أباطح**.
Arap dili ehli dedi: [toplandı] **أفعل** üzere gelen isimlerin cem‘i gibi; **الأحامد** ve **الأساود** gibi; bu, manaya galebesinden dolayıdır; nihayet isim gibi oldu. **الخليل** dedi: **البَطيحة** **واسط** ile **البَصْرة** arasında, genişliğinden iki ucu görülmeyen, birikmiş sudur; **دِجلَة** ve **الفُرات**’ın([12]) çekildiği yerdir. Ve **بَطْحاءُ مَكَّة** bundandır. **الدّرَيديّ** dedi: **قُريش البِطاح**: **بَطحاءَ مكَّة**’ye inenlerdir; ve **قُريشُ الظَّواهِرِ**: Mekke’nin çevresine inenlerdir. Dedi ki:
فلو شَهِدَتْني مِن قُريشٍ عِصابةٌ *** قُريشِ البِطاحِ لا قُريشِ الظَّواهِرِ([13])
Dedi: toprağa **البَطْحاء** denir; denir: **دَعَا ببَطحا قشرها**([14]). Ve inşad etti:
شَرَّابَة لِلَبَنِ اللِّقاحِ *** حَلاَّلة بجَرَعِ البِطاحِ
**الفرّاء** dedi: benimle onun arasında ancak bir **بَطْحَة** var; adamın boyunu kasteder; seninle onun arasında yerde olan şeye **بَطْحة** denir; seninle onun arasında yüksek bir şeyde olan ise **قامة**’dır. Ve **البُطاح** **البِرْسام**’a benzeyen bir hastalıktır([15]); fakat o değildir; denir: o **مَبْطُوحٌ**’tur.

(**بطخ**) **الباء** ve **الطاء** ve **الخاء** tek bir kelimedir; o da **البِطِّيخ**’tir; ve onu bir asıl görmüyorum; çünkü o **الطِّـبِّيخ**’ten([16]) çevrilmiştir; ve bu daha kıyaslı ve daha güzel bir sürekliliktir. Onun babında yazılmıştır.

(**بطر**) **الباء** ve **الطاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da yarmadır. Ve **البيطار** bunun için adlandırıldı. Ve ona ayrıca **المُبَيْطِر** de denir. **النَّابغة** dedi:
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها  *** شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ([17])
Öyleyse **العَضَدُ**: **العَضُد**’da tutan bir hastalıktır.
Ve bunun üzerine **البَطَر** taşınır; o, sevinçte haddi aşmaktır.
Ve onların “kanı **بَطْراً** gitti” sözlerine gelince; asıldan şâz olması caizdir; ve denilebilir ki: mecrasını bir yarma ile yardı da gitti; bu, heder edildiği zamandır.

(**بطش**) **الباء** ve **الطاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da bir şeyi kahır ve galebe ve kuvvetle almaktır. Allah تعالى dedi ki: ﴿إنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ﴾ [البروج 12]. Ve **يَدٌ باطشة**.

---------------------
([1]) Asılda: “**بطع**، **الباء** ve **الطاء** ve **العين**”; doğrusu ikisi de **الغين** iledir.
([2]) O, **رؤبة بن العجاج**’dır. Divanına 98 ve **اللسان** (**بطغ**، **دبق**)’e bak. Divanda ve **اللسان**’da (**بدغ**) rivayeti: “**لم يبدغ**”.
([3]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([4]) **الترفيل**: efendileştirme ve yüceltme. Asılda: “**المرقل**” **القاف** ile; tahriftir.
([5]) Ondan sonra, **اللسان**’da (16: 199) olduğu gibi:
تحت قصيراه ودون الجله  *** فإن أن تبطنه خير لـه
          Diyor ki: yüküyle yüklü bir deveye vurduğunda, ona zarar vermeyen bir yere vur; karnı gibi.
([6]) **الحمل**: koç suretinde yıldızlardır. Asılda: “**الجمل**”; tahriftir.
([7]) Beyit **لبيد**’indir; divanında 11, 1881 yılında Viyana baskısı. Ve onun ikinci mısraı **اللسان**’da (**فتل**). Beytin ilk kelimesi asılda düşmüştür.
([8]) **الجمهرة**’de: “**أبطأ يبطئ إبطاء**، ve isim **البطء** ey sen”.
([9]) Beyit **ذو الرمة** divanında 81’dedir.
([10]) İki beyit **اللسان**’da (**بطح**).
([11]) Beyit divanda 77 ve **اللسان**’da (**بطح**). Ve **الزبانى**: akrebin **زبانيا**’sının biridir; ve onlar yaz zamanında batan, birbirinden ayrık iki yıldızdır. Ve **اللسان** ve divanda “**ونوء الثريا**”. Ve **الأزمنة والأمكنة**’ye bak (1: 193-311). Ve beyitten önce, o kasidenin matlaı:
أمنزلتي مي سلام عليكما  *** على النأي والنائي يود وينصح
([12]) Benzeri **اللسان**’dadır. Ve “ve aynı şekilde Basra ile Ahvaz arasındaki çekilme yerleri” ziyade etti.
([13]) Beyit **اللسان**’da (**بطح**) ve **الجمهرة**’de (1: 225); ve **معجم البلدان**’da (2: 213) **ذكوان**’a, **مالك الدار**’ın mevlâsına nisbet edilmiştir.
([14]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([15]) Asılda: “**تنبيه**”.
([16]) **اللسان**’da: “ve **الطبيخ** Hicaz ehlinin dilinde **البطيخ**’tir; ve onu **أبو بكر** **الطاء**’ın fethasıyla kayıtladı”.
([17]) Asılda: “**الفريسة**”; doğrusu divanda 20 ve **اللسان**’da (**عضد**، **بطر**) ve (**عضد**)’da gelecek olandır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الباطل: نقيض الحق، وهو ما لا ثبات له عند الفحص عنه، قال تعالى: ﴿ذلك بأن الله هو الحق وأن ما يدعون من دونه هو الباطل﴾ [الحج/62] وقد يقال ذلك في الاعتبار إلى المقال والفعال، يقال: بطل بطولا وبطلا وبططلانا، وأبطله غيره. قال عز وجل: ﴿وبطل ما كانوا يعملون﴾ [الأعراف/118]، وقال تعالى: ﴿لم تلبسون الحق بالباطل﴾ [آل عمران/71]، ويقال للمستقل عما يعود بنفع دنيوي أو أخروي: بطال، وهو ذو بطالة بالكسر.
وبطل دمه: إذا قتل ولم يحصل له ثأر ولا دية، وقيل للشجاع المتعرض للموت: بطل، تصورا لبطلان دمه، كما قال الشاعر:
*فقلت لها: لا تنكحيه فإنه **لأول بطل أن يلاقي مجمعا*
(البيت لتأبط شرا، وهو في ديوانه ص 112؛ والأغاني 18/217؛ وإيضاح الشعر للفارسي ص 449؛ وشرح الحماسة للتبريزي 2/26.
[استدراك] والرواية [لأول نصل] أي: يقتل بأول نصل، ولعله تصحف على المؤلف) فيكون فعلا بمعنى مفعول، أو لأنه يبطل دم المتعرض له بسوء، والأول أقرب.
وقد بطل الرجل بطولة، صار بطلا، وبطل: نسب إلى البطالة، ويقال: ذهب دمه بطلا أي: هدرا، والإبطال يقال في إفساد الشيء وإزالته، حقا كان ذلك الشيء أو باطلا، قال الله تعالى: ﴿ليحق الحق ويبطل الباطل﴾ [الأنفال/8]، وقد يقال فيمن يقول شيئا لا حقيقة له، نحو: ﴿ولئن جئتهم بآية ليقولن الذين كفروا إن أنتم إلا مبطلون﴾ [الروم/58]، وقوله تعالى: ﴿وخسر هنالك المبطلون﴾ [غافر/78] أي: الذين يبطلون الحق.

##### Türkçe

- **الباطل**: hakkın zıddı; o, hakkında araştırma yapıldığında kendisi için sebatı olmayan şeydir. Yüce Allah dedi ki: ﴿ذلك بأن الله هو الحق وأن ما يدعون من دونه هو الباطل﴾ [الحج/62]. Ve bu, söz ve fiil itibarıyla da söylenebilir. Denir: **بطل** **بطولا** ve **بطلا** ve **بططلانا**; ve başkası onu **أبطله**. Aziz ve Celil dedi ki: ﴿وبطل ما كانوا يعملون﴾ [الأعراف/118]. Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿لم تلبسون الحق بالباطل﴾ [آل عمران/71]. Ve dünyevî yahut uhrevî bir fayda ile geri dönen şeyden bağımsız olana: **بطال** denir; o, kesre ile **بطالة** sahibidir.

Ve **بطل دمه**: öldürüldüğü ve kendisi için ne kısas (intikam) ne de diyet elde edilmediği zaman. Ve ölüme maruz kalan yiğide: **بطل** denildi; kanının bâtıl olması tasavvur edilerek; şairin dediği gibi:
*فقلت لها: لا تنكحيه فإنه **لأول بطل أن يلاقي مجمعا*

(Beyit Teأبط شرا’nındır; divanında s. 112; ve el-Ağânî 18/217; ve el-Fârisî’nin İيضاح الشعر’inde s. 449; ve et-Tebrîzî’nin Şerhü’l-Hamâse’sinde 2/26.
[استدراك] ve rivayet [لأول نصل] yani: ilk ok ucu ile öldürülür; ve muhtemelen müellif üzerine tashif edilmiştir) böylece “mef‘ûl” mânasında “fâil” olur; yahut ona kötü bir şekilde maruz kalanın kanını bâtıl kıldığı için; birincisi daha yakındır.

Ve **بطل** adam **بطولة** ile: kahraman oldu. Ve **بطل**: **البطالة**’ye nisbet edildi. Ve denir: **ذهب دمه بطلا** yani: heder olarak. Ve **الإبطال**, bir şeyi bozmak ve onu gidermek hakkında söylenir; o şey hak da olsa bâtıl da olsa. Yüce Allah dedi ki: ﴿ليحق الحق ويبطل الباطل﴾ [الأنفال/8]. Ve hakikati olmayan bir şey söyleyen kimse hakkında da söylenebilir; şu gibi: ﴿ولئن جئتهم بآية ليقولن الذين كفروا إن أنتم إلا مبطلون﴾ [الروم/58]. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وخسر هنالك المبطلون﴾ [غافر/78] yani: hakkı bâtıl kılanlar.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ط ل
هـو باطـِلٌ بَيـّنُ البُطْلانِ‏.‏
وبَطّـالٌ بَيّن البِطالَةِ بالكسر‏.‏
وقد بطل بالفتح‏.‏
وبطل بين البطالة بالفتح وقـد بطـل بالضـم‏.‏
ويقـال‏:‏ لبطـل الرجـل هـذا فـي التعجـب مـن البطـل ولبطـل القـول هذا في التعجب من الباطل‏.‏
وقال فلان قولاً بطلاً وساق كلمات خطلاً من الخطل وأعوذ بالله من البطلة وهم الشياطين‏.‏
وأبطل فلان‏:‏ جاء بالباطل‏.‏
وجاء بالأضاليل والأباطيل‏.‏
ولقد تبطل ولدك وشر الفتيان المتبطل المتعطل‏.‏
وبطله فلان وكانت فلانة شجاعة بطلة‏.‏
وذهب دمه بطلاً‏.‏

