# بظر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B8%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B8%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B8%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: بظر

ظ ر ب
ظرب ، بظر : ( مستعملة ) .
( ظرب ) : في حديث الاستسقاء : ( اللهم على الآكام والظِّرَابِ وبطون الأودية والتِّلال ) .
أبو عبيد قال : الظِّرابُ الروابي الصِّغار ، واحدها ظَرِب .
وقال الليث : الظَّرِب من الحجارة ما كان أصله نَاتِئاً في جبل أو أرض حَزْنة ، وكان طَرَفُه النَّاتِىءُ محدَّداً ، وإذا كان خِلْقَةُ الجَبل كذلك سمي ظَرِباً وقال رؤبة :
شَدّاً يُشَظِّي الجَنْدَلَ المْظَرَّبَا
وقال الآخر :
إنَّ جَنْبِي عن الفِراش لنابٍ
كتجافِي الأسَرِّ فَوقَ الظِّرابِ
وكان عامر بن الظَّرِب مِن فُرسان بني حِمَّان بن عبد العزَّى .
وقال المفضل : المُظَرَّب الذي قد لَوَّحته الظِّراب .
وقال غيره : ظُرِّبَتْ حوافرُ الدابة تَظْرِيباً فهي مُظَرَّبة إذا صَلُبَتْ واشتدتْ .
وقال أبو مالك في قول لبيد يصف فرساً :
وَمُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِّحَالةِ سابِحٍ
بادٍ نَواجِذُه عن الأظْرَابِ
قال : يُقطِّع حَلَقَ الرِّحالة بوثُوبِه وتبدو نَوَاجذه إذا وَطِىءَ على الظراب أي كَلَح ، يقول : هو هَكَذا وهذه قوّتُه .
شمر عن ابن شُمَيل : الظَّرِبُ أصغر الأكام وأحَدُّه حَجَراً ، لا يكون حَجَرُه إلا ظُرَراً أبيضُه وأسودُه ، وكلُّ لون ، وجمعه أَظْرابٌ .
أبو عبيد عن أبي زيد : الظَّرِبَاءُ ممدود على فَعِلاء دابة شِبْهُ القِرْد .
قال : وقال أبو عمرو : هو الظَّرِبَانُ بالنون ، وهو على قَدْرِ الهِرِّ ونحوه .
وقال أبو الهيثم : هي الظَّرِبَى مقصور والظَّرِباء ممدود لَحْن ، وأنشد قول الفرزدق :
فَكَيْفَ تُكَلِّمُ الظَّرِبَى عَلَيْها
فِراءُ اللُّؤْمِ أَرْباباً غِضَابَا
قال : الظَّرِبَى جمعٌ في غير معنى التَّوْحيد .
قلت : وقال الليث : هي الظِّرِبَى مقصورٌ كما قال أبو الهيثم ، وهي الصوابُ .
ورَوَى شمر عن أبي زيد : هو الظَّرِبانُ وهي الظَّرابِيُّ بغير نون وهي الظِّرْبَى ، الظاءُ مكسورةٌ والرَّاءُ جَزْمٌ والبَاءُ مَفْتُوحةٌ وكلاهما جِمَاعٌ وهي دابَّةٌ شَبِيهَةٌ بالقِرْد ، وأنشد :
لو كنت في نارِ جَحِيمٍ لأَصْبَحَتْ
ظَرابِيُّ من حِمَّان شَتَّى تُثِيرُها
قال أبو زيد : والأُنْثى ظَرِبَانَةٌ .
وقال البعيث :
سَوَاسِيَةٌ سُودُ الوُجوهِ كَأَنَّهم
ظَرَابِيُّ غِرْبَانٍ بمجْرُودَةٍ مَحْلِ
ثعلب عن ابن الأعرابي : من أمثالهم : هما يَتَمَاشَنَانِ جِلْد الظَّرِبان ، أي
يتشاتمان ، والمَشْنُ مَسْحُ الْيَدَيْن بالشيء الخَشِن .
وقال المنذري : سمعت أبا الهيثم يقول : يقال : هو أَفْسَى من الظَّرِبانِ ، وذلك أنها تَفْسُو على باب جُحْر الضَّبِ حتى يخرجَ فيصادَ .
وفي الحديث : إذا غَسَقَ الليلُ على الظِّراب ، واحدها ظَرِب ، وهو من صِغار الجبال ، وإنما خصّ الظراب لِقِصَرها ، فأراد أَنَّ ظُلمته تقرب من الأرض .
بظر : ثعلب عن ابن الأعرابي : البُظْرَةُ نُتُوءٌ في الشَّفَةِ ، وتصغيرها بُظَيْرةٌ ، قال : والبَظْرة بسكون الظاء حَلْقَةُ الخاتَم بلا كُرْسِيَ ، وتصْغيرُها بظَيْرةٌ أيضاً . قال : والبُظَيْرة تصغير البَظْرَةِ وهي الفليلةُ من الشَّعَر في الإبْط يَتَوانى الرجل عن نَتْفها ، فيقال : تحت إبطه بُظَيْرةٌ قال : والبَضْرُ بالضاد نَوْفُ الجارية قبل أن تُخْفَض .
وقال المفضل : مِن العربِ مَن يُبدِلُ الظاء ضاداً فيقول قد اشتكى ضَهْري بمعنى ظَهْري ، ومنهم مَن يُبدل الضادَ ظاءً فيقول : قد عَظَّت الحربُ بني تميم .
الليث عن أبي الدقيش : امرأةٌ بِظْرِيرٌ وهي الصَّخَّابة الطويلةُ اللسان ، وروى بعضهم : بطرير لأنها قد بَطِرَتْ وأشِرَت .
قال : وقال أبو خيرة : امرأة بِظْرِيرٌ : شُبِّه لسانُها بالبَظْرِ .
وقال الليث : قول أبي الدقيش :
أَحَبُّ إلينا وبَظْرُها معروف
وقال : يقال : فلان يُمِصُّ فلاناً ويُبظِّرُه وامرأة بَظْراء والجميع بُظْرٌ والبَظَر المصدر من غير أن يقال : بَظِرتْ تَبْظَرُ ، لأنه ليس بحادث ولكنه لازم ، ورجل أَبْظَرُ في شَفَته العُليا طولٌ مع نُتُوء وسطها .
وروي عن عليّ أنه أُتِيَ في فريضة وعنده شُرَيْحٌ فقال له عَلِيٌّ : ما تقول فيها أيُّها العبد الأبْظَرُ ؟
ويقال لِلَّتي تخفض الجواري : مُبَظِّرةٌ .
وقال اللحياني : يُقالُ لِلْبَظْرِ : البُظَارَةُ والبَيْظَرُ والبُنْظُرُ والكَيْنُ والرَّفْرَفُ والنَّوْفُ .
قال : ويقال للناتىء في أسفل حَيَاءِ الناقة البُظارة أيضاً .