##### Türkçe

ب ط ل
O, **باطـِلٌ**dür; **البُطْلانِ**ı apaçık olandır.
Ve **بَطّـالٌ**dır; kesre ile **البِطالَةِ**si apaçık olandır.
Ve (fiil) fetha ile **بطل** olmuştur.
Ve fetha ile **البطالة**si apaçık oldu; ve (fiil) damme ile **بطـل** oldu.
Ve denilir: “**لبطـل الرجـل هـذا**”; bu, **البطـل**den taaccüb içindir; ve “**لبطـل القـول هذا**”; bu, **الباطل**den taaccüb içindir.
Ve falan, **بطلاً** bir söz söyledi; ve **الخطل**dan **خطلاً** kelimeler sevk etti; ve ben Allah’a sığınırım **البطلة**den; onlar şeytanlardır.
Ve falan **أبطل** etti: **الباطل** ile geldi.
Ve **الأضاليل** ve **الأباطيل** ile geldi.
Ve andolsun, sen çocuğunu **تبطل** ettin; ve delikanlıların şerri, **المتبطل** olan, **المتعطل** olandır.
Ve falan onu **بطله** etti; ve falanca kadın, cesur **بطلة** idi.
Ve kanı **بطلاً** gitti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَطَل الشيءُ يَبْطُل بُطْلاً وبُطُولاً وبُطْلاناً: ذهب ضيَاعاً وخُسْراً، فهو باطل، وأَبْطَله هو. ويقال: ذهب دَمُه بُطْلاً أَي هَدَراً. وبَطِل في حديثه بَطَالة وأَبطل: هَزَل، والاسم البَطل. والباطل: نقيض الحق، والجمع أَباطيل، على غير قياس، كأَنه جمع إِبْطال أَو إِبْطِيل؛ هذا مذهب سيبويه؛ وفي التهذيب: ويجمع الباطل بواطل؛ قال أَبو حاتم: واحدة الأَباطيل أُبْطُولة؛ وقال ابن دريد: واحدتها إِبْطالة. ودَعْوى باطِلٌ وبَاطِلة؛ عن الزجاج. وأَبْطَل: جاء بالباطل؛ والبَطَلة: السَّحَرة، مأْخوذ منه، وقد جاء في الحديث: ولا تستطيعه البَصَلة؛ قيل: هم السَّحَرة. ورجل بَطَّال ذو باطل. وقالوا: باطل بَيِّن البُطُول. وتَبَطَّلوا بينهم: تداولوا الباطل؛ عن اللحياني. والتَّبَطُّل: فعل البَطَالة وهو اتباع اللهو والجَهالة. وقالوا: بينهم أُبْطُولة يَتَبَطَّلون بها أَي يقولونها ويتداولونها. وأَبْطَلت الشيءَ: جعلته باطلاً. وأَبْطل فلان: جاء بكذب وادَّعى باطلاً. وقوله تعالى: وما يبدئ الباطل وما يعيد؛ قال: الباطل هنا إِبليس أَراد ذو الباطل أَو صاحب الباطل، وهو إِبليس. وفي حديث الأَسود بن سَرِيع: كنت أُنشد النبي،صلى الله عليه وسلم، فلما دخل عمر قال: اسكت إِن عمر لا يحبُّ الباطل؛ قال ابن الأَثير: أَراد بالباطل صِناعَة الشعر واتخاذَه كَسْباً بالمدح والذم، فأَما ما كان يُنْشَدُه النبيُّ،صلى الله عليه وسلم، فليس من ذلك ولكنه خاف أَن لا يفرق الأَسود بينه وبين سائره فأَعلمه ذلك.
والبَطَل: الشجاع. وفي الحديث: شاكي السلاح بَطَل مُجَرَّب. ورجل بَطَل بَيِّن البَطالة والبُطولة: شُجَاع تَبْطُل جِرَاحته فلا يكتَرِثُ لها ولا تَبْطُل نَجَادته، وقيل: إِنما سُمّي بَطَلاً لأَنه يُبْطِل العظائم بسَيْفه فيُبَهْرجُها، وقيل: سمي بَطَلاً لأَن الأَشدّاءِ يَبْطُلُون عنده، وقيل: هو الذي تبطل عنده دماء الأَقران فلا يُدْرَك عنده ثَأْر من قوم أَبْطال، وبَطَّالٌ بَيِّن البَطالة والبِطالة. وقد بَطُل، بالضم، يَبْطُل بُطولة وبَطالة أَي صار شجاعاً وتَبَطَّل؛ قال أَبو كبير الهذلي: ذهَبَ الشَّبَابُ وفات منه ما مَضَى،
ونَضَا زُهَير كَرِيهَتِي وتَبطّلا
وجعله أَبو عبيد من المصادر التي لا أَفعال لها، وحكى ابن الأَعرابي بَطَّال بَيِّن البَطَالة، بالفتح، يعني به البَطَل. وامرأَة بَطَلة، والجمع بالأَلف والتاء، ولا يُكَسَّر على فِعَال لأَن مذكرها لم يُكَسَّر عليه. وبَطَل الأَجيرُ، بالفتح، يَبْطُل بَطالة وبِطالة أَي تَعَطَّل فهو بَطَّال.

##### Türkçe

**بَطَل** şey **يَبْطُل** **بُطْلاً** ve **بُطُولاً** ve **بُطْلاناً**: zayi olup gitti
ve hüsran olarak; o hâlde o **باطل**dir; onu da o **أَبْطَله**. Ve denilir: Kanı **بُطْلاً** gitti, yani heder olarak.
Ve konuşmasında **بَطِل** **بَطَالة** olarak ve **أَبطل**: şaka yaptı; ad **البَطل**dır. Ve **الْباطل**: **الحق**kın zıddı; çoğulu **أَباطيل**dir, kıyasa göre olmaksızın; sanki **إِبْطال** yahut **إِبْطِيل**in çoğuludur; bu Sîbeveyh’in mezhebidir; ve **التهذيب**’de: **الباطل** **بواطل** ile çoğul yapılır; Ebû Hâtim dedi: **الأَباطيل**in bir tanesi **أُبْطُولة**dur; İbn Düreyd dedi: onun bir tanesi **إِبْطالة**dir. Ve bir dava **باطِلٌ** ve **بَاطِلة**dir; Zeccâc’dan. Ve **أَبْطَل**: **بالباطل** ile geldi; ve **البَطَلة**: sihirbazlardır, ondan alınmıştır; ve hadiste gelmiştir: “ve onu **البَصَلة** yapamaz”; denildi: onlar sihirbazlardır. Ve bir adam **بَطَّال**: **باطل** sahibi. Ve dediler: apaçık **باطل** **البُطُول**. Ve aralarında **تَبَطَّلوا**: **الباطل**i tedavül ettiler; Lihyânî’den. Ve **التَّبَطُّل**: **البَطَالة** fiilidir; o da eğlence ve cehalete uymaktır. Ve dediler: aralarında, onunla **يَتَبَطَّلون** oldukları bir **أُبْطُولة** vardır; yani onu söylerler ve tedavül ederler. Ve **أَبْطَلت** şeyi: onu **باطلاً** kıldın. Ve falan **أَبْطل**: yalan ile geldi ve **باطلاً** iddia etti. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve **الباطل** ne başlatır ne de iade eder”; dedi: buradaki **الباطل** İblîs’tir; **ذو الباطل** yahut **صاحب الباطل** murad etti; o da İblîs’tir. Ve Esved b. Serî‘ hadîsinde: Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, şiir okuyordum; Ömer girince dedi ki: “Sus; şüphesiz Ömer **الباطل**i sevmez”; İbnü’l-Esîr dedi: **الباطل** ile şiir sanatını ve onu medih ve zemm ile kazanç edinmeyi murad etti; ama Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, dinlediği şey bundan değildir; fakat Esved’in onunla diğerleri arasında ayırt edememesinden korktu da ona bunu bildirdi.

Ve **البَطَل**: yiğittir. Ve hadiste: “Silahı kuşanmış, tecrübeli **بَطَل**.” Ve bir adam **بَطَل**: apaçık **البَطالة** ve **البُطولة** sahibi; yarası **تَبْطُل** olur da ona aldırmaz; ve yiğitliği **تَبْطُل** olmaz; ve denildi: ancak ona **بَطَلاً** adı verildi; çünkü kılıcıyla büyük işleri **يُبْطِل** eder de onları değersiz kılar; ve denildi: ona **بَطَلاً** adı verildi; çünkü şiddetliler onun yanında **يَبْطُلُون**; ve denildi: o, akranların kanlarının onun yanında boşa çıktığı kimsedir; böylece **أَبْطال** kavminden bir kavimden onun yanında bir öç alınamaz; ve **بَطَّالٌ**: apaçık **البَطالة** ve **البِطالة** sahibi. Ve **بَطُل** oldu, damme ile, **يَبْطُل** **بُطولة** ve **بَطالة** olarak; yani yiğit oldu; ve **تَبَطَّل**; Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
ذهَبَ الشَّبَابُ وفات منه ما مَضَى،
ونَضَا زُهَير كَرِيهَتِي وتَبطّلا
Ve Ebû Ubeyd onu, fiilleri olmayan masdarlardan kıldı; ve İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **بَطَّال** apaçık **البَطَالة** sahibi, fetha ile; bununla **البَطَل**i kasteder. Ve bir kadın **بَطَلة**; çoğulu elif ve tâ ile olur; ve **فِعَال** üzerine kırılmaz; çünkü müzekkeri onun üzerine kırılmamıştır.
Ve ücretli işçi **بَطَل** oldu, fetha ile, **يَبْطُل** **بَطالة** ve **بِطالة** olarak; yani işsiz kaldı; o hâlde o **بَطَّال**dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ط ل * * الباطِلُ * ضد الحق والجمع * أباطِيلُ * على غير قياس كأنهم جمعوا إبطيلا وقد * بَطَل * الشيء من باب دخل و * بُطْلا * أيضا بوزن صلح و * بُطْلاناً * بوزن طغيان و * البَطَلُ * الشجاع والمرأة بطلة وقد * بَطُل * الرجل من باب سهل وظرف أي صار شجاعا و * بَطَل * الأجير * يَبْطُل * بالضم * بَطَالةً * بالفتح أي تعطل فهو * بَطَّالٌ

##### Türkçe

* ب ط ل * **الباطِلُ**: hakkın zıddı; çoğulu **أباطِيلُ**dur; القياس üzere olmaksızın; sanki **إبطيلا**yı cem‘ etmişlerdir. Ve şey **بَطَل** oldu: “دخل” bâbından; ve **بُطْلا** da: “صلح” vezninde; ve **بُطْلاناً**: “طغيان” vezninde. Ve **البَطَلُ**: yiğit; kadın da بطلة’dir. Ve erkek **بَطُل** oldu: “سهل” ve “ظرف” bâbından; yani yiğit oldu. Ve ücretli işçi **بَطَل** eder, **يَبْطُل** (damme ile); **بَطَالةً** (fetha ile); yani işsiz kaldı; o hâlde o **بَطَّالٌ**dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بطل الشيء بطلا وبطولا وبطلانا، بضمهن: ذهب ضياعا وخسرا ومنه قوله تعالى:  وبطل ما كانوا يعملون  . وقولهم: ذهب دمه بطلا: أي هدرا، وقال الراغب: وبطل دمه: إذا قتل ولم يحصل له ثأر ولا دية. وأبطله: غيره. والإبطال: يقال في إفساد الشيء وإزالته، حقا كان ذلك الشيء أو باطلا، قال تعالى:  ليحق الحق ويبطل الباطل  . بطل في حديثه بطالة: هزل وكان بطالا. ظاهر سياقه أنه من حد نصر، والصواب أنه من حد علم، كما هو في الجمهرة. كأبطل. بطل الأجير من حد نصر، بطالة: أي تعطل فهو بطال. والباطل: ضد الحق وهو ما لا ثبات له عند الفحص عنه، وقد يقال ذلك في الاعتبار إلى المقال والفعال، قال الله تعالى:  لم تلبسون الحق بالباطل  . ج: أباطيل على غير قياس، كأنهم جمعوا إبطيلا، وقال ابن دريد: هو جمع إبطالة، وأبطولة. وقال كعب بن زهير رضي الله عنه:
  كانت مواعيد عرقوب لها مثلا                      وما مواعيده إلا الأبـاطـيل ويروى: وما مواعيدها. وأبطل الرجل: جاء به أي بالباطل، وادعى غير الحق، قاله الليث. وقال قتادة: الباطل: إبليس، ومنه قوله تعالى:  وما يبدئ  الباطل وما يعيد  ومنه أيضا قوله تعالى:  لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه  أي لا يزيد في القرآن ولا ينقص. ورجل بطال كشداد: ذو باطل بين البطول بالضم. وتبطلوا بينهم: تداولوا الباطل نقله الأزهري. ورجل بطل، محركة عن الليث وبطال كشداد بين البطالة والبطولة: أي شجاع تبطل جراحته فلا يكترث لها ولا تكفه عن نجدته، قاله الليث، أو لأنه يبطل العظائم بسيفه، فيبهرجها. وقال الراغب: وقيل للشجاع المتعرض للموت: بطل؛ تصورا لبطلان دمه،، كما قال الشاعر:
  وقالوا لها لا تنكحيه فـإنـه                      لأول بطل أن يلاقى مجمعا فيكون فعل: بمعنى مفعول. أو لأنه تبطل عنده دماء الأقران فلا يدرك عنده من ثأر. وعبارة الراغب: أو لأنه يبطل دم من تعرض له بسوء، قال: والأول أقرب. ج: أبطال. وهي بهاء وقال ابن دريد: لا يقال: امرأة بطلة، عن أبي زيد. وقد بطل، ككرم بطولة وبطالة. وتبطل: تشجع، قال أبو كبير الهذلي:
  ذهب الشباب وفات منه ما مضى                      ونضا زهير كريهتي وتبـطـلا والبطلات جمع بطل كسكر: الترهات عن ابن عباد، ونصه في المحيط: جاء بالبطلات، وهي كالترهات. يقال: بينهم أبطولة، بالضم، وإبطالة، بالكسر: أي باطل والجمع: أباطيل، وقد تقدم ذلك عن أبي حاتم، عن الأصمعي. في الحديث:  اقرؤوا سورة البقرة فإن أخذها بركة وتزكها حسرة، ولا تستطيعها البطلة السحرة  والتفسير في الحديث، كما في العباب. وفي الأساس: أعوذ بالله من البطلة: أي الشياطين.
 ومما يستدرك عليه:

  الباطل: الشرك، وبه فسر قوله تعالى:  ويمحو الله الباطل  . والبطالة، بالكسر والضم، لغتان في البطالة، بالفتح: بمعنى الشجاعة، الكسر نقله الليث، والضم حكاه بعض، ونقله صاحب المصباح. ويقال: لبطل الرجل هذا في التعجب من التبطل، ولبطل القول هذا في التعجب من الباطل. وشر الفتيان المتبطل. وأبطله: جعله باطلا. والتبطيل: فعل البطالة، وهي اتباع اللهو والجهالة. والبطال، كشداد: المشتغل عما يعود بنفع دنيوي أو أخروي، وفعله: البطالة، بالكسر. والمبطل: من يقول شيئا، لا حقيقة له، قاله الراغب. وكشداد: أبو عبد الله محمد بن إبراهيم بن مسلم بن البطال البطالي اليماني من، صعدة، نزل المصيصة، وحدث بها بعد سنة عشر وثلثمائة. وبنو أبي الباطل: قبيلة باليمني، من عك. والباطلية: محلة بالقاهرة. والبطلان: من ضعفت قواه، عامية.

##### Türkçe

**بطل** şey **بطلا** ve **بطولا** ve **بطلانا**, bunların hepsinin zammesiyle: zayi olup kayboldu ve hüsrana gitti; ondan (buna) Yüce Allah’ın sözü: **وبطل ما كانوا يعملون**. Ve onların sözü: “kanı **بطلا** gitti”: yani heder (boşa); ve **الراغب** dedi: “ve onun kanı **بطل** oldu”: öldürüldüğü ve onun için ne bir öç ne de bir diyet elde edilmediği zaman. Ve onu **أبطله**: başkası (onu) yaptı. Ve **الإبطال**: bir şeyin bozulmasında ve giderilmesinde söylenir; o şey hak da olsa batıl da olsa; Yüce Allah dedi: **ليحق الحق ويبطل الباطل**. Konuşmasında **بطالة** ile **بطل** oldu: şaka yaptı ve **بطالا** idi. Siyakının zahiri, onun **نصر** babından olduğudur; doğru olan ise onun **علم** babından olduğudur; **الجمهرة**’de olduğu gibi. **كأبطل**.

**بطل** ücretli işçi, **نصر** babından, **بطالة**: yani işsiz kaldı; o hâlde o **بطال**dır. Ve **الباطل**: hakkın zıddıdır; o, kendisi hakkında araştırma yapıldığında sebatı olmayan şeydir; ve bu, söz ve fiil itibarıyla da söylenebilir; Allah Teâlâ dedi: **لم تلبسون الحق بالباطل**. Çoğulu: **أباطيل**, kıyasa göre olmayan (bir çoğul) olarak; sanki onlar **إبطيلا**yı cem etmişlerdir; ve İbn Düreyd dedi: o, **إبطالة**’nin ve **أبطولة**’nin cemidir. Ve Ka‘b b. Züheyr رضي الله عنه dedi:
  كانت مواعيد عرقوب لها مثلا                      وما مواعيده إلا الأبـاطـيل
Ve şöyle rivayet edilir: “**وما مواعيدها**”. Ve adam **أبطل** oldu: yani **بالباطل** ile geldi; ve hakkın dışını iddia etti; bunu **الليث** söyledi. Ve Katâde dedi: **الباطل**: İblîs’tir; ondan Yüce Allah’ın sözü: **وما يبدئ  الباطل وما يعيد**; ve ondan da Yüce Allah’ın sözü: **لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه**; yani Kur’ân’da ne artırır ne eksiltir. Ve **بطال** bir adam, **شداد** gibi: zamme ile **البطول** içinde, batıl sahibi. Ve aralarında **تبطلوا**: batılı birbirlerine devrettiler; bunu Ezherî nakletti. Ve **بطل** bir adam, harekeli; **الليث**’ten; ve **بطال** da **شداد** gibi; **البطالة** ile **البطولة** arasında: yani yiğit; yarası **تبطل** olur da ona aldırmaz; ve onu yardımından alıkoymaz; bunu **الليث** söyledi; yahut çünkü o, kılıcıyla büyük işleri **يبطل** eder, onları değersiz kılar. Ve **الراغب** dedi: ve ölüme atılan yiğide **بطل** denildi; kanının boşa gitmesi tasavvur edilerek; şairin dediği gibi:
  وقالوا لها لا تنكحيه فـإنـه                      لأول بطل أن يلاقى مجمعا
Böylece **فعل** vezninde, **مفعول** manasınadır. Yahut çünkü onun yanında akranların kanları boşa gider; onun yanında bir öçten bir şey idrak edilmez. Ve **الراغب**’in ibaresi: “yahut çünkü ona kötülükle maruz kalanın kanını **يبطل** eder”; dedi: “ve birincisi daha yakındır.” Çoğulu: **أبطال**. Ve o, **بهاء**’dır; ve İbn Düreyd dedi: “**امرأة بطلة** denilmez”; Ebû Zeyd’den. Ve o **بطل** oldu, **كرم** gibi: **بطولة** ve **بطالة**. Ve **تبطل**: yiğitleşti; Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
  ذهب الشباب وفات منه ما مضى                      ونضا زهير كريهتي وتبـطـلا
Ve **البطلات**, **بطل**’ün cemidir, **سكر** gibi: saçmalıklar; İbn Abbâd’dan; ve onun **المحيط**’taki nassı: “**بالبطلات** ile geldi”; ve o, saçmalıklar gibidir. Denilir: aralarında **أبطولة**, zamme ile, ve **إبطالة**, kesre ile: yani batıl; ve cem‘i: **أباطيل**; ve bu, daha önce Ebû Hâtim’den, Asma‘î’den (naklen) geçti. Hadiste: **اقرؤوا سورة البقرة فإن أخذها بركة وتزكها حسرة، ولا تستطيعها البطلة السحرة**; ve tefsir hadistedir; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الأساس**’ta: “**البطلة**’den Allah’a sığınırım”: yani şeytanlar.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**الباطل**: şirk; ve onunla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: **ويمحو الله الباطل**. Ve **البطالة**, kesre ile ve zamme ile, **البطالة**’de (fetha ile olan) iki lugattır: şecaat manasında; kesreyi **الليث** nakletti; zamme’yi bazıları hikâye etti; ve **المصباح**’ın sahibi onu nakletti. Ve denilir: “**لبطل الرجل هذا**” **التبطل**’den taaccübde; ve “**لبطل القول هذا**” **الباطل**’den taaccübde. Ve **المتبطل** delikanlıların şerri. Ve onu **أبطله**: onu batıl kıldı. Ve **التبطيل**: **البطالة** fiilidir; ve o, eğlenceye ve cehalete uymaktır. Ve **البطال**, **شداد** gibi: dünyevî yahut uhrevî bir faydaya dönen şeyden alıkonmuş (şeyle) meşgul olan; ve onun fiili: kesre ile **البطالة**. Ve **المبطل**: hakikati olmayan bir şey söyleyen kimsedir; bunu **الراغب** söyledi. Ve **شداد** gibi: Ebû Abdullah Muhammed b. İbrâhîm b. Müslim b. el-Battâl el-Battâlî el-Yemenî; Sa‘de’dendir; **المصيصة**’ye indi; ve üç yüz on senesinden sonra orada hadis rivayet etti. Ve **بنو أبي الباطل**: Yemen’de, **عك**’tan bir kabiledir. Ve **الباطلية**: Kahire’de bir mahalledir. Ve **البطلان**: kuvvetleri zayıflayan kimse; âmiyye (halk dili).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَطَلَ
1 بَطَلَ طل بطل , (S, Msb, K,) aor. بَطُلَ , (S, Msb,) inf. n. بُطْلٌ and بُطُولٌ and بُطْلَانٌ, [of which the last seems to be the most common,] (S, Msb, K, KL, &c.,) It (a thing) was, or became, بَاطِل, as meaning contr. of حَقّ; (S;) [i. e.,] it was, or became, false, untrue, wrong or incorrect, fictitious, spurious, unfounded, unsound, (KL,) vain, unreal, naught, futile, worthless, useless, unprofitable, (KL, PS,) devoid of virtue or efficacy, ineffectual, null, void, of no force, or of no account; (Msb;) it went for nothing, as a thing of no account, (S, Msb, K,) or as a thing that had perished or become lost. (K.) [It is said of an assertion or allegation and the like, and of a deed, &c.] Hence the saying in the Kur [vii. 115], وَ بَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [And what they were doing became vain, or null; or went for nothing, as a thing of no account]. (TA.) And ذَهَبَ دَمُهُ بُطْلًا His blood went for nothing, [unretaliated, and uncompensated by a mulet,] as a thing of no account. (S, Msb.) And بَطَلَ دَمُهُ [signifies the same; or] He was slain without there being obtained for him either blood-revenge or blood-wit. (Er-Rلghib, TA.) ― -b2- See also the inf. n. بُطُولٌ below, voce بَطَّالٌ. ― -b3- لَبَطُلَ القَوْلُ [How false, untrue, wrong or incorrect, &c., is the saying!] is said in wonder at that which is بَاطِل. (TA.) ― -b4- بَطَلَ, (S, K,) or بَطَلَ مِنَ العَمَلِ, (Msb,) aor. بَطُلَ , (TA,) inf. n. بَطَالَةٌ (S, Msb, K, KL) and بِطَالَةٌ, which is mentioned by one of the expositors of the Mo'allakلt, and said to be the more chaste, and sometimes one says بُطَالَةٌ, to make it accord with its contr. عُمَالَةٌ, (Msb,) He (a hired man, or hireling,) was, or became, idle, unoccupied, or without work. (S, Msb, * K, KL. [See also 5.]) [Hence, يَوْمُ بَطَالَةٍ A day of idleness; a holiday.] ― -b5- بِطَالَةٌ, with kesr, also signifies The being diverted from that which would bring profit in the present life or in the life to come. (TA.) ― -b6- See also 2. ― -b7- بَطَلَ فِى حَدِيثِهِ, (K,) aor. بَطُلَ ; so it seems to be from the context in the K, but correctly بَطِلَ, aor. بَطَلَ , as in the Jm; (TA;) inf. n. بَطَالَةٌ (K) [and app. بُطُولٌ also; see بَطَّالٌ]; He jested, or joked, or was not serious or in earnest, in his discourse; as also ↓ ابطل. (K.) -A2- بَطُلَ, aor. بَطُلَ , (Msb,) inf. n. بَطَالَةٌ (S, Msb, K, KL) and بِطَالَةٌ (Lth, Msb, TA) and بُطَالَةٌ (TA) and بُطُولَةٌ, (S, K, KL,) He (a man) was, or became, courageous, brave, or stronghearted, on the occasion of war, or fight; such as is termed بَطَلٌ, q. v.; (S, Msb, K, KL;) as also ↓ تبطّل: (K:) or this last signifies he affected courage, &c.; he made himself, or constrained himself to be, courageous, &c.; syn. تَشَجَّعَ. (TA.) ― -b2- لَبَطُلَ الرَّجُلُ [How courageous, &c., is the man!] is said in wonder at التَّبَطُّل [i. e. courage, &c., or the affecting of courage, &c.]. (TA.)