### Türkçe

ظ ر ب
**ظرب** , **بظر** : (kullanılan).

(**ظرب**) : yağmur isteme (istisḳā) hadîsinde: (Allah’ım, tepeliklerin ve **الظِّرَابِ**’ın ve vadilerin karınlarının ve **التِّلال**’ın üzerine).

Ebû Ubeyd dedi: **الظِّرَابُ** küçük yükseltilerdir; onun teki **ظَرِب**’dir.

Leys dedi: **الظَّرِب** taşlardan, aslı bir dağda yahut sert bir arazide çıkıntılı olan; çıkıntılı ucu sivri olan şeydir. Dağın yaratılışı böyle olursa ona **ظَرِب** denir. Rü’be dedi:
Sıkıca (bağlayış) ki **الجَنْدَلَ**’i parçalar, **المْظَرَّبَا**’yı.

Diğeri dedi:
Şüphesiz benim yanım döşekten uzaklaşandır,
**الظِّرابِ**’ın üstünde sedirlerin uzaklaşması gibi.

Âmir b. **الظَّرِب** , Benî Ḥimmân b. Abdül‘uzzâ’nın süvarilerindendi.

Mufaddal dedi: **المُظَرَّب** , **الظِّراب**’ın onu esmerleştirdiği kimsedir.

Başkası dedi: Bineğin toynakları **تَظْرِيباً** ile **ظُرِّبَتْ**; sertleşip şiddetlendiğinde o **مُظَرَّبة**’dir.

Ebû Mâlik, Lebîd’in bir atı vasfettiği sözünde:
Ve eyerin halkalarını parçalayan, yüzen (koşan),
**الأظْرَابِ**’dan dolayı azı dişleri görünen.
Dedi: Sıçrayışıyla eyerin halkalarını parçalar; **الظراب** üzerine bastığında azı dişleri görünür, yani dişlerini gösterir. Der ki: o böyledir; bu da onun kuvvetidir.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الظَّرِب** tepeciklerin en küçüğü ve taşça en keskin olanıdır; taşı ancak beyazı ve siyahı ve her renk olan **ظُرَراً** olur. Çoğulu **أَظْرابٌ**’dır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الظَّرِبَاءُ** (uzatmalı), **فَعِلاء** vezninde, maymuna benzer bir hayvandır.

Dedi: Ebû ‘Amr dedi: o **الظَّرِبَانُ** ( **النون** ile)dur; kedinin ölçüsünde ve benzeridir.