التَّبْطِيلُ
2 التَّبْطِيلُ التبطيل [inf. n. of بطّل] signifies ↓ فِعْلُ البطالهِ, [in which the latter word is written in the TA without any indication of the vowel of the ب,] i. e. The pursuit of vain, or frivolous, diversion or sport, and foolish, or ignorant, conduct. (TA.) [See بِطَالَةٌ, above, and the phrase next following it.] -A2- See also 4.

ابطل
4 ابطل أبطل ابطل بطل He said, or spoke, what was false, or untrue; (Mgh, Msb, K;) [contr. of أَحَقَّ;] he lied: (Mgh:) he made a false, or vain, claim or demand; he claimed, or demanded, for himself that which was not right, or just. (Lth, TA.) ― -b2- See also 1. -A2- ابطلهُ [and vulgarly ↓ بطّلهُ] He made it, or rendered it, [and he proved it to be,] بَاطِل, i. e. false, untrue, wrong or incorrect, fictitious, spurious, unfounded, unsound, vain, unreal, naught, futile, worthless, useless, unprofitable, (S, * L, K, TA,) devoid of virtue or efficacy, ineffectual, null, void, of no force, or of no account; (Msb, TA;) he nullified it, annulled it, abolished it, cancelled it; whether it was true or false, right or wrong, authentic or spurious, valid or null; (TA;) he made it to go for nothing, as a thing of no account, or as a thing that had perished or become lost. (K.) Hence, ابطل شَهَادَتَهُ He annulled his testimony. (TA in art. زور.) And لِيُحِقَّ الحَقَّ وَ يُيْطِلَ البَاطِلَ, in the Kur [viii. 8, meaning That He might establish that which is true, and annul that which is false]. (TA.)

تبطّلوا بَيْنَهُمْ
5 تبطّلوا بَيْنَهُمْ تبطلوا بينهم They took it by turns to say, or to do, that which was false, wrong, vain, futile, or the like; syn. تَدَالُوا البَاطِلَ. (Az, K.) ― -b2- [تبطّل, said in the Mgh to be from البَطَالَةُ, (see بَطَلَ, or بَطَلَ مِنَ العَمَلِ,) app. signifies, as its part. n. (q. v. voce بَطَّالٌ) indicates, He became unoccupied and lazy.] -A2- See also 1, near the end of the paragraph.

بُطْلٌ
بُطْلٌ طل بطل [originally an inf. n. of 1, and mentioned therewith, first sentence:] i. q. بَاطِلٌ, q. v. (Ham p. 114.)

بَطَلٌ
بَطَلٌ طل بطل , said to be the only epithet of its measure except حَسَنٌ; (TA in art. حسن;) applied to a man, Courageous, brave, or strong-hearted, on the occasion of war, or fight; [commonly used as a subst., meaning a man of courage or valour, a brave man, a hero;] (S, Msb, K;) as also ↓ بَطَّالٌ; (K;) one whose wound goes for nothing, so that he does not care for it, (Lth, K,) and it does not withhold him from the exercise of his courage; (Lth, TA;) or the blood of whose adversaries goes for nothing with him, (K,) unrevenged: (TA:) or for this reason he is thus called; (TA;) or because life is annulled, or made to go for nothing, on the occasion of encountering him, and severe misfortunes are annulled by him, (Msb,) or by his sword, and made to be of no account: (TA:) and so ↓ بَطَلَةٌ applied to a woman; (S, Msb, K;) accord. to one of the expositors of the Hamلseh; (Msb;) but AZ says that this is not allowable: (IDrd, TA:) the pl. of بَطَلٌ is أَبْطَالٌ. (Msb, K.)

بَطَلَةٌ
بَطَلَةٌ طل بطل بطله بطلة : see بَاطِلٌ: -A2- and see also بَطَلٌ.

بَطْلَانُ
بَطْلَانُ بطل بطلان One whose powers have become weak: but this is a vulgar word. (TA.)

بُطَّلَاتٌ
بُطَّلَاتٌ بطل بطلات (pl. of بُطَّلٌ, TA) False, or vain, things; or unprofitable sayings. (Ibn-'Abbلd, K.) You say, جَآءَ بِالبُطَّلَاتِ He uttered false, or vain, things; &c. (El-Moheet, TA.)

بَطَّالٌ
بَطَّالٌ بطال , applied to a man, signifies بَيِّنٌ ↓ ذُو بَاطِلٍ ↓ البُطُولِ [app. meaning Having a vain, or false, object or pursuit; manifesting the having such an object or pursuit: or, accord. to an explanation of ذو باطل by Bd in xxxviii. 26, i. q. مُبْطِلٌ and عَابِثٌ, i. e. jesting, or joking; (see بَطَلَ فِى حَدِيثِهِ, or بَطِلَ;) or saying what is untrue: and playing, or sporting, and doing that in which is no profit; as also ↓ بَاطِلٌ, q. v.]: (K:) one who jests, or jokes, in his discourse: one who is diverted from that which would bring profit in the present life or in that which is to come: (TA:) idle; unoccupied: (S, Msb:) or exceedingly, or extremely, idle: (KL:) or unoccupied and lazy; as also ↓ مُتَبَطِّلٌ. (Mgh.) [In the present day it is commonly used as signifying Bad, worthless, and useless; applied to a man and to anything.] -A2- See also بَطَلٌ.

بَاطِلٌ
بَاطِلٌ باطل contr. of حَقٌّ; (S, K;) i. e. False, untrue, wrong or incorrect, fictitious, spurious, unfounded, unsound, (KL,) vain, unreal, naught, futile, worthless, useless, unprofitable, (KL, PS,) devoid of virtue or efficacy, ineffectual, null, void, of no force, or of no effect; (Msb;) that proves, when inquired into, or investigated, to be false, wrong, unfounded, unsound, or not established; applying to a saying, and [sometimes] to a deed: (TA:) [going for nothing, as a thing of no account, or as a thing that has perished or become lost: (see the verb, 1, first sentence:) often used as a subst., meaning a false, or vain, saying, or assertion, or allegation; a lie; a falsehood: and a false, or vain, deed, or action, or affair, or thing; &c.:] and ↓ بُطْلٌ is syn. therewith, (Ham p. 114,) and so are ↓ أُبْطُولَةٌ and ↓ اـِبْطَالَةٌ: (K:) the pl. of بَاطِلٌ is بَوَاطِلُ; (Msb;) and بُطُلٌ occurs as a pl. of the same; (Ham p. 360;) or its pl. is أَبَاطِيلُ, contr. to analogy, (S, Msb,) as though the sing. were اـِبْطِيلٌ; (S;) or, accord. to AHلt, this is pl. of ↓ أُبْطُولَةٌ, or, as some say, of ↓ اـِبْطَالَةٌ, (Msb,) or, accord. to As and AHلt and IDrd, of both these; (TA;) and signifies false, or vain, sayings and actions or deeds. (K in art. هتر, &c.) You say, قَدْ قُلْتَ بَاطِلًا [Thou hast said a false, or vain, saying; a lie; a falsehood]; like as you say, قَدْ قُلْتَ حَقًّا. (Ham p. 360.) And يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالبَاطِلِ [They devour the possessions of men by false pretence]. (Kur ix. 34.) And ↓ بَيْنَهُمْ أُبْطُولَةٌ and ↓ اـِبْطَالَةٌ [Between them is false, or vain, speech, or discourse, &c.]; syn. بَاطِلٌ. (K.) ― -b2- The belief in a plurality of Gods: so explained as occurring in the Kur xlii. 23. (TA.) ― -b3- See also بَطَّالٌ, in two places. [Hence,] بَاطِلًا In play, or sport; acting unprofitably; or aiming at no profit. (Jel in iii. 188 and xxxviii. 26.) ― -b4- البَاطِلُ Iblees: so in the Kur [xxxiv. 48], where it is said, مَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَ مَا يُعِيدُ [explained in art. بدأ]: (Katلdeh, K:) and again [xli. 42], where it is said, لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ لَا مِنْ خَلْفِهِ, [accord. to some,] meaning that Iblees shall not add to the Kur-لn nor diminish therefrom: (TA:) ↓ بَطَلَةٌ [is its pl., and] signifies devils: (A, TA:) or enchanters. (O, K.)

اـِبْطَالَةٌ
اـِبْطَالَةٌ أبطاله اـبطال اـبطاله ابطاله ابطالة بطل : see بَاطِلٌ; for each in three places.

أُبْطُولَةٌ
أُبْطُولَةٌ ذ : see بَاطِلٌ; for each in three places.

مُبْطِلٌ
مُبْطِلٌ مبطل One who says a thing in which is no truth, or reality: (Er-Rلghib, TA:) one who embellishes speech with lies: (Bd in xxx. 58:) one who says, or does, false, or vain, things. (Jel ibid.] [See also its verb, 4.]

مُتَبَطِّلٌ
مُتَبَطِّلٌ متبطل : see بَطَّالٌ.

##### Türkçe

**بَطَلَ**
1 **بَطَلَ** (S, Msb, K,) muzârîsi **بَطُلَ** (S, Msb,) mastarı **بُطْلٌ** ve **بُطُولٌ** ve **بُطْلَانٌ**dur; [bunların sonuncusu en yaygın olanı gibi görünür;] (S, Msb, K, KL, vb.) O (bir şey) **بَاطِل** oldu yahut **بَاطِل** hâline geldi; **حَقّ**’ın zıddı mânâsında; (S;) [yani] yalan, doğru olmayan, yanlış yahut hatalı, uydurma, sahte, asılsız, sağlam olmayan, (KL,) bâtıl, gerçek dışı, hiç, beyhude, değersiz, faydasız, kârsız, (KL, PS,) fazilet yahut tesirden yoksun, etkisiz, hükümsüz, geçersiz, kuvveti olmayan yahut itibarı olmayan; (Msb;) (S, Msb, K,) bir şeyin itibarsız olması sebebiyle boşa gitti; yahut yok olmuş veya kaybolmuş bir şey gibi. (K.) [Bu, bir iddia yahut isnat ve benzeri hakkında ve bir fiil vb. hakkında söylenir.] Bundan dolayı Kur’ân’daki söz [vii. 115]: **وَ بَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ** [Ve yapmakta oldukları şey bâtıl oldu yahut hükümsüz oldu; yahut itibarsız bir şey gibi boşa gitti]. (TA.) Ve **ذَهَبَ دَمُهُ بُطْلًا**: Onun kanı, itibarsız bir şey gibi boşa gitti, [kısas yapılmaksızın ve diyetle tazmin edilmeksizin]. (S, Msb.) Ve **بَطَلَ دَمُهُ** [aynı mânâyı ifade eder; yahut] onun için ne kan davası ne de diyet elde edilmeksizin öldürüldü. (Er-Râghib, TA.) ― -b2- Aşağıda **بَطَّالٌ** maddesinde, **بُطُولٌ** mastarına da bak. ― -b3- **لَبَطُلَ القَوْلُ** [Söz ne kadar bâtıl, doğru olmayan, yanlış yahut hatalıdır, vb.!] **بَاطِل** olan şeye hayret ifade ederek söylenir. (TA.) ― -b4- **بَطَلَ** (S, K,) yahut **بَطَلَ مِنَ العَمَلِ** (Msb,) muzârîsi **بَطُلَ** (TA,) mastarı **بَطَالَةٌ** (S, Msb, K, KL) ve **بِطَالَةٌ**dur; bu, Mu‘allakāt şârihlerinden biri tarafından zikredilmiş ve daha fasih olduğu söylenmiştir; bazen de zıddı **عُمَالَةٌ** ile uygunluk için **بُطَالَةٌ** denir; (Msb;) O (ücretli işçi) boş, meşguliyetsiz yahut işsiz oldu. (S, Msb, K, KL. [5’e de bak.]) [Bundan: **يَوْمُ بَطَالَةٍ**: boşluk günü; tatil günü.] ― -b5- Kesre ile **بِطَالَةٌ** ayrıca, dünya hayatında yahut âhirette fayda getirecek şeyden alıkonulma mânâsına gelir. (TA.) ― -b6- 2’ye de bak. ― -b7- **بَطَلَ فِى حَدِيثِهِ** (K,) muzârîsi **بَطُلَ**; K’daki bağlamdan böyle görünüyor; fakat doğru olan, Jm’de olduğu üzere **بَطِلَ**, muzârîsi **بَطَلَ**dır; (TA;) mastarı **بَطَالَةٌ**dur (K) [ve görünüşe göre **بُطُولٌ** da; **بَطَّالٌ**’a bak]; O, konuşmasında şaka yaptı yahut ciddi olmadı; bunun gibi ↓ **ابطل** da. (K.) -A2- **بَطُلَ**, muzârîsi **بَطُلَ** (Msb,) mastarı **بَطَالَةٌ** (S, Msb, K, KL) ve **بِطَالَةٌ** (Lth, Msb, TA) ve **بُطَالَةٌ** (TA) ve **بُطُولَةٌ**dur; (S, K, KL;) O (adam) savaş yahut dövüş sırasında cesur, yiğit yahut yürekli oldu; **بَطَلٌ** denilen kimse gibi; (S, Msb, K, KL;) bunun gibi ↓ **تبطّل** de: (K:) yahut bu sonuncusu, cesareti vb. yapmacık olarak gösterdi; kendini cesur vb. kıldı yahut kendini buna zorladı; eş anlamlısı **تَشَجَّعَ**. (TA.) ― -b2- **لَبَطُلَ الرَّجُلُ** [Adam ne kadar cesur vb.!] **التَّبَطُّل**’e (yani cesaret vb.’ye yahut cesaret vb. gösterişine) hayret ifade ederek söylenir. (TA.)

**التَّبْطِيلُ**
2 **التَّبْطِيلُ** [**بطّل**’in mastarı] ↓ **فِعْلُ البطالهِ** mânâsına gelir; [TA’da bu son kelime **ب**’nin harekesi belirtilmeksizin yazılmıştır;] yani bâtıl yahut boş eğlence ve oyun peşinde koşmak ve ahmakça yahut cahilce davranış. (TA.) [Yukarıda **بِطَالَةٌ**’a ve onu izleyen ibareye bak.] -A2- 4’e de bak.

**ابطل**
4 **ابطل**: O, bâtıl yahut doğru olmayan söz söyledi; (Mgh, Msb, K;) [**أَحَقَّ**’ın zıddı;] yalan söyledi: (Mgh:) bâtıl yahut boş bir iddia veya talepte bulundu; kendisi için hak yahut adil olmayan şeyi iddia etti yahut talep etti. (Lth, TA.) ― -b2- 1’e de bak. -A2- **ابطلهُ** [ve avamca ↓ **بطّلهُ**]: Onu **بَاطِل** kıldı yahut **بَاطِل** hâline getirdi, [ve onun **بَاطِل** olduğunu ispat etti;] yani yalan, doğru olmayan, yanlış yahut hatalı, uydurma, sahte, asılsız, sağlam olmayan, bâtıl, gerçek dışı, hiç, beyhude, değersiz, faydasız, kârsız, (S, L, K, TA,) fazilet yahut tesirden yoksun, etkisiz, hükümsüz, geçersiz, kuvveti olmayan yahut itibarı olmayan; (Msb, TA;) onu hükümsüz kıldı, iptal etti, ortadan kaldırdı, feshetti; ister doğru ister yalan, ister hak ister bâtıl, ister sahih ister sahte, ister geçerli ister geçersiz olsun; (TA;) onu, itibarsız bir şey gibi yahut yok olmuş veya kaybolmuş bir şey gibi boşa gider kıldı. (K.) Bundan: **ابطل شَهَادَتَهُ**: Onun şahitliğini iptal etti. (TA, **زور** maddesinde.) Ve Kur’ân’daki **لِيُحِقَّ الحَقَّ وَ يُيْطِلَ البَاطِلَ** [viii. 8; mânâsı: Hakkı yerleştirsin ve bâtılı iptal etsin diye]. (TA.)

**تبطّلوا بَيْنَهُمْ**
5 **تبطّلوا بَيْنَهُمْ**: Aralarında bâtıl, yanlış, boş, beyhude yahut benzeri şeyi söylemeyi yahut yapmayı nöbetleşe yaptılar; eş anlamlısı **تَدَالُوا البَاطِلَ**. (Az, K.) ― -b2- [Mgh’de **تبطّل**’ün **البَطَالَةُ**’dan olduğu söylenir; (**بَطَلَ** yahut **بَطَلَ مِنَ العَمَلِ**’e bak;) görünüşe göre, onun ism-i fâili (bk. **بَطَّالٌ** maddesinde) gösterdiği üzere, o meşguliyetsiz ve tembel oldu mânâsına gelir.] -A2- 1’e de bak, paragrafın sonlarına yakın.

**بُطْلٌ**
**بُطْلٌ** [aslında 1’in mastarıdır ve onunla birlikte, ilk cümlede zikredilmiştir:] **بَاطِلٌ** ile aynı mânâdadır, bk. (Ham s. 114.)

**بَطَلٌ**
**بَطَلٌ**, ölçüsünde **حَسَنٌ** dışında tek sıfat olduğu söylenir; (TA, **حسن** maddesinde;) bir adama nispetle: savaş yahut dövüş sırasında cesur, yiğit yahut yürekli; [çoğunlukla isim olarak kullanılır; cesaret yahut yiğitlik sahibi adam, yiğit adam, kahraman mânâsında;] (S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **بَطَّالٌ** da; (K;) yarası boşa giden, bu sebeple ona aldırmayan, (Lth, K,) ve bu yara onu cesaretini kullanmaktan alıkoymayan; (Lth, TA;) yahut hasımlarının kanı onun yanında boşa giden, (K,) öcü alınmayan: (TA:) yahut bu sebeple böyle adlandırılır; (TA;) yahut onunla karşılaşma sırasında hayatın iptal edilmesi yahut boşa gider kılınması ve ağır musibetlerin onun tarafından, (Msb,) yahut kılıcıyla, iptal edilip itibarsız kılınması sebebiyle: (TA:) ve buna göre ↓ **بَطَلَةٌ** kadına nispetle; (S, Msb, K;) Hamâse şârihlerinden birine göre; (Msb;) fakat AZ bunun câiz olmadığını söyler: (IDrd, TA:) **بَطَلٌ**’ün çoğulu **أَبْطَالٌ**dur. (Msb, K.)

**بَطَلَةٌ**
**بَطَلَةٌ**: **بَاطِلٌ**’a bak. -A2- ve ayrıca **بَطَلٌ**’a da bak.

**بَطْلَانُ**
**بَطْلَانُ**: Kuvvetleri zayıflamış olan kimse: fakat bu avamca bir kelimedir. (TA.)

**بُطَّلَاتٌ**
**بُطَّلَاتٌ** (**بُطَّلٌ**’ün çoğulu, TA): Yalan yahut bâtıl şeyler; yahut faydasız sözler. (Ibn-‘Abbâd, K.) Şöyle dersin: **جَآءَ بِالبُطَّلَاتِ**: O, yalan yahut bâtıl şeyler söyledi; vb. (El-Moheet, TA.)

**بَطَّالٌ**
**بَطَّالٌ**, bir adama nispetle, **بَيِّنٌ** ↓ **ذُو بَاطِلٍ** ↓ **البُطُولِ** mânâsına gelir [görünüşe göre: bâtıl yahut yalan bir maksat yahut uğraş sahibi; böyle bir maksat yahut uğraşa sahip olmayı açıkça gösteren: yahut Bd’nin xxxviii. 26’daki **ذو باطل** açıklamasına göre, **مُبْطِلٌ** ve **عَابِثٌ** ile aynı mânâda; yani şaka yapan; (**بَطَلَ فِى حَدِيثِهِ** yahut **بَطِلَ**’e bak;) yahut doğru olmayanı söyleyen: ve oynayan yahut eğlenen ve içinde fayda olmayan şeyi yapan; bunun gibi ↓ **بَاطِلٌ** da, bk.]: (K:) konuşmasında şaka yapan: dünya hayatında yahut gelecek hayatta fayda getirecek şeyden alıkonulmuş olan: (TA:) boş; meşguliyetsiz: (S, Msb:) yahut pek çok yahut aşırı derecede boş: (KL:) yahut meşguliyetsiz ve tembel; bunun gibi ↓ **مُتَبَطِّلٌ** de. (Mgh.) [Günümüzde çoğunlukla kötü, değersiz ve faydasız mânâsında kullanılır; bir adama ve her şeye nispetle.] -A2- **بَطَلٌ**’a da bak.

**بَاطِلٌ**
**بَاطِلٌ**, **حَقٌّ**’ın zıddı; (S, K;) yani yalan, doğru olmayan, yanlış yahut hatalı, uydurma, sahte, asılsız, sağlam olmayan, (KL,) bâtıl, gerçek dışı, hiç, beyhude, değersiz, faydasız, kârsız, (KL, PS,) fazilet yahut tesirden yoksun, etkisiz, hükümsüz, geçersiz, kuvveti olmayan yahut tesiri olmayan; (Msb;) araştırıldığında yahut incelendiğinde yalan, yanlış, asılsız, sağlam olmayan yahut sabit olmayan olduğu ortaya çıkan; bir söze ve [bazen] bir fiile uygulanır: (TA:) [itibarsız bir şey gibi boşa giden yahut yok olmuş veya kaybolmuş bir şey gibi: (fiile, 1’in ilk cümlesine bak:) çoğu kez isim olarak kullanılır; yalan yahut bâtıl söz, yahut iddia yahut isnat; yalan; yalanlama: ve yalan yahut bâtıl fiil yahut amel yahut iş yahut şey; vb. mânâsında:] ve ↓ **بُطْلٌ** bununla eş anlamlıdır, (Ham s. 114,) ve ↓ **أُبْطُولَةٌ** ve ↓ **اـِبْطَالَةٌ** da böyledir: (K:) **بَاطِلٌ**’ün çoğulu **بَوَاطِلُ**dür; (Msb;) ve **بُطُلٌ** de bunun çoğulu olarak gelir; (Ham s. 360;) yahut bunun çoğulu, kıyasa aykırı olarak, **أَبَاطِيلُ**dür, (S, Msb,) sanki tekili **اـِبْطِيلٌ** imiş gibi; (S;) yahut AHlṭ’a göre bu, ↓ **أُبْطُولَةٌ**’nın çoğuludur; yahut bazılarına göre ↓ **اـِبْطَالَةٌ**’nın; (Msb,) yahut As ve AHlṭ ve IDrd’ye göre her ikisinin de; (TA;) ve yalan yahut bâtıl sözler ve fiiller yahut ameller mânâsına gelir. (K, **هتر** maddesinde, vb.) Şöyle dersin: **قَدْ قُلْتَ بَاطِلًا** [Sen bâtıl yahut yalan bir söz söyledin; bir yalan; bir yalanlama]; tıpkı **قَدْ قُلْتَ حَقًّا** dediğin gibi. (Ham s. 360.) Ve **يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالبَاطِلِ** [İnsanların mallarını bâtıl ile yerler]. (Kur ix. 34.) Ve ↓ **بَيْنَهُمْ أُبْطُولَةٌ** ve ↓ **اـِبْطَالَةٌ** [Aralarında bâtıl yahut boş söz yahut konuşma vb. vardır]; eş anlamlısı **بَاطِلٌ**. (K.) ― -b2- Birden çok ilâha inanma: Kur’ân xlii. 23’te geçtiği üzere böyle açıklanır. (TA.) ― -b3- **بَطَّالٌ**’a da bak, iki yerde. [Bundan:] **بَاطِلًا**: oyun yahut eğlence içinde; faydasız davranarak; yahut hiçbir faydayı hedeflemeyerek. (Jel, iii. 188 ve xxxviii. 26.) ― -b4- **البَاطِلُ**: İblîs; Kur’ân’da [xxxiv. 48] böyledir; orada şöyle denir: **مَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَ مَا يُعِيدُ** [**بدأ** maddesinde açıklanmıştır]: (Katâdeh, K:) ve yine [xli. 42]’de şöyle denir: **لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ لَا مِنْ خَلْفِهِ**, [bazılarına göre] mânâsı: İblîs Kur’ân’a ne bir şey ekleyecek ne de ondan eksiltecektir: (TA:) ↓ **بَطَلَةٌ** [bunun çoğuludur ve] şeytanlar mânâsına gelir: (A, TA:) yahut büyücüler. (O, K.)