Ebû’l-Heysem dedi: o **الظَّرِبَى** (kısaltmalı)dır; **الظَّرِباء** (uzatmalı) lahn (yanlış)tır. Ferazdak’ın sözünü okudu:
Peki nasıl konuşursun **الظَّرِبَى** ile; onun üzerinde
Alçaklığın kürkleri, öfkeli efendiler (gibi).
Dedi: **الظَّرِبَى** teklik manası dışında bir çoğuldur.

Dedim: Leys dedi: o, Ebû’l-Heysem’in dediği gibi **الظِّرِبَى** (kısaltmalı)dır; doğru olan odur.

Şemmer, Ebû Zeyd’den rivayet etti: o **الظَّرِبانُ**’dır; o **الظَّرابِيُّ** ( **النون**suz)dur; o **الظِّرْبَى**’dır: **الظاءُ** kesralıdır, **الرَّاءُ** cezmdir, **البَاءُ** fethalıdır. İkisi de cem‘dir; maymuna benzer bir hayvandır. Şunu okudu:
Eğer cehennem ateşinde olsaydım, sabahleyin olurdu
Ḥimmân’dan türlü türlü **ظَرابِيُّ**; onu kışkırtır.
Ebû Zeyd dedi: dişisi **ظَرِبَانَةٌ**’dır.

Ba‘îs dedi:
Eşit (kimseler), yüzleri kara; sanki onlar
Çorak bir yerde kargaların **ظَرَابِيُّ**’sidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Atasözlerindendir: “İkisi **جِلْد الظَّرِبان**’ı **يَتَمَاشَنَانِ**”, yani sövüşürler. **المَشْنُ**: iki eli pürtüklü şeyle ovmaktır.

Münzirî dedi: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: denir ki: o, **الظَّرِبانِ**’dan daha çok yellenendir; bu, kelerin deliğinin kapısında yellenir de o çıkar, böylece avlanır.

Hadîste: Gece **الظِّراب** üzerine karardığında; onun teki **ظَرِب**’dir; o küçük dağlardandır. **الظراب**’ı ancak kısalıkları sebebiyle tahsis etti; böylece karanlığının yere yakın olduğunu murad etti.

**بظر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُظْرَةُ** dudakta bir çıkıntıdır; küçültmesi **بُظَيْرةٌ**’dir. Dedi: **البَظْرة** ( **الظاء** sâkin) kürsüsüz yüzüğün halkasıdır; küçültmesi de **بظَيْرةٌ**’dir. Dedi: **البُظَيْرة** , **البَظْرَة**’nin küçültmesidir; koltuk altında, erkeğin yolmaktan ağır davrandığı bir tutam kıldır; “koltuğunun altında **بُظَيْرةٌ** var” denir. Dedi: **البَضْرُ** ( **الضاد** ile) cariyenin, indirgenmeden önceki kabarıklığıdır.

Mufaddal dedi: Araplardan, **الظاء**’ı **ضاد** ile değiştiren vardır; “sırtım ağrıdı”yı **ضَهْري** manasında **ظَهْري** diye söyler. Onlardan, **الضاد**’ı **ظاء** ile değiştiren vardır; “savaş Benî Temîm’i ısırdı” diye **عَظَّت** der.

Leys, Ebû’d-Daḳîş’ten: **بِظْرِيرٌ** bir kadın; o, çok bağıran, uzun dilli olandır. Bazıları rivayet etti: **بطرير**; çünkü o **بَطِرَتْ** ve **أشِرَت**.

Dedi: Ebû Ḫayra dedi: **بِظْرِيرٌ** bir kadın: dili **البَظْرِ**’e benzetilmiştir.

Leys dedi: Ebû’d-Daḳîş’in sözü:
Bize daha sevgilidir; ve onun **بَظْرُها**’sı bilinir.

Dedi: denir ki: falan, falanı emer (**يُمِصُّ**) ve onu **يُبظِّرُ**; **بَظْراء** bir kadın; hepsi **بُظْرٌ**’dur. **البَظَر** mastardır; “**بَظِرتْ تَبْظَرُ**” denmeksizin; çünkü o sonradan olan değildir, bilakis lâzımdır. Üst dudağında ortası çıkıntılı bir uzunluk bulunan erkek **أَبْظَرُ**’dur.

Ali’den rivayet edildi: Kendisine bir farîza (miras meselesi) getirildi; yanında Şüreyḥ vardı. Ali ona dedi: “Ey **العبد الأبْظَرُ** , onda ne dersin?”

Cariyeleri indiren (sünnet eden) kadına **مُبَظِّرةٌ** denir.

Luḥyânî dedi: **لِلْبَظْرِ** için denir: **البُظَارَةُ** ve **البَيْظَرُ** ve **البُنْظُرُ** ve **الكَيْنُ** ve **الرَّفْرَفُ** ve **النَّوْفُ**.

Dedi: Dişi devenin hayâsının altındaki çıkıntıya da **البُظارة** denir.