**اـِبْطَالَةٌ**
**اـِبْطَالَةٌ**: **بَاطِلٌ**’a bak; her biri için üç yerde.

**أُبْطُولَةٌ**
**أُبْطُولَةٌ**: **بَاطِلٌ**’a bak; her biri için üç yerde.

**مُبْطِلٌ**
**مُبْطِلٌ**: İçinde hakikat yahut gerçeklik bulunmayan bir şeyi söyleyen kimse: (Er-Râghib, TA:) sözü yalanlarla süsleyen kimse: (Bd, xxx. 58’de:) yalan yahut bâtıl şeyler söyleyen yahut yapan kimse. (Jel, aynı yer.) [4’teki fiiline de bak.]

**مُتَبَطِّلٌ**
**مُتَبَطِّلٌ**: **بَطَّالٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَطَلَ
بَطَلَ U ( n. acc. بُطْل 3 ,  بُطُوْل 27 ,  بُطْلَاْن 35 ),
a.  Was vain, futile, ineffectual, unprofitable;   went for nothing, was wasted.

b.  Was false, spurious, unfounded, unreal.

c.  ( n. ac. بَطَاْلَة 22t ) [ Fī ], Jested with.

d.  Was inactive, idle; was unoccupied, unemployed.

بَطُلَ
بَطُلَ U ( n. ac. بَطَاْلَة 22t ,  بِطَاْلَة 23t ,  بُطُوْلَة 27t ),
a.  Was brave, courageous, valiant, heroic.

بَطَّلَ
بَطَّلَ II ,
a.  see IV (a) .

أَبْطَلَ
أَبْطَلَ IV ,
a.  Annulled, nullified, cancelled, abrogated, repealed, abolished; wasted; vitiated.

b.  Lied.

تَبَطَّلَ
تَبَطَّلَ V ,
a.  Was brave, courageous, valiant, heroic.

b.  see ) I ( c ).

بُطْل
بُطْل 3 ,
a.  Unsubstantial, unreal.

b.  Vanity.

c.  Lie, falsehood.

بَطَل
بَطَل 4 , ( pl. أَبْطَاْل 38 ),
a.  Brave, courageous, intrepid; warrior, hero.

بَاْطِل
بَاْطِل 21 ,
a.  False, incorrect, erroneous, unfounded; spurious.

b.  Vain, futile, worthless; null, void, invalid.

c.  Vanity.

d.  Falsehood, lie.

e.  Devil, fiend.

f.  Sorcery; sorcerer.

g.  Incest.

بَطَاْلَة
بَطَاْلَة 22t ,
a.  Vacation, holiday; leisure.

b.  see 27t .

بِطَاْلَة
بِطَاْلَة 23t ,
a.  see 22t (a) .

بُطُوْلَة
بُطُوْلَة 27t ,
a.  Bravery, heroism.

بَطَّاْل
بَطَّاْل 28 ,
a.  Null, void, invalid.

b.  Unemployed; lazy; idle; idler, vagabond.

بُطْلَاْن
بُطْلَاْن 35 ,
a.  see 3 .

أَبَاْطِيْلُ
أَبَاْطِيْلُ 69 ,
a.  Vanities, frivolities.

بُطُْم
بُطُْم
a.  Terebinth-tree.

b.  Turpentine ( aromatic ).

##### Türkçe

**بَطَلَ**
**بَطَلَ** U ( n. acc. **بُطْل** 3 , **بُطُوْل** 27 , **بُطْلَاْن** 35 ),
a. Boş, beyhude, etkisiz, faydasız oldu; boşa gitti, zayi oldu.

b. Yalan, düzme, asılsız, gerçek dışı oldu.

c. ( n. ac. **بَطَاْلَة** 22t ) [ **Fī** ], ile şakalaştı.

d. Hareketsiz, aylak oldu; meşgul olmadı, işsiz oldu.

**بَطُلَ**
**بَطُلَ** U ( n. ac. **بَطَاْلَة** 22t , **بِطَاْلَة** 23t , **بُطُوْلَة** 27t ),
a. Cesur, yürekli, yiğit, kahramanca oldu.

**بَطَّلَ**
**بَطَّلَ** II ,
a. IV (a)’ya bak.

**أَبْطَلَ**
**أَبْطَلَ** IV ,
a. İptal etti, hükümsüz kıldı, feshetti, yürürlükten kaldırdı, ilga etti; zayi etti; bozdu.

b. Yalan söyledi.

**تَبَطَّلَ**
**تَبَطَّلَ** V ,
a. Cesur, yürekli, yiğit, kahramanca oldu.

b. I (c)’ye bak.

**بُطْل**
**بُطْل** 3 ,
a. Dayanaksız, gerçek dışı.

b. Boşluk, beyhudelik.

c. Yalan, asılsızlık.

**بَطَل**
**بَطَل** 4 , ( pl. **أَبْطَاْل** 38 ),
a. Cesur, yürekli, gözü pek; savaşçı, kahraman.

**بَاْطِل**
**بَاْطِل** 21 ,
a. Yanlış, doğru olmayan, hatalı, asılsız; düzme.

b. Boş, beyhude, değersiz; hükümsüz, batıl, geçersiz.

c. Boşluk, beyhudelik.

d. Yalan, asılsızlık.

e. Şeytan, ifrit.

f. Büyücülük; büyücü.

g. Ensest.

**بَطَاْلَة**
**بَطَاْلَة** 22t ,
a. Tatil, bayram; boş vakit.

b. 27t’ye bak.

**بِطَاْلَة**
**بِطَاْلَة** 23t ,
a. 22t (a)’ya bak.

**بُطُوْلَة**
**بُطُوْلَة** 27t ,
a. Cesaret, kahramanlık.

**بَطَّاْل**
**بَطَّاْل** 28 ,
a. Hükümsüz, batıl, geçersiz.

b. İşsiz; tembel; aylak; aylak kimse, serseri.

**بُطْلَاْن**
**بُطْلَاْن** 35 ,
a. 3’e bak.

**أَبَاْطِيْلُ**
**أَبَاْطِيْلُ** 69 ,
a. Boş şeyler, laubalilikler.

**بُطُْم**
**بُطُْم**
a. Sakız ağacı.

b. Terebentin (kokulu).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بطل
بَطَلَ - يَبْطُلُ - بَاطِل - بَاطِلاً - بِالباطِل - أََبْطَلَ - يُبْطِلُ - مُبْطِل - مُبْطِلُوْن
بَطَلَ - يَبْطُلُ + الشيء أو الأمر: نُفي وعَدِمَ ولم يحصل ولم يتحقق ولم يقع
بَاطِل - الباطل: اسم فاعل صفة مشبهة من " بَطَلَ - يَبْطُلُ ": الأمر الذي لم يقع ولا يقع: واجب عدم الحصول أو التحقق أو الوجود وفق مقدمات سابقة يحكمها منطق محدد
بَاطِلاً: حال من " بَاطِل": بطريقة وشكل لا يقع ولن يقع فيه الأمر: من غير منطق محدد سليم، ومن غير مقدمات سابقة فعلية تفرض حصول النتيجة
بِالباطِل: بـِ استعمال وصحبة الباطل: بـِ استعمال وصحبة أشياء وأمور لا تقع ولن تقع : بالوهم والخيال: بدون منطق محدد سليم، وبدون مقدمات سابقة فعلية تفرض حصول النتيجة
أَبْطَلَ - يُبْطِلُ: على وزن " أفعل" من " بَطَلَ - يَبْطُلُ ": جعله " يَبْطُلُ ": جعله لا يحصل ولا يتحقق ولا يقع
مُبْطِل: اسم فاعل من " أَبْطَلَ - يُبْطِلُ ": من يريد أن  يُبْطِل: أن يجعل الأمر لا يقع
مُبْطِلوْن: جمع " مُبْطِل"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " هلاك وفناء الشيء وزواله، جسماً، أو أثراً وفعلاً " وهي:
فَنيَ - يَفْنى، هَلَكَ - يَهْلِكُ، زَهَقَ - يَزْهَقُ، بَادَ - يَبيْدُ، بَطَلَ - يَبْطُلُ، نَفِدَ - يَنْفَدُ
بَطُلَ
	﴿فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ(118)﴾ الأعراف
باطل
﴿لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه تنزيل من حكيم حميد (42)﴾ فصلت
	﴿ذلك بأن الله هو الحق وأن ما يدعون من دونه هو الباطل وأن الله هو العلي الكبير (62)﴾ الحج ﴿ذلك بأن الله هو الحق وأن ما يدعون من دونه الباطل وأن الله هو العلي الكبير(30)﴾ لقمان
	﴿قل جاء الحق وما يبدئ الباطل وما يعيد (49)﴾ سبأ ﴿وقل جاء الحق وزهق الباطل إن الباطل كان زهوقا(81)﴾ الإسراء
	﴿وقل جاء الحق وزهق الباطل إن الباطل كان زهوقا(81)﴾ الإسراء ﴿بل نقذف بالحق على الباطل فيدمغه فإذا هو زاهق ولكم الويل مما تصفون(18)﴾ الأنبياء
	﴿بل نقذف بالحق على الباطل فيدمغه فإذا هو زاهق ولكم الويل مما تصفون(18)﴾ الأنبياء ﴿أنزل من السماء ماء فسالت أودية بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا ومما يوقدون عليه في النار ابتغاء حلية أو متاع زبد مثله كذلك يضرب الله الحق والباطل فأما الزبد فيذهب جفاء وأما ما ينفع الناس فيمكث في الأرض كذلك يضرب الله الأمثال(17)﴾ الرعد
	﴿ليحق الحق ويبطل الباطل ولو كره المجرمون(8)﴾ الأنفال ﴿أم يقولون افترى على الله كذبا فإن يشأ الله يختم على قلبك ويمح الله الباطل ويحق الحق بكلماته إنه عليم بذات الصدور(24)﴾ الشورى
	﴿وما نرسل المرسلين إلا مبشرين ومنذرين ويجادل الذين كفروا بالباطل ليدحضوا به الحق واتخذوا آياتي وما أنذروا هزوا(56)﴾ الكهف ﴿كذبت قبلهم قوم نوح والأحزاب من بعدهم وهمت كل أمة برسولهم ليأخذوهوجادلوا بالباطل ليدحضوا به الحق فأخذتهم فكيف كان عقاب(5)﴾ غافر
	﴿ولا تلبسوا الحق بالباطل وتكتموا الحق وأنتم تعلمون(42)﴾ البقرة ﴿ياأهل الكتاب لم تلبسون الحق بالباطل وتكتمون الحق وأنتم تعلمون(71)﴾ آل عمران
	﴿والله جعل لكم من أنفسكم أزواجا وجعل لكم من أزواجكم بنين وحفدة ورزقكم من الطيبات أفبالباطل يؤمنون وبنعمة الله هم يكفرون(72)﴾ النحل ﴿أولم يروا أنا جعلنا حرما آمنا ويتخطف الناس من حولهم أفبالباطل يؤمنون وبنعمة الله يكفرون(67)﴾ العنكبوت
	﴿قل كفى بالله بيني وبينكم شهيدا يعلم ما في السماوات والأرض والذين آمنوا بالباطل وكفروا بالله أولئك هم الخاسرون(52)﴾ العنكبوت ﴿ذلك بأن الذين كفروا اتبعوا الباطل وأن الذين آمنوا اتبعوا الحق من ربهم كذلك يضرب الله للناس أمثالهم(3)﴾ محمد
	﴿إن هؤلاء متبر ما هم فيه وباطل ما كانوا يعملون(139)﴾ الأعراف ﴿أولئك الذين ليس لهم في الآخرة إلا النار وحبط ما صنعوا فيها وباطل ما كانوا يعملون (16)﴾ هود
باطلا
﴿الذين يذكرون الله قياما وقعودا وعلى جنوبهم ويتفكرون في خلق السماوات والأرض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك فقنا عذاب النار(191)﴾ آل عمران ﴿وما خلقنا السماء والأرض وما بينهما باطلا ذلك ظن الذين كفروا فويل للذين كفروا من النار(27)﴾ ص
بالباطل
	﴿ولا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل وتدلوا بها إلى الحكام لتأكلوا فريقا من أموال الناس بالإثم وأنتم تعلمون(188)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل إلا أن تكون تجارة عن تراض منكم ولا تقتلوا أنفسكم إن الله كان بكم رحيما(29)﴾ النساء
	﴿وأخذهم الربا وقد نهوا عنه وأكلهم أموال الناس بالباطل وأعتدنا للكافرين منهم عذابا أليما(161)﴾ النساء ﴿ياأيها الذين آمنوا إن كثيرا من الأحبار والرهبان ليأكلون أموال الناس بالباطلويصدون عن سبيل الله والذين يكنزون الذهب والفضة ولا ينفقونها في سبيل الله فبشرهم بعذاب أليم(34)﴾ التوبة
أَبْطَل
	﴿فلما ألقوا قال موسى ما جئتم به السحر إن الله سيبطله إن الله لا يصلح عمل المفسدين(81)﴾ يونس ﴿ليحق الحق ويبطل الباطل ولو كره المجرمون(8)﴾ الأنفال
	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تبطلوا صدقاتكم بالمن والأذى كالذي ينفق ماله رئاء الناس ولا يؤمن بالله واليوم الآخر فمثله كمثل صفوان عليه تراب فأصابه وابل فتركه صلدا لا يقدرون على شيء مما كسبوا والله لا يهدي القوم الكافرين(264)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا أطيعوا الله وأطيعوا الرسول ولا تبطلوا أعمالكم (33)﴾ محمد
المبطلون
﴿وما كنت تتلو من قبله من كتاب ولا تخطه بيمينك إذا لارتاب المبطلون(48)﴾ العنكبوت ﴿ولقد ضربنا للناس في هذا القرآن من كل مثل ولئن جئتهم بآية ليقولن الذين كفروا إن أنتم إلا مبطلون (58)﴾ الروم
	﴿أو تقولوا إنما أشرك آباؤنا من قبل وكنا ذرية من بعدهم أفتهلكنا بما فعل المبطلون (173)﴾ الأعراف
	﴿ولقد أرسلنا رسلا من قبلك منهم من قصصنا عليك ومنهم من لم نقصص عليك وما كان لرسول أن يأتي بآية إلا بإذن الله فإذا جاء أمر الله قضي بالحق وخسر هنالك المبطلون (78)﴾ غافر ﴿ولله ملك السماوات والأرض ويوم تقوم الساعة يومئذ يخسر المبطلون (27)﴾ الجاثية
مختار الصحاح
● [بطل] ب ط ل: الباطِلُ ضد الحق والجمع أباطِيلُ على غير قياس كأنهم جمعوا إبطيلا وقد بَطَل الشيء من باب دخل و بُطْلا أيضا بوزن صلح و بُطْلاناً بوزن طغيان و البَطَلُ الشجاع والمرأة بطلة وقد بَطُل الرجل من باب سهل وظرف أي صار شجاعا و بَطَل الأجير يَبْطُل بالضم بَطَالةً بالفتح أي تعطل فهو بَطَّالٌ
الراغب
بطل
- الباطل: نقيض الحق، وهو ما لا ثبات له عند الفحص عنه، قال تعالى: }ذلك بأن الله هو الحق وأن ما يدعون من دونه هو الباطل﴿[الحج/62] وقد يقال ذلك في الاعتبار إلى المقال والفعال، يقال: بطل بطولا وبطلا وبطلانا، وأبطله غيره. قال عز وجل:﴾وبطل ما كانوا يعملون﴿[الأعراف/118]، وقال تعالى:﴾لم تلبسون الحق بالباطل{ [آل عمران/71]، ويقال للمستقل عما يعود بنفع دنيوي أو أخروي: بطال، وهو ذو بطالة بالكسر.
وبطل دمه: إذا قتل ولم يحصل له ثأر ولا دية، وقيل للشجاع المتعرض للموت: بطل، تصورا لبطلان دمه، كما قال الشاعر:
- 57 - فقلت لها: لا تنكحيه فإنه *** لأول بطل أن يلاقي مجمعا
(البيت لتأبط شرا، وهو في ديوانه ص 112؛ والأغاني 18/217؛ وإيضاح الشعر للفارسي ص 449؛ وشرح الحماسة للتبريزي 2/26.
[استدراك] والرواية [لأول نصل] أي: يقتل بأول نصل، ولعله تصحف على المؤلف) فيكون فعلا بمعنى مفعول، أو لأنه يبطل دم المتعرض له بسوء، والأول أقرب.
وقد بطل الرجل بطولة، صار بطلا، وبطل: نسب إلى البطالة، ويقال: ذهب دمه بطلا أي: هدرا، والإبطال يقال في إفساد الشيء وإزالته، حقا كان ذلك الشيء أو باطلا، قال الله تعالى: }ليحق الحق ويبطل الباطل﴿[الأنفال/8]، وقد يقال فيمن يقول شيئا لا حقيقة له، نحو:﴾ولئن جئتهم بآية ليقولن الذين كفروا إن أنتم إلا مبطلون﴿[الروم/58]، وقوله تعالى:﴾وخسر هنالك المبطلون{ [غافر/78] أي: الذين يبطلون الحق.
ملخص اللسان
1.    بَطَل الشيءُ يَبْطُل بُطْلاً وبُطُولاً وبُطْلاناً: ذهب ضيَاعاًوخُسْراً،
2.    ذهب دَمُه بُطْلاً أَي هَدَراً.
3.    وبَطِل في حديثه بَطَالة وأَبطل: هَزَل،
4.    والبَطَلة: السَّحَرة،
5.    والباطل: نقيض الحق،
6.    وأَبْطل فلان: جاء بكذب وادَّعى باطلاً.
7.    وأَبْطَل: جاء بالباطل؛
8.    والتَّبَطُّل: فعل البَطَالة وهو اتباع اللهو والجَهالة.
9.    والبَطَل: الشجاع.
10.                       وبَطَل الأَجيرُ ، يَبْطُل بَطالة وبِطالة أَي تَعَطَّل فهو بَطَّال,
11.                       ورجل بَطَّال ذو باطل.
12.                       وتَبَطَّلوا بينهم: تداولوا الباطل؛
13.                       بينهم أُبْطُولة يَتَبَطَّلون بها أَي يقولونها ويتداولونها.
14.                       وما يبدئ الباطل وما يعيد؛ الباطل هنا إِبليس أَراد ذو الباطل أَو صاحب الباطل، وهو إِبليس.
15.                       اسكت إِن عمر لا يحبُّ الباطل؛ أَراد بالباطل صِناعَة الشعر واتخاذَه كَسْباً بالمدح والذم،
16.                       ورجل بَطَل بَيِّن البَطالة والبُطولة: شُجَاع تَبْطُل جِرَاحته فلا يكتَرِثُ لها ولا تَبْطُل نَجَادته،
17.                       وقد بَطُل ، يَبْطُل بُطولة وبَطالة أَي صار شجاعاً وتَبَطَّل؛
لسان العرب
● - بطل: بَطَل الشيءُ يَبْطُل بُطْلاً وبُطُولاً وبُطْلاناً: ذهب ضيَاعاً    وخُسْراً، فهو باطل، وأَبْطَله هو. ويقال: ذهب دَمُه بُطْلاً أَي هَدَراً.    وبَطِل في حديثه بَطَالة وأَبطل: هَزَل، والاسم البَطل. والباطل: نقيض    الحق، والجمع أَباطيل، على غير قياس، كأَنه جمع إِبْطال أَو إِبْطِيل؛ هذا    مذهب سيبويه؛ وفي التهذيب: ويجمع الباطل بواطل؛ قال أَبو حاتم: واحدة    الأَباطيل أُبْطُولة؛ وقال ابن دريد: واحدتها إِبْطالة. ودَعْوى باطِلٌ    وبَاطِلة؛ عن الزجاج. وأَبْطَل: جاء بالباطل؛ والبَطَلة: السَّحَرة، مأْخوذ    منه، وقد جاء في الحديث: ولا تستطيعه البَصَلة؛ قيل: هم السَّحَرة. ورجل    بَطَّال ذو باطل. وقالوا: باطل بَيِّن البُطُول. وتَبَطَّلوا بينهم:    تداولوا الباطل؛ عن اللحياني. والتَّبَطُّل: فعل البَطَالة وهو اتباع اللهو    والجَهالة. وقالوا: بينهم أُبْطُولة يَتَبَطَّلون بها أَي يقولونها    ويتداولونها. وأَبْطَلت الشيءَ: جعلته باطلاً. وأَبْطل فلان: جاء بكذب وادَّعى    باطلاً. وقوله تعالى: وما يبدئ الباطل وما يعيد؛ قال: الباطل هنا    إِبليس أَراد ذو الباطل أَو صاحب الباطل، وهو إِبليس. وفي حديث الأَسود    بن سَرِيع: كنت أُنشد النبي،صلى الله عليه وسلم، فلما دخل عمر قال:    اسكت إِن عمر لا يحبُّ الباطل؛ قال ابن الأَثير: أَراد بالباطل صِناعَة    الشعر واتخاذَه كَسْباً بالمدح والذم، فأَما ما كان يُنْشَدُه النبيُّ،صلى    الله عليه وسلم، فليس من ذلك ولكنه خاف أَن لا يفرق الأَسود بينه وبين    سائره فأَعلمه ذلك.    والبَطَل: الشجاع. وفي الحديث: شاكي السلاح بَطَل مُجَرَّب. ورجل بَطَل    بَيِّن البَطالة والبُطولة: شُجَاع تَبْطُل جِرَاحته فلا يكتَرِثُ لها    ولا تَبْطُل نَجَادته، وقيل: إِنما سُمّي بَطَلاً لأَنه يُبْطِل العظائم    بسَيْفه فيُبَهْرجُها، وقيل: سمي بَطَلاً لأَن الأَشدّاءِ يَبْطُلُون عنده،    وقيل: هو الذي تبطل عنده دماء الأَقران فلا يُدْرَك عنده ثَأْر من قوم    أَبْطال، وبَطَّالٌ بَيِّن البَطالة والبِطالة. وقد بَطُل، بالضم، يَبْطُل    بُطولة وبَطالة أَي صار شجاعاً وتَبَطَّل؛ قال أَبو كبير الهذلي:    ذهَبَ الشَّبَابُ وفات منه ما مَضَى،    ونَضَا زُهَير كَرِيهَتِي وتَبطّلا    وجعله أَبو عبيد من المصادر التي لا أَفعال لها، وحكى ابن الأَعرابي    بَطَّال بَيِّن البَطَالة، بالفتح، يعني به البَطَل. وامرأَة بَطَلة، والجمع    بالأَلف والتاء، ولا يُكَسَّر على فِعَال لأَن مذكرها لم يُكَسَّر عليه.    وبَطَل الأَجيرُ، بالفتح، يَبْطُل بَطالة وبِطالة أَي تَعَطَّل فهو    بَطَّال.
مقاييس اللغة:
بطل الباء والطاء واللام أصلٌ واحد، وهو ذَهاب الشيء وقِلَّة مُكثه ولُبْثه. يقال بَطَلَ الشيءُ يَبطُلُ بُطْلاً وبُطُولاً، وسُمِّي الشيطانُ الباطلَ لأنه لا حقيقةَ لأفعاله، وكلُّ شيءٍ منه فلا مَرْجُوعَ له ولا مُعَوَّل عليه. وَالبَطَل الشُّجاع. قال أصحاب هذا القياس: سُمِّي بذلك لأنه يُعرّض نَفْسَهُ للمَتَالف، وهو صحيحٌ؛ يقال: بَطَلٌ بيّنُ البُطولة وَالبَطَالة. وقد قالوا: امرأةٌ بَطَلَةٌ. فأمَّا قولهم في المَثَل: «مُكْرَهٌ أخوكَ لا بَطَل» فقد اخْتُلِفَ فيه: قال قوم: المثل لجَرْول بن نَهْشَلِ بن دارم، وكان جباناً ذا خَلْقٍ كامل، وإنَّ حَيّاً مِن العَرَب غَزَا بني دارم فاقتَتَلُوا هم وبنُو دارمٍ قِتالاً شديداً، حتى كَثُرَتِ القَتْلى؛ وجاءَ جَروَلٌ فرأى رجلاً يَسُوقُ ظعِينةً، فلمّا رآهُ الرّجل خَشِيهُ لكمالِ خَلْقِه، وهو لا يعرفه، فقال جَرول: «أنا جَرْوَل بنُ نَهشَل، في الحَسَب المُرَفَّل»، فعطَفَ عليه الرّجلُ وأخذَهُ وكَتَفه وهو يقول:
إذا ما رأيت امرأ في الوغى
فذكّرْ بنفسك يا جرولُ
حتى انتهى به إلى قائِد الجَيش، وقد كان عَرفَ جُبْنَ جرول، فقال: يا جَرْولُ، ما عَهدْناك تُقاتِل الأبطال، وتُحبُّ النِّزال فقال جرول: «مُكرَهٌ أخُوكَ لا بَطَلٌ».
وقال قوم: بل المَثل لِبَهْيَس، وقد ذكر حديثُه في غير هذا الباب بطُوله. ويقال رجل بطَّالٌ بيِّن البَطَالة، وذَهَب دمُه بُطْلاً، أي هَدَراً.
القاموس المحيط:
بَطَلَ بُطْلاً وبُطولاً وبُطْلاناً، بِضمهنَّ ذَهَبَ ضَياعاً وخُسْراً، وأبْطَلَهُ. و في حَديثِه بَطَالَةً هَزَلَ، كأَبْطَلَ، و الأَجيرُ تَعَطَّلَ. والباطِلُ ضِدُّ الحَقِّ، ج أباطيلُ، وأبْطَلَ جاءَ به،
و : إبْلِيسُ، ومنه: " وما يُبْدِىءُ الباطِلُ وما يُعيدُ " . ورجُلٌ بَطَّالٌ: ذو باطِلٍ، بَيِّنُ البُطولِ.
وتَبَطَّلوا بينهم: تَداوَلوا الباطِلَ. ورَجُلٌ بَطَلٌ، محرَّكةً، وكشَدَّادٍ، بَيِّنُ البَطالَةِ والبُطولَةِ: شُجاعٌ، تَبْطُلُ جِراحَتُه فلا يَكْتَرِثُ لها، أو تَبْطُلُ عندَه دِماءُ الأَقْرانِ، ج: أبْطالٌ، وهي: بهاءٍ. وقد بَطُلَ، ككَرُمَ، وتَبَطَّلَ. والبُطَّلاتُ، كسُكَّرٍ: التُّرَّهاتُ. وبينهم أُبْطولَةٌ، بالضم، وإبْطالَةٌ، بالكسر: باطِلٌ.
والبَطَلَةُ: السَّحَرَةُ.
تاج العروس:
ب - ط - ل
بَطَلَ الشيءُ بُطْلاً وبُطُولاً وبُطْلاناً بضمِّهنّ : ذَهَب ضَياعاً وخُسْراً ومنه قولُه تعالَى : " وَبَطَلَ ما كَانُوا يَعْمَلُونَ " . وقولهم : ذَهب دَمُه بُطْلاً : أي هَدَراً وقال الراغِبُ : وبَطَل دَمُه : إذا قُتِل ولم يَحصُلْ له ثَأْرٌ ولا دِيَةٌ . وأَبْطَلَه : غَيَّره . والإبْطالُ : يُقال في إفساد الشيء وإزالَتِه حَقّاً كان ذلك الشيء أو باطِلاً قال تَعالَى : " لِيُحِقَّ الحَقَّ ويُبطِلَ البَاطِلَ " . بَطِلَ في حَدِيثه بَطالَةً : هَزَلَ وكان بَطّالاً . ظاهِرُ سِياقِه أنه مِن حَدِّ نَصَر والصوابُ أنه مِن حَدّ عَلِمَ كما هو في الجَمْهَرة . كأَبْطَلَ . بَطَلَ الأجِيرُ مِن حَدِّ نَصَر بَطالَةً : أي تَعَطَّلَ فهو بَطّالٌ . والباطِلُ : ضِدُّ الحَقِّ وهو ما لا ثَباتَ له عندَ الفَحْصِ عنه وقد يُقال ذلك في الاعتِبار إلى المَقال والفِعال قال اللَّهُ تعالَى : " لِمَ تَلْبِسُونَ الحَقَّ بِالبَاطِلِ " . ج : أَباطِيلُ على غيرِ قِياسٍ كأنهم جَمعُوا إبْطِيلاً وقال ابنُ دُرَيد : هو جَمْعُ إبطالَةٍ وأُبْطُولَةٍ . وقال كعبُ بن زُهَير رضي الله عنه :
كانَتْ مَواعِيدُ عُرقُوبٍ لَها مَثَلاً ... وما مَواعِيدُه إلاَّ الأَباطِيلُ ويُروَى : وما مَواعِيدُها . وأَبْطَلَ الرجُلُ : جاء بِه أي بالباطِل وادَّعَى غيرَ الحَقِّ قاله اللَّيثُ . وقال قَتادَةُ : الباطِلُ : إبْلِيسُ ومنه قولُه تعالَى : " وَمَا يُبدِئ " الْبَاطِلُ وَما يُعِيدُ " ومنه أيضاً قولُه تعالَى : " لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ " أي لا يَزِيدُ في القُرآنِ ولا يَنْقُصُ . ورَجُلٌ بَطّالٌ كشَدّادٍ : ذو باطِلٍ بَيِّنُ البُطُولِ بالضّمّ . وتَبَطَّلُوا بَينَهم : تَداوَلُوا الباطِلَ نَقلَه الأزهري . ورَجُلٌ بَطَلٌ مُحرَّكةً عن اللَّيث وبَطَّالٌ كشَدَّادٍ بَيِّنُ البَطالَةِ والبُطُولَةِ : أي شُجاعٌ تَبْطُلُ جِراحَتُه فلا يَكْتَرِثُ لَها ولا تَكُفُّه عن نَجْدَتِه قاله اللَّيْثُ أو لأنه يُبْطِلُ العَظائِمَ بسيفِه فيُبَهْرِجُها . وقال الراغِبُ : وقِيل للشّجاع المُتَعرِّضِ للموت : بَطَلٌ ؛ تَصوُّراً لبُطلانِ دَمِه كما قال الشاعر :
وقالُوا لَها لا تَنْكَحِيه فإنَّهُ ... لِأَوَّلِ بُطْلٍ أن يُلاقِىَ مَجْمَعَا فيكونُ فَعَلٌ : بمَعْنى مَفْعُولٍ . أو لأنه تَبطُلُ عِندَه دِماءُ الأَقْران فلا يُدْرك عنده من ثأر . وعِبارةُ الراغِب : أو لأنه يُبطِلُ دَمَ مَن تَعرَّض له بسُوءٍ قال : والأَوّلُ أقْربُ . ج : أبْطالٌ . وهي بِهاءٍ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : لا يُقال : امرأةٌ بَطَلَةٌ عن أبي زيد . وقد بَطُلَ ككَرُمَ بُطولَةً وبَطَالةً . وتَبَطَّلَ : تَشجَّع قال أبو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ :
ذَهَب الشَّبابُ وفاتَ مِنهُ ما مَضَى ... ونَضا زُهَيرُ كَرِيهَتِي وتَبَطَّلا والبُطَّلاتُ جَمْعُ بُطَّلٍ كسُكَّرٍ : التُّرَّهاتُ عن ابنِ عَبّاد ونَصُّه في المُحِيط : جاء بالبُطَّلات وهي كالتُّرَّهات . يُقال : بَيْنَهم أُبْطُولَةٌ بالضّمّ وإبْطالة بالكسرِ : أي باطِلٌ والجَمْع : أباطِيلُ وقد تقَدّم ذلك عن أبي حاتِمٍ عن الأصمَعِيّ . في الحديث : " اقْرَؤوا سُورةَ البَقَرةِ فإنّ أخْذَها بَرَكةٌ وتَزكَها حَسرةٌ ولا تَستطيعُها البَطَلَةُ السَّحَرةُ " والتفسيرُ في الحديث كما في العُباب . وفي الأساس : أعوذُ باللّه مِن البَطَلة : أي الشَّياطِين
ومما يستدرك عليه :
الباطِلُ : الشِّركُ وبه فُسِّر قولُه تعالَى : " وَيمْحُو اللَّهُ الْباطِلَ " . والبُطَالَةُ بالكسر والضّمّ لُغتان في البَطالَة بالفتح : بمَعْنى الشَّجاعة الكَسرُ نقلَه اللَّيث والضَّمّ حَكاه بَعْضٌ ونقله صاحبُ المِصباح . ويقال : لبَطُلَ الرجلُ هذا في التعجُّب مِن التَّبَطل ولبَطُلَ القولُ هذا في التعجُّب مِن الباطِل . وشَرُّ الفِتْيان المُتَبَطِّلُ . وأبْطَله : جَعله باطِلاً . والتَّبْطِيلُ : فِعْلُ البَطالَة وهي اتِّباعُ اللَّهوِ والجَهالة . والبَطَّالُ كشَدَّاد : المُشْتَغِلُ عمّا يعودُ بنَفْعٍ دُنْيوِيٍّ أو أخرَوِيٍّ وفِعْلُه : البِطَالةُ بالكسر . والمُبْطِلُ : مَن يقولُ شيئاً لا حَقيقةَ له قاله الراغِبُ . وكشَدّادٍ : أبو عبد الله محمدُ بن إبراهيم بن مُسلِم بن البَطَّال البَطّالِي اليَماني من صَعْدةَ نزل المِصِّيصةَ وحدَّث بها بعدَ سنةِ عشرٍ وثلثمائة . وبَنُو أبي الباطِل : قَبِيلَةٌ باليَمني مِن عَك . والباطِلِيَّةُ : مَحَلَّةٌ بالقاهِرة . والبَطْلان : مَن ضَعُفَتْ قُواه عامِيَّةُ

_Türkçe çeviri henüz yok_
